: ...

mm .    I

wrnÉÊmËËmÊÊmm

WmÈ^m.......

fc»ÜP

WMCUaiWMWm --

ülL^é.li

■■ESBSMpi

. ;f*»

ESaSMBKft

S::-

Éfeæj^i :    - -    .

H

i»—

gg

mmmmmm

•:V'v

ntav m i

.:„

9^vĘIHĘm

i

il    i

:

*:■;

feüEî^Sl

.1

i:    ;

■ —B

|S

mmmmmm., ^mimmmKsm 1 s:;;, :;

piÂiiiliiii ■ ^it—üari

fa?-'■-.

■BW—.,

■

Mili I ™

■Bx*s = '- ,-

; .... .....

ÿpa. :. HŚSKg:

PKâSjj

m

m’

> -T :

&S&ŹŚ

$£i

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220354

mmi

S.

mm

M$ê.

P.

. fi

p£

S

y,

K

V

w<

T,

’v.,

>lV|

V:

À

mĘM&ĘĘĘ®

■A

u

(

©

g?

>

'■ /H

pas

• — -jTf^

g®

*yL

(SgSsSi

m$0.

Si -s*

Jr.

.

B

£

©

h\

K

«ië

®

i4.

:<S

5®

r®

«!

5»

fJ,

/.

V

-3

œs

SE

Ef&K

M

P

V

m-.

"SL

,*1V

i»15

1

P

T

t

vj

SK

.•»A

■j*i

Sgfl*

■M ■

ym

ST**

«MJ|,,

i»

SB

fv

* r.'*

à>

«PT

ô/

**

•C-aîJBB

'J WJ

'*S

l£*8

r

.V

-«M:

SSÊ

ip.Vj

U

A

®

»

.

a

»V

s

ky

h.

»Ä

s»

<!PÏ

•rw

S

-V

»

Lgj

m.

J

t j

;‘v'\

*2

fvj

rf:

fj

>r

i@CÂg3

»

*

©

r>

(

|/.

SteP^SraS

'»t-

/

#

- V

VJ

\

!5®*i

$®f0 i r*

%rî:

'■•■■■• !>

w »I

/

K

⁽K

(#1

©M

fev\»s5

>V

TU

(V

vt*

1

*yj<

©

äs*

“-t.

«j

':}.

3T<

feSSlil

*v.

ÎTO«âli

tâS&â

»y

ti

->.

i '■

;t*D ‘

Ä

©

I

r

tft

\

jgSra

æ

mt Ł,lva, VA&

>

i

y.

•z*

SE

m

y

«

iS

y--#

*

^ 4

V

.uto;

K

,«

( /ÇSfc^-,

C

■>,

’ài

• TV

ma

:.J

•)

ir»

1

»

V ■

y

m

.--

>_*

0

•U-

O.

vV

0

iA-L't

pfe

gß

[J

■>m:

COJ

l

"X.

,vL

a

c

®<

/Mt

M

Lr

2«

- >

y.

£*

mim

S(

i.

' V>

K

•W

P

SÆSâÈÇîS®ffi

K

cTO

• r-

•v

®m

⁴ iâfe».'^7wî.‘

N J

>v

■

s

q

='($]

‘K

VJ

sst»

eÂ

m

j

X

,Y

■v » ■ * ^ =

11^

><

y

a»s

©*

ÿsfâfgP'j^

ÉiSli

. V

-i

V’K<*V

Ml

SW5>v

vP

i.V

isskzmi

r

»a

<sjv

:i

•V

iiß^S^süLf

swS(ÿ3P4

y

-S

®<

0

0

[•J

tö

VJ

,i

y

#2

‘r*

»sa

.„fV

WX*Mi

#/''■

M:i

æ&rf

lir.y.:

.y

Kaff»»

P

©

»,

;fl

r'S

ro;

#Mwî£^

pimti

"ÂVÎ'

t

- J.

*<+

■

. .

m

A

r

f

:• «rifÉMfrÿt'i

i

» N

WIELKA ENCYKLOPEOYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

r

n/ą

W]

WÎELKA

run

Lii IIIIIL

IBS

ILUSTROWANA

od Tomu XXIII wydawana nakładem Komitetu Redakcyjnego

SERYA I

TOHVL 2SZLA7⁻

Łekno m-lo—Marlin Le Franc.

(57 rysunków w tekście).

WARSZAWA,

Redakcya i Administracya: Nowy Świat 47. Drukarnia „G azety Handlowej“

Szpitalna 10

i?

•;*v

v %

StOWHĄ •

l(OWS'y

-, ;■

■!; XM#

rT-

$>/

111 , Mó

m_

i*

i.

i;

i>

*r

r*

ttc

•o

A-

cS

rb

+'■

(Ł)

E. Chw.

Łekno, miasto w pow. wągrowieckim, reg. Bydgoskiej, w W. ks. Pozuańskiem. Kościół parafialny katolicki, szkoła elementarna kilko-klasowa, 4 jarmarki, agentura pocztowa na miejscu, poczta listowa w Węgrówcu, najbliższa st. kol. o 24 kim. od Ł. w Budzyniu. M-ców ok. 750 Starodawne gniazdo niegdyś Łękiń-skich, później Radomskich. Sięga w. XII. R. 1383 spalili Ł., które było wówczas jeszcze wsią, pachołkowie Grzymały z Oleśnicy. Zygmunt August nadał Ł-nu w r. 1548 prawo miejskie.

Lemki, lud góralski, ob. Lemki.

Łempicki «1 a k ó b, sekretarz koronny, doktor obojga prawa (* ok. 1553 — f 1608 według Starowolskiego, ale 1618 według F. M. So-bieszczańskiego; ur. w Łempicach z ojca Wojciecha, herbu Junosza), nauki odbył w kraju i zagranicą gdzie otrzymawszy stopnie uczone, obrał sobie stan duchowny; był kanclerzem u arcyb-pa Karnkowskiego, sekretarzem królewskim, kanonikiem krakowskim od r. 1603 i gnieźnieńskim, dziekanem łęczyckim, protonotariuszem apostolskim, opatem lubieskim. Człowiek uczony, w językach obcych biegły, mianowicie w łacińskim, jemu też powierzana była korrespondeu-cya z monarchami postronnymi. („Większa Enc.“ Orgelbr.).

Łempicki Michał (* 1856); nauki pobierał w Petersburgu w Uniwersytecie i w Instytucie Górniczym, który ukończył w r. 1881. Przez pierwsze lata był w dep. Górniczym w Petersburgu referentem „Wydziału polskich zakładów górniczych“, który przeniesiono tu z Warszawy w r. 1870 i ostatecznie skasowano w

r. 1891; jednocześnie wykonywał, z polecenia władz rządowych, badania geologiczne w rozmaitych miejscowościach: wzdłuż linii dr. żel. Iwangr.-Dąbrowskiej podczas jej budowy, w Syberyi badania miejscowych jeziór słonych, wód mineralnych w Sławiańsku i t. d. W 1. 1885 — 1890 prowadził zaprojektowane przez

Wielka fine. Powsz. Ilustr.Ser. I. Tom Xl-V. Zesz. 353a.

Dep. Górniczy roboty geologiczno-górnicze w celu ułożenia map szczegółowych, pokładowej i geologicznej, zagłębia dąbrowskiego węglowego; mapy te, razem z broszurą objaśniającą (w języku ros. i niemieckim), zostały wydane kosztem skarbu w r. 1891 i niewątpliwie miały poważne znaczenie dla krajowego przemysłu górniczego. Po przeniesieniu się do kraju, był dyrektorem kopalń węgla T-wa „Hr. Renard“ w okolicy Sosnowca a następnie dyrektorem zarządzającym zakładów górniczych Starachowie-ckich; obecnie, mieszkając w Warszawie, jest kierownikiem Koła Przemysłowców Królestwa Polskiego i wice - prezesem T-wa Popierania Przemysłu Ludowego. Oprócz prac treści spe-cyaluo-zawodowej, drukowanych po rossyjsku w mieś. „Gornyj żurnal“ i w „Wiestniku Finansów“, a po polsku w „Przegl. Technicznym“ i „Przegl. Górniczo-Hutniczym“, ogłasza artykuły i prace obszerniejsze z dziedziny stosunków społeczno - ekonomicznych w rozmaitych pismach jak oto: w „Bibi. Warsz.“, ,,Kur. Warsz.“ „Gazecie przemysłowo-handlowej“ i in.; jako redaktor działu górniczo-hutniczego w „W. Encykl. 111“ , podał m. in. obszerny artykuł „Górnictwo“, dający obraz treściwy rozwoju historycznego i obecnego stanu przemysłu górniczego, ze szczególnem uwzględnieniem ziem polskich.

Łepkowski Józef, arcybiskup smoleński w w. XVIII, bazylianin szlachcic (f 1778), dosyć majętny i pobożny, bo własnemi zasobami fundował klasztor bazylijański w Orszy na Białej Rusi. Sam był w nim superyorem do r. 1767. Wtedy to na prośbę Heraklego Lisiańskiego, arcybk-pa smoleńskiego i całej prowincyi litewskiej zakonu ś. Bazylego, Stanisław August w pierwszych dniach Lipca mianował go koadyu-torem Lisiańskiego do arcyb-pstwa smoleńskiego i opactwa onufrejskiego, które zawsze z ar-cybiskupstwem chodziło. Nie długo potem za kordon odcięty, był rzeczywistą pomocą Lisiań-

skiemu i wspólnie zarządzali odrywkami dyece- , pod kościołem św. Piotra, zakłada „grób za-zyi Potockiej, które odeszły od Litwy. W r.

służonych“ na Skałce, wogóle gdzie była do ratowania tradycya lub pamiątka polska, wszędzie jest czynny (restauracya ołtarza Stwosza w kość. Maryackim, Sukiennic, kaplicy Batorego w katedrze na Wawelu). Wiceprezydent międzynarodowego zjazdu archeologów i antropologów w Peszcie r. 1876; rektor wszechnicy jagiellońskiej r. 1886.— Ł. pisał wiele: są to rzeczy drobniejsze, małe przyczynki naukowe, a umieszczał je w pismach tak krajowych jak i naukowych zagranicznych. Zebrał je częściowo w zbiorach: „Z przeszłości“ (Krak. 1862) i „O zabytkach Kruszwicy, Gniezna i Krakowa“ (1866). Cenniejsze rzeczy, prócz wymienionej rozprawy o broui siecznej: „Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa“ („Rocz. T-stwa Nauk. Krak. V, a także oddzielnie, Krak. 1863), katalog „Zbiorów starożytności Tom. Zielińskiego w Kielcach“ (Warsz. 1860); inne prace rozproszone w Rocznikach T-stwa Naukowego i wydawnictwach Akad. Krakowskiej. Pracy „Mo-numenta epigraphica“ (wyd. Akademii Umiejętności) ukazał się tylko jeden zeszyt; wydał Ł. nadto kilka rzadkich druków (np. Przewodnik po Krakowie z 1603). Uczestniczył w wielu wydawnictwach (A. Kordeckiego „Nowa Gigan-tomachia“; Ossolińskiego „Wieczory badeńskie“, Rzyszczewskiego i Muczkowskiego „Kod. dypl. Polski“), od r. 1858 był sekretarzem wydawnictwa dzieł Długosza, odczytał cyfrowane tajne listy Zygmunta Augusta do Hozyusza. Ogłosił podręcznik „Sztuka, zarys jej dziejów“ (Krak. 1872). Ł. nie pozostawił po sobie rzeczy cennych, a niekiedy nie zdołał nawet dojrzeć nowych faktów (spór o wykopaliska mnikowskie, ob. Mnikowskie wykopaliska). Ale poniekąd stworzył u nas archeologię: gorliwie opisywał ziemie polskie pod względem zabytków przeszłości (wykopaliska, dzieła sztuki, archiwa i t. d.), a obejmował swojemi poszukiwaniami działy, które dzisiaj wymagają licznych specyalistow. Por. wspomnienie pośmiertne Stan. Tomkowicza w „Przegl. Polskim“

L. K.

1771 po śmierci Lisiańskiego, sam objął na siebie arcybiskupstwo. Król wtenczas mianował go kawalerem orderu ś. Stanisława d. 17 lutego 1775. (,.Większa Eue.“ Orgelbr.).

Łepkowski J ó z e f (* 1826 w Krakowie—f 26 lut. 1894), archeolog. Z rodziny niezamożnej, osiadłej w Krakowie, nie miał funduszów na ukończenie zakładu wyższego i obrał sobie zawód gospodarski, ogłosił w tym okresie życia swego nawet dziełko z zakresu weterynaryi. R. 1848 wykoleił go poniekąd: ima się różnych przedsiębiorstw dziennikarskich w Krakowie, nako-niec udaje się na Śląsk pruski, gdzie jest wydawcą i współpracownikiem kilku pism ludowych z kolei, należy do klubów politycznych i wieców, pisuje do ,,Bibl. Warszawskiej“ o rzeczach śląskich, a m. in. drukuje podpisa- ' ny inieyałami J. Ł. „Obraz dziejów Śląska“ (Budy-szyn 1849), a nadto przyczynia się do rozbudzenia poczucia narodowego śród ludu górnośląskiego.

Po powrocie do Krakowa zawiązuje stosunki serdeczniejsze z Ambr. Grabowskim (ob.), a pod jego wpływem zaczyna badać przeszłość, w pomnikach zaklętą, do czego już wykazywał skłonności w czasach szkolnych (w 1845 — 6 opisywał kościoły, uagrobki krakowskie w „Przyjąć. Ludu“ wielkopolskim), w styczniu zaś r. 1847 wydał już 7 zeszytów „Starożytności i pomników Krakowa“. W r. 1849 z J.

Łepkowski Ludwik, brat młodszy Józefa (* w Krakowie 1829). Kształcił się w szkole politechnicznej i w liceum św. Anny. W r. 1844—1848 pobierał pierwsze początki rysunku i olejnego malarstwa u K. W. Statlera. Do akwarelli wziął się sam i do wysokiego stopnia wyrobił ten rodzaj malarstwa, zastosowany głównie do umiejętnego przedstawiania przedmiotów starożytnych, do czego skłoniło go zajęcie brata Józefa, z którym od r. 1852 podróże archeologiczne po Galicyi odbywał. Wydawcy „Wzorów sztuki średniowiecznej“ r. 1853 wysłali go na zbieranie po Król. Polskiem zabytków przeszłości. Te prace weszły jedne do „Wzorów sztuki średniowiecznej“, drugie są zachowane w zbiorach Al. Przeździeckiego i Ed. Rastawieckiego. Kilka obrazów religij-

Jerzmanowskim odbywa wycieczki archeologiczne w Krośuieńskie i Jasielskie, a powtarza je w latach następnych, zwiedzając wciąż nowe okolice, opisy zaś drukuje w „Bibl. Warszawskiej“, „Roczniku T - stwa Nauk. Krakowskiego“ i t. d., podróże te objęły z biegiem czasu Wielkopolskę, Pomorze, Litwę i Królestwo Polskie. Pożar Krakowa r. 1850 dostarczył nowej pobudki; zasypuje Ł. czasopisma rozprawkami o zabytkach, a podróż dwuletnia po Niemczech i Francyi, w towarzystwie Konst. Przeź-dzieckiego, przyczynia się do pogłębienia widnokręgów i wykształcenia, czego Ł. jako samouk potrzebował bardzo. Ogłasza wtedy, po 1894 (XXVIII, IV). powrocie, pracę: „Broń sieczna w ogóle i w Polsce uważana archeologicznie“ (Kr. 1857).

W r. 1858 krząta się około urządzenia wystawy archeol. ziem polskich w Krakowie, jest pierwszym inieyatorem i gospodarzem Muzeum starożytności w Krakowie (1861), r. 1862 obejmuje dla niego utworzoną docenturę archeologii i historyi sztuki średniowiecznej w Krakowie,

r. 1866 za jego pobudką powstaje gabinet archeologiczny, a żonaty z córką Kar. Libelta dzięki stosunkom ściąga do niego zabytki i z Wielkopolski; r. 1875 zostaje profesorem zwy-czajnyra. Są to lata pracy najwydajniejszej: bada jez. Czeszewskie w Wielkopolsce i obejmuje zarząd zbiorów Czartoryskich w Sieniawie (1866—1874), rozpoczyna starania o odnowienie grobowców na Wawelu i grobu Skargi

na

Por.: „Kłosy“ (t. XIX, 119).

Łęczyc Salomon Efraim, syn Aarona; nazwisko swoje prawdopodobnie otrzymał od Łęczycy, miejsca swego pochodzenia. Młodość przepędził w Jarosławiu; gdzie ułożył pierwsze swoje dzieło „ Ir Gibborim“. Później r. 1581 żył prywatnie we Lwowie i kazaniami swemi taką sobie zjednał wziętość, że na wszechstronne wezwanie w wielu polskich gminach, gólniej w Lublinie, przy sposobności dorocznie tam odbywanych posiedzeń synodów rabinicznych, publiczne miewał mowy. W marcu r. 1604 powołany został do Pragi Czeskiej na stałego kaznodzieję rektora Jeszyby. Do liczby jego niów należy Lipman Jom-Tob Heller. Kiedy w październiku r. 1607 gmina Pragi Czeskiej pełnie się rozproszyła, uciekając przed powietrzem morowem, udał się z garstką najznakomitszych i najuczeńszych Izraelitów do Biszyc, miasta 4 mile od Pragi odległego, i zajmował się tam spisywaniem swoich niedawno przedtem miewanych kazań. Urn. w Pradze Czeskiej, podług Zunza, d. 3 marca, a podług K. Liebeua d. 21 lutego 1619. Dzieła: „Ir Gibborim“ („Miasto mocarzy“ 1581), homilie osnute na Pięcioksięgu Mojżeszowym i połączone z naukami ralnemi;

ma“,

nych olejnych pędzla Ł-go zdobi kościoły i kaplice w Galicyi.

Łęczna, miasto nad rz. Wieprzem, przy uściu Jagielnicy, pow. lubartowski, o 12 w. od st. kol. Minkowice, m-ców 4 191 w r. 1908 (2 703 starozakonnych, 1 460 katolików i 28 prawosławnych). Magistrat, szkoła początkowa, dom schronienia dla starców i kalek, poczta, telegraf, kościół parafialny murowany (wystawiony r. 1647 przez Adama Noskowskiego na miejscu pierwotnego, zbudowanego około r. 1400), browar i cegielnia. Słynie z jarmarków (głównie na konie):

Boże Ciało — dni 8 i na św. Idzi — dni 10. Jarmarki te, na które dawniej przybywali kupcy z dalekiego Wschodu, coraz bardziej podupadają: kiedy w r. 1875 dowóz przewyższał 600 000 rb., obecnie nie przenosi 100 000 rb. Niegdyś własność Łęczyńskich, Firlejów, Noskowskich i Szeptyckich, w r. 1879 Ł. przeszła do Blochów. Data założenia Ł-y nieznana,

R. 1582 Stefan Batory nadał Ł-ie dwa jarmarki,

r. 1693 mór przetrzebił co do jednego ludność Ł-ny. R. 1766 Stanisław August potwierdził dawne przywileje miejskie i przydał trzeci jarmark 2-niedzielny. W w. XIX pożary często niszczyły Ł-nę. Do dziś miasto niebrukowane, stoją całe lato kałuże. Chodniki z desek układane. Budżet miejski (w 1904) wynosi: w dochodach 3 500 rb., w wydatkach — 3 900 rb.

Ë. Chw.

a szcze-

ucz-zu-mo-

—, „Ollelot Efraim“ („Pokłosie Efrai-treści homiletyczno-egzegetycznej, Lublin 1573, Praga Czeska 1619); ,,Orach Lechaim“ („Droga do życia“, tudzież nauka obyczajności Lublin 1595); „K’li Jakar“ („Naczynie drugie“, uczony komentarz na Pięcioksięg u Mojżesza; Lu- j blin albo Lwów 1602,' Praga Czeska 1608; Am- ł sterdam 1754); „Syfte Daat“ („Mowa umiejętności“, treści homiletycznej; Praga Czeska 1610); „Amude Szesz“ („Sześć filarów“, takiejże samej treści; Praga 1617). W temże ostatniem dziele autor z oburzeniem powstaje na niesystematyczną edukacyę dzieci żydowskich w Polsce, oraz na przedwczesne wykładanie im Talmudu, zwłaszcza traktatów zakres ich pojęcia przekraczających. Oprócz tychże dzieł pozostawił Ł. w rękopiśmie obszerny zbiór mów („Ry-bebot Efraim“ ,,Maryady Efraima'⁴). („Większa Enc.“ Orgelbranda).

Łęczyca: 1) miasto pow., gub. Kaliskiej, nad rz. Bzurą, 52°3’2 szer. płn. i 36°54’9 dług. wsch. od F., 24 wiorst od Kutna, najbliższej st. kolei. Domów (w 1904)—271, w tern 174 murów., 89 drewn. i 8 mieszanych); m-ców (w

1908)-9 441 (4 327 mężcz. i 5 114 kob.; 5 896 starozakon., 3 172 katol., 253 lut. i 120 praw.). Kościół parafialny św. Andrzeja (z końca w. XIII), kościół pobernardyński (z bud. 1 632 przez Dorotę Piwową), kościół ewangielicki (filialny), synagoga starożytna (z w. XIV), cerkiew (w koszarach), szpital św. Mikołaja na 38 łóżek, dom schronienia dla starców, seminaryum nauczycielskie z internatem i szkółką wzorową, 4 szkoły początkowe (2 męz., 1 żeń. i 1 miesz.), 4-kla-sowa szkoła realna prywatna, szkoła niedzielno-rzemieślnicza, 2 czytelnie, drukarnia, straż o-gniowa ochotnicza (od 1874); T-stwo Wzajemn. Kredytu z kapitałem 32 600 r., T-stwo Pożyczk.-Oszczędnościowe (od 1900), władze powiatowe, urząd miejski, poczta, telegraf, zarząd akcyzy na 2 powiaty, sąd pokoju na Łęczycę i Ozorków, 2 rejentów, więzienie. Piękny ogród spacerowy w środku miasta. Miasto schludne, miłe, brukowane, chodniki betonowe, wiele ogrodów owocowych. Przemysł fabryczny słabo rozwinięty: fabryka narzędzi rolniczych, 3 miodosy-tnie, browar, fabryka octu, młyn parowy, my-dlarnia, cegielnia i kilka pomniejszych zakł. przemysł, z obrotem rocz. 81 270 rb. (w 1906 —07). Rękodzielnictwo w upadku. Handel cały w rękach Żydów. 6 jarmarków dorocznych (na konie, bydło, obuwie i odzież) z obrotem 300000 rb.; trzy składy drzewa i tyleż węgla kamiennego. Budżet miasta w r. 1904 wynosił 24 400 rb. — 2) Dzieje. Ł. należy niewątpliwie do rzędu najstarszych osad polskich. Położona wśród błot i trzęsawisk, zawdzięcza nazwę nizinnemu swemu położeniu (Łęgi = równina nizinna). Już za czasów Mieczysława I musiała być osadą znaczniejszą, skoro monarcha ten zbudował w niej kościół na miejscu dawnej świątyni pogańskiej ( według Długosza w r. 957). Po podziale Polski pomiędzy synów Władysława Hermana Ł-a stała się stolicą ziem należących do Zbigniewa. Podczas zamieszek, które wybuchły między tym księciem a Bolesławem Krzywoustym w r. 1007, Ł-ę zdobyły wojska Bolesława, przyczern ucierpiał bardzo jej zamek obronny. Ł. w w. XII musiała być

Liter.

grafia Ł-y“.

Łęczycki powiat graniczy na płn. z pow. kutnowskim, od wsch.—z pow. kutnowskimi łowickim, na płd.—z łódzkim, na pld.-zach.—z sieradzkim i na zach. —z sieradzitn i tureckim.

już dużym grodem, gdyż od r. 1180 była wybierana na miejsce zjazdów książęcych i synodów duchowieństwa. Po śmierci Krzywoustego miasto stało się oprawą księżnej wdowy Salomei; przy podziale kraju pomiędzy synami Kazimierza Sprawiedliwego, dostało się Konradowi Mazowieckiemu. Synowie Konrada, Kazimierz i Ziemowit, wydzierali ją sobie wzajemnie. Leszek Czarny, Kazimierz, nakouiec Władysław Łokietek panują tu kolejno. Świetniejsze czasy zaczęły się za rządów Kazimierza W. Król ten odbudował zamek miejscowy i otoczył Ł-ę murern łączącym się z murami zamkowemi. Osada miejska przeuiosła się już wówczas z siedziby pierwotnej, gdzie dziś wieś Tum, nad brzegi rz. Bzury. W r. 1400 Jagiełło obdarzył Ł-ę prawem chełmińskiem, zastrzegając by miasto rządziło się odtąd „stosownie do zwyczaju miasta J. K. M. Kalisza“. Otrzymała wówczas Ł. herb własny: 3 wieże na tyluż pagórkach, na środkowej trębacz, na bocznych dwie kawki, na ziemi przed basztami rzucone 2 gałęzie , skrzyżowane. W r. 1406 Krzyżacy spalili miasto, odbudowało się jednak i w r. J448 mógł się tu odbyć zjazd, na którym uchwalono statut Łęczycki. Przesilenie ekonomiczne, które miasta polskie nawiedziło w w. XVI odbiło się i na Ł-y. Nieszczęść jej dopełnił r. 1656 — najazd Szwedów, którzy sprawili rzeź ludności żydowskiej i chrześciańskiej. Lustracya r. 1661 zastała tylko ruiny w Ł-y. I w. XVIII też nie był pomyślny. R. 1705 zdobywa ją szturmem Karol XII, a jen. saski Schulenburg ustępując pali je. R. 1768 gen. Drewicz, uganiając się z wojskiem rossyjskiem za konfederatami, wpada do Ł-y i nakłada kontrybucyę wojenną. Na losach Ł-y zaważył niemało i przywilej uzyskany przez żydów w r. 1729, pozwalający im tu osiedlać się. Wkrótce zagarnęli oni cały handel i przemysł miejski. W jak smutnym stanie znajdowała się Ł-a w w. XVIII, świadczy raport ks. Kazimierza Świętorzeckiego, który w r. 1787 zwiedzał Ł-ę z polecenia Kazimierza Raczyńskiego prezesa dep. policyi. Zastał w mieście zaledwie 1 529 ludności, wśród niej szlachty 82, mieszczan 501, Żydów 460, duchowieństwa z zakonnikami 60, studentów 300, żołnierzy 116. Mieszczanie „po większej części bawili się uprawą roli“. Z liczby 182 budowli w mieście, według ks. Świtkowskiego zaledwie 4 zasługiwały na miano domów; zamek doprowadzony był do ruiny, bramy miejskie groziły zawaleniem, w całem mieście panował okropny nieporządek, bruki były popsute, za najmniejszym deszczem na ulicach tworzyły się nieprzebyte topiele. Doprowadzenie miasta do porządku miało być zadaniem komisyi boni ordi-nis, która na wniosek s-sty Ł-ego, Łuszczewskiego, składać się miała z członków grodu i ziemstwa Ł-go, a dalej z kasztelana przemęckiego Gurowskiego, podkomorzych sochacze-wskiego i gostyńskiego, s-stów przedeckiego

i gostyńskiego, nakouiec stolnika sochaczew-skiego. Ale miasto nie zdołało dokonać uporządkowania przed upadkiem Rzpltej. Rząd pruski zajął się Ł-ą gorliwie, udzielając mieszkańcom zapomóg na odbudowanie domów po-gorzałych (pożar 1794). Ożywić miasto starał się po r. 1815 rząd Król. Kongresowego, osiedlając tu cudzoziemców rękodzielników, a nadto regulując koryto Bzury od Ł-y do Łowicza. Usiłowania te przeciął r. 1831; nastąpił długi okres zastoju, z którego dopiero w ostatnich latach zaczęła się Ł. budzić.

Martynowski „Starożytna Polska“; „ Słown. Geogr.“; Michał Rawicz Witanowski „Mono-

E. Chw. i I. Bar.

23.89 kw. mil obszaru i 151 759 m-ców fw 1908), w tern 74 687 męż. i 77 072 kob. Z tego po miastach mieszka 25 676 m-ców (Ł. — 9441 i Ozorków -16235 m-ców), po osadach 9 204 m-ców (Grabów —1347, Parzęczew —835, Piątek—3914 i Poddębice —3 108) i na wsi 116 879 m-ców (106 987 kat., 7 705 luteran, 1 345 rna-ryawitów, 793 starozakonnych). Żydzi przeważają po miastach (13 573 starozakonnych, 8 262 katolików, 3 641 luteran, 169 prawosławnych i 31 in. protest.), oraz osadach (4 340 starozakonnych, 4 225 katolików, 357 luteran, 239 ma-ryawitów i 43 prawosławnych). Powiat przedstawia równinę wzniesioną średnio na 400 stóp n. p. m., lecz poszarpaną przez liczne i szerokie zagłębienia, wytworzone przez wody spływające z obszernej lesistej (dawniej) wyżyny łódzko-zgierskiej. Pod względem ukształtowania powierzchni dzieli się na dwie części nierówne: północną, mniejszą, wzniesioną na 450 — 500 stóp n. p. m., lepiej zalesioną i suchszą, oraz południową, rozleglejszą, obfitującą w obszerne niziny rzek i rzeczek. Najwynioślejsze-mi i najsuchszemi miejscami części południowej są: pas zawarty między Bzurą i Moszczenicą, którego środkiem przechodzi szosa z Ł-y do Piątku, i okolice Parzęczewa (dział wodny Neru i Bzury). Według ostatnich obliczeń (1907) było: pod domostwami i sadami—2.7% gruntów, pod rolą—80.3%, pod łąkami—6.8°/₀, pod pastwiskami — 5.6%, pod lasami — 3.1$ , pod nieużytkami — 2.5 %. Brak drzewa nagradzają obfite i rozległe pokłady torfu, zalegające doliny rzek i rzeczek. Pomimo u-bogiej z natury gleby i licznych obszarów błotnych, gospodarstwo rolne przedstawia stan stosunkowo pomyślny. Przeważa wielka własność. Kultura poprawiła glebę, obfitość łąk i pastwisk sprzyja hodowli inwentarza; torfy i szlamy dostarczają nawozu taniego, a blizkość ognisk przemysłowych popiera wytwórczość rolną. Do dworów należy 54 753 djes., do włościan 54 699, do majoratów 4 807, do miast—

hebrajskiego i greckiego i tak ich się wyuczył, że za najuczeńszego pomiędzy swymi był poczytany. Poczuwszy wątpliwości co do prawdy swego wyznania, udał się do ks. Piotra Skargi, od którego do wiary katolickiej został nawrócony r. 1590, i ojca do tego swoim przykładem skłonił. R. 1591 wstąpił do zgromadzenia Jezuitów w Krakowie, a ukończywszy nauki w Rzymie, przydany był ks. Orlandini’emu za pomocnika do układania historyi zakonu. R. 1601 wyświęcony na kapłana; 14 lat przebywszy w Rzymie, wrócił do Polski, nauczał w akad. wileńskiej języka hebrajskiego, teologii moralnej, dogmatycznej i Pisma św.; z kolei rządził kolegiami w Kaliszu i w Krakowie, był pro-wincyałem litewskim i instruktorem księży trzeciej probacyi na Litwie i w Czechach. Po łacinie dzieła jego wyszły: „Nicolai Laucicii opu-sculorumt. I—II“ (Antwerp. 1650; wyd. 2-e 1724); i „Ven P. N. Lancicii Opera oinnia spiritualia XXI opusculis comprehensa“ (Ingolstad 1724,

t. 7). Z tych wydań przedrukowano osobno po-jedyńcze części, np. „Usus meditandi tyronibus et proficientibus in via spirituali accomraodatus“ (Praga 1665 i 1688, 1739); także „Meditationes de piis erga Deum et Coelites affectibus“, Leodyum 1838, Bruksella 1852, 1854, Moguncya 1856 (po franc. „Méditations sur la vie de J. Chr.“, Paryż 1849, Bruksella 1850); „Media 12 ad virtutes initio vitae spiritualis acquisitas postea conservandas et augendas“ (Wilno 1688 i in). W swoim czasie największego rozgłosu używała jego „Gloria s. Ignatii S. J. fundato-ris“ (Krak. 1622, Wilno 1624, Amster. 1629). Do polskich pism jego należą „Pobudki do warowania się grzechu śmiertelnego i dróg prowadzących do niego“ (Wilno 1697 i 1705, Przemyśl 1764); „Medytacye nowym i doskonałym sposobem na każdy dzień roku rozłożone“ (Wilno 1723); „Koło rycerskie"⁴ (Wilno 1727); „Zacność stanu braci do posług domowych na głębokiej pokorze ugruntowana“ (Lwów 1740). Podług Niesieckiego, zostawił Ł., podobno w Rzymie, w rękopiśmie Historyę Jezuitów. Żywot Ł-go napisał ks. Kazimierz Kojałowicz; (poprawione i pomnożone wyd. żywota przez ks. Bogusława Balbina „Vita ven. patris Nicolai Lancicii“, Praga 1690). Ob. także „Collectanea Lanciciana édita a Joanne Martinov“ (Paryż

1877), gdzie, oprócz żywotu Ł-go, są jeszcze trzy mniejsze pisemka jego, poprzednio niewydane. Por. Modzelewski „Przyjaciel Ludu“ (Leszno

1841). („Enc. Kościelna⁴⁴ XII).

1578, do osad —1 222, do skarbu—470 i do drobnej szlachty—246. Jeżeli do większej ^posiadłości zaliczymy grunta majorackie i skarbowe, to 51% ziemi powiatu okaże się w rękach 164 większych właścicieli rolnych, z których na każdego przypadnie średnio 286.3 djes. (558.7 morgów ziemi). Dwory posiadają pod domostwami i sadami—980 djes., pod rolą —41 667, pod łąkami—6177, pod pastwiskami —1 786, pod lasami—2 627 i pod nieużytkami— 1516. U włościan pod sadybami—2 629 djes., pod rolą—42 996, pod łąkami -3 675, pod pastwiskami—2 783, pod lasami—233 i nieużytków—2383. Łąk i lasów mają więcej dwory (jeżeli pominiemy ziemie majorackie); roli upra-wuej, pastwisk i nieużytków—włościanie. Śród włościan (w 1901) było w powiecie 90 908 gospodarzy (65 504 miało rolę, inni zaś byli bezrolni: 15 426 na wsi i 2 529 w osadach). Dla włościan ważnym źródłem zarobku jest dostawa zboża do kolei, buraków i drzewa do fabryk, oraz sprzedaż własnych rąk do pracy przemysłowcom fabrycznym. To też pomimo mnóstwa małorolnych w powiecie, wychodztwo zagraniczne słabo rozwinięte. Prócz gmin Gost-kowa, Grabowa i Poddębic, skąd wychodzą bezrolni na roboty rolne do Niemiec, nadmiar rąk roboczych na roli pochłania przemysł krajowy. Rolnicy uprawiają głównie zboże, kartofle i buraki. Dwory wytwarzają więcej pszenicy, owsa i buraków, włościanie zaś—żyta i kartofli. Dwory prócz tego hodują sporo owiec poprawnych. Bydło i konie rasowo również spotyka się w wielu folwarków. Przemysł fabryczny dość rozwinięty: w r. 1905 dosięgał 2 923 661 rb., ogniskuje się głównie w Ozorkowie (1 531 433 rb.), gdzie są liczne przędzalnie bawełny, wełny i t. d.; na właściwy powiat, bez miast, przypada 1318 752 rb., których znaczną część tworzy wytwórczość 2 cukrowni (w Leśmierzu i Mły-nowie), 6 gorzelni, 1 dystylarnia i mnóstwo młynów. Przemysł domowy płócienniczy rozwinięty w gminach: Balków, Gostków, Grabów, Mazew, Piaskowice, Piątek, Poddębice, Rogoźno, Tkaczew i Witonia. Oświata słabo rozwinięta: na cały powiat przypada 43 szkoły niższe. Pod względem kościelnym pow. łęczycki tworzy dekanat łęczycki, składający się z 32 parafii. Pod względem administracyjnym składa się z dwu miast (Łęczycy i Ozorkowa) i z 16 gmin: Balków, Chociszew, Dalików, Gostków, Grabów, Leśmierz, Mazew, Poddębice, Piaskowice, Piątek, Rogoźno, Sobotka, Tkaczew, Topola, Tum i Witouia.

E. Chw,

Łęczycki Paweł, Bernardyn, kapelan Mi-Łgczycki Mikołaj, Jezuita, najznakomit- kołaja Oleśnickiego, kaszt, małogoskiego, z któ-szy teolog polski (* w Nieświeżu 1574 — f 30 rym znajdował się w Moskwie, gdy ten posło-marc. 1652 w Kownie), syn kalwina Daniela, wał przy Dymitrze Samozwańcu. Po wyniesie-drukarza z Łęczycy, którego Radziwiłł Czarny niu na tron Szujskiego wtrącony wraz z posłem sprowadził z Nieświeża do Wilna, oddając mu do więzienia, siedząc tam półtrzecia roku, prze-w zarząd swoją drukarnię. Uczęszczając na tłómaczył z włoskiego geografię Bo ter a (ob.), dysputy swych współwyznawców z Jezuitami którą, powróciwszy do Krakowa, wydał .(„Re-i widząc wyższość naukową tychże, jął sięjęz. latie powszechne albo nowiny pospolite“ 1609;

Bed.

A. Ł

Hist.“ t. XVI, str. 59.

sora

oraz

roz-

wyd. 2-e 1613; wyd. 3-e p. n. „Theatrum świata wszystkiego“ 1659). Jest to pierwsza geografia po polsku. Przedmowa tłómacza wykazuje naukę niepospolitą. Ł. ma być nadto autorem hi-storyi zakonów franciszkańskich: „Kronika trzech zakonów od ojca św. Franciszka postanowionych“ (Krak. 1610).

Łęczyckie starostwo grodowe, leżało w wdztwie i powiecie łęczyckim. Podług lustra-cyi z r. 1662 zaliczały się doń: miasto Łęczyca (ob.) i wsi: Błonie z wójt.: Ostrów, Orla, Parzyce, Czerchowo, Kowalewicze, Dzierzbię-tów, Wiczkowice, Krzeszewo, 8 wsi opactwa Trzemeszyńskiego, z których tylko daniny i stacye do s-sty należały, i 4 wsi, do opactwa Sulejowskiego zaliczane. W r. 1771 posiadał je Maciej Łuszczewski, opłacając zeń kwarty złp. 2,941 gr. 24, a hiberny złp. 2,590 gr. 12.

Łęczyckie województwo, dawniej osobne księstwo, przez potomków Konrada I, księcia mazowieckiego, rządzone, przyłączone zostało do korony przez Władysława Łokietka w r. 1305. Graniczyło na północ z w-dztwem brze-sko-kujawskiem, na południe z w-dztwem Sandomierskiem, od którego oddzielała je rz. Pilica, na wschód z Rawskiem, a na zachód z Sieradzkiem i Kaliskiem. W herbie miało pół lwa czerwonego w białem i pół orła białego w czerwonem polu, grzbietami do siebie obróconych i jedną uwieńczonych koroną. W-dztwo obierało na sejm posłów 4, deputatów na trybunał 2. Składało się z 4 powiatów: łęczyckiego, brzezińskiego, orłowskiego i inowłodz-kiego.

Z Łęczycy Marcin, astronom czeski, polak z urodzenia, w r. 1427 przeniósł się do Pragi, gdzie został profesorem i astrologiem akademii, w następstwie zaś rektorem. Zostawił kilka dzieł w rękopisie-, znany z trafnych horoskopów. Obszerniej pisze o nim Smolik w „Mathematikove v Cechach“ (1865, str. 18).

Z Łęczyęy Sebastyan, wierszopis polski za Zygmunta Augusta, jest w druku jego rzadka nadzwyczaj tragedya w języku polskim: „Sofrona“ (1550, b. m. dr.), pełna baśni i podań ludowych. Obszerną jest treść i opis podał Trębicki „Bibi, warsz.“ 1843, 364, a dawniej Czacki („O lit. i pol. pr.“; I, 23; II, 94).

Łęg, wieś kościelna, pow. płocki, gmina Majki, starodawna osada polska, przez drobną szlachtę obecnie zamieszkana, ludności 300 osób. Gniazdo rodu Dołęgów. Składa się z czterech części: Ł-u kościelnego, kasztelańskiego, szlacheckiego i Ł-u probostwa. Słynie kościołem starożytnym, wzniesionym w r. J 409 przez Włodzimierza z Kurdwa-nowa, w stylu krzyżackim, bogatym w dawne ornaty złotem i srebrem tkane. — Por. „Kwart.

Chw.

Łęk, kula, czyli część wyniosła siodła, którego, się trzyma jeździec. Ł. takie wyrabiano z drzewa wierzbowego. Zręczni jeźdźcy dawni wsiadali na konia nie dotykając się łęku. Wojownicza szlachta, w marszach, kiedy broni ognistej nieznano, łuk przewieszała przez siebie, a szablę na łęku. Husarze i pancerni, na łęku zdjęte przyłbice zawieszali, a w uderzeniu na nieprzyjaciela zarzucili lejce, ażeby do walki mieć obie ręce w pogotowiu. Szymon Starowol-ski, wyrzucając pieszczotliwe wychowanie młodzieży za Zygmunta III, mówi: „Nie wsiądzie paniątko teraz na koń, siodła się nie tykając abo łęku“.

Łękotka, ob. Łąko tka.

Łęski Józef Franciszek, matematyk i astronom polski (* d. 4 kwietnia 1760 pod Żarnowcem w Kieleckiem — f 13 lipca 1825 w Warszawie), Kształcił się w szkołach w Gdańsku, uast. w korpusie kadetów w Warszawie; po krótkiej służbie w szeregach inży-nieryi, r. 1789 powołany do korpusu na profe-matematyki i miernictwa; w wojnie r. 1794 służył jako major, naówczas dostał się do niewoli pruskiej i dwa lata spędził w twierdzy Nissie. Trudnił się następnie nauczycielstwem w Krakowie, gdzie r. 1798 po Śniadeckim objął katedrę astronomii i matematyki wyższej kierownictwo obserwatoryum. Przy zakładaniu liceum w Warszawie, powołany na profesora matematyki i fizyki, w r. 1809 uzupełniał swą wiedzę w Paryżu pod kierunkiem Delambre’a,

r. 1811 został profesorem zwyczajnym astronomii w Krakowie, którą to posadę dla słabości zdrowia opuścił w r. 1823. Był członkiem T-wa Naukowego w Krakowie i Przyjaciół Nauk w Warszawie. W r. 1790 przełożył dzieło Hogrewe’a „Teoretyczna i praktyczna nauka żołnierskich rozmiarów czyli miernictwo wojenne“, które uzupełnił początkowemi wiadomościami z matematyki i sztuki wojennej. Napisał: „Darstellung der sämmtlichen Theile der Mathematik“ (Kraków 1801 str. 187). Jest to niejako repertoryum jego trzyletniego kursu wykładów uniwersyteckich w Krakowie, „Poznawanie gwiazd za pomocą linii i trójkątów“ (Kraków 1818) oraz pokaźną liczbę praw treści astronomicznej, drukowanych w czasopismach: „(Nowy) Pamiętnik Warszawski “ (1805, 1810, 1816), „Miscellanea Cracoviensia“ (1814 — 1815); „Rocz. T-wa Nauk. w Krakowie“ (1819, 1822); „Muza Nadwiślańska“ (1823). Nadto do „Gnomoniki“ ucznia swego P. Krzyżanowskiego napisał przedmowę, oraz w pismach niemieckich zamieszczał wyniki swych dostrzeżeń astronomicznych. — Porówn. art. S. Dicksteina „Encykl. Wychowawcza“ t. VII, str. 236-238.    A Ł’

Łętowski Ludwik Stanisław, herbu Ogończyk (* 1786 w Bobowy (w Sandeckiem)— f 25 sierp. 1868). Syn Franciszka, do lat 20 przebywał w domu, czytając wiele, bez należytego przewodnictwa. Posłany do Wiednia do szlacheckiej gwardyi galicyjskiej, tu w rok nauczył się tak po niemiecku, że go zrobiono nauczycielem matematyki dla świeżo przybywających do gwardyi, a nie znających tego języka Polaków. Jako porucznik batalionu strzelców odbył r. 1809 kampanię austryacką; po zawarciu pokoju, wstąpił do wojska Księstwa, gdzie został kapitanem dragonów; odbył kampanię r. 1812, w odwrocie dostał się do niewoli w Wilnie. Stamtąd udał się do Wiednia, podczas kongresu był zaliczony do sztabu przy w. ks. Konstantym, skąd przeniósł się do kwatermistrzowstwa,

r. 1816 wziął dymisyę. Przybywszy na wieś do matki, odrzucił robione sobie propozycye ożenienia się i wstąpił do seminaryum w Kielcach pomimo odradzań rodziny i przyjaciół. Wojciech Górski bp aał mu święcenia mniejsze w list. r. 1817, a gdy zachorował (w marcu 1818), ks. Nowiński, proboszcz miechowski, wyświęcił Ł-go. Komuniści, rachując na dawniejszą Ł-go znajomość z ks. Zajączkiem, wysłali go do Warszawy, w celu windykacyi funduszów. Małachowski ofiarował mu wówczas probostwo w Końskich, a w rok potem dał mu Zajączek prezentę na Stobnicę. B-p Woronicz zaś skłonił go do udania się na dwór swój (1819) i do przyjęcia urzędu assesora konsystorskiego. Ale Ł. wkrótce wrócił do Stobnicy. R. 1825 został kanonikiem krakowskim, poczem szły inne honory. Ze Stobnicy był (1820) posłem na sejm warszawski, r. 1821 nauczycielem teologii pastoralnej i historyi kościelnej w seminaryum kieleckiem, r. 1825 marszałkiem sejmiku stob-nickiego. Kanonik krak., jeździł r. 1825 do Warszawy na obrzęd pogrzebowy po śmierci ces. Aleksandra I; przez 4 lata (od 1827j był senatorem Rzpltej krakowskiej, r. 1829 senat krakowski wysłał go na koronacyę ces. Mikołaja I na króla polskiego; r. 1838 zostaje kustoszem katedry krak., r. 1840 powtórnie wchodzi do senatu krak., r. 1841 administrator dyecezyi krakowskiej i wikaryusz apost. na jej część będącą w Królestwie Polskiem, r. 1845 wyświęcony w Petersburgu na b-pa joppejskiego in nart. inf., r. 1848 składa wikaryat kielecki, sprawując go rok jeszcze z rozkazu papieskiego prze swego delegata. Zdawszy wikaryat w Kielcach, pojechał r. 1849 do Opawy, oddając przebywającemu tam b-powi Skórkow-skiemu swoją administracyę w Krakowie; tegoż roku został dziekanem kapituły. Jako administrator Ł. pracował nad podniesieniem religijnego stanu dyecezyi, r. 1842 odbył w sześciu dekanatach wizytę kanoniczną, w Krakowie odbudował dom emerytów, wystawił w Kielcach dom dla biskupa i przy seminaryum nowy o piętrze pawilon; r. 1844, otrzymawszy od namiestnika w Warszawie pozwolenie, zaprowadził T-stwo wstrzemięźliwości. D. 1 sierp. r. 1844 wydał w tym przedmiocie list pasterski. Całe wsi składały wota wstrzemięźliwości. Za zebrane pieniądze kupił stary kościółek szpitalny ś ś. Szymona i Judy na Kleparzu, sprowadził z Francyi siostry miłosierdzia, które założyły tam szkółkę, ochronkę, przytułek sierot, nowieyatdla swego zgromadzenia i T-stwo św. Wincentego. Prezes przez lat 12, a potem protektor T-wa dobroczynności, prezes komitetu sierotek, odznaczał się Ł. gorliwością na tych urzędach. Na wiosnę r. 1868 począł na zdrowiu zapadać. Zwłoki jego złożono do grobów kat. wawelskiej, lecz. w paźdz. r. 1872 przeniesiono do kościoła Sióstr miłosierdzia na Kleparzu, gdzie przełożona, matka Talbot, wzniosła mu piękny pomnik z sercem jego jako fundatora klasztoru. Do pomniejszych prac jego należą: tłómaczenie książki „O naśladowaniu Chrystusa Pana“ (Krak. 1841); „Żywot Chrystusa Pana“ (Krak. 1843) tudzież kilka przemów okolicznościowych i pogrzebowych. W „Czasie“ drukowano jego przemówienia: po spaleniu Krakowa, przy poświęceniu domu T-wa naukowego, przy pogrzebie Piotra Michałowskiego, prezesa rady administracyjnej krakowskiej, i przy rozpoczęciu restauracyi kościoła ks. Augustyanów na Kazimierzu. Oddzielnie wydał przetłómaczoną przez siebie mowę św. Chryzostoma „Każdy był sobie sprawcą upadku swego“ (Lwów 1852). Naj-ważniejszemi dziełami Ł-go są: „Katalog biskupów, prałatów i kanoników krakowskich“ (Krak.

1852—3, t. 4); „Katedra na Wawelu“ (Krak. 1859, z ehromolitografami Stroobauta). Katalog, rzecz obrobiona ze źródeł, ma niepospolitą wartość historyczną. Nie obwijał Ł. prawdy w bawełnę i dlatego „Katalog“ nie jedną obudził niechęć. „Katedrę na Wawelu“ własnym wydał staraniem, kosztowała go 40 000 złp. Katedra na Wawelu doczekała się po raz pierwszy opracowania, a myśl tego dzieła wywołana była obawą o los tej katedry, zamkniętej dokoła w warowni. Ł, pisał także dramaty, z których kilka sam spalił; wydał dwa „Samuel Zborowski“ i „Jadwiga, żona Jagiełły“, wierszem miarowym napisane. Z prac jego nad rytmicznością języka polskiego pozostała jedna rozprawa, różnego rodzaju wiersze, przekłady z Horacego i początek 1-ej księgi Eneidy. Pod pseudonimem Bartłomieja Podgórza nina napisał „Miscellanea“ (Kraków 1866, prozą i wierszem miarowym, które, obok pięknych ustępów, zawierają anegdotki nieprzystojne). Życiorys jego, wedle pozostałych po nim „Pamiętników“ napisał L. hr. Dębicki („Przegl. lwowski“ 1871, 1872 i 1873).

Łętowski Julian (Księżek) dramaturg i nowelista (*    1858 w Krakowie — f 1897

w Warszawie). Z dramatów L-go: ,,Izrael na puszczy“ (1880) i „Firduzi“ (1889), pierwszy pozyskał rozgłos i ogromne powodzenie sceniczne, dzięki polotowi poetyckiemu, silnej grze namiętności, charakterów pełnych grozy, podnio-słości i pięknemu językowi. Tendencya o pod-porządkowiu uczuć indywidualnych sprawom narodu znalazła tu szczery wyraz artystyczny w?gorącym patosie i wielkim rozmachu, pomimo licznych ustępów deklamatorskich. „Firdu-

A. G

hi ster y ą (ob.).

„Woobrażajemaja gieometrija“

1908).

E. Chw.

zi“, nie dorównywa utworowi poprzedniemu, tendencya zarysowywuje się zbyt kanciasto, utwór nosi cechy publicystyczne. Od dramatu, który był cechą główną twórczości jego, Ł. przerzucił się do noweli. W nowelach tych za mało jest obserwacyi, zbyt często daje się on unosić fantazyi. Pierwszy zbiór Ł-ego nowel nosił tytuł „Nowocześni bohaterowie“ (1888). Dalsze zbiorki zawierały utwory rozmaitej wartości; do najlepszych liczą się: „Rywale“ (1890), ,,Na Bożym świecie“ (1891), „Robakiewicz“ (1892), „Stary mąż“ (1893). Napisał też Ł. powieść nie zbyt udatną „Rogata dusza“ (1894) i wydał tom poezyi p. t. „Gazele“ (1895).

Łkanie (Singultus)—fizyol. — jest to wdech powietrza prędki, silny i wstrząsający piersią, połączony ze szmerem swoistym, głośnym, którego przyczyną bezpośrednią jest nagły lecz krótki ruch kurczowy przepony (ob.).; Ł. występuje mimowolnie podczas t. zw. zanoszenia się od płaczu i po nim ponawia się również w odstępach coraz dłuższych, tracąc przytem na mocy; bardzo łatwo wywoływać je też można samochcąc. Ł. mimowolne jest odruchem nerwowym, wywołanym przez wzruszenie przygnębiające, ale nieraz występuje także jako objaw nerwowy, zwłaszcza u osób dotkniętych

Dr j. p.

Łobaczewskij Mikołaj, znakomity matematyk rossyjski (* 22 paźdz. 1793 — + 1856), wykształcenie średnie i wyższe otrzymał w Kazaniu, gdzie też w r. 1811 rozpoczął w uniwersytecie wykłady teoryi liczb i mechaniki nieba, r. 1816 otrzymał katedrę czystej matematyki; sześć razy powoływany na rektora, był członkiem licznych towarzystw naukowych i członkiem honorowym uniwersytetów w Kazaniu i Moskwie. Ogłosił, przeważnie w czasopismach kazańskich: „O naczałach gieometrii“ (1829 — 30), „Geometrie imaginaire“ (Crelle’s Journ. XVII) ,

(1835), ,,Nowyja naczała gieometrii s pomoszcz-ju teoriji paraljelnych linij“ (1835—38), „Pri-mjenienija woobrażajemoj gieometrii k njekoto-rym intjegrałam“ (1836), „Geometrische Untersuchungen zur Theorie der Parallellinien“ (Berlin 1840), „Pangéometrie ou précis de geometrie fondée sur une théorie générale et rigoreuse des paralleles“ (1856). W r. 1894 T-stwo Fizyczno-Matematyczne, na pamiątkę setnej rocznicy urodzin Ł-ego, wydało p. n. „Ob osnowanijach gieometrii“ przekład rossyjski zasadniczych jego rozpraw, dzięki którym geometrya weszła na zupełnie nowe tory. — Pewnik XI Euklidesa (w „Repertoryum matematyki wyższej“ Pascala, przekł. Dicksteina, figurujący jako XII), od dawna już zwracał na siebie uwagę matematyków, podających w wątpliwość jego oczywistość, a napróżno usiłujących wyciągnąć go z innych. Ł., dzięki zupełnemu pominięciu tegoż, zbudował nowy system geometryi, różny od Euklidesowego, ściśle logiez-ny i bez sprzeczności wewnętrznych, których istnienie dowodziłoby tego, że pewnik wspomniany jest następstwem innych. Na pomysły Ł-ego (jeżeli pominiemy luźne uwagi i napomknienia Gaussa, które poznano dopiero w ostatnich czasach) pierwszy zwrócił uwagę Beltra-mi, który wykazał, że geometryę Ł-ego można uważać jak zwykłą geometryę Euklidesa przeniesioną na t. zw. pseudosferę. Dzięki później szym badaniom Riemanna i Helmholtza oraz wspomnianym pomysłom Ł-ego, i niezależnym a prawie równoczesnym pracom Bolyai’a geo-metrya zyskała obszerne pole dociekań po za obrębem naszej zwykłej przestrzeni. — Ob. Hertz „Najnowsze badania nad przestrzenią“ (Warsz. 1897), również rozdział o liniach równoległych w „Geometryi“ Böttchera (Warsz.

A. Ł

Łobanow-Rostowskij, ród książęcy rossyj-ski, wywodzący się od udzielnych książąt ro-stowskich z domu Ruryka. W w. XV w źródłach spotyka się książę Jan Aleksandrowicz, przezwiskiem Łoban. Syn Jana Łobana, Jan, zginął w bitwie pod Orszą (8 wrześ. 1514) z Polakami pod dowództwem ks. Konstantego Ostrogskiego. Włodzimierz (f 1606) uczestniczył w obronie Pskowa przed Batorym, a następnie był wojewodą w Liwnach i Astracha-niu. Bojar Atanazy (f 1629) był wojewodą w Swiażsku. Również godność bojarską otrzymał J a n za bohaterską, choć przegraną bitwę z Polakami pod Bychowetn (1664). Większego znaczenia nabiera ród Ł.-R-ch w Rossyi począwszy dopiero od Dymitra Iwanowicza (* 1758 — f 1837) ministra sprawiedliwości. Rozpoczął on karyerę w wojsku, uczestniczył w szturmie Pragi (1794). Potem był znany dobrze w kołach wolnomularskich polskich jako sympatyk ruchów ku wolności. Jako namiestnik wielkiego mistrza Astrei był członkiem honorowym lóż polskich w Warszawie i Krakowie. Po śmierci Aleksandra I odmówił, jako prokurator Senatu, otwarcia złożonego w Senacie cesarskiego pakietu testamentowego, gdyż „les morts n’ont point de volonté“. Brat jego, J a-kób (* 1760—f 1831), był namiestnikiem (1808 —1816) Ukrainy. W w. XIX ród ten dał Rossyi wielu senatorów i dygnitarzy.

Łobanow-Rostowskij Aleksy, książę, dyplomata rossyjski (* 30 grudn. 1824 — f 31 sierp. 1896 nagle, w pociągu kolei żel., pod Koziatynem). Po ukończeniu liceum carsko-sielskiego, poświęcił się karyerze dyplomatycznej. W r. 1844 attaché ambasady rossyjskiej w Paryżu, r. 1859 sekretarz ambas. ros. w Berlinie, w 1. 1859 — 1863 poseł w Konstantynopolu; r. 1866 pełnił obowiązki gubernatora gub. Orłowskiej, w 1. 1867 — 1878 wice-mini-stra spraw wewnętrznych. W r. 1878 ponownie ambasador w Konstantynopolu, podpisał w r. 1879 traktat pokoju na kongresie berlińskim; w 1. 1879 — 1882 poseł w Londynie, a

potem przez lat 13 w Wiedniu. Gdy lir. Szu-wałowa posłano z Berlina w r. 1895 na stanowisko gen.-gubernatora warszawskiego, Ł. R. został, na życzenie Wilhelma II przeniesiony (18 styczn. 1895) do Berlina, ale w tym czasie zmarł Giers, min. spraw Zagrań, i Ł.-R. objął po nim to stanowisko (26 lut. 1895). W chwilach wolnych od zajęć dyplomatycznych, pracował na polu historycznem. Napisał poważne studyum, na źródłach z pierwszej ręki oparte, o panowaniu Pawła I, przeznaczył je tylko do użytku dostojników. We Prancyi ogłosił: ,.Mémoires du marquis de Vaudreuil⁴' i ,,Histoire des émigrés'⁴. Jest autorem cennej pracy heraldycznej ,,Russkaja rodosłownaja kniga" (1873 — 1875; wyd. 2-e 1895). Wielki miłośnik książek i zbieracz rossyjskich portretów i monet. Biblioteka Ł.-R-a uchodzi za najobfitszą w dzieła, autografy i dokumenty do lii-storyi Rossyi w. XVIII. Śród monet zasługuje na uwagę zbiór numizmatów rossyjskich bitych w Królewcu podczas zajęcia go przez wojska

E. Chw.

Red.

rossyjskie (1758 - 1761).

Łobarzewski Ignacy Łada (f 1822). { Oficer rossyjski niższej rangi, którego Sievers poseł posyłał z depeszami jako kuryera do Katarzyny II. Znalazł się w liczbie posłów ua sejm r. 1793, a Trembicki z tego powodu pisze: „Przejrzyj współziomku listę posłów r. 1793 sejmu i jakichże zbrodniarzów gatunku między nimi nie znajdziesz!“. Zasiadał w ostatniej Komisyi Wojskowej, którą d. 10 grud. r. 1793 otworzył Ożarowski po ukończeniu sejmu grodzieńskiego. Na wspomniany sejm grodzieński Ł. posłował z ziemi Czernichow-f skiej, był wtedy kawalerem orderu Włodzimierza czwartej klasy, przemawiał kilkakrotnie i mowy swe drukował (Estreicher, XXI). Po trzecim rozbiorze był wysokim urzędnikiem w Petersburgu i napisał parę rzeczy po francusku: w obronie Stanisława Augusta: „Respect du à la tête couronnée, ou exposé historique, politique et moral des grands événements relatifs à la Pologne“ (Petersb. 1818), a nadto loyalną „L’autel et trône“ (1823). „Większa Eue." Orgelbranda pomieszała z tym Ł-im innego, Piotra, majora, który w okresie reform pisał wiele: „Zaszczyt wolności polskiej angielskiej wyrów-nywający" (Warsz. 1789); „Testament polityczny synom ojczyzny zostawiony z planem bezpiecznej formy republikańskiego rządu⁴' (Warsz. 1789) — rzecz która wywołała polemikę, skierowana jest przeciw intrygom pruskim i broni dziedziczności tronu. Nadto w obronie Sułkow-

skiego wydał „Sekretna konfereneya między ks. Sułkowskim a marsz. Gurowskim w wieczności" (Warsz. 1791).

Łobarzewski Hyacynt, profesor botaniki i mineralogii, dyrektor ogrodu botanicznego w uniwer. lwowskim (* w Galicyi 1815 —f 6 stycz. 1862 we Lwowie). Nauki ukończył w Wiedniu, a rozprawą o mchach którą, ogłosił po łaciuie,

Wielka Enc. Powsz. Ilustr, Ser, I. Tom XLV. Zesz. 353a

zwrócił na siebie uwagę. W r. 1839 professor we Lwowie, rozpoczął podróże naukowe po kraju, badając roślinność w Galicyi, szczególnie zaś zwiedzał Karpaty i był jednym z największych znawców flory tamecznej. W r. 1840 o-głosił rozprawę w jęz. niemieckim o obiegu soków w ro Izaju Clesterinm; drugą w łacińskim, opisującą kilkanaście odkrytych przez siebie w m. Ad-ryatyckiem Diatomeów ^Obie przedrukowane w dziele KUtzinga). Drukował: ,,Musci hypuoidei Galiciae rariores⁴' (Lwów 1849); „Muscorum frondosorum species novae" (w Haidingera „Naturwisś. Abhandl.", 1847, I. 47). „Pojęcie geografii roślin i rzut oka na roślinność kuli ziemskiej" (Lwów 1849); „Owady lasy mszczące'⁴ („Rozpr. tow. gosp. galic “ 1851, IX, 156). Najważniejszą jego pracą, której przez lat kilkanaście się poświęcał, była „Geografia roślinna Polski“, której z powodu śmierci w całości nie skończył, lecz zgromadził do niej wiele materyałów, a niektóre działy zupełnie wygotował. Zajmował się także florą Galicyi, zwłaszcza rodziną mchów, których opis dokładny wszystkich gatunków dotychczas w kraju znalezionych pozostał przygotowany do druku w rękopisie obszernym. Wszystkie te prace miał nabyć od wdowy Włodzimierz Dzieduszycki i wydać swoim nakładem. Łobarzewski zgromadził bardzo szacowne zbiory roślin jawnopłcio-wych ze wszystkich okolic kraju i urządzał ogród botaniczny we Lwowie.

Łcbeski Feli cyan, malarz i literat (* 1815 w Wiśniczu w Galicyi — f 1859 we Lwowie). Oprócz drobniejszych prac, zamieszczanych w rozmaitych pismach peryodycznych (w „Dodatku tygod. do Gaz. Lwów.", „Rozmaitościach Lwowskich", „Czasop. bibl. Ossolińskich'⁴ i ,,Dzienu. literackim", którego redakcyą rok jeden kierował), wydał „Gawędy i obrazki ludowe" (Lwów

1852), powieść: „Sobek Skórka czyli Chata Grzegorzowa" (tamże 1856) i „Poezye" (Poznań 1845). Ł. posiadał zdolności, ale wychowany w szkołach niemieckich, pisał niepoprawnie po polsku. Obok literatury poświęcał się także malarstwu. Życiorys jego w „Gazecie Warsz." (1859, N> 171).

Łob-nor, jezioro, ob. Lob-nor.

Łoboda Łoboda (Atriplex), rodzaj roślin z rodziny komorowatych (Che-nopodiaceae ). Są to rośliny jednopienne, okwiat mają zielny. U nas znaue są gatunki:

1) Ł. ogrodowa (At. hortense), liście ser-cowato trójkątne; cała roślina często czerwona; w ogrodach, choć często można ją spotkać i na polach. 2) Ł. rozłożysta (A. pntabim

L.), liście lancetowate, podłużne; na przydro-żach i w gruzach. 3) Ł. oszczepowata (A. hastatum L.), liście trójkątno-oszczepowate, okwiat trójkątny. Drogi, około budynków. 4) Ł. gwiazdkowata (A. roseum L.), liście dolne czworokątne, górne jajowate, kłosy przerywane i ulistnione. Rośnie przy drogach. Od

Ł. należy odróżniać Lebiodę, zwaną inaczej Komosą (Chenopodium):    1 ) Ł. biała (Ch.

album L.)} kwiaty zupełne z pręcikami i słupkami. Liście jajowato - czworokątne, ćmawe, spodem zwykle białe, nasiona z ostrym brzegiem; 2) Psia lebioda, inaczej zwana Komosą inierzliwą albo śmierdzącą (Ch. vul-varia) posiada wstrętną woń po roztarciu. Grona ma gęsto skupione, liście całe owalne, białawe; nasiona połyskujące. Rośnie na przydrożaoh

E M,

i,. K.

E. Chw.

Łobzów (ogród przy nim), ob. Ogrody w Polsce.

Łobżenica (niein Lobsens), m-ko w pow. wyrzyńskim, w W. ks. Pozn., nad rz. Łobzonką lub Kaszubką; kościoły katolicki (z w. XVI) i ewangielicki, szkoła kilkuklasowa, browary, tartak parowy, fabryka cygar i tabaki, wyroby bednarskie, najbliższa st. kol. o 20 kil. od Ł. w Osieku (Netzthal). Ludność (1900 — 2 238 m-ców) trudni się handlem zboża, wełny i okowity oraz przemysłem. W pobliżu starodawny (z w. XVI) klasztor bernardyński Górka. Początki miasta sięgają w. XI. W w. XVI Ł. należała do Krotoskich, w w. XVII do Sie-niawskich, Grudzińskich, Opalińskich, na ostatku do Łochockich. R. 1550 Krotoski sprowadził braci czeskich i oddał im kościół "kat,, dopiero Grudziński wypędził ich w r. 1667. W w. XVII słynęła Ł. własną mennicą, w której Jan Beker r. 1612 — 1652, a następnie Hans Jurga Meinhart do r. 1630 wybijali monetę

i w gruzach.

Łobojko Jan, profesor literatury rossyjskiej w uniwersytecie wileńskim (f w czerw. 1861 w Mitawie). Wychowaniec uniw. charkowskiego, Małorosyanin z pochodzenia, został w r. 1822 wezwany do Wilna. Wtedy już najęz. polski przetłó-maczono jego rzecz o „Ważniejszych wydaniach Herbersteiua“ (Petersb. 1818) i ,,0 literaturze skandynawskiej“ (Wiluo 1822). Przybywszy do Wilna, rozpoczął od nauki języka polskiego, którego mu udzielał stud. Mik. Malinowski. Niebawem ogłosił „Groby olbrzymie na Żmudzi i m. zabytki starożytności tego kraju“ (,,Dzienn. wileński“ 1823 II 145), nadto „Duchownyja i nrastwjennyja stichotworjenija“ (wypisy dla studentów, Wilno 1827). W sprawie filaretów był członkiem koraisyi z ramienia uniwersytetu; wogóle należał do umiarkowanych, dobry, łatwy w obejściu, cieszył się poważaniem powszech-nem. Pracowity, nie odznaczał się ani polotem myśli, ani zdolnościami. Zajmował się paleo-grafią i archeologią, jego staraniem młodzież zgromadziła materyały do „Opisania miast polskich i litewskich“ (w liczbie 80), to dzieło pozostało w rękopisie, jako też i inne, mające wartość dość znaczną „Badania o Litwie‘‘ (w bibl. T-wa Starożytności w Moskie). Miewał pre-lekcye o cywilizacyi i oświacie w Rossyi. Po zamknięciu uniw. wykładał w wileńskiej Akad. medyczno-chirurgicznej. R. 1843 opuścił Wilno, losy jego dalsze nieznane. — Por.: J. Bieliński „Uniwersytet wileński“ III 254.

Łobos Ignacy, biskup tarnowski (* 1827 w Drohobyczu—f 1909), syn zamożnego mieszczanina tamtejszego. Ukończył szkoły średnie pod kierunkiem Bazylianów, otrzymał święcenia kapłańskie w r. 1851, przez dwa lata pełnił obowiązki wikaryusza w parafiach dyece-zyi przemyskiej, przez następne sześć lat był spirytualnym w seminaryum tejże dyecezyi.

R. 1873 mianowany kanonikiem gremialnym kapituły katolickiej w Przemyślu, podniesiony został w r. 1878 do godności prałata scholastyka tejże kapituły. D. 27 marca r. 1882 prekonizowany jako biskup lueceński in parti-bus infidelium i sufragan przemyski. D. 15 grud. r. 1885, po śmierci ks. biskupa Pukal-skiego, został biskupem nomiuatem tarnowskim; prekonizacya odbyła się d. 15 stycznia r. 1886, intronizacya d. 23 maja t. r. Ł. był ósmym z kolei biskupem, zasiadającym na stolicy dyecezyi tarnowskiej. Posiadał godności asystenta tronu papieskiego, hrabiego i patrycyusza rzymskiego, prałata domowego papieża. Był członkiem sejmu galicyjskiego.

Łobzanka, ob. Lob żonka.

Łobzów wieś, 3.4 km. od Krakowa, nad rz. Rudawą. Szkoła ludowa 1 klasowa i zakład wychowawczy wojskowy (w przebudowanym pałacu królewskim: herby Wazów zachowano, ale styl gmachu zmieniono). Nazwa pochodzi prawdopodobnie z niemieckiego Liebesau. Kazimierz W. zbudował tu pałac z wieżą w r. 1347 lub 1357, a w r. 1367 założył wieś na prawie niemieckim. R. 1386 ukrywał się w pałacu arcyks. Wilhelm podczas ślubu Jagiełły z Jadwigą. W czasach późniejszych Ł. był letnią rezydencyą królów. R. 1515 przyjmował w Ł-ie Zygmunt I pierwszą swą żonę Barbarę. Stefan Batory przebudował pałac i przeznaczył na mieszkanie dla Anny Jagiellonki, a r. 1585 założył tu park włoski podług planu Wawrzyńca Bozetha. Po śmierci Batorego wystawiono w Ł-ie zwłoki jego (21 — 23 maja 1588). Po śmierci Anny, Zygmunt III obrał w Ł-ie rezy-dencyę letnią: tutaj urodził się Władysław IV. Po przeniesieniu stolicy do Warszawy, stracił Ł. dawne swe znaczenie. R. 1655 mieszkał w Ł-ie Karol Gustaw szwedzki, a podczas wyprawy wiedeńskiej żona Jana III Sobieskiego. Ona przekształciła park tutejszy na modłę francuską (ob. Ogrody w Polsce). August II mieszkał w Ł-ie w r. 1697 i 1706. Odtąd Ł. uiszczał zaniedbany. R. 1787 Stanisław August podarował go Akademii krakowskiej do ćwiczeń geometrycznych dla młodzieży. Rząd au-stryacki doprowadził Ł. do jeszcze większej ruiny. Dopiero rząd Rzpltej krakowskiej w r. 1824 zajął się podniesieniem Ł-a. Nakoniec przebudowano pałac na szkołę wojskową. W Ł-ie pisał M. Wiszniewski swą „Historyę liter, polskiej“. Por.: Mączyński J. „Pamiątka z Krakowa“.

zdawkową i denary z napisem na stemplu „lobzw (enicensis), już też z herbem Leszczyc.—

vera effigies primum per V. Kunicki in lucern édita, nunc demum a S. Łochowski restituta“ (Kraków 1645). („Większ. Enc. Orgelbr.).

Łochwica, miasto pow. w gub. Połtawskiej, nad rz. Łochwicą i Sulicą; stać. kolei żel., 9 927 m-ców r. 1904 (60$ prawosł., 40$ sta-rozakonnych); 6 cerkwi i 6 domów modlitwy, 9 szkół początkowych, biblioteka, czytelnia, drukarnia, oddział banku państwa, T-wo wzajemn. kredytu, 4 hotele, straż ogniowa; 6 fabryczek o 6 000 rb. rocznego obrotu. Jarmarków 5 z obrotem rocznym 107 400 rb. Dokumenty wymieniają Ł-ę pod r. 1320. W w. XVII Ł. tworzyło część Wiśniowiecczyzny: ks. Jeremi założył w nim kościół paraf, katol. Tutaj ukrył swoje skarby Mazepa. Miasto secinne pułku mirgo-rodzkiego, r. 1764 wcielone do pułku łubieńskiego, r. 1781 zostaje m. powiatowem, r. 1802 zaliczona do gub. Połtawskiej. — Powiat Łoch wiek i 1320.3 w. kw. obszaru, 125 144 m-ców (1897). Suła dzieli go na części, wschodnią równinną i zachodnią większą, falistą nieco wyżynę (83 — 89.7 sążni u. p. m.), z licznemi wgłębieniami (błota i jeziora). Rzeki i strumienie płytkie i wązkie, rozlewające się na wiosnę i pozostawiające po wylewie długo wody stojące. Grunt żyzny. Ludność trudni się głównie rolnictwem, a nadto hodowlą bydła. Uprawa tytuniu (machorki) coraz bardziej upada. Mnóstwo małorolnych, którzy dostarczają wychodźców sezonowych na płd Rossyi. Przemysł fabryczny: parę gorzelni, 250 maślarni, kilka cegielni, garbarnia i kilkadziesiąt młynów.

Łochwickaja Mary a (* 1869 — f 1905), poetka rossyjska, córka uczonego prawnika Aleksandra Ł-go. Wystąpiła z pierwszym utworem w r. 1888 (Moskwa), poczem stale pisywała w czasopismach o bardzo różnych kierunkach społecznych. Pierwszy zbiorek poezyi wydała w r. 1896, piąty i ostatni — w r. 1905, oba odznaczone nagrodą im. Puszkina. Wybitny talent liryczny. Przedmiot twórczości jej dobrze określa tytuł jednego z jej utworów: „Amori et dolori“. Poezye doby wcześniejszej cechuje artyzm płomienny, śmiała plastyka, wiersz melodyjny. Jest to ,,Safo rossyjska“ (Balmont). Daleka od wszelkiego społecznikostwa, a tem-bardziej od partyjności, obca zarazem zniechęconemu dekadentyzmowi, chce żyć i żyć radośnie, a jeśli śmierć mą nadejść koniecznie, chce „umrzeć młodo, spaść na kształt gwiazdy

Por.: Zwoliński L. „Przyczynek do historyi mennicy łobżenickiej“ („Przegl. bibl.-archeol.“,

1881).

E. Chw.

Łobżonka, rz., wypływa z dep. kwidzyńskiego; płynie do uścia przeważnie w kierunku płd., wchodzi do pow. wyrzyskiego, mija miasto Łobżenicę, pod Kościerzynem wpływa do Lubsia, a pod folw. Karolewem Rudna. Ł. przybrawszy w końcowym biegu kierunek więcej wsch., łączy się z Notecią. Długość około 6 m.

Inaczej zwie się Kaszubką, Stalunką.

ŁobŻynski Jan Dyonizy, Paulin w Częstochowie, sekretarz prowincyi polskiej tego zakonu, w połowie w. XVII. Są w druku liczne jego kazania przygodne, okolicznościowe i po-grzebne (na pogrzebie Mikołaja Tryzny w Wilnie 1640, Karola Tarnowskiego w Krakowie 1647, Trzebuchowskich tamże 1647, Kaz.

Sapiehy w Wilnie 1650; zawierają szczegóły tyczące się historyi tych rodzin). Z dzieł jego teologicznych: „Decas Litaniarum et Psalterium Magnae Matri D. V. Mariae“ (Częstochowa 1693); ,,Triumphus quein suae Divae Czę-stoviensi Coenobium exhibuit“ (tamże 1644 opis uroczystości przeniesienia obrazu N. P.

Częstochowskiej do nowej kaplicy). (,,Większa Enc.“ Org.).

E. Ohw.

Łochowski S t a ni s ł a w, prawnik za Władysława IV, pochodził ze szlacheckiej rodziny osiadłej w Rawskiem, sprawował urząd pisarza grodzkiego opoczyńskiego (f 1650). Wydał w druku „Regulae juris et loci communes fo-renses, quorum de jure et praxi communi, tri-tus et versatus in foro usus et allegatio“ (Kraków 1637; wyd. dalsze 1643, 1644, 1701, 1727,

1756). Nadto „Processus judiciarius granicia-lis Regni Poloniae (Kraków 1641), do tego należy tegoż autora „Appendix phrasïum rei et stylo forensi applicandarum“. Dzieło to Marcin Paciorkowski, z utajeniem autora, jako swoje ./ydał (Częstochowa 1749 i Lublin 1760) pod nazwą: ,,Reguła processus granicialis Regni Poloniae, secuudum praxim moderni saeculi“

(wyd. 3-e, Częstochowa 1776); „Comitiorum Regni Poloniae generalium forma, vis et effe-ctus“ (Kraków 1644); „De correctura jurium et processus judiciarii brevis discursus“ (tamże 1641); „Alexander Magnus sive rerum ab Ale-xandro Magno Rege Macedonum gestarum exempla praecipua“ (tamże 1448); „Quaestio quis złotej“. — Natomiast w utworach późniejszych inter militem, jurisconsultum et medicum sit ujawnia się rozczarowanie, zmęczenie, nieraz regno utilissimus‘‘ (tamże 1647); „Emblemata    sztuczność, lub chorobliwy, a ponury misty-

M. Ab.

Horatiana rythmis polonicis e praecipuis lin- cyzm. Na polski tłómaczono ją („Miecz. Ku-guae patriae rythmographis selectis illustrata“ delka 1908).

Łochwickij Aleksander, prawnik ros-syjski (* 1830 — 1884) po ukończeniu uniwersytetu moskiewskiego, uzyskał w r. 1855 stopień magistra za rozprawę „O plienuych po drjewniemu russkomu prawu XV — XVII w.“

(tamże 1647; wydania dalsze J648, 1649, zbieranina poezyi Horacyusza, przekładu Jana Kochanowskiego, Szymonowicza, Słupskiego i Andrzeja Malskiego). Wydał także dzieło W.

Kunickiego „Eques Polonus sive almae Nobili-tatis polonae cum suis insignis et praerogativis (Moskwa 1855), a w r. 1864 doktorat za pra-

E. Chw

E. M.

łówstwem, myśliwstwem.

roz-

wo

cę „Gubiernija. jeja ziemskija i prawitielstwien-nyja uczrjeżdeenija“ (Petersburg 1864), początkowo profesor encyklopedyi prawa w liceum Richelieugo, a od r. 1861 historyi prawa ros-syjskiego w liceum Aleksandrowskiem w Pters-burgu. W r. 1869 porzucił katedrę profesorską, został adwokatem przysięgłym oraz jednym z redaktorów gazety „Sudiebuyj Wiestnik“. Najważniejszą pracą Ł-go jest „Kurs russkago ugołownago prawa“ (Petersburg 1868; wyd.

2-e, 1871), gdzie poddał ocenie ze stanowiska formalistyki zasady rossyjskiego prawa karnego. Karyerowicz pospolity często, był w rozterce z kodeksem karnym, za co koledzy postanowili go nawet wyłączyć z organizacyi prawniczej. Nie dopuściła do tego biurokracya. Łochynia, ob. Borówka.

Łoczany, a właściwie Lec (Lötzen), miasto pow. w Prusach wschodnich, w regencyi gąbiń-skiej, 11 mil od Gąbina, na wąskim przesmyku między jeziorami: Lewientynem i Kisajnem, w położeniu romantyeznem, które już w prze-szłem stuleciu wysławiali Helwing i Pizański, przy dr. żelaznej. W mieście jest sąd ziemiański, progimnazyum, dom sierot, nowy kościół ewang., tartak parowy, słodowuie, lejarnia, mydlarnia, towarz. pożyczkowe, zap. spółka, rzeźnia miejska. Ludności ok. 6 000 głów. Katolików bardzo mało: w całym powiecie r. 1873 było ich tylko 316. Za czasów polskich, od r. 1740, zjeżdżali dotąd jezuici z Świętej Lipki, po dwa razy na rok, by odprawiać nabożeństwo katolickie. M-cy trudnią się rybołówstwem, rolnictwem i handlem drzewa, hodują bydło i konie na sprzedaż; niektórzy wyrabiają z ziemi gliniastej czarnej, koło miasta znajdującej się, fajki. Ł. był oddawna ogniskiem umysłowem Mazurów. Wyższa szkoła miejska, zwłaszcza w XVIII stuleciu słynęła, abituryenci jej mogli wstępować wprost do uniwersytetu. Między rektorami odznaczył się Wilhelm Horn (1726 —1774). I dziś jeszcze zajmuje L. pod względem umysłowym pierwsze miejsce na Mazurach. Stąd rozchodzi się co rok Kalendarz ua całe Mazury; tu co tydzień wychodziło czasopismo mazurskie „Gazeta Lecka“. W L. urodził się Wojciech Kętrzyński. Na granicy terytoryów pruskich: Gołędzi i Sudowii, gdzie za czasów Prusaków stał gród obronny, założył komtur brandenburski Meinhard v. Querfurt r. 1285 zamek, który później był siedzibą wójtów krzyżackich. W 13-letniej wojnie (1454—66) stanął L. po stronie Polaków.

Łoczyca (Lactuca). Rodzaj roślin, należących do rodziny złożonych ( Compositae). Kwiaty zebrane w koszyczki, wszystkie języczkowe, to znaczy, że koronę mają nieprawidłową w kształcie języczka, którego brzegi u nasady są zagięte i zrośnięte wzajem. Nasiona opuszone. Puszek składa się z włosków prostych. Owoc wydłużony w długi dziób i puch osadzony jest jakby na trzoneczku. U nas znane gatunki: 1) L. muralis Less v. Sałata murowa. Liście pierzasto-dzielne, lirowate, w koszyczku 5 kwiatów żółtych; ua ścianach lub przy drogach; 2) L. Scariola L., liście zwykle pierzasto - dzielne, pionowo wzniesione (jeden kant do góry, drugi na dół). W koszyczku 10 -16 kwiatków żółtych. Rośnie przy drogach i na przychaciach. Jest to Sałata dzika. Z tego gatunku przez hodowlę powstała ogrodowa S a-łata (Lactuca sativa L.)\ najbliższą odmianą dzikiej są głąbiki, których łodygi kwasi się jatc ogórki w okolicach Krakowa.

Łoczyga, ob. Łoczyca.

Łoczyżnik, ob. Lactucarium.

Łodiejnoje polje, miasto pow. gub. Ołonie-ckiej, nad rz. Świr, na drodze z Petersburga do Archangielska, o 215 km. od Petrozawod-ska. Ludność (ob. 2 000) trudni się handlem i żeglugą. Miejsce zesłania. W r. 1702 Piotr W. założył tu warsztaty okrętowe, w których zbudowano pierwsze statki wojenne rossyjskie; zamknięto warsztaty dopiero w r. 1830; od nich nazwa miasta pochodzi (1780). — Ło-diejnopolski powiat zajmuje płd. - zach. część gub. Ołonieckiej, przestrzeni około 10 000 km. kw., nizina, przeważnie błotnista. Liczne jeziora i rzeki, spływające prawie bez wyjątku ku Bałtykowi. Rozległe lasy iglaste. Ludność (około 50 tys.)—rossyanie (od w. XII) i finuo-wie; trudnią się rolnictwem (jęczmień, owies), rąbaniem i obrabianiem drzewa, żeglugą, rybo-

M. Ab.

Łodwigowski Stefan, kompozytor muzyczny polski (* 14 sierp. 1815 — f 10 listop. 1895). Tworzył utwory salonowe i taneczne ua fortepian: różne „Wspomnienia“, „Bukiety melodyi“, „Skarbce melodyi polskich“, trans-krypcye z „Halki“, „Hrabiny“ i t. d. w łatwym układzie, oraz mazury, polonezy, kujawiaki i t. d. Por. „Tyg. 111.“ (1895). A-Po1-

Łodyga (Caulis) część rośliny, na której rozwijają się narządy przyswajające (liście) i rodcze (kwiaty, zarodnie). Utworów tych na korzeniu, tworzącym przedłużenie naturalne Ł-i, nie ma wcale. Typową Ł-ę mają nietylko rośliny kwiatowe i paprotniki, lecz i mchy, niektóre wątrobowce, oraz wiele wodorostów morskich (brunatnice i krasnorosty). Ł. posiada zazwyczaj postać silnie wydłużoną, walcowatą lub kanciastą. Budowa w zasadzie zawsze promienista, wzrost wierzchołkowy, za pomocą komórki szczytowej (paprotniki) lub stożka wzrostowego (kwiatowe). 1) Oś główna i boczna. Zwykle starszy osobnik roślinny ma niejedną, lecz cały układ Ł-g. Rozróżniamy wtedy oś główną, czyli pęd główny, przedłużający się w korzeń główny, i o s i czyli Ł-i b o c z n e, zwane gałęziami. Z osi głównej wyrastają gałęzie 1-go rzędu, gałęzie zaś 2-go, 3-go itd. rzędu z gałęzi bocznych. Na każdej Ł-dze b. łat-odróżnić można prawidłowo rozmieszczone miejscowe zgrubienia czyli węzły (nodi)} zkąd wyrastają liście, w węzłach tych przebiegają wiązki łykodrzewne z Ł-ą do szypułek liściowych. Rozgałęzienia Ł-g powstają zawsze z zewnętrznych warstw tkankowych, w przeciwieństwie do korzenia, gdzie założenia nowych korzonków tworzą się w warstwach głębszych i przy wyrastaniu przebijają tkanki zewnętrzne. Wyjątek tworzą pączki przybyszowe, z których u drzew rozwijają się t. zw. wilki, powstające w głębiej leżących tkankach. Wyrastanie nowych gałęzi na Ł-dze odbywa się zawsze w pewnym, ściśle określonym porządku, według pewnego schematu, czyli typu. Wogóle wszystkie rozgałęzienia dają się sprowadzić do dwóch typów: a) widlastego, dwudzielnego, dychotomicznego (ramificatio dichotoma) i b) j e d n o-o s i o w e g o a. monopodyal-nego (r. monopodialis). W pierwszym wypadku nowe gałęzie powstają w ten sposób, że wierzchołek starej gałęzi (która oczywiście wtedy rosnąć przestaje) rozdwaja się na dwa założenia gałęzi nowych; każda z tych gałęzi rośnie dalej, aż póki sama nie ulegnie podobnemu rozdwojeniu, np. wodorost morski Di-ściwa wogóle pędom prosto rosnącym w górę, u łodyg poziomych przechodzi w dwuboczną. Pozatem wewnętrzna budowa wszystkich Ł-g nie przedstawia różnic zasadniczych. Tkankę okrywającą u młodych pędów tworzy skórka; w Ł-ch drzewiastych, a także podziemnych zastępuje ją korek. Główną masę Ł-gi tworzy miękisz, wśród którego przebiegają wzdłuż Ł-gi wiązki łykodrzewne. Układają się wiązki albo pod postacią pierścienia, otaczającego sam środek Ł-gi czyli rdzeń (u dwuliściennych), albo też przebiegają równomiernie wzdłuż całego, jak u większości jednoliściennych. Im bliżej szczytu,

OSP*

S>_.'

Mi Ł

!?.

H#'

>s

ft

K)

pi

Fig. 1. Łodyga wodorostu Didyota dichotoma, jako przykład rozgałęzienia widlastego.

ctyota dichotoma. W wypadku drugim wierzchołek starej gałęzi nieulega żadnej zmianie. Wskutek tego uieprzestaje też rosnąć na długość, założenia zaś nowych gałęzi tworzą się kolejno jedno za drugiemi pod jej wierzchołkiem, jako brodawki, wyrastające później każda w osobną gałązkę. Rozgałęzienie tego typu, najpospolitsze w świecie roślinnym, staje się b. podobnym do dwudzielnego (dychotomia fałszywa), jeżeli pączek szczytowy pędu głównego rosnąć przestaje a nawet zamiera. Oczywiście, że wzrastanie głównego pędu na długość wtedy ustaje, pędy zaś boczne b. prędko przewyższają go swą długością (za przykład może służyć jemioła). U wielu drzew leśnych (lipa, buk) boczne gałązki rozwijają się zawsze silniej niż gałąź główna, skutkiem czego robią wrażenia osi głównej. Taka pozorna oś główna, złożona z odcinków corocznie rozwijających się gałązek bocznych, otrzymała nazwę s y m podium. Mamy tu znów przykład fałszywego monopodyalne-go rozgałęzienia. Promienista budowa Ł-g, wła-

Fig, 2. Gałąź chrzanu (Cochlearia officinalis), ja

Łopuszańska Marya (* 1870 na Podolu), otrzymała wy

Łoza, Łozina, ob. Wierzba.

twiać zaznajamianie się z nowyin kodeksem Napole

i 293; „Przechadzki po mieście“ (Pozn. 1888,

Ekhard II i Teodoryk czyli Dytrych (1031). —

(M)

(1887,1899) wyd. 2-e (pomstuje tu M. na burżuazyę 

wy- życieli i 1043 zwyczajnych). Najwięcej zasłu

(Edynburg 1889); La Vaissière „Hist, de M., ses ha

Magazyny karabinowe, ob. Oręż.

Magnetyczne równoleżniki, ob. Magnetyzm ziemski.

T. R.

Fig. 38. Józef Majer.

Makololo lud w Afryce płd., odłam Basu-tów, pocho

st. Min liczne dzieła sztuki i 74 metr. dzwonnica)

Malarya, ob. Zim ni ca.

Maletius, Meletius, ob. Małecki.

f. st. Nadto 59 szkół prywatnych, a w nich ok. 3 0

Do dziś dnia jeszcze bardzo wyraźnie dzieli się lu

Dr s p.

Manganowa zieleń, ob. Manganu kwasy. Manganowe nowe srebro, ob. Manganowe

96 Manowczyk—Mans, m-to.

Manutius, Manucyusz, Manuzzi, ob. Aldus Manucyusz.

Marchi Franciszek inżynier wojskowy włoski (* 1506

A. Pol.

Marki handlowe i fabryczne, ob. F a-

Umer-Rebia (obfitująca w ryby), Teusift i Sus; do

Marshall Hall, ob. Hall M.

Martianus Capella, ob. Marcianus C.

Przerażona porzuciła dzbanek, wróciła do domu i

Guam. Znaczenie ekonomiczne dla Niemiec z nabyci

były tak znaczne, że nawet rozpustnik i marnotra

Masłosz, Masłowe drzewo, ob. Bassi a.

202 w bitwie pod Zamą, zwyciężył konnicę kartagińs

fc,

do podania napisów kilku jeszcze prac w języku p

M. nieustannie powraca do badania jego twórczośc

Mavrolimni ( = Jezioro czarne) zwane też Kartczair

VII. Dzieje. M. występuje na widownię dziejową w w

tunków wytwarza na wierzchołku narządy płciowe,

Pierwsze zatem medale polskie wykonano za panowani

I

K. Santa Maria delle Grazie (w. XV) z godną

3 cz.); 2) główne dzieła M-go: ,,Poëtarum comico

Konkordanz der Chorographien des M. u. PJi-nius“

Meluzyna, niewiasta bajeczna z ogonem rybim lub wę

il

Mennicze regalia, ob. Moneta.

1621, wyd. 2-gie, a zwłaszcza w „Eng-Treasure by

sce zaś jego zajął hypnotyzm (ob.), jako zgo-diii

i przepisami religijnemi. Dochodzi tu częstokroć o

strzeżeń. W Austryl: ,,Jahrb. d. Central-Anstalt f

Metylenitan, ob. Met Metylenowa zieleń, ob.

Skyer“ (1887).

dzonej, znajdują się dwie kreski cienkie, prosto

najwybitniejszy bułgarski (* 1851); po ukończeni

Michel (Klementyna) Ludwika, re-wolucyonistka fra

Wykłady jego od grudnia r. 1842 stają się wykład

O fi

Fig, 2. Gałąź chrzanu (Cochlearia officinalis), jako przykład rozgałęzienia monopodyalnego.

tem różnice pomiędzy poszczególnemi typami tkanek stają się w Ł-dze mniej wyraźne, sam zaś wierzchołek pędu zajmuje niezróżnicowana tkanka zarodkowa (me ni stera a), 2) Klasy-fikacya z anatom icznege punktu widzenia. Ł-i bywają: 1) zielne (c. herbaceus) i 2) drzewiaste (c. lignosus). W pierwszych przeważa miękisz z komórek o cienkich błonach utworzony, w drugich wiązki łykodrzewne i włókna mechaniczne (sklerenchyma). Prócz tego i miękisz ulega tutaj zdrewnieniu częściowemu. Ł-gi drzewiaste należą zawsze do rzędu trwałych, tj. żyją dłużej niż dwa lata, zielne zaś mają ściśle ograniczony czas trwa-

J. Trz.

nia: kilka miesięcy, rok a najwięcej dwa lata. Jeżeli sama roślina żyje dłużej, wtedy miejsce obumierających zastępują nowe Ł-gi zielne. Rośliny o łodygach drzewiastych występują jako

a) drzewa (arbores) i b) krzewy (Indices). U drzew oś główna (pień) nie posiada w dolnej swej części żadnych gałęzi. Te w górnej części tworzą tak zwaną koronę. U krzewów gałęzie wyrastają tuż u samej nasady pnia. Ogniwo przechodnie tworzą pod krze wy (.s uj-jrutices) o pokroju drobnych krzewinek, lecz z gałązkami obumierającemi w ciągu roku lub co najwięcej dwóch lat (macierzanka, borówka, szałwia). 3) Klasyfikacya ze względu na środowisko, w którem wegetuje roślina. Są łodygi nadziemne (powietrzne, podwodne) i podziemne. Pierwsze są zwykle zielone i wydają liście. Wyjątek tworzą białawe Ł-gi roślin pasorzytuiczych, mające zamiast liści, drobne łuseczki (kanianka). Całkiem odrębną postać przybierają Ł-gi, przystosowując się do celów specyalnych, np. ciernie dla ochrony od zwierząt (tarnina), wąsy u winorośli, służące do wspinania się i t. d. U kserofilów liście na pędach ulegają silnemu uwstecznieniu, przybierając postać łusek, same zaś Ł-gi pełnią czynność przyswajania i wtedy często mają postać płaską, przypominającą blaszkę liściową. U kaktusów i wielu wilczomleczów podzwrotnikowych, u niektórych przypołudników (Mesenbryanthe-mam) Ł-i stają się miękkie i soczyste, przybierając częstokroć postać walcowatą lub kulistą. Prócz przyswajania Ł-i takie służą do przechowywania wody. W innych wypadkach Ł-gi bywają b. cienkie i wiotkie; owijają się dokoła podpór (chmiel) lub wspinają się za pomocą wą-sów, haczyków lub kolców. Postać odrębną przybierają Ł-gi przeznaczone do wydawania kwiatów (kwiatostany). Zwykłych liści na takich pędach bardzo często niema wcale, zamiast na nich rozwijają się przy kwiatach t. zw. przysadki kwiatowe. Pędy podziemne różnią się od nadziemnych brakiem liści, zamiast których są łuski, oraz zabarwieniem brunatnym (tkanka korkowa). Pędy te obejmujemy ogólną nazwę kłączy (rhizoma), odręb-ny typ kłączy przedstawiają: bulwa i cebula (ob.)—Lit, Prócz podręczników botaniki do obszerniejszych studyów: Dr. Leunis „Synopsis d. Pflanzenkunde“ (wyd. 3-e, t. I. Hanower 1883; Anatomia i morfologia pędu ze szczególnem uwzględnieniem ich nomenklatury w botanice opisowej) lub Gaston de Bonnier et Leclerc du Sablon „Cours de Botanique“ (t, I. Paryż 1901; przejrzysty wykład, zwłaszcza w szczegółach dotyczących anatomii pędu); Dr. K. Goebel „Organographie d. Pflanzen“ (Jena 1901 cz. II, dzieło niezbędne dla zapoznania się z morfologią porównawczą i historyą rozwoju Ł-i).

Łodzią (Framberg, Frymbark, Fran-g eh arg), herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem—łódź złota. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na ogonie pawim takaż łódź, Jeden z najstarszych herbów polskich niewątpliwie przyniesiony z Niemiec, na co wskazuje inne zawołanie jego, spotykające się aż w siedmiu zapiskach sądowych średniowiecznych sieradzkich z 1. 1414—1445, Zapiski rzeczone wprawdzie opisu herbu niepodają, każda z nich inaczej nawet nazwę jego wspomina: Framberg, Frymbark, Frangeberg, Frankbarg, Fraugebac i Frincbarg, ale z wymienianych klejnotników jego: Brodzkich, Komornickich, Miłakowskiclr, Świerczewskich i t. d. widać, że mamy tu do czynienia z Łodzią. Obfitość zapisek sądowych sieradzkich dowodzi niezbicie, że gniazda rodu Łodziów w ziemi sieradzkiej, w pow. piotrkowskim szukać należy. Była niem niewątpliwie dzisiejsza Łódź, ród zaś musiał mieć swój właściwy zuak herbowy. Na pieczęci komesa Wojciecha z Krośuy, syna Mikołaja w-dy kaliskiego, z r. 1315 widnieje coś na kształt wora z czterema końcami lub też czapkami (ob. rysunek). Bardzo być może, że był to właśnie pierwotny znak Łodziców. W w. XIV musiał zawitać do Polski cudzoziemiec, z herbem ukształtowanym na modłę europejską, a wyobrażającym łódź, i z nazwą „Franke-Barke“ (w zepsutem narzeczu niemieckim = łódź Franków). I oto nasi Ło-dzice nie omieszkali przyswoić sobie ten znak herbowy, tembardziej, że wyglądem swoim odpowiadał w zupełności nazwie [ich gniazda rodowego, a i dawny ich wór czy też czapkę nietrudno było zmienić na kanciastą łódkę. Fakt jednak przyswojenia nie przeszedł bez śladu— nowego znaku herbowego zaczęto używać z zawołaniem jego cudzoziemskiem. Nazwy Ł. w w. XV nawet prawie wcale nie spotykamy w zapiskach, dopiero w końcu w. XV—XVI występuje ona stanowczo, rugując proklamę poprzednią o brzmieniu niemiłem, bo uiemieckiem. Herbu Ł. używają rodziny: Babonaubeków v. Bau-bonalików (rodź. perska nobli. 1662), Baboli-ckich, Baranowskich, Barańskich, Baszkowskich, Będlewskich (zgaśli w w. XV), Bieczyńskich, Bieganowskich, Bieniedzkich v. Bienieckich, Ta-rasów-Bilińskich, Billewiczów z odm., hr. Bniń-skich (hr. pruscy 1798), Boleckich, Boczykow-skich (zgaśli), Borzykowskich, Borzyszkowskich, Brodzkich v. Brockich, Brodnickich, Bylińskich, Choryńskich, Chrząstowskich z odm., Czarneckich „z Czarny“; Czarnieckich „z Czarńcy“; Czarnkowskich, Czerniakowskich, Czołczyńskich, Dachowskich, Dobratyckich, Drzewieckich, Gar-lińskich, Glasserów (nobilit. 1768), Glińskich, Głembockich v. Głębockich, Gnoińskich, Goray-skich, Gorazdowskich, Górków (hr. św. p. rzym. 1520; zgaśli w 1592), Górskich, Gowarzewskich, Grądzkich, Grotowskich (zgaśli w r. 1830), Gzowskich, Hermanów, Iłowieckich, Iwanowskich, Iwieńskich v. Iwińskich, Jałowieckich, Jankowskich z odm., Jasieńskich, Jaskółowskich, Ka-wieckich, Kicharskich, Kiedrowskich, Klukow-skich, Kłodzianowskich, Kobylińskich, Koko-

u.

Łodzian, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem łódź złota z masztem i chorągiewką srebrną, na której gwiazda sześcio-promienna złota. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Nadany wraz ze szlachectwem dziedzicznem Jan. Żabińskiemu urzędnikowi, ok. r. 1840 przez Mikołaja T. —Źródło: Ostrowski.    D-

Łodziata Aleksander Augustyn,biskup chełmski i bełzki, unicki, w w. XVII. Szlachcic litewski, herbu Wadwicz, pochodził z w-dzwa Połockiego. Teologii uczył się w Rzymie, był doctor laureatus. W Polsce został naprzód ar-chimandrytą żydyczyńskim. Metropolita Żochow-ski, polubiwszy Ł-ę, chciał postawić go na świeczniku w Kościele. Myślał naprzód koadyutorem dać go Porfiremu Kulczyckiemu, b-powi pińskiemu. Ale kiedy jednocześnie o koadyu-tora prosił Jakób Susza, staruszek, b-p chełmski, Ł. wolał być przy Suszy niż przy Kulczyckim. Powiózł go metropolita do Jana III do Żółkwi i wyrobił mu nominacyę na koadyutorstwo chełmskie z prawem przyszłego następstwa. Stanowisko b-pa chełmskiego było wtedy bardzo poważne, ponieważ władza jego rozcią-

rzyńskich, Komornickich, Konarzewskich, Kopa-äzewskich, Korytowskich, Kossowskich, Kotków (zgaśli), Krajkowskich, Krzeczkowskich, Krzesińskich, Księskich vr. Xięskich, Ku-nowskich, Kurnatowskich, Lachowickich, Lachowiczów, Ludomskich, Łabęckich, Łódzkich, Manieckich, Marciszewskich, Michalskich, Mi-czuchów, Mienychów, Miłakowskich, Młodaw-skich, Mosińskich, Moszyńskich (zgaśli), Muli-nowiczów, Narainowskich, Opalińskich (zgaśli w 1775), Ordęgów, Osipowskich, Papieskich (zgaśli), Parznickich, Piątkowskich, .Pokorzyń-skich, ks. i hr. Ponińskich (książęta polscy 1774, austr. 1818, hr. austr. 1842, pruscy 1772 i 1840), Powodowskich, Przekorów (zgaśli), Puzyków, Raczkowskich, Radzewskich, Radzickich z odm., Rębińskich, hr. Rogalińskich (hr. austr. 1787), Rostkowiczów, Roszkowskich, Rzeczyckich z odm. (uobilit. 1535), Sapkowskich, Sierosławskich, Skaławskich, Słabkowskich, Słupskich, Służowskich, Śmigielskich, Smogorzewskich, Starczynowskich, Starkowieckich (zgaśli), Star-kowskich, Starowolskich, Starzeńskich (zgaśli), Sulińskich, Sułkowskich, Świerczewskich, Szczypiorskich, hr. Szołdrskich (hr. pruscy 1798), Taczalskich, Tłockich, Tomickich, Węgierskich, Wyganow8kich, Wysockich, Zakrzewskich, Zbierz-chowskich, Zdziechowskich, Zgórskich, Żabińskich, Żalińskich i Żytowieckich.—Ź rodła: Długosz; Paprocki; Okolski; Kojałowicz; Niesiecki; Małachowski; Wielądko; Kuropatnicki; Warszy-cki; Stupnicki; Czarniecki; Borkowski; Boniecki; Uruski; Szeliga-Żernicki; Piekosiński; Ulanów-ski; Potkański; notaty ś, p. Stosława Laguny. Spis szl. Kr. Polskiego; Poczet szl. galicyjskiej; Księgi poborowe w Arch, Głownem w Warszawie.

gała się znacznie poza granice dyecezyi, na Wołyń. B-stwo Łuckie było w znacznej części nieunickie i samą stolicę katedralną trzymali nieunici, gdy zaś bardzo wielu tam było i połączonych z Kościołem rzymskim, przeto dozór nad niemi sprawowali naprzód metropolici, ale potem ustąpili go Suszy i nawet przywiązali ten nadzór stale do b-pstwa Chełmskiego. Kiedy więc w innych dyecezyach ruskich bywało tak, że jednocześnie dwaj biskupi, unicki i nieuoicki, rządzili, na Wołyniu rzeczy te ułożyły się tak, iż był biskup uieunicki, unitów zaś oddano pod czasową jurysdykcyę biskupów sąsiednich. Ł. więc wchodził i pod tym względem w prawa Suszy. Otrzymał koadyutorstwo, którego nie mógł pozyskać Porfiry Kulczycki, _ Wyświęcony w Torokanach przez metropolitę Żochowskiego, przy pomocy jednego łacińskiego, drugiego ruskiego biskupa. Łacińskim był Konstanty Brzostowski, smoleński, unickim Lew Załęski, włodzimierski. Ł. był młody, miał zaledwie lat 30. Niedługo byl koadyutorem, bo Susza umarł

d. 4 marca r. 1685. W testamencie swoim gorliwość swoją apostolską przekazując następcy, dawał mu przestrogi, wskazówki i błogosławił go na pracę. Od tej chwili Ł. jest biskupem chełmskim i bełzkim. Nie mógł się Susza omylić na swoim wyborze, Ł. bowiem był to biskup przykładny, nadzwyczaj pracowity. Ciągle przy książce, dnie i nocy czytał dzieła, tak dalece, że obróciło się to mu w nałóg i ludziom zdawało się śmiesznością. Zakonnik całe życie i w zachowaniu się i modlitwie i w obozie, jednak pił wiele, i to go o śmierć przyprawiło. Ale umarł z trucizny, którą mu w napoju podała ręka na poważnem stanowisku stojącej osoby, interesowanej w jego śmierci, r. 1691. U Niesieckiego po nim następuje na włady-ctwo Jan Małachowski, ale Stebelski już poprawił ten błąd mówiąc, że Małachowski był w Przemyślu. B-pem chełmskim został Gedeon Wojna Orański, archimandryta żydyczyński. Ł. pochowany w Żydyezynie.

Łodziata D aniel, kanonik wendeński, dziekan i proboszcz raduński i dubiecki na Litwie w w.XVlI, zostawił rękopis, tyczący się histo-ryi Litwy p. n. „Zbiór annotacyi r. 1649—1669“ z którego wiele korzystał Narbutt w swoich ,,Dziejach litewskich“.

Łodzik — Scaphidium, rodzaj owadów tę-gopokrywych ( Coleopter a), zaliczony do rodziny Scaphidiidae. Drobne te chrząszcze o rożkach ll-o członkowych, szczecinowatych, nieco zgrubiałych na końcach i 5-o członkowych stopach, oraz obciętych nad końcowerai odcinkami odwłoka pokrywach. Po nad 5 — 7 odcinkowym, stożkowato zaostrzonym odwłokiem—drobno skrzydła rozwinięte. Chrząszcze te gładkie, żwawo poruszające się, pękate zamieszkują zwykle w hubach (grzyby drzewne). W Europie występuje jedyny gatunek Sc. qua-drimaculatum Ol.: czarny z nieprawidłowo

K. K-ć

Red.

skiego“ (Wilno 1847).

Łohozwa, rz., dopływ Szczary z prawej strony. Przyjmuje Derwiankę z Koczeryżką, Hryżówkę, Tartak al. Tartasznę. Długa około 40 w.

kropkowauemi pokrywami, o głębokim szwie oraz z 2 plamami poprzecznemi ceglastego koloru. Długość ciała 5 — 6 mm.

Łodziński Józef Antoni, d-r. teologii, definitor prowincyi polskiej księży Franciszkanów, kaznodzieja sławny w Kaliszu, w pierwszej połowie w. XVIII. Zostawił w druku mnóstwo kazań: „Jedność wszystkim stanom zalecana“ (Kalisz 1725); „Modlitwa najmilsza Bogu¹' (tamże 1726); „Kazanie podczas prowin-cyonalnej konwokacyi“ (tamże 1726). Estreicher XXI.

Łohojsk (Łohożsk, Łohojsko), mko-w pow. borysowskim, gub. mińskiej, nad rz. Hajną i Łopieńcem, o 60 w. od Mińska, ok. 2 000 m-ców, przeważnie żydów, kościół katolicki (w 1609 przez Al. Jurjewicza Tyszkiewicza fundowany z grobami Tyszkiewiczów), 2 cerkwie (jedna na miejscu kościoła unickiego rozebranego w 1841), synagoga, szkoła, garbarnia, młyn wodny i kilkanaście sklepów. Dwa jarmarki doroczne ustanowione przywilejem króla Michała r. 1673. Dziedzictwo starodawne Tyszkiewiczów. W pobliżu wspaniała rezydencya Tyszkiewiczów, z olbrzymiem archiwum, biblioteką i muzeum. R. 1084 Włodzimierz Monoraach, a w r. 1128 Izasław kijowski zdobywa Ł. R. 1387 Władysław Jagiełło oddaje go Skirgielle, a r. 1392 Ł. przechodzi do Witolda. Kazimierz Jagiellończyk nadaje Ł. Czartoryskim, a r. 1508 Zygmunt I potwierdza to nadanie. R. 1517 przechodzi Ł. w drodze wiana do Tyszkiewiczów i od tego czasu pozostaje w tej rodzinie. R. 1555 Tyszkiewicz ustanawia majorat rodzinny w Ł-sku i otrzymuje na to potwierdzenie Zygmunta Augusta. W 1. 1519, 1535 i 1655 niszczyły Ł. wojska moskiewskie. R. 1706 zburzyli Ł. i zamek (odtąd więcej nie powstał) do szczętu Szwedzi. W końcu w. XVIII Tyszkiewicze na zamczysku wznieśli kościół i klasztor dla Bazylianów (1841 go rozebrano), a r. 1845 rozkazano wznieść cerkiew na miejsce kościoła. W tym że czasie z inicyatywy Konst. Tyszkiewicza założono w Ł-sku tkalnię, gisernię, fabryczkę żelaza, bank dla mieszczan i włościan. Wszystko to upadło, jak źródła siarczaue i żelazne, które przed laty 40 jeszcze sławiły się swemi własnościami leczniczemi przeciwko reumatyzmowi. W okolicy mnóstwo kurhanów i horodyszcz. Badali je Eustachy Tyszkiewicz i Adam Kirkor. Por.: Tyszkiewicz „Opisanie powiatu Borysow-

K. Chw,

Łojak (Steatoma) — patol. nowotwór, to samo co tłuszczak twardy — ob. Tłu szczak.

Łcjciewskie starostwo nie grodowe, woj. Wileńskie, pow. Wiłkomierski. W r. 1771 posiadał je Józef Hurko, opłacając z niego kwarty złp. 622 gr. 2, a hibęrny złp. 420. Na sejmie warszawskiem z r. 1773 — 75 stany Rzeczypospolitej dwie oddzielne komisye wyznaczyły do załatwienia ostatecznego sporów tego starosty względem dóbr na Żmudzi: Wi-duki, Fetrajcie, Dworzec Gondyński i Kurszany.

Łojkc Feliks z przydomkiem Rędzie-jewski lub Ry dze w s k i, ekonomista (* 1717 w wdztwie guieznieńskim- f 1779 w Warszawie), syn Karola, łowczego orszańskiego. Pobierał nauki w kolegium jezuickiem w Poznaniu, a ukończył w Akad. wojskowej w Legnicy. Za powrotem do kraju przebywał na dworze Janusza Wiśniowieckiego, kaszt, krakowskiego; zalecony przezeń Augustowi III został paziem, później kamerjunkrem i szambelanem, otrzymał sstwo szrepskie na Pomorzu. Stan. August zatwierdza go w godności szambelana i w r. 1766 wysyła do Francyi z zawiadomieniem o swojem wstąpieniu na tron. Wrócił w czerwcu i zostaje członkiem komisyi Skarbu koronnego, wkrótce jednak przyłączył się do Konfe-deracyi Barskiej, której służył na polu dyplo-matycznem; wysłany do Wiednia w r. 1771 przez Generalność, a po staraniach bezowocnych i zwątpiwszy o sprawie, pogodził się z królem i powrócił do dawnych • obowiązków, w Komisyi Skarbu Koronnego (1772 — 1778). Bartoszewicz pisze, że Ł. prawdziwie z poświęceniem pełnił obowiązki komisarza, ale Korzon słusznie zaznacza, że ten badacz przejąwszy się uwielbieniem dla naukowych prac Ł-i, dał się za daleko pociągnąć w sądzie o nim jako urzędniku. W ogóle Ł. nie należał do liczby członków Komisyi wpływowych i ruchliwych, akta obchodziły go jako materyał do 3tudyów ekonomiczno-historycznych, nie zaś jako narzędzia do działania w życiu praktycznein. Wła-snie badania takie głównie pociągały Ł-kę. Jednak nie umiał, czy nie zdążył skorzystać z nagromadzonych inateryałów. Rękopisy jego i materyały, składające się z kilkudziesięciu tomów, dostały się do biblioteki Poryckiej Tad. Czackiego, który z tych materyałów użytkował (np. w „Litewskich i polskich prawach“), korzystał z nich i Łukasz Gołębiowski, podając że znajdowały się tam rozprawy o ludności w Polsce, o mennicach i dawnych monetach polskich, o soli, urzędach koronnych i litewskich, wojsku i hetmanach. Wraz z biblioteką porycką przeszły do Puław, gdzie uległy częściowo zniszczeniu w r. 1831. Część ich miała się znajdować w bibliotece głównego sztabu ros. Ł. rozwiuął wielką działalność pisarską, gdy ukazały się wywody trzech mocarstw do prowincyi, składających Rzpltę. O tern świadczy spis traktatów i broszur Ł-i u Estreichera XXI, 388—391, przeważnie po francusku, niekiedy po polsku, często bezimienne. Wydał je zbiorowo w „Recueil des déclarations etc“, także po polsku „Zbiór deklaracyi, not i czynności główniejszych które poprzedziły i zaszły pod-

czas sejmu 18 wrz. 1772 — 14 mar. 1773“— i Podobajło. D. 18 lipca r. 1649 Jan Radziwiłł obie bez miejsca i daty. Pisma te były głośne,    odnosi pod Ł-em świetne zwycięstwo nad ko-

a widoczna, że nie zaszkodziły Ł-ce nawet u    zactwem pod dowództwem Krzyczowskiego. R.

przeciwników, bo rząd pruski utrzymał go przy    1676 sejm przekazał Ł. Judyckim. Po ich wy-

s-stwie szremskim, choć ono do Prus przeszło,    gaśnięciu Ł. przeszedł, w drodze wiana, do

E. Chw.

Łokacze, rn-ko na Wołyniu, pow. Włodzi-gm. Chórów, nad rz. Łuczą, przy

O Ł-ce pisali: J. Bartoszewicz w „Znakomitych Łaszczów i Naruszewiczów, mężach polskich w. XVIII‘‘ (Petersburg 1853,

I); a także w „Tyg. 111.“ (1886, XIII). Nadto    mierski

,,F. Ł. jako ekonomista“ (Kraków 1885, z ży- ; trakcie z Krzemieńca do Włodzimierza, około ciorysem); Łoyko E. R. „Monografia rodziny    600 m-ców, kościół (w 1771 wzniesiony ze

Redziejowskich Ł-ów“ (Kraków 1891, por. Bo-    słynnym obrazem św. Antoniego), cerkiew,

stel F. w „Kwart, hist.“ 1893); „Biographie    3 domy modlitwy, szkoła, 3 jarmarki doroczne,

universelle“ (Paryż 1826 — 1831 życior.)-    W pobliżu, nieopodal wsi Kozłowa, resztki zara-

Korzon „Wewnętrzne dzieje Polski“ (IV, 160 — 1    ku Czartoryskich z w. XVI. Od Czartoryskich

z portretem).    L- K Ł. przeszły do Sanguszków, Ostrogskich, w r.

Łojowe gruczołki (Glandulae sebaceae),    1753 do Potockich, a od nich do Wilgów.

anat. ob. Skóra.    R. 1778 Ludwik Wilga wyjednywa dla Ł. pra-

Łojowskie starostwo niegrodowe z siedzibą    wo na 4 jarmarki doroczne. W r. 1781—1787

w Łojowie, tworzy właściwie jedną całość ze    gościł tu Stanisław August. Dnia 11 kwietnia

s-stwem lubeckiem, w woj. i pow. kijowskim    1831 koncentrował pod Ł-ami armią rossyjską

nad Dnieprem. Powstało w w. XVI, a według    Rüdiger po otrzymaniu wiadomości o przybyciu

lustracyi z r. 1606, dokonanej przez s-stę chmiel-    Dwernickiego na Wołyń (Por. Prądzyński, Pa-

nickiego Mik. Strusia, obejmowało miasteczko iniętniki 4 t., Kraków 1909).    B-Chw

Łokas, Zabrus, rodzaj owadów t ęgo pokryw y ch (Coleoptera), zaliczony do rodziny Szczypawek (Carabidae), uzbrojony jest nieznacznie w szczęki wystające ku przodowi i obcięte głaszczki walcowate na końcach. Na czole zwyczajny ząb. W Europie, szczególnie na południu w Hiszpanii i Grecyi naliczono przeszło 40 gatunków tych owadów. U nas znany jest jedyny gatunek Z. gibbus F.; ciało walcowate, wydłużone, czarne o smolistych nogach i różkach oraz o kropkach ułożonych w szeregi na okrywach; długość ok. 12 — 14 mm. Trzymają się chrząszcze te na polach pod kamieniami, wyrządzając niekiedy szkody wśród zbóż: chrząszcze dorosłe gryzą siano, larwy zaś niszczą łodygi i liście.

Łokieć (franc. Aune, niem. Elle, ang. Eli, duńskie Alen, szwedz. Aln, włoskie Braccio), jednostka miary długości, należy do liczby miar wziętych z natury. Długość jej równa długości przedbarku ludzkiego od stawu łokciowego do końca palca średniego. Wielkość Ł-cia jest niemal w każdym kraju inna. (Por.: Jerusalem E. „Taschenbuch d. Münz-Maas u. Gewichtskunde“ 1890). Ł. dzieli się na 2 stopy, 4 ćwierci, 24 cale i 288 linii. Ł. warszawski inaczej nowopolski = 576 mm.; 5 Ł-ci=4 arszynom. Ł. berliński = 1.1517 Ł. naszego; Ł. lipski = 0.9833 Ł. naszego; arszyn rossyjski — 1.2308 Ł. naszego;

1 metr = 1.7342 Ł. naszego; yard = 1.5875 Ł. naszego. Dawny Ł. polski koronny był nieco większy ( = 1.0339218 Ł. skiego).

Łokieć (anat.) 1) W znaczeniu ściślejszym,

i zamek: Łojowa góra i 10 wsi: Kamieńsk, Po-znochowiec, Ostrów, Święcki, Popowce, Isaho-wice, Izbin, Łojów, Mochów i Abakismy; w r.

r. 1616 zaś ośm wsi, wszystkie po prawym brzegu Dniepru, jak i całe s-stwo z Łojowem.

K. K-c

M. G-y.

Graniczyło z pow. rzeczyckim i ziemią czernichowską. W r. 1648 skutkiem przekazania, a raczej odstąpienia Rossyi przez komisyę, Trubecka z okręgiem, stany przyłączyły s-two Ł. i lubeckie do Litwy (do pow. starodubowskiego woj. smoleńskiego). Przestały zatem być koronnemi, jak dotąd, a dzierżawiły je rodziny Tyszkiewiczów i Radziwiłłów. Za zasługi wojenne w wojnach kozackich wojsk litewskich, Jan Kazimierz w

r. 1660 przekazał to s-stwo w dożywotnie posiadanie wojska litewskiego starego autoramentu, co sejm w r. 1661 zatwierdził. Nowe wojny przeszkodziły wykonaniu tego, a rozejm andruszowski skrawki z nich pozostawił, zwłaszcza ze s-stwa lubeckiego, które całkiem do Rossyi opadło. Dopiero za Jana III tę sprawę s-stwa podniesiono. Wojska litewskie, nie chąc korzystać z drobnych obszarów wydzielonych przez komisyę, odstąpiło pretensye do s-stwa za 60 tysięcy złp. marszałkowi lit. Połubiń-skiemu. Potem przeszło s-stwo w ręce Sapiehów. -- Por. „Polska XVI w.“ (IX i XI; „Sł. geograficzny (pod „Lubecz“).

Łojów, Łoj gród, Lojówgrod, m-ko w pow. rzeczyckim, gub. mińskiej, nad Dnieprem, przy uściu Soży, o 55 w. od m. Rzeczycy, ok.

warszaw-

E. Chw.

1 650 m-ców, przeważnie Żydów, kościół katolicki, 2 cerkwie, synagoga, szkoła, poczta, 2 młyny wodne, kilkadziesiąt sklepów i ruchliwy port rzeczny (przeważnie sól, zboże, len, nasiona, wódka, masło i klepki). Gród prastary, również w mowie potocznej używanym, prze-

R. 1505 burzy Ł. Machmed Girej. R. 1646 Ł. gub ręki środkowy, czyli staw łączący bark wcielony do Polski za zwrócony Litwie Tru- z przedbarkiem (Cubitus). — 2) Wyrostek łok-beck. R. 1648 zdobywa Ł. watażka Stiepan | ciowy, czyli garb kości łokciowej, po stronie

Dr J. P.

E. Chw.

S. P.

K. Chw.

I>r J. P

zewnętrznej tegoż przegubu (Olccranon). — 3) Mniej właściwie, kość łokciowa przedbarku {Dina).—4) W polszczyznie dawnej także przed-bark (antibrachium), czyli ręka od przegubu łokciowego do dłoni.—Por. Ręka.

Łokiet (niem Elbogen), m. w Czechach, w okręgu Fałknowskim (niem. Ealkenau) nad rz. Ohrzą (Eger) w miejscu, gdzie rzeka wygina się, jak łokieć; st. kolei N.-Sedlo-Ł. (Neusuitel-Elbogen), ratusz ze słynnym meteorolitem („d. steinerne Burggraf“), kościół w r. 1728 wzniesiony, pomnik Józefa II, sąd okręgowy, zarząd górniczy, wyższa szkoła realna, słynna fabryka porcelany, browar, tartak, 2 młyny, najstarszy w Austryi (1836) most łańcuchowy przez Ohrzę przerzucony, m-ców (1900) ok. 4 500, przeważnie Niemców. W pobliżu zwaliska kościoła św, Mikołaja (1247), zamek starodawny (obecnie więzienie) i liczne kopalnie węgla. Za Ottokara II Ł. przyłączony został do Czech. Podczas powstania r. 1317 ukrywała się wŁ-u na zamku królowa Elżbieta. R. 1352 Karol IV zatwierdza wszystkie przywileje miejskie. Za Wacława IV Ł. często bywał miejscem pobytu dworu królewskiego. — Por.: Schlesinger „Chronik d. Stadt Elbogen 1471—1501“ (Praga 1879).

Łokietek, ob. Karzeł.

Łoktek, ob. Karzeł.

Łokot’ Tymoteusz, działacz polityczny rossyjski, agronom z zawodu, profesor instytutu agronomicznego w Puławach (Nowej Aleksan-dryi) (* 1869 z pochodzenia Kozak). Wykształcenie otrzymał w uniwersytecie kijowskim i zagranicą. Radny ziemstwa w gub. Czernihowskiej. Należał do organizacyi politycznej „Wyzwolenie“, której organ „Oswobożdienije“ wychodził w Sztutgarcie i Paryżu pod redakcyą Piotra Struvego (ob.) 1903 — 1905. Socyalista agrarny, w okresie rewolucyjnym należał do organizatorów „Związku włościańskiego“; wybrany z gub. Czernihowskiej do Dumy, zajął tu wybitne stanowisko na skrajnej lewicy chłopskiej („Tru-dowicy“). Po upadku I Dumy podpisał odezwę wyborską; ścigany przez sąd i administracyę, ogłosił szkic kronikarsko - polityczny o „Pierwszej Dumie Państwowej“ (Pet. 1907).

Łom, nazwa 2 dopływów Dunaju w Bulga-ryi. Jeden, utworzony ze zlania się Białego z Czarnym Ł-ern, wypływa ze wschodnich Bałkanów i wpada do Dunaju pod Ruszczukiem. Drugi ma źródła na stokach Bałkanów zachodnich i wlewa swe wody do Dunaju pod miastem Ł.-Pałanką.

Łomazy, osada, dawniej m-ko, pow. Bialski, gub. Siedlecka, nad rz. Zielawą, o 16 w. od Białej, st. kolei terespolskiej, w r. 1908 było 5 357 m-ców (2 597 mężcz., 2 760 kob., 3 518 starozakonnych, 1 780 katolików i 58 prawosłav\ nych), kościół parafialny (1852 wybudowany na miejscu dawnego, przez Władysława IV wzniesionego, który spłonął 1795), cerkiew pounicka, bożnica, szkoła początkowa, sąd i urząd gminny. Poczta w Białej. Fabryka mydła i świec, garbarnia, dwie olejarnie, młyn i cegielnia. W r. 1896 było w Ł-ach 975 prawosławnych. w r. 1908 pozostało zaledwie—58.

R. 1447 Kazimierz Jagiellończyk wciela Ł. do Litwy. R. 1451 zwiedza Ł. Kazimierz Jagiellończyk. R. 1464 Mikołaj Radziwiłł zmienia Ł. na miasto. R. 1568 Zygmunt August nadaje Ł-om prawo magdeburskie. R. 1769 ginie w bitwie pod Ł-ami Franciszek Pułaski. W okolicy donacye biurokratów rossyjskich.

Łomikost czyli łamliwość kości (Ca-chexia ossifraga), choroba ustrojowa głównie bydła rogatego, zdarzająca się także u świń i kóz, ale daleko rzadziej, rozwijająca się pomału, będąca następstwem paszy niewłaściwej, zawierającej zamało soli wapniowych, wskutek czego w kościach zwierząt nią żywionych zmniejsza się ilość prawidłowa i konieczna soli tych, zwłaszcza fosforanów wapnia (por. Kość), a następstwem tego jest powstająca stąd kruchość i łamliwość kości. Objawem Ł-u zaczynającego się jest chód zwierząt chorych u-trudniony, sztywny, a także trudne ich podnoszenie się z podściółki; w miarę rozwoju choroby chudną, pokładają się wciąż, a trudno już wtedy zmusić je do powstania; wtedy to, podczas ruchu jakiego, zwłaszcza żywszego, łamią się im kości, szczególnie żebra, łopatki, biodra i uda, a wrazie takim zwierzę trzeba dobić, ponieważ i tak jest już stracone. Mięso zwierząt takich, aczkolwiek chude i niesmaczne, bez szkody za pokarm służyć może.—Najczęściej na Ł. zapadają krowy dojne, woły znacznie rzadziej, co się tym tłómaczy, że mleko zawiera w sobie sole wapniowe, a zatym krowy potrzebują tym-bardziej paszy zawierającej je w ilości należytej; także cielność sprzyja rozwinięciu się Ł-u, występującego też u świń prośnych i kóz kot-nych, pomimo że zwierzęta te wogóle są dosyć odporne na chorobę tę. — Ponieważ przyczyną jedyną Ł-u jest pasza niewłaściwa, więc z początku choroby zmiana jej na lepszą do uzdrowienia jeszcze doprowadzić może, lecz jeżeli choroba już rozwinęła się na dobre, o wyleczeniu mowy być nie może. Dla wzmocnienia działania paszy dobrej zalecane bywa posypywanie jej mączką kostną. -Do rozwinięcia się Ł-u przyczynia się szczególnie siano z łąk t. zw. kwaśnych (ob. Łąka), jako też pasienie bydła nadmierne rzepą i wywarem, czyli bra-hą, jako pokarmem zawierającym nadzwyczaj mało soli wapniowych. — Por. podręczniki we-terynaryi.

Łomnica, szczyt w Tatrach spiskich, uważany do niedawna za najwyższy w paśmie Tatr. Szczyt Ł-y jest dość obszerny, z poczerniałych głazów złożony. Kilkanaście osób pomieści się na nim wygodnie. Widok z Ł. nie jest tak rozległy, jak z innych szczytów tatrzańskich; mimo to imponujący na wschodnie Tatry i daleką krainę spiską. Przedewszyst-kiem ciekawy jest widok ku północy, w dzikie przepaści doliny Kieżmarskiej, następnie na południe, ku dolinie zimnowodzkiej i ku najeżonemu szczytami pasmu Tatr od zachodu. Wielkie płaty śniegu, do których słońce nigdy nie zagląda, zalegają obszerne, dzikie i nagie zaułki skał. Pierwszym, co wdrapał się na szczyt tej góry, był Jan Fröhlich, śpiżak, w czerwcu r. 1613; potem Siedmiogrodzki, akademik krakowski, r. 1640 w czerwcu; Robert Townson r. 1793; r. 1805 w sierpniu Staszic, który na tym szczycie nocował. Wycieczkę na szczyt Ł. urządza się ze Szczaw Sławkowskich czyli Szmeksu przez dolinę Zimnej Wody i Łomnicką grań. Między Ł. a Kieżmarskim szczytem jest głębokie wcięcie, „Gabel‘£ zwane. Wzniesienie szczytu 2 634 m. (szt, gen.). Czuba północna w grupie szczytów Ł-cy zowie się Durnym Wierchem. U Staszica nosi szczyt Ł-cy nazwę „Wielki Krapak“. Od szczytu Ł-cy ku południowemu wschodowi wybiega potężne ramię górskie, zwane Granią łomnicką, także zimnowodzką; tworzy ona wschodnią ścianę doliny Zimnej Wody. B. Rejchman „Wycieczka na Ł-ę“ (Warsz. 1879;.

Łomnicki Maryan, przyrodnik, nauczyciel gimnazyalny w Stanisławowie w Galicyi. Napisał: „Ryby z okolicy Słotwiny“ (1877); „Zapiski zoologiczne“ (1877); „Mineralogia i geologia“ (1878 i 1882); „Wykaz chrząszczów galicyjskich“ (1878); „Zapiski ortopterologicz-ue“ (1879); „Dolina Prutu“ (1879); „Die gali-zisch-podolische Hochebene“ (1880).

Łomonosow Michał (* 1711— f 4 kwiet. st. st. 1765), najwybitniejsza postać w literaturze rossyjskiej w. XVIII, twórca nowożyt-uego języka i piśmiennictwa rossyjskiego. Potomek wychodźców dawnych z Nowogrodu, ur. się na surowej północy (w Denisowce, nad Dźwinąpłn., w pobliżu Chołmogorów), wśród ludności energicznej, w atmosferze nie znającego pańszczyzny włościaństwa i mistycyzmu prześladowanych sekciarzy. Syn chłopa średniozamożnego, rybaka, żeglarza i kupca, pomagał ojcu w niebezpiecznych często wyprawach morskich, kiedy na wieloryby aż pod 70° sz. półn. się zapędzano, a potężna przyroda północna niezatarte w umyśle jego zostawiała wrażenie. Umysł badawczy, wytrwały, pokryjomu przed macochą w samotności, o głodzie i chłodzę, zdobywał naukę czytania—w wieku lat 16 — 18, a z pierwszemi książkami świeckiemi, które mu w rękę wpadły, przez całe życie nie rozstał się jako z „bramą uczonośei“ swojej [gramatyka Smotryckiego i arytmetyka Magnickiego]. W r. 1730 uawpół pieszo, po wielkich trudach, dostaje się, powodowany żądzą nauki, do Moskwy, a udając szlachcica wstępuje do szkoły nawigacyjnej, a potem do Akad. Sławiano-gr łacińskiej (1731). Tu wyśmiewany przez młodszych kolegów, w nędzy (miał 6 groszy dziennie) wytrwał lat 5. W r. 1735 trafia w liczbie 12iiuczniów wzorowych do Petersburga. Akad. Umiejętności wysyła go za granicę, aby mieć „doświadczonego w górnictwie chemika“. W końcu r. 1736 Ł. przybywa do Marburga i zostaje uczniem Chrystyana Wolfa (ob.). Przez trzy lata przechodzi kurs nauk matematycznych, przyrodniczych filozoficznych, literackich pod pedantycznym nieco okiem słynnego encyklopedysty. Bawi się jednocześuie poezyą: w r. 1738 posyła Akademii, obok pracy łacińskiej z dziedziny fizyki, przekład z francuskiego ody Fenélona (O samotności), w r. 1739 pisze pod wpływem poety niemieckiego Giinthera Odę na zdobycie Chocima, która — jak i dołączony do niej list o prawidłach wersyfikacyi rossyjskiej —tworzy epokę w dziejach piśmiennictwa rossyjskiego wogóle, a mowy wiązanej w szczególności. Nie można nazwać Ł-a wyznawcą filozofii Wolfa, w każdym razie jasna, metoda „matematyczna⁴* jego tłumaczenia myśli Leibniza (ob.) wywarła wpływ na Ł-a i zaprawiła go do badań naukowych —niezbyt łatwych w tych czasach. Przez całe życie Ł., wychowany w zasadach „rationis sufficientis“, widział w nauce nie służebnicę, lecz siostrę rodzoną religii, W r. 1739, na rozkaz Akademii, opuścił Marburg i udał się dla kształcenia się w chemii i metalurgii do Freibergu, gdzie w ciągu dwuch lat niezbyt wiele skorzystał, a po rozmaitych przygodach (ożenił się z mieszczanką niemiecką, był wzięty przez Fryderyka Wilhelma I do wojska, uciekł z twierdzy) w połowie r. 1741 wrócił do Petersburga i w styczn. r. 1742 został adjunktem fizyki przy Akademii. Oddaje się działalności naukowej, oświatowej i poetyckiej. W r. 1743 tworzy dwa swoje najlepsze dzieła poetyckie, podyktowane przez żywe poczucie przyrody jak i przez religijność głęboką ody: Ranne i Wieczorne rozmyślanie nad majestatem Boskim (wspaniały obraz zorzy północnej). Większość członków Akademii tworzyli sprowadzeni uczeni niemieccy i stosunki Ł-a z nimi wrogo się ułożyły. Niesłusznie jednak biografowie czynią z Ł-a 'uciśnioną przez cudzoziemców ofiarę. Dużo winy było i po stronie Ł-a — niezbyt kulturalnego, dość zarozumiałego, nie zawsze przebierającego w środkach, kłótliwego i, pod wpływem pociągu do alkoholu, skłonnego bardzo do „szumstwa“, co w r. 1743 skończyło się wskutek skargi profesorów żądających „satysfakcyi przystojnej“ —kilkomiesięcznem przebywaniem w areszcie. Uwolniony „dla znacznej nauki£‘ od kary, tłó-maczy z języków obcych dziełka i rozprawy przyrodnicze, układa podręczniki, robi doświadczenia. W r. 1745 profesor chemii; w r. 1746 wydaje przekład fizyki Wolfa ze słynną przedmową, gdzie po raz pierwszy w jęz. rossyj-skim wyraźnie wypowiedziano myśl o nauce niezależnej. Prace naukowe zyskują mu uznanie pośród uczonych europejskich tej miary co np. Euler, z którym Ł. koresponduje i za któ-

M Ab

i:, ciiw.

rego wstawienictwo w r. 1748 dostaje upragnioną pracownię chemiczną. W tymże roku bierze początek długoletni jego spór z historykami i lingwistami — Millerem (zwolennikiem skandynawskiego pochodzenia Wariagów) i Schlözerem (ob.), których Ł. nie wahał się oskarżać o „cudzoziemskość“. W tym że czasie ukazuje się jego „Retoryka“ — dziełko napisa-ne p,od wpływem stylistów starożytnych oraz niemieckiej książki Gottscheda, pierwsza próba podręcznika rossyjskiego w tej dziedzinie, w której—jak i w pokrewnych: gramatyce i poetyce —, walczyć musiał ze współzawodnikami nieudolnymi: Tredjakowskim i Sumarokowem. Rozmaite ody i mowy z powoda uroczystości dworskich zyskiwały mu pomału protekcyę możnych, zwłaszcza faworyta ces. Elżbiety, hr. Szu-wąłowav W r. 1751 wydaje L. „zbiór“ swoich dzieł i wygłasza mowę o pożytku chemii, w której dowodzi znaczenia nauki i oświaty wogóle. W r. 1753 po tragicznej śmierci prof. Richmana pracuje nad elektrycznością, a jednocześnie po kilkoletnich badaniach własności szkła i t. p. zakłada fabrykę mozaiki i innych wyrobów z tego materyału, któremu poświęca słynny wiersz dydaktyczny. W r. 1755 dzięki jego głównie staraniom założono pierwszy uniwersytet rossyjski w Moskwie; w tymże roku wydaje ,,Gramatykę“, opartą pod względem formalnym na podręczniku Smotry-ckiego, pod względem jednak treści znaczny znamionującą postęp, prawzór późniejszych gramatyk rossyjskich (11 wydań, przekł. niemiecki 1764, francuski 1769), wykazujący zdumiewające pojmowanie zasad językoznawstwa (w części teoretycznej) i wczucie się w ducha mowy ludowej. Z powodu żartobliwego „Hymnu do brody“ (1757), wyśmiewającego obskurantyzm, Tredjakowski wyraził życzenie palenia takich autorów, synod zaskarżył Ł-a do tronu. W tymże roku w Moskwie wyszło ponowne wydanie zbiorowe dzieł Ł-a, a w niem rozprawa ,,0 pożytku ksiąg kościelnych“ (uogólnienie poglądów literackich Ł-a wraz z wpływową przez długi czas nauką o trzech stylach). Przez parę lat następnych pracował nad urządzeniem zakładów naukowych, zależnych od Akademii; zajmował się statystyką, ułożył i rozpoczął wydawać Starożytne Dzieje Rossyi (1763) — rzecz słabą; napisał (1761) O zachowaniu i rozmnożeniu narodu rossyjskiego w kształcie listu o śmiałem zabarwieniu publicystycznem, wskutek czego list ten się ukazał w całkowitej postaci dopiero w r. 1871. Po wstąpieniu na tron Katarzyny II Ł. witał ją Odą — rzemiosło, którego nadużywał, zgodnie z duchem wieku. W r. 1764 wystąpił z inicyatywą wysłania wyprawy do Sybe-ryi dla zbadania „północnej drogi morskiej“ i wydał Zasady metalurgii, wzór wykładu naukowego i jednocześnie wytwornego. Pochowany w Petersburgu. Pomniki postawiono mu na

grobie i w Archangielsku, popiersia — w Moskwie (przed uniwersytetem) i Petersburgu (przed miuisteryum oświaty). Pierwszy uczony rossyj-ski w europejskim znaczeniu słowa. Członek honorowy akademii w Sztokholmie i Bolouii, pod każdym względem był na poziomie ówczesnej myśli teoretycznej, zwłaszcza przyrodniczej, może poniekąd wyprzedzał ją (np. poglądy jego na teoryę mechaniczną ciepła). Wiel.de było jego znaczenie na polu językoznawstwa, literatury, oświaty i t. d. („Ł. był wielkim człowiekiem; w czasie pomiędzy Piotrem I a Katarzyną II tylko on jest apostołem oświaty; stworzył pierwszy uniwersytet rossyjski, albo raczej on sam był pierwszym naszym uniwersytetem“, Puszkin). Zbiorowe wydania pośmiertne dzieł Ł. ukazywały się kilkakrotnie staraniem Akad. Umiejętności i osób prywatnych. Najlepsze ostatnie wydanie Akademii rozpoczęto w r. 1891 pod red. Suchomlinowa. Najlepszy życiorys — akad. Piekarskiego (1873); bibiograficzne szczegóły por. „Encyklop. Słowar“ Brockhausa i Efrona (XVII A, 9*44 — 5).

Łom-Palanka miasto okr. w półn. Bulgaryi, nad uściem rz. Łom do Dunaju, główny port wywozowy produktów z Bulgaryi pin-zachodniej. Ok. 9 000 m-ców (1900).

Łomża, miasto gubernialne nad rz. Narwią, pod 53°10’4 szer. płn. i 39°48’7 dług. wsch. od F., o 14 wiorst od st. kol. Czerwony Bór, przy dawnym trakcie pocztowym z Warszawy do Kowna. Domów (1901) murowanych 546, drewnianych 634; mieszanych 42; r. 1908 m-ców 24840 (11661 mężcz., 13 179 kob.; 11218 katolików, 10 853 starozakonuych, 2 408 prawosławnych, 333 luteran i 28 niechrześcian). Ł. wznosi się na wzgórzystej krawędzi wyżyny (420 st. n. p. m.). Z inicyatywy gen. - guber. Hurki wniesiono tu rząd fortów po drugiej stronie Narwi, tworzący zakończenie północne czworoboku fortyfikacyjnego: Ł - a, Modlin, Iwangród i Brześć, przeprowadzono drugi most i szosę wojskową. W pobliżu miasta wsi — przedmieścia: Łomżyca, Skowronki, Stara Łomża i Piątnica. Dwa rynki: stary i nowy. Ogród spacerowy przy szosie do Łomżycy wiodącej. Teatr w zabudowaniach poszpitalnych. Trzy Kościoły: farny (1410 wzniesiony, 1520 rozszerzony, 1696 po pożarze odbudowany) z ofiar-nicą w kształcie skrzyni z w. XVII i z ogromną dzwonnicą gotycką z kulami kamiennemi w ścianach zewnętrznych; pokapucyński (1763 zbudowany, a 1859 powiększony i odnowiony) i św. Trójcy z klasztorem Bernadynek (1862 wzniesiony). Kościół ewangielicki (d. Kościół jezuicki 1730 wzniesiony 1856 sprzedany ewangelikom), synagoga (zbudowana na miejscu dawnego zamku Bolesława Kędzierzawego z w XII) i 2 cerkwie. Oprócz zwykłych urzędów guber-nialnych, powiatowych i miejskich: Izba skarbowa, Izba obrachunkowa, Inspekcya podatkowa,Oddziaf Banku Państwa, komora celna, Zarząd akcyzy

na 3 gubernie, Sąd Okręgowy, Zarząd leśny, wodzenia. Gwagnin nazwa Ł-ę miastem sze-Dyrekcya Naukowa, Inspekcya fabryczna, Gi- rokiem nad rzeką portową Narwią, mającem mnazyum 8-kl. męskie, gimnazyuin 7-kl. żeńskie, kamienice ozdobnie murowane. Według lustra-2 dwuklasowe szkoły miejskie: męska i żeń- cyi w r. 1580 liczyła 590 domów. Miała ska oraz 2 początkowe ogólne i żydowska. Ze wówczas dwa zamki połączone ze sobą przez szkół prywatnych: 7-kl. szkoła handlowa mę- ] wały, przekopy i ganki podziemne, 2 okazałe ska, 7-kl. szkoła prywatna ogólnokształcąca [ ratusze, 7 Kościołów, szpital, dom wójtowski żeńska M. Korzeniowskiej i szkoła ochroniarek j 3-piętrowy, 18 numerowauych spichlerzy, ob-z salą ochrony i ochroną wzorową. Życie to- I szerny magazyn soli, arsenał, parę pałaców, warzyskie ogniskuje się w resursie obywatel- Î Świetność miasta nie przetrwała w. XVII. Od skiej, T-wie wioślarskiem i kółku inuzyczuem.

r. 1600 cios za ciosem spada na Ł-ę: powódź, później pożar, mór, a najazd kozacki i szwedzki dopełniają ruiny grodu. Gdy w r. 1578 suma z procentów miasta wynosiła 5092 flor., w r. 1673 nie dosięga 250! Po tych wszystkich nieszczęściach miasto nie prędko się miało odrodzić. Gdy w r. 1795 przeszło pod panowanie Prus, liczyło kilkadziesiąt chałup i 4 ko-

w r. 1815 jako stolica w-dztwa Augustowskiego, a od r. 1867 główne miasto gub. Łomżyńskiej zyskała podstawy rozwoju, ale nie odzyskała dawnego znaczenia. Literatura: Rzeczniowski „Dawna i dzisiejsza Ł.“; Martynowski Polska“ (I, 627); „Sł. geogr.“ V.

Łomża, pseud. Jana Zacharyasie wieża (ob.),

Łomżyńska gubernia leży między 52°22’— 53°21’ szer. płn. i 18°45’—21°24’ dł. wsch. od Gr., 9 265,9 w. kw., graniczy na płn. z gub. Suwalską, na wsch. z gub. grodzieńską, na płd. — z siedlecką i warszawską, na zach. — z płocką i na płn.-zach., na przestrzeni 150 w., z Prusami Wschoduiemi (reg. królewiecka i gumbińska). Pod wzglądem administracyjnym dzieli się (po zmianie w 1894) na 7 powiatów: kolneński, łomżyński, makowski, mazowiecki, ostrołęcki, ostrowski i szczuczyński. 1) Układ geograficzny Wyżyna wzgórkowata z licz-nemi i rozległemi zapadlinami, dnami dawnych jezior, rozciąga się w środkowej i wschodniej części guberni, najwydatniej zaś w półn. części i od Rajgrodu, posuwa się w stronę Grajewa i Szczuczyna, znacznie się rozszerza, sięgając do granicy pruskiej brzegów Biebrzy i Narwi i tworząc Krajobrazy malownicze. Druga połowa guberni między Narwią i Bugiem, jest prawie zupełnie płaska prócz wyniosłości, między Nowogrodem, Łomżą, Zambrowem i Szumowein położonej, z najwyższym szczytem w Czerwonym Borze. Wyniosłość ta tworzy płaskowzgó-rze bezwodne i zarazem naturalny dział wód płynących do Bugu i Narwi. Główną arteryą wodną jest Narew (ob.), ³/₄ jej długości należy do G. Ł-ej. Drugim systemem wodnym, mniej już ważnym, jest Bug z Nurcem i Brokiem. Północna część guberni, zwłaszcza Szczuczyń-skie obfituje w liczne jeziora, poprzedzielane wzgórzami gliniastemi (ważniejsze; Rajgrodzkie ob., Dręstwo, ob., Tajno, ob. Toczyłowskie, ob.), bardzo rybne (sielawy z tych stron rozchodzą

Dr”[

Star.

g. B.

Z instytucyi społecznych: straż ochotnicza, T-wo Dobroczynności i biblioteka publiczna. Przemysł fabryczny słabo rozwinięty: sąsiedztwo granicy pruskiej (około 30 w.) i brak kolei są tego główną przyczyną. Mydlarnia, cegielnia, browar, gonciarnia, wyroby z miedzi i blachy, szczot-karstwo, wiatraki i kilka drobniejszych zakładów przemysłowych wytwarzają razem (1906) ścioły, nawet ulgi uczynione mieszczanom przez towarów na sumę 89 320 rb. Handel dość roz- rząd pruski nie zdołały podnieść go. Ł. dopiero winięty zbożem i drzewem, przeważnie w rękach Żydów, którym w Ł-y od r. 1822 osiedlać się pozwolono. T-wo kredytowe miejskie, kredytowe ziemskie, Oddział handlowy T-wa rolniczego (od 1901), Związek hodowlany łomżyński, T-wo pożyczkowo - oszczędnościowe i Stowarzyszenie Spożywcze (w 1908 członków 303, kap. udziałowy 5 552 rb. 52 kop., kap. obrotowy 53 402 rb. 37 kop.). Dwa szpitale: św. Ducha (w 1842 założony na miejscu pogorzałego w 1807 szpitala książąt mazowieckich z w. XV) i żydowski, oba na 85 łóżek, 3 lazarety wojskowe,

2 apteki i dwa składy apteczne. Oświetlenie naftą, na ulicach głównych lampy systemu Gałkina. Woda do użytku domowego Oądź rzeczna, bądź studzienna. Budżet miejski w r.

U. Chw.

1904 wynosił: w dochodach —38 793 rb. w wydatkach—3 7414. Długów Ł. nie posiada.

Dzieje. Ł. według podania miała istnieć za czasów Bolesława I, a za Bolesława Kędzierzawego miał tam powstać pierwszy zamek książęcy, jednak na widowni historycznej wystąpiła dopiero na początku w. XV. Książęta mazowieccy Janusz i Bolesław obdarzyli ją przywilejami w

1. 1418 i 1440, ks. Kazimierz w r. 1447. Książęta mazowieccy tu przebywali i odbywali zjazdy, sprawowali rządy, Ł. też rozwijała się za czasów udzielności Mazowsza pomyślnie. Po przyłączeniu Mazowsza do Korony, Zygmunt Stary zatwierdził przywileje miejskie r. 1528 i stanął po stronie miasta w sporze jego z Gdańskiem. Szczęśliwe położenie nad rzeką spławną, tworzącą trakt naturalny z Litwy do Polski i Prus, sprzyjało rozwojowi handlu (głównie z Gdańskiem, Królewcem, Toruniem, Elblągiem). Przedmioty handlu: miód, który bartnicy z puszcz okolicznych obowiązani byli sprzedawać do składów w Ł-y, wosk, bursztyn, drzewo, zboże, konopie, bydło rogate i nierogate, ruda żelazna. Za Zygmunta Augusta Ł. często widziała w swych murach zarówno króla, jak i królowę i znajdowała się na szczycie po-

się po całym kraju). W pow. kolneńskim, na | po większej części żytnia, szczerkowata, bieli-Kurpiach, jez. Serafin (100 mr.), lecz.) coraz cowata; pszenica rodzi się tylko przy starannej bardziej zarasta. W innych okolicach guberni uprawie. Najlepsze ziemie znajdują się w części tylko zapadliny po dawnych korytach Bugu lub powiatów makowskiego między Orzycem i Nar-Narwi, zwane przez mieszkańców jeziorami, wią oraz ostrowskiego i ostrołęckiego nad Orzem; Dawne bagniska dostarczają torfu, jedynego najgorsze po prawej stronie Narwi w pow. bogactwa mineralnego, ale eksploatacya odbywa ostrołęckim i w przyległej części makowskiego, się przeważnie tylko na potrzeby miejscowe Nie ma tu ofitych plonów, ale zato urodzaj i w sposób bardzo pierwotny. Ludności we- średni nigdy prawie nie zawodzi. Z ogól-dług spisu r. 1897 było 579 592 m-ców (300 487 nego obszaru (899 540 dies.) guberni, według mężcz. i 279 105 kob.), w r. 1908 zaś 623 651 obliczeń r. 1907 jest pod zabudowaniami i ogro-(304 871 mężcz. i 318 780 kob.), a według po- darni — 4.5%, nieużytkami — 5.7%, pastwi-wiatów: w kolneńskim- 79 917 m-ców (38 926 skami—11.4°/₀, łąkami 11.6$, lasem — 22.2 %

m. i 40 991 k.), łomżyńskim — 121433    (59 393    i polem ornem — 44. 6’/₀. Wysoki procent

m. i 62 040 k.), makowskim — 70 752    m-ców    nieużytków tłómaczy się licznemi    błotami, z któ-

(34543    m.    i    36 209    k.),    mazowieckim—86 662    rych    obszarem swym wyróżniają się zwłaszcza

(42140    m.    i    44 522    k.),    ostrołęckim — 89 920    błota    gackie ( w    okolicy Gaci, Grądów, Ko-

(43 394    m.    i    46 526    k.),    ostrowskim — 100184    nieck)    oraz słynne    tykocińskie. Większa część

(49 293    m.    i    50 891    kob.; i szczuczyńskim —    tych    nieużytków    jest w posiadaniu drobnej

74 783 (37 182 m. i 37 601 k.). Co do    wyzna-    szlachty (25 808 djes. na 55018    d. całego obują (w 1908) było 506 650 katolików,    103 394    szaru nieużytków) i włościan (11    906 d.). Lasy

starozakonnych, 6 809 luteran, 6 753 prawosła- (22.2°/₀ obszaru guberni), bardzo przetrzebione, wnych, 34 niechrz., 7 in. protestantów i 4 przeważnie iglaste, sosnowe; liściaste, w nizi-maryawitów. R. 1897 do narodowości polskiej nach przeważnie z olszyny i brzeziny. W zuacz-(języka) przyznawało się 77.31°/₀ ludności, do nej części (przeszło 80 000 dj.) lasy są własno-żydowskiej —15.75%, do wielkorusinów—4.82$ ścią skarbu i pod tym względem gub. Ł-a niemców—0.80$, małorusinów — 0.66 %, litwi- zajmuje 3-e miejsce w Król. Polskiem (po su-uów—0.44°/o» tatarów— 0.07%, białorusinów— walskiej i radomskiej). Dzielą się one na 8 le-0.04%, do innych — 0.11%. Pod względem śnictw. Po rządzie największą część lasów etnograficznym rozróżnić należy: l) Mazurów: posiada drobna szlachta (49973 dj.), dwory powiaty łomżyński, makowski, ostrowski i szczu- mają 44177, donacye przeszło 9 000 d., włóczy ński i połowy pow. kolneńskiego i ostrołę- ścianie wszystkiego 9 611 djes. Pod względem ckiego, 2) Podlasiaków w pow. mazowie- prawa posiadania 36.4 $ obszaru należy (W 1907) ckim, 3) Kurpiów (ob.) w północnych czę- do drobnej szlachty, 29.6 % do włościan, 16.5% ściach pow. kolneńskiego i ostrołęckiego oraz do dworów, 10 8% do skarbu, 3.4% do ma-w pow. ostrowskim nad Bugiem, pomiędzy Bro- joratów i in., 2.1% do osad i 1.2% do miast, kiem, Nagoszewem, Długosiodłem i Brańszczy- Ł-ie jest krainą drobnej własności ziemskiej, w kiem, 4) Żydów (w 1908) po całej guberni w znacznej mierze drobno-szlacheckiej. W r. 1904 miastach (38 969 starozakonnych), osadach(43 869) śród 24 958 gospodarstw drobnoszlacheckich i wsiach (20 556), oraz 5) Niemców kolonistów było 55.5°/₀ poniżej 15 morgów. Jeszcze bar-przeważnie w pow. ostrowskim sprowadzonych dziej rozdrobnioną jest własność włościańska, na za czasów pruskich (w 1908 było 3 592 Niem- ziemiach nadanych z całej liczby 36 758 gospo-ców), zwłaszcza w gm. Jasienicy (2 070 Niem- darstw włościańskich było poniżej 15 morgów aż ców). Najgęściej zaludnione (w 1908) są po- 27 013 czyli 73.5%. Procent ten wzrasta do wiaty: łomżyński (76.4 m-ców na 1 w. kw.),    85.2% śród włościan parcelników t. j. nabyw-

49 973 i nieużytków—25 808. Włościanie mieli pod sadybami i ogrodami 12 374 djes., pod polami ornemi 145 526, łąkami 50 393, pastwiskami 37 501, lasem 9 611 i nieużytków 11 906. W posiadaniu osad było: 1 480 djes. pod domami i ogrodami, prod rolą uprawną 11 591, łąk 1851, pastwisk 2 319, lasu 1 089 i 915 nieużytków. Własność dworska wedle rozkładu podatkowego miała pod budynkami i ogrodami 5 650 djes., rolą 61 335, łąkami 17,096, pastwiskami 13 311, lasami 44 177 i nieużytkami 7 679. Ogółem dworów jest (1906) w guberni 340 na każdy majątek przypada średnio

ostrowski (72.8), makowski (69.8) i mazowiecki ców ziemi od większej własności. Z gruntów (69.5), najrzadziej: ostrołęcki (63.1), kolneński drobnej szlachty było (w 1906). pod zabudowa-(59.4) i szczuczyński (58.7). Miast 7: Kolno — j niami i ogrodami 19 262 djes., pod rolą 166 767, 5 264 m-ców, Łomża—24 840 m-ców, Maków— ( łąkami 22 867, pastwiskami 42 765, lasem 9 060 m-ców, Ostrołęka — 11455 m-ców, Ostrów—12598 m-ców, Szczuczyn- 4822 m-ców i Tykocin —5 308 m-ców) z ludnością 73 347 m-ców (38 969 starozakonnych, 30 380 katolików, 3 119 prawosławnych, 651 luteran i 28 niechrz.); w osadach 76 334 m-ców (43 869 starozakonnych, 29 664 katolików, 2116 prawosławnych i 685 luteran); we wsiach 473 970 m-ców (446 606 katolików, 20556 starozakonnych, 5 473 luteran, 1318 prawosławnych i 17 in. wyzn.).

Rolnictwo. Rolnictwo tworzy zajęcie przeważnej większości m-ców, przemagają zaś gospodarstwa drobne. Gleba należy do średnich,

832.7 morgów: największe w powiatach: kol-neńskim (1 933 mrg.) i ostrołęckim (1619.9 mrg.), najmniejsze w powiatach: łomżyńskim (633.3 mrg.) i ostrowskim (524.7 mrg.). Latifundia należą do majoratów, które zajmują 25 685 dj. (Najwięcej w pow. łomżyńskim, w mazowieckim wcale ich nie ma). Najobszerniejsze majoraty: Łochtin w pow. łomżyńskim: 3 folwarki 5 946 mrg., ks. Szachowskij, tamże, 2 folw. 5125 mrg. i gen. Konstanda, w pow. ostrowskim 6 folw. z 5 341 mrg. W gospodarstwach średnich i drobnych panuje trzypolówka, w większych - płodozmian. Racyonalną uprawę ziemi po folwarkach utrudniają służebności i szachownice: w r. 1902 w gub. Ł-ej 8 677 gospodarstw włościańskich (czyli 59°/₀ ogółu tych, którym nadano w r. 1864 służebność na pastwiskach) posiadało prawo do pasania na gruntach dworskich, i 6004 gospodarstw włościańskich (czyli 41.4°/c) do służebności leśnej. Czwartej części majątków dworskich dolega nadto szachownica (w pow. łomżyńskim 57 majątków, w mazowieckim 7, w makowskim 3, w ostrowskim 3 i w szczuczyńskiin 10). Skutkiem tego parcelacya własności większej się wzmaga, lecz wobec znacznej podaży ziemi cena gruntów raczej spada, niż wznosi się: według obliczeń Banku Włościańskiego za

1. 1899 — 1904 cena parceli morgowej w gub. Ł-ej wynosiła: w r. 1899 — 113 rb., w 1900 — 99 rb., w 1901 — 110 rb., 1902 —179 rb., w 1903 — 121 rb., w 1904 — 101 rb. Zwyczaj dzierżawy słabo zozwinięty: w r. 1906 dwory oddały w dzierżawę 8 667 djes. (5.9°/0 obszaru dworskiego, w tej liczbie 613 djes, dzierżawili włościanie). W r. 1906 obszar zasiewu obejmował 291086 dj.: pod oziminą 138 491, jarzyną 98 950, kartoflami 53 645. Z oziminy: pod żytem 113 280 dj. (81.8°/₀), pod pszenicą 25 211 (18.2°/₀)- Żyta zasiano 1 260 962 pud. i zebrano 6 298 905, pszenicy 296 504 pud. i otrzymano 1 728 473 pud. Na 55 764 djes. zasiano 535 351 pud. owsa i zebrano 2 749 416 pud. Pod jęczmieniem, tylko w okolicach uro-zajnych (14182 dj.) zasiano 144 206 pud. i otrzymano 804289 plonu. Pod grochem (14101 dj.) wysiano 158 514 pud. i zebrano 774 549. Gryka (8 851 dj.) przy zasiewie 66 299 pud. dało 250 930 pudów. Proso (tylko u drobnej szlachty) na 947 dj. przy zasiewie 4589 pud. wydało 41150 zbioru. Kartofli (53 645dj.) na 6 300 582 pud. wysadzonych otrzymano 22 582 714. Z 90 813 dj. łąki zebrano siana 12 580 080 pud. Hodowla bydła średnio rozwinięta. W r. 1906 liczono w guberni 72 617 koni roboczych i 20 121 przychówku; 172 117 bydła rogatego, 134 011 owiec i 37 076 świń. Na każdych JOG głów ludności wiejskiej przypada tedy 17 koni, 30 sztuk bydła, 24 owiec i 7 świń. Konie hodują przeważnie średniego rozrostu, w cenie średniej 150 rb. sztuka. Jedynie Kurpie słyną z hodowli silnych koni, które wywożą na sprzedaż do Prus (za parę po 500 rb.). Dla poprawy rasy jest kilka stacyi ogierów rządowych: w Kozikach (ostrowski), w Jakaci (łomżyński) i w Słuczu (szezuczyński). Bydło u drobnej i średniej własności swoiste, drobne, po folwarkach trzymają holendry, szwyce. fryzy, simmenthale. Mleczarstwo nie rozwinięte: powszechnie trudni się tern pachciarz. Owczarstwo postępuje: po zagrodach wiejskich przeważają grubowełniste, po folwarkach cienko runne, głównie negretti, rzadko rambuliety. Wełna idzie na sprzedaż do Warszawy, Ciechanowca i Białegostoku. Drobna własność hoduje sporo świń na rynki pruskie. Hodowla drobiu robi znaczne postępy: gęsi i kaczki idą do Prus i do Warszawy, kury zaś i indyczki na użytek miejscowy. W celu podniesienia poprawy bydła zawiązał się w Łornżyń-skiem przed kilku laty „Związek hodowlany“ z zarządem w Łomży, który objął 31 dóbr w guberni (13 bydła krajowego, 9 holenderskiego,

1    fryzyjskiego, 1 oldenburskiego, 4 simmen-thalskie i 3 szwyckie). Przemysł. Przemysł domowy nieznaczny, przeważnie do własnego użytku: płóciennictwem po domach trudnią się w 66 gminach, sukiennictwem w 51, wyrobami z szerści w 6, koszykarstwem w 6, kołodziej-stwern w 1, wyrobami z drzewa w 1, garncarstwem w 1. Niegdyś, przed laty 20, rozwinięty był przemysł guzikarski domowy, obecnie przekształcił się w chałupnictwo, upadł i utrzymał się jedynie w Ostrołęce. Tymczasem gubernia liczy mnóstwo bezrolnych: w r. 1901 było po wsiach 64 486 bezrolnych, a po osadach 14159. Kwitnie wychodźtwo zarobkowe do Niemiec i Ameryki oraz zupełna emigracya. W r. 1903 z gub. Ł-ej udało się na zarobki do Niemiec 13 801 osób (8 207 mężczyzn i 5 594 kob.), do Ameryki 2071 osób (1664 m. i 407 kob.), do Cesarstwa 89 osób (60 m. i 29 kob.). W

r. 1904 zaś wyszło czasowo do Niemiec 14 218 osób (8038 m. i 6180 kob.), do Ameryki 3 514 osób (2 896 m. i 618 kob.), do Cesarstwa 5 mężczyzn. Największego zastępu wychodźców dostarczają Kurpie i pow. kolneński (6 971 m. w 1904) i ostrołęcki (4 854), najmniej łomżyński i makowski. Emigrowało zaś zupełnie w ciągu

1. 1890—1904 ze wsi osób 22 057, w tej liczbie 18 359 katolików. Zwłaszcza lata ostatnie podniosły tę liczbę: w r. 1901 wyjechało 2 251 osób, w r. 1902 — 1 447, w r. 1903 — 1 963, w r. 1904 — 2 416. Z miast w tym okresie emigrowało 1 693 osób. Przemysł fabryczny na nizkim stopniu rozwoju: nie ma wielkich fabryk, a istnieje tylko przemysł na rolnictwie oparty. Kiedy w r. 1895 liczono w całej guberni 683 zakł. przemysłowe (1 982 robotn.,

2    913 362 rb. produkcyi), w r. 1905 było 728 fabryk (2 428 rob. i z 3 558135 rb.). W ogólnym dorobku przemysłowym Królestwa Polskiego przemysł gub. Ł-ej wynosi zaledwie 0.09°/₀. Wielką część produkcyi tworzy mły-narstwo, gorzelnictwo, piwowarstwo (słynne

piwo drozdowskie) i cukrownictwo. Wobec mało | nych, 880 lnterau, 172 prawosławnych i 6 rozwiniętego przemysłu i h an d e 1 słabo oży wio-    niechrześcian. Powiat pod względem ukształtowa

nia powierzchni dzieli się na trzy części. Zachodnia część przedstawia równinę pokrytą lasami dawnej puszczy ostrołęckiej; środkowa to wyżyna pagórkowata, piaszczysta, bezwodna, niemal bezludna, zajęta przez lasy rządowe (Czerwony Bór), wschodnia tworzy obszerną nizinę błotną. P. ł. leży w dorzęczu Narwi. Grunta przeważnie żytnie; uprawiają pszenicę jedynie dzięki wysokiej kulturze. Ogółem powiat obejmuje 159 017 djes. (pod sadybami i sadami 3 8$ ziem., pod rolą 47.3%, pod łąkami 9.3%, pod pastwiskami 10.2$, lasami 22.1%» nieużytkami 7.3%). Gniazdo drobnej szlachty, która tu pod względem obszaru przeważa. Do drobnej szlachty należy 74 464 djes. ziemi (pod sadybami—3815 djes., rolą—35 051, lakami— 5 638, pastwiskami—9 472, lasami —14 027 i nieużytkami — 6 961). Śród własności drobno-szlacheckiej 8.2$ to posiadłości poniżej 3 mórg., 52% — od 3 do 15 mórg., 8$—od 15 do 20 mórg., 10$—od 20 do 30 mórg., 7.5$ —od 30 do 40 mórg., 4.6%—od 4:0 do 50 mórg., i 9.7 $ — powyżej 50 mórg. Gospodarka drobnoszla-checka na niskim stopniu kultury. Do włościan należy 30 502 djes. (pod domostwami i sadami 1 293, rolą—20 256, łąkami—4 241, pastwiskami—2 101. lasami —1 253 i nieużytków- 1358). Własność włościańska jest jeszcze bardziej rozdrabniana, niż drobnoszlachecka. Poniżej 3 mórg. gruntu jest 21.6%, osad włościańskich, od 3 do 15 mórg., —54% posiadłości, od 15 do 20 mórg.—9.3%, od 20 do 30 mórg. —6.8%, od 30 do 40 mórg.— 4%, od 40 do 50 mórg.— 2.8° ₀, powyżej 50 mórg. posiada zaledwie 1.5% ogółu osad włościańskich. Do dworów należy 25 947 djes. (pod domami i sadami 541, rolą 10 079, łąkami 2 452, pastwiskami 1874, lasami 9 185 i nieużytkami 1816). Grunta dworskie należą do 107 folwarków; na folwark przypada średnio 242 djes. Za wzorowe gospodarstwa folwarczne uchodzą: Drozdowo, Bogu-szyce, Jauczewo i Poryte. Nadto znajduje się w powiecie 11 folwarków douacyjnych (11731 djes.), należących: do gen. Żukowskiego (Piątnica i Elżbiecin), gen. Miroszeuki (Lubotyń), do ks. Szachowskiego (Miastków i Kupiski), Lochtina (Giełczyn i Konarzyce), gen. Macnie-wa (Pęchiatka), Perela (Srebrno), do Siemiono-wa (Skowronki) i Sołowjewa (Wola Zambrowska). Są to przeważnie dobra bądź dawnej ko-misyi edukacyjnej, bądź starostwa łomżyńskiego. W posiadaniu skarbu jest w powiecie 8 464 djes. ziemi; większą część jej tworzy leśnictwo Zambrowskie. Nakoniec miasta mają 1710 djes. ziemi. Racyonalnemu prowadzeniu gospodarki folwarcznej stoi na przeszkodzie szachownica, w której znajduje się jeszcze 57 (na 107) majątków dworskich. Dość rozpowszechnione jest wydzierżawianie ziemi: przeszło 2 000 djes. (w tem przaszło 300 djes. dzierżawią chłopi). W r.

ny. W r. 1903 liczono 510 zakładów handlowych, opłacających podatek (obrót roczny 3 363 945 rb.). Głównym przedmiotem zbytu jest zboże, drzewo i bydło. W r. 1901 ziemianie łomżyńscy założyli oddział handlowy T-stwa Rolniczego w Łomży z filiami w Czyżewie i Zambrowie, aby bezpośrednio zawiązywać stosunki z większymi kupcami: w r. 1906 przy kapitale udziałowym 21 700 rb. osiągnęli obrotu 25 0326

r. i czystego zysku 7 744 rb. W 1. 1899 — 1904 powstało 9 stów. pożyczkowo - oszczędność, i 4 to w. drób. kredytu i liczą (1907) ok. 2 406 członków. Brak dróg komunikacyjnych (kilka linii kolei żel. strategicznych przechodzących przez część guberni nie wywiera wpływu) utrudnia rozwój przemysłu i handlu. Nie wiele ożywiają go i 4 komory celne (w Grajewie,

Wincencie, Boguszach i Dąbrówce), są to punkty przeważnie przechodne. Jarmarków 156 z nich największy w Ciechanowcu (pow. Mazowiecki^) na konie 11 kwietnia.—Kultura. W ostatnich czasach zaczęła się rozwijać kooperatywa. W r. 1908 stowarzyszenia spożywcze istniały: w Szczepankowie flOO członów z kap. u-działowym 551 rb.), Ciechanowcu, Łomży (303 członk. i 5 552 rb.kap. udz.), Kolnie (184 czł. i 8 764 rb. kap. udz.), Ostrołęce (124 członk. i 2 445 rb. kap. udz.), Sokołach (134 członk.

1 745 rb. kap. udz.), „Przyszłość“ w Łętowie (33 czł. i 165 rb. kap. udz.) i „Rola“ w Rajgrodzie (67 czł. i 2 005 rb. kap. udz.). Oświata bardzo słabo rozwinięta: w r. 1903 na 100 300 w wieku szkolnym było zaledwie 169 szkół rządowych, w których uczyło się 11 787 dzieci.

Służba zdrowia niedostateczna: w r. 1904 liczono 39 lekarzy, 86 felczerów, 22 akuszerki i 31 aptek. Szpitali 5 o 170 łóżkach. Najczęstszą chorobą jest zimnica. Kas pożyczkowo - oszczędnościowych gminnych w r. 1904 było 74 z kapitałem zakładowym 114054 r., zysk czysty 14 stycznia r. 1904 wynosił 614 002 rb. a w ciągu r. 1904 podniósł się jeszcze o 72 441 rb.

K. Chw.

Melioracye rolne zaprowadzono dopiero na przestrzeni 2 243 mrg. (1.72% całego obszaru).

Łomżyński powiat (1 589,5 w kw.) graniczy z gub. grodzieńską na wsch. i z pow. mazowieckim, ostrowskim, ostrołęckim i kolneń-skim ziu.stron. Ludności (1908) 121 433 (59 393 mężez., 62 040 kob ;    93 512 katolików, 23 942

starozakonnych, 2 691 prawosławnych, 1254 luteran i 34 niechrześcian). Po miastach (Łomża) przebywa—24 840 osób, po osadach (Nowogród — 3 404 m-ców; Śniadowo — 2 085 m-ców; Wizna—3 532 m-ców i Zambrów —

4 290 m-ców) — 13 311 m-ców, w tem 6 479 mężcz. i 6 832 kob., a według wyznania 7 392 katolików, 5 767 starozakonnych, 111 prawosławnych i 41 luteran. Na wsi —83 282 m-ców, w tem 41253 mężcz. i 42 029 kob., a według wyznania: 74 902 katolików, 7 392 starozakon-

1891 bezrolni wynosili w powiecie 6 027 osób wi, zapoczątkował studya naukowe nad inasoneryą (1901 wzrośli do 11 701). Obieżysastwo słabo rozwinięte, zaledwie kilkaset osób wychodzi na roboty do Niemiec (w r. 1901—362 osoby).

rossyjską. Prace: „Radiszczew i jego kniga“ („Rus. Arch.“, 1868); „Nowikow i Szwarc" („Rus, Wiestn.“, 1857—1858); „Nowikow i moskow-skije martinisty" (Moskwa 1867); „O peterburg-skich dworcach w w. XVIII (tamże, 1873); „Rus-skij tieatr w Pjetjerburgje i w Moskwje“ (Petersburg 1873), „Bibliograficzeskija Zamjetki“ (rSo-wremiennik“ 1856 -1857) i „Biograficzeskija

K. Chw,

Przemysł domowy dość rozwinięty: płócienni-ctwo w gminach Borzejewo, Długoborz, Drozdowo, Kupiski, Lubotyń, Miastkowo, Nowogród,

Puchały, Śniadowo, Szczepankowo i Zambrów; sukiennictwo w gminach Bonejewo, Długoborz,

Łoniewski Krzysztof, kanonik regularny lateraneński i przeor w konwencie Bożego Ciała na Kazimierzu w Krakowie, w pierwszej połowie w. XVII. W r. 1609 wydał po łacinie dziełko o życiu św. Stanisława Kazimierczyka Stanisław Baroniusz, kleryk jarosławski, które przerobiwszy po polsku i pomnożywszy Ł. ogłosił drukiem: „Żywot, sprawy i cudowne Boskie wstawienie pobożnego kapłana b. Stanisława Kazimirczyka przy Krakowie na Kazimierzu“ (Kraków 1617, wydane r. 1660 z innym tytułem por. Joclier). Do książki dodał: ,,Żywot Błogosławionego Meinarda b-pa Inflanckiego i błogosławionej Juthy wdowy w Prusiech“.

Łonowa kość (Os pubis) ob. Miednica

Drozdowo, Kupiski, Miastkowo, Nowogród, Pu- razyskanija“ („Rus. Arch.“ 1863—1865). chały, Śniadowo, Szczepankowo i Zambrów. W Drozdowie kwitnie koszykarstwo. Przemysł fabryczny upada coraz bardziej. W r. 1906 pro-dukcya fabryczna całego powiatu wynosiła 471 860 r.: 6 gorzelni (największa w Jeziorku),

7 browarów (największy w Drozdowie), 7 cegielni, 1 tartak, 1 dystylarnia (w Jeziorku) i kilkadziesiąt młynów wodnych i wiatraków. Pod względem administracyjnym dzieli się powiat na 1 miasto (Łomża) i 14 gmin: Borzejewo (9 149 m-ców w 1908), Chlebiotki (8 210 m-ców),

Długoborz (7 491 m-ców), Drozdowo (10151 m-ców), Kossaki (7 570), Kupiski (8 817), Lubotyń (4 138), Miastkowo (7 088), Nowogród (3 044), Puchały (8 105), Śniadowo (5 525),

Łopaciński J a n D o m i n i k, bp żmudź. (* 1709

E. Chw.

skiej.

ziemi Łomżyńskiej (w-dztwo mazowieckie). Składało się z miasta Ł-ży i wsi okolicznych. Po przyłączeniu Mazowsza do Korony, należało do Bony, później do Anny Jagiellonki, w w. XVII dzierżą je Krasińscy, w r. 1770 należy do Ign. Przy-jemskiego, który opłaca z niego kwarty 3 582 złp. S-towie, będąc poniekąd panami miasta Łomży, przyczynili się niemało do jej upadku, wybierając na swą korzyść podatki nadzwyczajne, stanowiąc daniny, nakładając rozmaite ciężary i powinności. Obciążenie chłopów już w w. XVI było znaczne: dani ze wsi „Łomzica“, biali po 2 dni na tydzień, musieli robić „kiedy im dwór każą“. Oprócz robót chłopi z Łom-życy odbywali wówczas jeszcze podróże na 7 mil, dawali 35—30 złp. czynszu, 7 korcy owsa wartości 35 złp. i daniny wartości 11 złp., nadto naprawiali groble w Łomży.

Śzczepankowo (7 451), Szumowo (5 204) i Zam- (anat.). brow (4 290). Pod względem kościelnym powiat tworzy oddzielny dekanat dyecezyi sejneń- w Łopacinie--f 11 stycz. 1778), syn Leona miecznika mścisławskiego i Reginy ze Święcickich. „Był Łomżyńskie starostwo grodowe w to“, jak mówi w naiwnym zachwycie Matusze-

Dr tg. B.

wicz, „w cichości swojej wielki polityk i wielkich obrotów człowiek“. Należał do rzędu tych półpanków litewskich, którzy umieli przytomnością umysłu i elastycznością przekonań sterować swą łódź wśród zamętu ówczesnego ku upragnionej karyerze. Wyświęcony r. 1729, został Ł. proboszczem brzeskim i onikszańskim, później kapelanem Stan. Leszczyńskiego, r. 1753 jest już scholastykiem wileńskim. Protektorów szuka sobie na prawo i lewo, proteguje go Sapieha, koadjutor wileński; protekcyi Mnisżeha w r. 1564 np. pod- zawdzięcza sekretarstwo litewskie; opiekuje się którzy daniny odra- nim podkanclerzy Sapieha, Ł. nie gardzi też usługami i wielkich i małych: hetm. Radziwiłła i Matuszewicza. Umiał Ł. ze swej strony popierać nawet i swych wrogów, gdy mu to korzyść przynosić mogło. Gdy po śmierci Tyszkiewicza r. 1761 zawakowało biskupstwo żinudz-kie, Ł. kandydował o nie wespół z Massal-ŁongillOW Mi c h ał, biliograf rossyjski (* 1823 skim, wrogiem swoim. Ł. jednak wysilił swe

w gub. Tulskiej —f 1875 w Petersburgu). Po ukończeniu uniwersytetu petersburskiego, piastował urzędy wyższe, był gubernatorem orłowskim, naczelnikiem głównego zarządu do spraw prasowych (od 1871). Wstecznik krańcowy, był sprawcą przepisów prasowych z d. 12 czerwca 1872, które zaprowadzono na miejsce liberalnych z r. 1865. Ł. przeprowadził badania literatury rossyjskiej w. XVIII i wydobył na jaw wiele zapomnianych, a zasłużonych pisarzy: pierwszy przywrócił należyte stanowisko w. XVIII Radiszczewowi, Nowikowowi i Szwarco-

zdolności dyplomatyczne: dopomógł Massalskiemu zasiąść na stolicy wileńskiej, a sam otrzymał żmudzką, czyniącą do 100 000 tynfów dochodu. Żmudzką dyecezyą rządził Ł. lat 16, okazał wiele poczucia obowiązków pasterskich: własnym nakładem wznosił i uposażał świątynie, wydawał częste listy pasterskie, tchnące przedziwnym duchem pobożności. Zakończył życie w Jannopolu, dokąd przeniósł swą rezydencyę w r. 1778. Przed śmiercią poczynił szczodre legaty na kościoły i zakłady duchowne. Seminarium duchownemu

Dr Ig, B.

Lat kilka prze-

III, wracającym zwycięsko z wyprawy pod Wiedeń. Oprócz jedynej, b. krótkiej rozprawki lekarskiej „De epilepsia“ (Kraków 1658) pisywał tylko panegiryki po polsku i po łacinie.—Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. szt. lekarskiej“ (T. II, str. 31 i 310), oraz Kośmińskiego „Słown. lek. polskich“ (288), gdzie wyliczono

Dr J. p.

dyecezyaluemu przeznaczył swą bibliotekę bogatą, 30 000 złp., na kościół katedralny w Wilnie, 5 000 złp., katedrze żmudzkiej 3 000 złp., na księży inwalidów 10 000, na kościół Jampolski 8 000, kapitule Woruiańskiej tyleż, na szpital Rochistów 40 000 złp.; nie zapomniał oczywiście i o krewnych, przeznaczając między innemi kwotę 8 000 złp. na staranne wychowanie dzieci po bracie Ignacym. Kapituła zmudzka w uznaniu zasług wystawiła mu pomnik w katedrze Wornieńskiej, opatrzony napisem podnoszącym zasługi Ł-go jako dobroczyńcy kościołów, reformatora duchowieństwa.

—2) Mikołaj Tadeusz, brat poprzedzającego, pisarz wielki, instygator lit., s-sta mścisław-ski. Był posłem na 16 sejmach, deputatem na 6 trybunałach, na których dwa razy był pisarzem i tyleż marszałkiem. W r. 1777 z pisarza w. lit. został w-dą brzeskim. Um. d. 4 stycz. r. 1778. Mowy jego: Estreicher XXI. — 3) Ignacy, drugi brat biskupa, pisarz skarbowy lit. (* w Łopacinie 1722), nauki odbył w Wilnie u Pijarów, pod przewodnictwem Dogiela; życie swoje i podróże, które odbył po Europie z Sapiehami, opisał (część była drukowaną w „Bibl. Warszaw.“ 1855, t. III, a część w „Gaz. Codzieunej“ 1856). — 4) Jó z e f Leon, synowiec biskupa, sufragan i kanonik żmudzki, scholastyk wileński, poświęcony na bpa trypo-litańskiego w r. 1776, tłómaczył Massillona („Czytania pobożne na każdy dzień miesiąca“, Wilno 1772, „Mowy“ tamże 1773, 2 t.). („Większa Enc.‘‘ Org.).

Łopaciński Krzysztof, rektor kolegium pijarskiego w Rosieniach, w pierwszej połowie w. XVIII, zostawił „Słownik języka litewskiego“ (cz. I-a Wilno 1755).

Łopaciński Józef (* 1815 w Płockiem), nauki pobierał w Łomży. Po r. 1831, pracował w sądownictwie warszawskiem. Wydał „Poezye“ (Warszawa 1841), „Stanisław Lubomirski“ (tegoż Kraków 1831). bywał w Anglii, skąd wróciwszy, osiadł jako rzeźbiarz w Kaliszu.

Łopacki Jacek (f w Krakowie 2 maja 1702) lekarz, rodem prawdopodobnie z Krakowa, gdzie też kształcił się początkowo; doktorem med. i filoz. został w Padwie. Po powrocie do Krakowa wcielony został do wyd. lek. uniw. Jagiellońskiego d. 5 listop. r. 1658 i otrzymał katedrę medycyny, a pozostawał na niej lat 44. Kilkakrotnie piastował godność dziekana; w r. 1684 wybrany na rektora, dostojeństwa tego nie przyjął. Był sekretarzem królewskim i rajcą miejskim. Gdy w r. 1655, po o-swobodzeniu Krakowa od Szwedów, wracający do stolicy król Jan Kazimierz zatrzymał się we wsi Bronowicach, położonej w pobliżu miasta, Ł. wraz z Marcinem Lohmanem i Kacprem Celestem, w imieniu Krakowa wysłany był powitać króla; również w d. 27 grud. r. 1683 wygłosił mowę powitalną przed królem Janem

prace jego.

Łopacki Stanisław Antoni, syn Jacka Ł-go (ob.) lekarz zajmujący się botaniką i formakologią (* w Krakowie w połowie 2-ej w. XVII—f tamże 1738). Początkowo pod okiem ojca kształcił się w mieście rodzinnym, gdzie w 1. 1682 i 1684 stopnie filozoficzne osiągnął, do nauk lekarskich i przyrodniczych przykładał się w Padwie, tam w r. 1690 był radcą narodowości polskiej. Powróciwszy w r. 1691 do Krakowa i złożywszy rozprawkę „Questio me-dica de ophthalmia“, został wcielony do wydz. lek. i wykładał botanikę z farmakologią. Piastując godność dziekana zasłużył się przez zebranie sumienne urządzeń szczegółowych i uchwał dawnych uniwersyteckich; praca ta jego w r. 1724 posłużyła do ułożenia ustawy nowej dla wydz. lek.—Pisywał wiersze łacińskie przygodne, rozproszone w dziełach obcych.— Por. L. Gąsiorowskiego. „Zbiór wiad. do hist. szt. lekarskie)“ (II, 32 i 311) i Kośmińskiego „Słów. lek. polskich“ (288).    Drj.p.

Łopacki Jacek Augustyn, syn Jacka i brat Stanisława (ob.), lekarz (* w Krakowie 1690—f tamże 17 sierp. 1762). Naprzód kształcił się w uniw. Jagiellońskim pod opieką brata znacznie starszego, a po uzyskaniu dyplomu doktora nauk wyzwolonych i filozofii, wyjechał do Włoch, gdzie przykładał się do nauk lekarskich w Padwie i Bolonii. Osiągnąwszy w r. 1711 dyplom doktora med. udał się do Rzymu i tam przez lat 10 z powodzeniem zajmował się wykonawstwem lekarskiem. Już w Rzymie, zdaje się. wstąpił do stanu duchownego. Po powrocie do Krakowa, gdzie mu uniwersytet później przyznał godność doktora teologii, został w r. 1723 prałatem przy kościele Maryackim, następnie kanonikiem krakowskim, dziekanem kollegiaty sandomierskiej (1726) i proboszczem w Popracie na Spiżu. Rozporządzając dochodami bardzo zuacznemi, obracał je nieomal wyłącznie na cele dobroczynne, wykonawstwem zaś lekarskiem zajmował się gorliwie i z upodobaniem, lecz zupełnie bezinteresownie, honorarjów za leczenie nigdy nie przyjmując, a za ubogich opłacając lekarstwa w aptekach. Wogóle był wzorem dobroczynności rozumnej do końca dni swoich, umierając zaś poczynił zapisy znaczne na wychowanie młodzieży ubogiej, na szpitale, na wydawanie lekarstw ubogim. Jeszcze za życia miasto rodzinne na cześć Ł-go kazało wybić medal. — Dzieł lekarskich nie pozostawił, drukiem ogłosił jkilka'mów i drobnostek; w rękopisie pozostała po nim „Historya kościoła archipresbiteryalnego Panny Maryi w

Dr J. p.

P<

g»

'S

'<N

dopilnowania Dęgajewa przy speł-

Łopatin Herman

Krakowie“.—Por. „Przyjaciel ludu“ rocz. 1840, 303 i nast.; L. Gąsiorowski „Zbiór wiad. do hist. szt. lekarskiej“ (II, 311—314) i Kośiniń-skiego „Słowu. lek. polskich“ (288).

Łopatin Herman, wybitny rewolucyouista rossyjski (* 1845 w Niż. - Nowogrodzie). Szkoły średnie skończył w Stawropolu Kaukazkim,

r. 1862 wstąpił do wydz. przyrodniczego w Petersburgu, który ukończył ze stopniem kandydata po przedstawieniu świetnej rozprawy o sa-morództwie. Podczas aresztowań po zamachu Karokozowa Ł. spędził parę miesięcy w więzieniu. W r, 1867 podążył do Włoch w zamiarze wstąpienia do oddziałów Garibaldiego (ob.), który jednak wtedy pod Mentaną (ob.) został schwytany. Ł. poznawszy Herzena wrócił do kraju. W r. 1868 pociągnięto go w sprawie kółka Fel. Wołchowskiego, rozpowszechniającego po wsiach oświatę legalną (t. zw. „towarzystwo rublowe“) i po 8-mies. więzieniu w twierdzy Petropawłowskiej wysłano do Sta-wropola; tam wstąpił do kancelaryi gubernatora, na którego wpływ wywierał. Z powodu listu, w którym żartem napisał, iż ma zamiar do Ameryki się udać, aresztowano go (w końcu

1869). Uciekł z odwachu. „Nielegalny“, dokonał zuchwałego „porwauia„ zesłanego do m. Kadnikowa Piotra Ławrowa (ob.), którego wywiózł za granicę (luty 1870). W Szwajcaryi poznał się z Bakuninem i Nieczajewem, teorye ich nie znalazły w nim oddźwięku. W Paryżu przystąpił do Międzynarodówki („cercie d’études sociales“) i poznał się z Pawłem Lafarguts’em; (ob.), niebawem przeniósł się do Londynu, zbliżył się do Marxa i Engelsa, którzy go wprowadzili do Rady Głównej Międzynarodówki i zrobili referentem w sprawach rossyjskich. Przetłómaczył około 7₃ części I t. „Kapitału“ Marxa, reszty dokonał przyjaciel jego Daniel-son. Dostrzegając brak pomiędzy rewolucyoni-stami wybitnego teoretyka, postanowił z Sy-beryi „wywieźć“ zamkniętego w dalekim Wi-lujsku Czernyszewskiego. Nie zdradzając swego zamiaru przed Marxem, h. w końcu r. 1870 wrócił do Rossyi. Ale w Irkucku wskutek doniesienia telegraficznego z Genewy został aresztowany. W r. 1871 próbował ucieczki, lecz schwytany, omało nie był zabity przez strażnika. Na początku r. 1872 wypuszczony z więzienia, pracował w miejscowej Izbie Obrachunkowej. Uprzedzony o grożącem mu aresztowaniu ratował się ucieczką: latem tegoż roku puścił się małem czółenkiem z biegiem Angary, przepłynął aż do Jenisieja (przeszło 1000 wiorst), dostał się do Tomska, lecz tu poznany, znów znalazł się w więzieniu irkuckiein. Znów próbował ucieczki (lipiec 1873); przebrany za furmana dotarł do Petersburga i osiadł w Paryżu, skąd często odwiedzał Marxa w Londynie jako przyjaciel. Utrzymywał dobre stosunki ze wszystkiemi grupami socyalistycznemi, nie należąc do żadnej. Nawet udziału w Ławrowa „Wpieriodie" odmówił, choć umieścił tam parę artykułów, m. inn. w 3 list do Aleksandra li. Pięć lat spędził Ł. za granicą czyniąc wycieczki do Rossyi (np. ranek w dzień zabójstwa gen. Mjezjencewa spędził z d-rem Wejma-rem). Ale z właściwą sobie nieostrożnością zawierzył prowokatorowi i w r. 1879 aresztowany w Petersburgu, na wiosuę r. 1880 był wysłany do Taszkientu; przeniesiony do Wołogdy, skąd w lutym r. 1883 uciekł do Paryża, ażeby wziąć udział w „Wiest. Narodnoj Woli“. Niedługo tam bawił: wykonywa polecenie Komit. Wykonawczego

uieniu przyjętych zobowiązań. W styczniu r. 1884 wstępuje do partyi „Narodu. Woli; na zjeździe paryskim obrany na członka Komisyi Rządzącej z Suchomlinem i Sałową. Udaje się do Rossyi, walczy z nowopowstałą grupą „Młodej Narodn. Woli“, żądającej wprowadzenia teroru fabrycznego, wydaje J\° 10 organu naczelnego (zawierający wyjaśnienie w sprawie Degajewa oraz umowę federacyjną z „Proletaryatem“), ale wciągnięty przez prowokatora Brzozowskiego, został w biały dzień schwytany w Petersburgu w paźdz. 1884. Uwięzienie jego pociągnęło za sobą olbrzymie w całej Rosssyi aresztowania (około 500 osób) i dostarczyło materyału do „proces 21“ (Sałow, Suchomlin, poeta Jakubowicz i in.); w czerwcu r. 1887 Ł. stanął przed sądem wojennym, skazany na śmierć został ułaskawiony na dożywotnie więzienie w Szlisselburgu (ob.), skąd wskutek manifestu w list. r. 1905 wyszedł dopiero. Jeden z najwybitniejszych umysłów w ruchu rewolucyjnym rossyjskim. Z wszechstronnem wykształceniem łączy Ł. niezwykłą sprawność i energię. Marx twierdzi, że niewielu tak dobrze jak on pojmowało jego teoryę, Ławrow podziwiał wytworną dyalektykę jego, Turgieniew odgadł w nim świetny talent literacki i namawiał go do spisywania wspomnień swoich. Hieb Uspjenskij uczynił go bohaterem powieści („Udałoj, dobryj mołodjec“). Oprócz „Kapitału“ przełożył Ł. Psychologię, Socyo-logię i Etykę Spencera, t. I „Początki Francyi nowoczesnej“ Taina, dziełka Carpentera, Grant-Allena i in. — Por. Ławrow „Process 21“ (Genewa 1888) i „H. Lopatin“ („Neue Zeit/⁴

1889); „Byłoje“ (1906 — 7) i „Minuwszije Gody“ (1908)—passim; Thun „Istorija rewol. dwiźenja w Rossii“; „Galerieja Szłisselburgskich uznikow“ (art. Kudrina) i in. — „Encykłop. słowar“ Brockhausa, Efrona, „dopełnienia" t. III. M- Ab-Łopatka czyli kość łopatczana (Scapula

s. scoptula) należy do kości członu górnego, kośćem łączy się tylko za pośrednictwem stawu mało ruchomego z ob oj c z y kie m (ob.), u ssaków nie posiadających obojczyka, w położeniu właściwym utrzymują Ł-ę tylko mięśnie przyczepiające się do niej. Jest to u człowieka kość trójkątna, szeroka, płaska, cienka, w części środkowej przeświecająca, parzysta, pokrywająca ze stron obu część klatki pierśnej z tyłu

Łopatka, przylądek—Łopeski Jan.

OC'

(39) str, 328, fig. 92).

M. Ab.

E. Chw.

E. Chw.

od żebra 2-go do 8-go. Odróżniamy jej powierzchnie, przednią i tylną, trzy brzegi, tyleż kątów i dwa wyrostki. — P o w i e r z c h n i a przednia jest nieco wklęsła, dosyć gładka, z kilkoma kresami chropowatemi, poprzecznemi, pochodzącemi od przyczepów mięśni. — Po w. ty 1 n a, trochę wypukła, jest podzielona na dwie części nierówne przez grz ebi eń poprzeczny (spina sca-pulae), przez co powstają na niej dwa dołki (fossac): uadgrzebieniowy (f. supraspi-naia) i podgrzebieniowy (/. intraspina-ta).—Brzeg wewnętrzny, skierowany ku kręgosłupowi, jest najdłuższy. — B. z e w n. jest krótszy i zgrubiały, posiadający często dwie krawędzi (labia), do których przyczepiają się mięśnie.—B. górny, najkrótszy, jest wklęsły i ostry, koniec jego zewn. posiada wcięcie głębokie, noszące nazwę półksiężycowego (incisura semilunris sc.).— Kąt zewn. czyli przedni, tworzy guz owalny, zwany kłykciem Ł-i (condylus sc.), jest on połączony z Ł-ą samą za pomocą zwężenia zwącego się szyją Ł-i (collum sc.), a na stronie zewn. posiada płaszczyznę stawową (cavitas glenoidalis), która się styka z głową kości barkowej (caputhumeri), tworząc z nią razem staw ramienny. Szyja kłykcia tego ma wcięcie (incisura colli sc.). — Kąt wewn. czyli tylny, powstaje przez zetknięcie się brzegu górnego z dolnym i jest zakończony ostro. — Kąt dolny wytwarzają brzegi, zewn. i wewn.; jest on zaokrąglony, gruby i chropowaty. — Grzebień Ł-i, na powierzchni jej tylnej przedłuża się na zewnątrz i w górę, tworząc wyrostek szeroki, spłaszczony, wystający, jak daszek, nad powierzchnią stawową; zwie się wyrostkiem barkowym (acromion). Sam szczyt wyrostka tego na stronie przedniej i wewn. opatrzony jest płaszczyzną stawową niewielką, służącą do połączenia Ł-i z obojczykiem. — Oprócz wyrostka tego nad płaszczyzną stawową kłykcia, znajduje się jeszcze drugi, noszący miano kruczego albo kotwiastego (processus cora-coideus). Wyrasta on z nasady szerokiej między wcięciem półksiężycowym a płaszczyzną stawową, przeginając się ku przodowi i na zewnątrz nieomal pod kątem prostym nad płaszczyzną stawową; jest to część najtwardsza i najmocniejsza całej Ł-i; ponad nim, krzyżując się z nim, przechodzi koniec zewn. obojczyka.— Rys. Ł-i ob. p. w. Kość. Ser. I T, XXXIX

Dr J. P.

Łopatka — dla swego kształtu tak nazwany przylądek południowy Kamczatki (ob.), pod 51° sz. półn. i 190° dł. wsch. od Gr. Powierzchnia nizinna, błotnista, w roślinność uboga, często wylewom morza podlega.

Łopatyn, m-ko w pow. brodzkim (Galicya) ok. 2 500 m-ców wyznania przeważnie gr.-kat.; kościół parafialny murowany (1828 konsekrowany), cerkiew gr.-kat., szkoła 2-klasowa, poczta i sąd powiatowy. W dokumentach w.

XIV Ł. zwie się „Łopaczino* lub „Łopacin“. Ludwik węgierski nadał Ł. Władysławowi Opolskiemu, który go w r. 1887 sprzedał Lubartowi, ks. łuckiemu. Jagiełło odebrał Ł. Lubartowi i w r. 1396 oddał wraz z okolicą Ziemowitowi Mazowieckiemu; a po bezpotomnej jego śmierci Ł. dostał się Oleśnickim. Niegdyś był tu zamek obronny. Okolice obfitują w zabytki okresu krzemiennego i bronzowego (zasługuje na uwagę zwłaszcza posążek z amalgolitu o typie mongolskim, znaleziony w r. 1831 i ofiarowany muzeum Ossolińskich). W Ł-nie umarł gen. Józef Dwernicki.

Łopatyński T e o f i 1 a k t, arcybiskup twer-ski, wiceprezydent Synodu (* na Wołyniu —f 17 maja 1741), po ukończeniu Akad. duchownej Kijowskiej, udał się po dalszą naukę zagranicę. Po powrocie był kolejno rektorem Akad. duchownej w Moskwie, b-pem czudowskim, arcybiskupem twerskim (od 1725), nakoniec drugim wiceprezydentem Synodu i na tein stanowisku żywota dokonał. Znawca języka greckiego, położył wielkie zasługi dla cerkwi prawosławnej, opracowawszy poprawny przekład na język słowiański Biblii z greckiego (ukończony w 1739). Wielbiciel św. Tomasza z Akwinu, w jego duchu wykładał w Akad. Moskiewskiej. Jako przeciwnik Prokopowicza na jego pismo: „Ob igje nieudobronosimom“ odpowiedział śmiało pismem „Ob igje Gospoduiem błagom“ i stanął w obronie St, Jaworskiego, ogłaszając w tym względzie „Apokrizis iii otwjet na pisanie otwietuo Franciszka Buddeja i prócz.“ Dopatrzono się w tem nieprawomyślności i lutera-nizmu i dzięki zabiegom Birona aresztowano r. 1735 Ł-go, w r. 1738 pozbawiono go arcyb-stwa i osadzono w więzieniu wyborskiem. Dopiero po upadku Birona przywrócono Ł-mu wolność d. 10 stycz. 1741 i powrócono na stanowisko drugiego wiceprezydenta Synodu. Pochodził z rodziny litewsko-polskiej Łopacińskich i szczycił się tem pochodzeniem. Ogłosił: „Politikoljepnaja apotjeozis“ (Moskwa 1709); komedyę „Bożije uni-cziżitielej gordych unieziżenje pri wszestwii swejskija siły zazoritiela“ (Moskwa 1710); „Słowo o bogodarowannem mirje zakljuczennom ros-sijskoju imperieju z koronoju szwedskoju“ (Moskwa 1722, z przekładem niinieckiem); „Zjercało gorjaczajszago k Gospodu Buhu ducha“ (Moskwa 1732); „Obliczenije nieprawdy raskolni-czeskija“ (1745; wyd. po śmierci, z polecenia Synodu). — Por.: Pokrowskij, F. Łopatynskij“ („Prawosł. Obozrjenie“, 1872, J\° 12); Moroszkin, „T. Ł.“ („Rus. Starina“ 1886, I/II); Runkie-wicz S. „T. Ł. w jego pjerjepiskje z Piętrom Wielikim“ (,,Strannik‘‘, 1906, wrzesień).

Łopeski Jan, pisarz polski w. XVII. Szczegółów o życiu jego nie znamy, może sam bakałarzował, skoro nędzę bakalarską opiewał, przy klasztorze zwierzynieckim (pod Krakowem), którego ksienię swoją panią i dobrodziejką nazywał. W literaturze sowizdrzalskiej wystąpił

Latalskich.

z tymi co „mizeryę szkolną“ z humorem opisywali: „Colloquium“ (w późniejszych wydaniach: „Rozmowa“) Janasa Knutla z Chlebowki magi-strata, w którym radzi się Szymona towarzysza swego, czego się na świecie tych czasów jąć ma, ponieważ mu szkoła nie plaguje“ itd. (Kraków 1633, 1642, 1660; przedrukował Wierzbowski w Bibliotece zapomnianych poetów itd., Nr. 15, Warszawa 1901). Szymon odradza Ja-naszowi odmianę stanu; wyliczają sobie wszelkie rzemiosła i śmiechy z nich stroją; najpyszniej wypadła figura mistrza Gregoriasa z Bibie z jego niezrównanem tłómaczeniem Bukolik („Tyruśku szczeniątko a tyż to bo... na Kubę“ i t. d.) i kantora Gardoły, śpiewającego „ów taniec Na snopku w stodole“; skoro wszędzie robić trzeba, wraca Janas do szkoły. Dla historyka obyczajowości cenne to źródło, a dla miłośnika humoru staropolskiego, frantowskiego, nieocenione. Tenże Ł. wydał i obszerną rzecz ascetyczną p. n. „Pamiątka niewinnej męki Zbawiciela naszego pospołu ze smutkami Najśw. P. Matki Jego na dzień wielkopiątkowy... wydana w r. p. 1638 w Krakewie“ (drugie wydanie, Wilno 1644). A' Br-Łopian, roślina, ob. A r c t i u m.

Łopienno, miasto w pow. wągrowskim reg. Bydgoskiej, nad jeziorkiem tegoż imienia, ok. 1500 m-ców. Kościół parafialny, szkoła elementarna, apteka, ajentura pocztowa, telegraf; najbliższa st. kol. o 12 km. w Rogoźnie. R. 1519 Zygmunt I nadał Ł-u prawa miejskie i 2 jarmarki doroczne. Własność Zakrzewskich, później

E. Chw.

Łopieński artyści: 1) Jan (* 1838 w Warszawie— f w grud. 1907); kształcił się w gimnazyum /realnem i w szkole rysunkowej, założonej przez ks. Lubomirskiego; w r. 1853 wstąpił na praktykę cyzelerską, następnie bronzowuiczą. Dla wydoskonalenia się w zawodzie, Ł. udał się za granicę do art. rzeźb. Aleks. Ziembowskiego w Krakowie, a następnie pracował w różnych fabrykach. Po powrocie do Warszawy Ł. założył r. 1862 własną pracownię. Oprócz mnóstwa drobnych robót artystyczno-brouzow-niczych, wykonał: bronzy do domu L. Kronen-berga; posąg św. Sebastyana z modelu A. Pruszyńskiego, pracę konkursową nagrodzoną przez T-stwo Zach. Szt. Pięk., którą nabyło do swoich zbiorów; balustradę bronzową w stylu Ludwika XVI do pałacu hr. Zawiszy, przy ul. Bielańskiej, za co otrzymał medal srebrny wielki na wystawie paryskiej w r. 1879. Za zbiór wyrobów artystyczno - bronzowniczych na wystawie Muzeum przemysłu i rolnictwa w r. 1875 Ł. dostał dyplom uznania. Ł. zaprowadzając zakład artystyczno-bronzowniczy, przyczynił się wiele dla kraju, wykształcił bowiem celująco w tej gałęzi sztuki dwuch swoich synów, Grzegorza i Feliksa, oraz liczny poczet młodzieży. Wskutek braku poparcia zakład zamknięto, a Ł. ząrządzał czas jakiś labryką wyrobów metalowych u inn. fabrykan-

tów, później pracował razem z synami. — 2) Grzegorz, syn poprzedniego, artysta bron-zownik (* 1863 w Warszawie), kształcił się w szkole handlowej i rysunkowej pod kierunkiem Gersona i Kamińskiego, pracując jako cyzeler u swego ojca Po ukończeniu praktyki, udał się do zakładów artystyczno-bronzowniczych Krakowa, Wiednia i Paryża. W r. 1884 założył z bratem młodszym Feliksem (*    1866)

w Warszawie mały zakład artystyczno - bron-zowniczy, który po 16 latach pracy w kierunku artystycznym, doprowadził do 60 pracujących, kształcąc zawodowo młodzież w pracy artystycznej. Obok mnóstwa artystycznie wykonanych przedmiotów do kościołów w kraju, oraz i za granicę i drobnych robót zdobiących salony osób zamożnych, bracia Ł. wykonali: paterę brouzową w stylu Ludwika XVI, odznaczoną na wyst. lwowskiej r. 1894 (w Muzeum przemysłowem miasta Lwowa); posąg N. Maryi Panny z bronzu naturalnej wielkości z modelu A. Pruszyńskiego (przed frontem kościoła św. Karola Boromeusza przy ul. Chłodnej); balustradę całą z bronzu w stylu barocco przed wielkim ołtarzem na Jasnej Górze w Częstochowie; żyrandole stylowe z bronzu pozłacane dla kościołów w Łodzi, Wiskitkach i Rokitnie i t. p.; szkatułę srebrną w stylu Ludwika XVI, jako dar zbiorowy na uczczenie zasług prezydenta Warszawy, gen. Starynkiewicza; szkatułę srebrną w stylu Odrodzenia, zdobną w emblematy krajowe, na jubileusz Henr. Sienkiewicza r. 1897, oraz dwa świeczniki bronzowe pozłacane na jubileusz Sienkiewicza d. 22 grud. r. 1900; część bronzów do pomnika Mickiewicza w Warszawie, r. 1898; płaskorzeźbę do pomnika Wandy w Mogile pod Krakowem; figurę alegoryczną w bronzie z modelu Kon. Laszczki na wyst. paryską r. 1900; tablicę grobową zdobną w ornamentacyę z bronzu pozłacanego, dla ordynata Tomasza Zamoyskiego (w kościele św. Antoniego oo. Reformatów) ; tablicę grobową w kościele pokarmelickim, dla Adolfa Pawińskiego; 14 świeczników ściennych w stylu Ludwika XVI z bronzu, pozłacanych, zdobiących salę Muzeum przemysłu i rolnictwa; 8 lichtarzy wielkich bronzowych, pozłacanych w stylu Odrodzenia, do bocznego ołtarza kościoła Wszystkich Świętych, oraz 8 takichże lichtarzy do kościoła św. Katarzyny w Petersburgu, wiele popiersi i ozdób z bronzu do pomników, umieszczonych w kościołach i na cmentarzach. — 3) Ignacy, sztycharz i akwaforcista, brat poprzedniego (* 1865 w Warszawie), ukończył szkołę rysunkową warszawską pod kierunkiem Gersona i Kamińskiego, poświęcając się sztychar-stwu i rzeźbiarstwu. T-stwo Zach. Szt. Pięk. w Król. Polskiem wysłało go na swój koszt jako stypendystę do Paryża, następnie udał się do Akademii w Monachium, na wydział rytowni-ctwa i akwaforty pod kierunkiem profesora

J. L. Raab’a, tamże odbył studya malarstwa

D.

w r.

wo-

zesem

ros-

mi

u prof. A. Wagnera. Podczas 6-letnich stu-dyów Ł. wykonał portrety w akwaforcie: An. Bilińskiej artystki malar., Pawła Popiela i Jana Matejki. Akwaforty z obrazów: A. Kowalskiego Na Gromniczną, J. Fałata Cesarz Wilhelm na polowaniu i wiele inn. Po powrocie do Warszawy w r. 1896 Ł. wykonał portrety w akwaforcie: lir. Wodzickiego, Artura hr. Potockiego, Piotra hr. Michałowskiego, Adama hr. Potockiego i Jana Weyssenhoffa generała. Z obrazów Matejki akwaforty: Bitwa pod Warną (premium dla członków To w. Przyj. Szt. Pięk. w Krakowie 1897); Żaki krakowskie, premium dla członków Tow. Zach. Szt. Pięk. w Król. Pols, za r. 1898. Medale w bronzie: ks. Michała Nowodworskiego, późniejszego b-pa płockiego; Cypryana Godebskiego; d-ra Juliana Kosińskiego; arcyb-pa Wincentego Popiela i płaskorzeźbę Juliana Wieniawskiego (Jordana). Na wystawie sztuki w Berlinie w r. 1895 Ł. otrzymał dyplom uznania i na wystawie drukarskiej w Petersburgu medal srebrny wielki.

Łopot (Abszlang), herb polski. Na tarczy w polu czerwonem dwie złote gardy od szabli, rękojści skrzyżowane. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Stary herb, używany przez rody litewskie : Bort-nowskich, Bykowskich, Hawszewiczów - Tudo-rowskich, Łopatów, Łopatyńskich, Łopotów, Ło-potków, Ptaszewiczów i Skumiuów. Druga nazwa herbu omawianego, powstała niewątpliwie od niem. abschlagen — odbijać, pozwala przypuszczać, że L. dostał się na Litwę z sąsiednich Prus Wschodnich, a przyjęty początkowo przez ród Łopotów, od nich nazwę swą otrzymał. — Źródła: Paprocki; Kojało-wicz; Niesiecki; Borkowski.

Łopucha, ob. Rzodkiew.

Łopucłlin Jan (* 1756 — f 1816) —mistyk rossyjski. Służył wojkowo, potem w sądownictwie, w r. 1785 wyszedł do dymisyi. Zbliżył się do kółka Nowikowa i należał do w wydawnictw mistyków ówczesnych. Został wielkim mistrzem jednej z lóż wolnomularckich, pisał i tłómaczył dzieła w obronie tego ruchu, zakładał szkoły, drukarnie (w Moskwie), szpitale. W r. 1790 wydał Katechizm moralny, gdzie wykłada zasady czystej i bezwzględnej miłości bliźniego oraz ciągłego doskonalenia się wewnętrznego. Stronę obrzędową wolnomularstwa tłómaczy inne dziełko jego: „Rycerz duchowny“ (1791). W r. 1792 rząd rozpoczyna prześladowanie mistyków i m. inn. omało nie zsyła do Syberyi i Ł-a, który jednak zostaje ostatecznie; zamieszkuje w Moskwie, zajęty wydawaniem dzieł i rozpraw religijno - moralnych przeciw „bezeceństwom“ Rewolucyi francuskiej, W r. 1796 Paweł I powołuje go do Petersburga i posyła do Moskwy jako senatora, który oddaje się wyższemu wymiarowi sprawiedliwości i broni uciśnionych. Znany jest ludzki jego stosunek do duchoborców i innych sekciarzy, z którymi się

stykał. Powtórną i ostateczną dymisyę wziął 1812, resztę zaś życia spędził u siebie na wsi, w gub. orłowskiej. Z innych dzieł jego wymienić należy Uwagi z powodu „Contrat social“ Rousseau. — Bardzo ciekawe są jego „Pamiętniki“ (1860, a przedrukowane 1884). Życiorys pióra Afanasiewa. O nim szereg prac w „Rusk. Arch.“, w „Rusk. Starinje“ i in. — Por. Encikłop. Słowar“ Brockhausa i Efrona II, 9. XVI    M- Ab'

Łopucłlin Eudoksya, żona Piotra W., ob. Eudoksya.

Łopucłlin, ród szlachecki i książęcy rossyj-ski, wywodzący się od legendowego ks. Rededi, przezwanego Łopucha. Wysunął się na widownię w końcu w. XVI, kiedy Nikita, syn Bazylego (f 1615) został wojewodą w Borowska, a inny Illaryon syn Dymitra (f 1671), pełnomocnikiem carskim w Baturynie, zręczny dyplomata, przyczynił się do przyłączenia Ukrainy do carstwa Moskiewskiego. Wnuk Nikity F j e o d or(f 1713) był ojcem pierwszej żony Piotra W., Eudoksyi (ob.).—Godność książęcą osiągnął przedstawiciel z młodszej linii, Piotr (* 1753 —f 1827), syn Bazylego, dzięki córce swej Annie (* 1777 -t 1805), ulubienicy Pawła I; był on generał-gubernatorem jarosławskim i łogodzkim, za Pawła I został general-prokura-torem (1798—1799). Za Aleksandra I ministrem sprawiedliwości (1803 —1810) a następnie pre-Rady Państwa i komitetu ministrów. Od r. 1807 uczestniczył w „Tajnym Komitecie Bezpieczeństwa Ogólnego,“ przyzuaczonym do spraw „o pogłoskach rozgłaszanych względem odbu-dowauia Polski“ i był jednym z oligarchów syjskich, którzy utrudniali Aleksandrowi I wejście stanowcze na drogę reform.—Syn Piotra, Paweł(* 1788—f 1873) uczestniczył we wszystkich wojnach z Napoleonem i pełnił za Aleksandra I, również jak i ojciec liczne drażliwe czynność w kierownictwie i dozorowaniu związków tajnych rossyjskich i polskich. Zgasł bezpotomnie w linii męzkiej. Tytuł książęcy przeszedł po kądzieli do rodziny Demidowów.— Do tej rodziny należał Włodzimierz syn Iwana, a ojciec znanego mistyka; który służył w marynarce, a potem w wojsku lądowem (* 1705—f 1797), był czynny podczas wojen między Polską a Rossya; wysłany przez Piotra III pomoc Fryderykowi II, był odwołany przez Katarzynę II. —Por.: Askenazy Sz. „Łukasiński“. 2 t. (Warszawa 1908).

Łopuski Stanisław, polak odegrał w drugiej połowie w. XVII znaczną rolę w sztuce rossyjskiej. Ł., noszący w dokumentach tytuł szlachcica ziemi smoleńskiej, pełnił 1636—1667 urząd oficyalnego mistrza sztuki malarskiej przy dworze moskiewskim. Urząd ten, zajmowany przedtem przez Holendra, Hansa Deter-sona, podlegał kompetencyi „Orużejnoj Pałaty.“ Do obowiązków jego należało malowanie portretów, obrazów świętych, dekoracyi ścieunych

Red.

Red.

skiej“ (672).

D.

E. Chw.

oraz kształcenie młodych adeptów kunsztu malarskiego. Z tego ostatniego zadania Ł. pono nie świetnie się wywiązał, gdyż następca jego, znowu Holender, oskarża go, że uczniowie nic się nie zdołali nauczyć, choć m. in. było kilku zdolnych i nawet głośnych malarzy (Jermolin, Eezmin i neofita polsko-żydowski Poznański!. Por. ,,Spraw. hist. sztuki“ t. V.

Łopuski Antoni (* ok. 1747—f 1785 w Se-rebryszczach), syn Ł-go miecznika Chełmińskiego. Odbywszy wyższe nauki za granicą, powrócił do kraju, przetłómaczył kilka dzieł z języka francuskiego. Posuwając się w zawodzie wojskowym, został generał-adjutantem buławy polnej koronnej. Zalety zjednały mu powszechny szacunek. Tłómaczył Merciera „Zenewal“ (1786), Ricco-boniego „Listy Katesby“ (1793), wydał półory-ginalnę powieść „Euryllę“ (1794). Większość tych rzeczy wyszła po śmierci Ł-go.

Łopuszańska Marya (* 1870 na Podolu), otrzymała wykształcenie domowe. W r. 1893 wydała pierwsze swe utwory: „Na Złotym Szlaku“ i „Zmierzch czy świt“? Następnie ukazały się inne powieści: „Obrońcy Bogów“ „Bezkrólewie“. Napisała jeszcze parę utworów dla młodzieży i dla ludu. Stała współpracowniczka pism: „Dobrej Gospodyni“, „Gaz. Domowej“, „Bluszczu“, „Gaz. Polskiej“ i „Kur. Codziennego“.

Łopuszański Karol (* we Lwowie 1782 —f tamże 1818), po ukończeniu nauk w gim-nazyum a później w uniwersytecie lwowskim, był urzędnikiem, potem artystą dramatycznym; od r. 1810 pracował przez lat kilka przy „Gaz. lwowskiej“ i wydawał „Roczniki teatru lwowskiego“; po założeniu „Pam. lwowskiego“ redagował to pismo w r. 1816, a w następnych latach wspólnie z A. T. Chłędowskim. Przełożył kilkanaście sztuk teatralnych, grywanych na scenie miejscowej, ale nie drukowanych.

Łopuszański Konstanty, lekarz, wycho-waniec akademii medyko-chir. Wileńskiej, którą ukończył w r. 1839 z dyplomem lekarza klasy I, doktoryzował się później w Petersburgu, dokąd się przeniósł na pobyt stały w r. 1840. Tam w roku następnym został ordynatorem szpitala św. Maryi Magdaleny; w r. 1844 takież stanowisko objął w szpitalu dla robotników (czernorabocsycli), przemianowanym później na Aleksandrowski, od r. 1859 zajmował stanowisko lekarza nacz. szpitala tego. Przez władzę rządową odznaczony orderami wysokie-mi oraz tytułem radcy tajnego; śród mieszkańców stolicy nadnewskiej używał rozgłosu i wziętości, jako lekarz ceniony.—Por. Koźmińskiego „Słów. lek. polskich“ (289) i Bielińskiego „Stan nauk. lek. za czasów Akad. wileń-

Dr. j. r.

Łosiatyński, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — nad kołem zawierającem krzyż równoramienny — strzała żeleźcem do góry. ISad hełmem autorowie heraldyczni klejnotu nie podają. Używały go rodziny: litewska Korej-wów i wołyńska Łosiatyńskich. —Z r ó d ł a: Paprocki; Okolski; Niesiecki; autograf z pieczęcią Jana Korejwy z r. 1646 w zbiorach ś. p. Giej-sztora.

Łosice osada, dawniej m-ko, nad rz. Tuczną, pow. konstantynowski, gub. siedlecka, o 28 w. na płn.-wsch. od Siedlec, 5 278 m-ców (1908); 3 702 starozakonnych, 1463 katolików i 104 prawosławnych. Przed ukazem tolerancyjnym

d. 29 kwiet. 1905 było 675 prawosławnych. Kościół parafialny (1511 założony), cerkiew (1264), synagoga, szkółka elementarna, poczta, sąd gminny. Jarmarków sześć. Ł. istniały w w. XIII. Aleksander Jagiellończyk zamiast prawa ruskiego nadał r. 1505 Ł-com prawo niemieckie. Tędy cofał się r. 1831 gen. rossyjski Rüdiger przed zastępami gen. Chrzanowskiego.

Lesickie starostwo Iiiegrodowe, leżało w wojew. Podlaskiem, w ziemi Mielnickiej. Podług osnowy lustracyi z r. 1664, powstało z dawniejszego s-stwa mielnickiego i obejmowało m-sto Łosice (ob.), i wsi: Kornica, Rudka, Łempki, Szydłówka, Prochenka, Szpaki, Karczówka i Olszanka z wybraniectwami. W r. 1771 posiadał je Józef Miączyński, opłacając z niego kwarty złp. 4 401 gr. 26, a hiberny złp. 3 033 gr. 10. Na sejmie z r. 1773 — 75 Stany Rzplitęj wyznaczyły oddzielną komisyę do ostatecznego załatwienia sporu o wieś Kar-czówkę, do tego s-stwa należącą.

Łosienko Antoni, artysta malarz i portrecista rossyjski (* 10 sierp. 1737 w Głuchowie, gub. Czernihowska - f 4 grudn. 1773 w Petersburgu); przywieziony r. 1744 do Petersburga, był śpiewakiem dworskim i dopiero w r. 1753 przyjął go artysta malarz J. Argunow. Dostał się następnie w r. 1759 do petersburskiej Akad. Szt. Pięknych i kształcił się pod kierunkiem Le-Lorrain’a i hr. P. Potaris. Za obraz „Cudowny połów ryby“ uzyskał stopień adjunkta profesora malarstwa historycznego. R. 1769 za prace „Kain i Abel“ mianowano go akademikiem. Od r. 1772 do końca życia pełnił obowiązki dyrektora tejże Akad. Sztuk Pięknych. Wykształcił liczne koła artystów rossyjskich. Słynął, jako doświadczony pedagog. Obrazy, Włodzimierz i Rognieda, Tobiasz z rybą, Wenus opłakuje Adonisa, Abraham ofiarujący Bogu Izaaka, Pożegnanie Hektora z Andromachą, portret artysty P. Wołkowa i in. Większość obrazów znajduje się w Muzeum Ak.JSz. Pięknych w Petersburgu.

Łosiewioz (Losiewsk’i) Krzysztof, dr teologii i prawa kanonicznego, Jezuita (f 1712 w Wilnie może 1721). Uważano go za naj-pierwszego filozofa i teologa wieku ! swego. Stąd, zaledwie ukończył nauki, wzięto go do sprawowania ważnych urzędów. W Akad. wileńskiej uczył filozofii 7, retoryki 12 lat; kolegium wileńskiem rządziłjpat 8. Tamże przez długi czas uczył prawa kanonicznego, potem

Red.

E. Chw

na

po za grzbieto-

na

na-

na-

był przełożonym nad domem warszawskim i całą prowincyą. Wydal; „Dies aeteruitatis“ (b. m. d.); „Plinius Palaemonicus magnus e li-tliuana Societate Orator* (Warszawa 1717). „Większa Enc.“ Orgelbr.

Łosiewski Fortunat, Franciszkanin (f 1750 w Piotrkowie), kaznodzieja katedralny w Krakowie. Pozostawił wiele kazań (por. Estreicher XXI), w tej liczbie „Prętsza y większa pociecha y sława oyczyznie swojej: S. Stanisław Kostka, choć nieprętka jego kanonizacya“ (Warszawa 1726), i parę innych rzeczy poświęconych tejże sprawie.

Łosk, m-ko w pow. oszmiańskim, nad bezimiennym dopływem Berezyny, o 42 w. od Osz-miany, około 600 m-ców. Kościół i dwie cerkwie. Gniazdo książąt Łoskich, których zamek wznosił się w w. XIV na poblizkiej górze. Po zgonie ostatniej z Ł-ch (f 1498) przeszedł Ł. do Kiszków. W w. XVI był Ł. początkowo jed-nem z ognisk aryanizmu na Litwie, a następnie, dzięki Stanisławowi Janowi Kiszce z Ciechanowie, socyanizmu. W Ł-ku przebywał słynny Szymon Budny i dzięki pomocy Stan. Kiszki założył tam w r. 1574 drukarnię ksiąg socy-niańskich (wydrukowano tu „Nowy Testament“ 1574). Oprócz dzieł Budnego wyszły tu z druku prace Paleologa, Marcina Czechowicza, Aleksandra Witrelina (1587), „Księgi o poprawie Rzpltej“ Fr. Modrzewskiego (1577) w przekładzie polskim C. Bazylika z przedmową Wolana. Po Kiszkach oddziedziczyli Ł. Radziwiłłowie.

Loski Franciszek, poeta (* w Mazowszu ok. 1661—f 4 grud. 1728, pochowany u Reformatów w Warszawie). Po ukończeniu szkół pijarskich w Warszawie, oddał się nauce prawa i w młodym wieku wybrany został na pisarza ziemi Zakroczymskiej. W r. 1717 podkomorzy warszawski, a w r. 1719 król August II, miauował go regentem kancelaryi mniejszej koronnej. Posłował po kilkakroć na sejmy, stojąc zawsze po stronie tego króla. Zostawił: „Dźwięk na wdzięk opatrzności Boskiej przez głosy, ku której wdzięczność nigdy dosyć, chwała zawsze cyfra i ja autor nic“ (Warszawa 1727; wyd. 2-e 1734). Pierwszy Szajnocha zwrócił na ten utwór uwagę i odzywa się o nim b. pochlebnie. Do tego utworu dodane są mowy Ł-go: „Głosy oratorskie przez pewnego szlachcica koronnego, urzędnika ziemskiego, a przedtem w tamecznych szkołach eloquencyi audytora, na sejmach, radach, legacyach i innych publicznych aktach miane, tu zaś dla tychże szkół i zabierających się ad sirnilia geniuszów zebrane“ (65 mów). Wydał też epigramroata: „Lutnia rozstrojona“. Por. Szajnocha w „Dzień, literackim“ (Lwów 1852,    50); oraz „Bibl.

warsz.“ 1864, II.

Loski Józef, archeolog (* 1827), obywatel ziemski na Podlasiu, oprócz rozpraw zamieszczanych w rozmaitych czasopismach, wydał: „Genealogia portretowa Sapiehów w Kodniu“ („Bibl. warsz.“ 1856); „Cerkiew zamkowa w Kodniu“ („Bibl. warsz.“ odb. 1857); „Biblioteka i muzeum Świdzińskiego“ (1857); „Wojciech Jakubowski“ („Bibl. warsz.“ 1857); „Ryciny polskich i obcych rytowników z w. XVII i XVIII“ (zeszyt 1 — 5, 1877); „Ryciny polskich i obcych rytowników w. XVII i XVIII“ (Warszawa 1880, zeszyt XIV); „Jan Sobieski, jego rodzina, towarzysze broni i współczesne zabytki“ (tamże 1883) i iu.

Łososina, rz. górska, dopływ Dunajca, wytryska na płn.-wsch. stoku lesistym Łysej Góry al. Kobylicy (924 m.). Dolina przeważnie wąska, ścieśuiona stokami gór i wzgórzy, wznoszących się tak na prawym, jak na lewym jej brzegu. Najgłówniejszą rybą wód Ł. jest pstrąg, który dochodzi tutaj wielkości łososia i zwie się podrybkiem. Rzeka ta zdaje się mieć nazwę od łososia, który dawniej bardzo obficie w wodach jej przebywał.

Łososiowate — Salmonidae, rodzina ryb kości s t y c h (Teleostii) z podrzędu Otwarto-pęche rzowych ((Physostomi). Ciało wydłużone, ruchy szybkie i zwinne. Skórę pokrywają łuski okrągłe niewielkie, których brak głowie; wyrostków przyustnych (wąsów) niema; brzeg żuchwy tworzą kości międzyszczękowe i szczękowe (os intermaxillare et maxillare). Uzębienie nader rozmaite, ponieważ jednakjest dla pewnych kości (np. dla k. lemieszowej — vomer) stałe nawet u bardzo spokrewnionych gatunków, przeto tworzy ważną 'nader cechę systematyczną gatunków. Ważną również cechą systematyczną jest obecność płetwy tłuszczowej. umieszczonej tuż wą. Płetwy brzuszne mają położenie brzuszne. Pęcherz pławny pojedyńczy z przewodem, ciągnie się wzdłuż całej jamy ciała i nie stoi w związku z uchem. Żołądek w miejscu przejścia w jelito ma cienkie liczne workowate wyrostki ślepe (liczba ich dochodzi do paruset). Ł. są rybami mięsożernemi, a niektóre z nich (pstrągi i łososie) są drapieżcami i polują ryby nie o wiele od siebie mniejsze, a nawet na osobniki własnego gatunku; inne gatunki żywią się drobną fauną wodną; skorupiakami, owadami i t. p. L-te przebywają w wodach słodkich, zarówno jak i słonych; pewne gatunki zmieniają peryodycznie miejsca swego zamieszkania i na okres tarła wędrują do rzek; poza tem przebywają w morzach strefy płc.-umiarkowanej i zimnej i trzymają się w wodach czystych i zimnych; w wodach słodkich zazwyczaj spotyka się je w rzekach bystrych i potokach górskich, w jeziorach górskich głębokich o czystem kamienistem dnie i t. p. np. Ł-e: pstrąg i łosoś, lipień również, istnieją bardzo licznie w potokach i rzekach Podkarpacia i w pewnych jeziorach tatrzańskich (np. Morskie Oko). Ł-te leżą do rzędu najsmaczniejszych ryb wód szych; hodowla ich w wielu miejscowościach górzystych jest dość rozwinięta, tembardziej, że

zielonkawe) i na tle tern. pojedyncze ciemne centki; boki jaśniejsze; brzuch srebrzysto-biaty. Płetwy ciemno-szare. Zresztą ubarwienie zmienne zależnie od wieku, a nawet od pory roku i otoczenia (szczególnie u samców); stary samiec w okresie tarła ma grzbiet ciemno-zielonkawy, boki błękitnawo połyskujące, brzuch różowawy; całe ciało pokrywają przytem plamki wyraźne, czerwone i czarne, niekiedy samice posiadają także zielonkawy grzbiet, brzuch srebrzy-sto-biały; centki czarne na grzbiecie i głowie; cechą wybitną starych samców jest hakowaty wyrostek szczęki dolnej, który niekiedy tak silnie się rozrasta, że uniemożliwia rybie zamykanie gęby; młode Ł-ie w pierwszym roku są nader podobne do pstrągów, posiadają bowiem pręgi ciemne poprzeczne. Formuła płetw, tak znamienna dla każdego omal gatunku ryb, brzmi: PI. Grzb. 3—4 promieni ciernistych i 9 — 11 prom. miękkich (znak skrócony—3—4/9 — 12); pl. ogonowa = 19, pl. odbytowa = 3/7 — 8; pl. brzuszne = 1/8 i pl. pierśne = 1/13. Formuła łusek = 25—26 szeregów podłużnych do linii nabocznej; 120 — 130 łusek wzdłuż tej linii i 18 szeregów pod nią. Ł. jest mieszkańcem wód strefy umiarkowanej i zimnej półkuli północnej, jak morskich (Ocean Lodowaty Północny i morza północne O. Atlantyckiego), tak i lądowych, żyje bowiem w rzekach bezpośrednio i pośrednio do mórz tych uchodzących. Przeważną część życia spędza Ł. w morzach. Skoro tylko nastąpi okres tarła, wędruje do rzek pod prąd wody niekiedy setki kilometrów i zbacza w dopływy rzek, dochodząc aż do strumieni górskich (do wysokości 1 300 m. nad p. morza). W tej drodze przezwycięża nieraz różne przeszkody, jak wodospady i inne

t. p., skacząc niekiedy do wysokości 5 metr. W miejscowościach, gdzie kultura Ł-i (i wogóle ryb) stoi wysoko, urządza się różne przyrządy pomocnicze na rzekach, przez które Ł, odbywa swe wędrówki: „przejścia“ , „drabinki“ (przodują Norwegia, Anglia, a nadewszystko Stany Zjednoczone). Przez pewne rzeki wędruje Ł. od maja aż do listopada; po wejściu do rzek Ł. przestaje się odżywiać; przebywa w stanie głodzenia się cały okres wędrówki i tarła, które zachodzi w październiku i listopadzie, i zaczyna jeść dopiero po powrocie do mórz, z początkiem zimy; ¹/₃ roku więc nie odżywia się zupełnie. Warunki takie wpływają na wygląd ryby i jakość mięsa. Podczas wznoszenia się w górę rzeki Ł. są poławiane dla jakości mięsa swego: czerwonego i tłustego o smaku delikatnym; mięso powracających do mórz Ł-i jest białe i niezdatne do jedzenia. Samice składają jaja pojedynczo na dnie płytkiem potoków górskich; jaja posiadają kolor jasno-poma-rańczowy, 5 — 7 mm. średnicy; mniej lub więcej dopiero po 3 — 4‘/₂ miesięcy rozwijają się w nich młode, które jakiś czas noszą u brzucha dają. Ubarwienie na grzbiecie szaro-białe (lub | pęcherzyk żółtkowy. Pierwszy rok życia młode

sztucznie pstrągi i łososie dają się łatwo i korzystnie hodować z narybku, otrzymywanego w wylęgarniach. Do rodziny Ł-tej należy 15 przeszło rodzajów ze 160 gatunkami. Cechy orga-nizacyi zewnętrznej Ł-ych są nader zmienne, gdyż ryby te, przystosowując się do rozmaitych warunków otoczenia, tworzą odmiany lokalne; rozmaitość ubarwienia, zależna od wieku i dojrzałości płciowej, powstawanie mieszańców i t. p. uwarunkowują znaczną zmienność w obrębie tego samego gatunku. Rodzina rozpada się na dwie większe grupy, z których jedną tworzą gatunki o szerokim otworze gębnym, mocnych i dużych zębach i przeważnie niewielkich łuskach (Trutta v. Salmo, h osoś i Osmeras— S ty n k a); drugą zaś ryby o łuskach większych, zębach niewielkich i słabych i wąskim pyszczku (z naszych gatunków: Ihy mallus— Li pi eń i Coregonusj. Z rodzajów europejskich, żyjących w morzach, wymienić należy Argentina i Mi-crostoma, są to formy głębinowe, jak i przeważna liczba Ł-ych, żyjących w morzach. Do Ł-ych należą ryby rozmaitej wielkości: od 8 cm. do 2 metr. i więcej; długość pstrągów i łososi przewyższać może V/₃ metr.

Łosoś (Trutla Nilss, Salmo Linn. podług dawnej nomenklatury, używanej i obecnie przez wielu autorów), jeden z rodzajów rodziny Łososiowatych (ob.). Ciało pokrywają małe łuski; otwór gębny b. szeroki; kości szczękowe, podniebienne i lemiesz pokrywają zęby mocne stożkowate; język również uzębiony. Rodzaj ten zawiera do 80 gatunków. Jednym z nich jest Łosoś (ĆZrutta salar albo Salmo salar L.)\ ciało wysmukłe i trochę z boków zcie-śnione; pysk wązki, zakończony ostro; długość 1.5 mtr., waga do 30 kgr.; otwór ustny szeroki, sięga po za brzeg tylny oka; zęby osadzone na szczęce dolnej w jednym szeregu, na kościach międzyszczękowych i szczękowych (szcz. górnej), podniebiennych i języku w dwa szeregi przerywane; znamienne uzębienie (ob. fig 3) posiada kość lemieszowa, czem Ł. (a szcze-

St. Min.

Fig. 3. Kość lemieszowa Pstrąga, Trutta (Salmo) Fario.

golnie b. podobne zewnętrznie formy młodsze) wybitnie różni się od pstrąga (ob. rys. 4); zęby

Fig. 4. Kość lemieszowa Łososia, Irutta (Salmo) Salar Nilss.

kości lemieszowej u starych osobników wypa-

Wielka Kuc. Powsz. Ilustr, Ser. I. Tom ÏLV. Zesz. 353b.    n

przebywają w miejscach urodzenia. W drugim i skiego. Jednocześnie został Ł. adininistrato-roku przybierają ubarwienie dorosłych i zaczy- rem dyecezyi Ostrogskiej (unitów na Wołyniu), nają wędrować do morza; niekiedy jednak prze- I bo kiedy w Łucku siedzieli biskupi nie uzna-bywają w rzekach i dłużej. Po przybyciu do « jący jedności kościoła, unici drugą stolicę dye-mórz rosną szybko- mięso ich przybiera zabarwienie różowe (co pochodzi od odżywiania się różowemi skorupiakami morskiemi). Dorósłszy do 1 kgr. wagi, młode dojrzewają płciowo i zaczynają swe wędrówki peryodyczne. Nieznane są bliżej przyczyny tych wędrówek. Przypuszczają biologowie, że Ł. pierwotnie był rybą wód słodkich, obecnie cały rodzaj jest jakoby w okresie przesiedlania się, które nie dokonało się ostatecznie. Osobniki młode nie mogą znieść słonej wody i muszą pozostawać w dawnych warunkach, póki nie uzyskają większej odporności. — Z innych gatunków rodzaju wymieniamy: 2) Irutta L. (albo Salmo trutta) — troć, 3) Trutta (Salino) fario L. — pstrąg (ob.); 4) Trutta trutta lacustris L. (Salmo la-custris) i kilka t. zw. gatunków lokalnych:

Salmo (Trutta) argenteus Cuv. et Val. — forma wędrowna z rzek francuskich Atlantyku,

St. Min.

l).

67“. Szajnocha powątpiewa, aby Ł. był ich autorem. W końcu dodano: „Instruk-

S. ferox.

Łosośna, rz. w gub. grodzieńskiej, lewy dopływ Niemna. Kierunek ma północny, długość 35 w., brzegi wysokie; mało spławna. Na brzegach jej w r. 1837 znaleziono kości mamuta. Dopływy z prawej strony; Przerwa, Bodlipka, Kamionka; z lewej: Krutyszka, Tatarka z Nurką lub Papiliją. Źródła w pow. sokolskim z błot, pod wsią Dolną.

Łcsowioz, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — dwie krokwie srebrne tworzące niecałą literę W—połowę drugą mając na dół załamaną; na wierzchu litery krzyż. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Syrokomla (ob.), powstała zapewnie w końcu w. XVI, a używana przez litewski ród Ł-czów. - Źródła: Okolski (niewłaściwie przypisuje Łosowiczom herb Rozmiar); Kojałowicz; Niesiecki; Ostrowski.

Łosowicz Jan, bp wileński herbu Rozmiar (* w Wilnie — f 1481). Zostawszy kapłanem, był sekretarzem biskupim, później w kapitule wileńskiej kanonikiem i prałatem dziekanem. Prawością charakteru zasłużywszy na względy Mikołaja Dzierżkowicza Soleczyńskiego, bpa wileńskiego, zalecony przezeń Kazimierzowi Jagiellończykowi, otrzymał za wstawieniem się tegoż bpstwo Łuckie r. 1462, a niebawem Wileńskie, gdy tegoż roku zawakowało, którą to katedrę objął dopiero w r. 1470. Bernardynów sprowadził do Wilna w r. 1469; wiele świątyń zbudował i uposażał.

Łosowski Mikołaj Nicefor, bp łucki unicki. Szlachcic, herbu Prus III. W Połockiem na Rusi i w Słonimskiem na Litwie ojczyzna tych Łosowskich. Metropolita Antoni Sielawa, arcyb-p połocki, przyjął sobie Ł-go za koadyu-tora do dyecezyi Połockiej. Stąd wyświęcony na biskupa, miał urzędowy tytuł b-pa witeb-cezyi Ostróg zajęli, i tak na dwie połowy rozdzieliła się dyecezya. Byłaby ta administra-cya w Ostrogu krokiem Ł-mu do objęcia b-stwa Łuckiego, gdyby można było zająć łucką cerkiew. Ł. jednak wziął tytuł b-pa łuckiego r. 1637, kiedy dostała się mu, po śmierci Jeremiasza Poczapowskiego, administracya ostrog-ska. Poczapowski był rzeczywistym b-pem, nie administratorem, ale szlachta wołyńska nieuni-cka za życia jego wybrała władykę, kniazia Atanazego Puzynę, który opanował Łuck. Ł. za to obejmował najbogatsze i starożytne archi-mandrye na Wołyniu, żydyczyńską i leszczyńską. Szlachta nie miała prawa i władzy sprzeciwić się tej nominacyi królewskiej, więc uie uznawała Ł-go, to jedynie przeciwko niemu mając, że nie possessyonat, ale pewno tylko był niepossessyonatem na Wołyniu. W końcu pogodziła się i z tą myślą, że Ł. przezywał się biskupem łuckim i gniewała się na sejmiku w Łucku 13 wrześ. r. 1646, że trzyma Ł. razem i b-pstwo i opactwo Żydyczyńskie, bo jedna dostojność drugą, według prawa, miała wyłączać, t. j. tworzyła sobie miejscowe prawa, których wzór wzięła z dawnych ziem koronnych; incompatibiliów nigdy nie było na Rusi, teraz powstawały. Szlachta więc skarżyła się na pogwałcenie tego, co nie było, ale i gdyby było, nie miała do skargi powodu, bo Ł. Łucka nie miał i rzeczywiście, chociaż z tytułem i władzą biskupią, był tylko administratorem ostrogskim. Domagała się też szlachta, żeby opactwo Żydyczyńskie oddał nie Unii. Ł-go zatem stanowisko było ciągle podrzędne; głównie opierało się na koadyutoryi połockiej, nie zaś na b-pstwie Łuckiem, lubo w kanonicznym szeregu b-pów łuckich występuje. Owszem Ł. był pasterzem dyecezyalnym, uznanym przez samych nieunitów; za jego czasów rozdzieliła się cerkiew wołyńska, bo dwuch przeciwnych sobie miała i do tego rzeczywistych b-pów. Dopiero następca Ł-go był bardziej administratorem ostrogskim niż b-pem dyecezyalnym łuckim. Ł. całe panowanie Władysława IV pracował. R. 1649 szczęśliwie uszedłszy przed Kozakami, umarł zapewne gdzieś w stronach dolnej Wisły. („Większa Eue.“ Orgelbr.). Łoszak, Łosim, grzyb, ob. Hydnum.

Łoś, ob. Jeleń.

Łoś Władysław, stolnik płocki, następnie kaszt, chełmiński, wda pomorski i nakoniec malborski (f w 1694), zostawił „Pamiętniki“ które wydał Żegota Pauli (Kraków 1858); „Pamiętniki Łosia towarzysza chorągwi pancernej Władysława margrabi Myszkowskiego, wojewody krakowskiego, obejmujące wydarzenia lat 1646

R.

Łoś Włodzimierz, malarz (* 1849 — f 1889 w Krakowie). Kształcił się w krakowskiej szkole sztuk pięknych, następnie w Monachium i u Józefa Brandta. Malował obrazy rodzajowe, a zwłaszcza sceny z końmi: Na pastwisku, Na jarmarku, Zadymka, Wyścig.

Łlś Wincenty, hr., powieściopisarz i dramaturg (* 17 stycz. 1857 w Krakowie), właściciel dóbr Ożarów (o p. Nałęczów), należy do rzędu gorliwych zbieraczy starożytności ą dzieł sztuki. Artykuły i nowele drukował w „Słowie“, „Ateneum“, „Kraju“, „Gaz. polskiej“, Kur. Warszawskim“, „Kur. Codziennym“, „Roli“, „Życiu“, „Niwie“, „Gaz. lwowskiej“ i innych. Ważniejsze z utworów Ł-a: „Ostatni burgrabia“ („Ateneum“); „Rezydent mojej ciotki“ („Słowo“); „Wizerunki króla Stanisława Augusta“ (1876); „Rok 1780“, obraz dramatyczny w 5 aktach (Kraków 1785); „Dzisiejsze małżeństwa*' (Kraków 1884); „Wiluna“ (1885); „Hrabia starosta“ (1885, 2 t.); „Linoskoczka“ (Warszawa 1891, 2 t.); ,,Z różnych pułków¹*, opowiadania i nowele (Lwów 1891, 2 t.); „Tajemnica piątego

rem autora.

cya posłom kozackim od króla polskiego r. 1648“; „Regestr krzywd Bogdana Chmielnickiego“; „Listy J. L, Lubomirskiego i jego żony Barbary“; satyryczne wiersze ówczesne, co wszystko ma ścisłą łączność z Pamiętnikiem.

Łoś FeliksAntoni, z Grodkowa, syn Michała, kaszt, lwowskiego (*1758), od r. 1779 ze ssty wyszyńskiego mianowany woj. pomorskim,z którego zrezygnował w r. 1790,arcykuchmistrz królestw Galicyi i Lodomeryi, w numizmatyce bardzo biegły, posiadał piękne zbiory monet dawnych polskich, znał się na nich i pisał o tym przedmiocie rozprawy. Podpisał ustawę kompanii Manufaktur wełnianych r. 1766; w delegacyi po sejmie r. 1768 należał do opozycyi przeciw Repninowi. W imieniu Stanów galicyjskich przemawiał na pogrzebach Józefa II i Leopolda II (Estreicher XXI). Nie należy go mieszać z w-dą pomorskim Felicyanem Antonim Ł-iem (poseł na sejmy 1786, 1792, f 1790, mowy u Estreichera XXI). Urn. w dobrach swoich Narolu w Galicyi r. 1804.

Łoś Jan (* 1823 — f 1860), po skończeniu gimnazyum realnego, wysłany kosztem rządu do uniwersytetu petersburskiego, gdzie otrzymał medal złoty za rozprawę ,,0 chemicz-uem działaniu światła z zastosowaniem do fotografii“, a potem za rozprawę: ,.0 gatunkach soli kuchennej dobywanej w Rossyi“ która kosztem uniwersytetu wydrukowana została. Obie te prace, również jak wiele innych, które podczas pobytu swego w Petersburgu oddzielnie lub w tamecznych czasopismach umieszczał, jak np.: Rzecz o cholerze i Badania saletry, zwróciły nań uwagę. Po skończeniu uniwersytetu wrócił do Warszawy i objął posadę nauczyciela chemii przy gimnazyum realnem, był potem adjunktem gabinetów naukowych w Warszawie.

pułku węgierskich huzarów“ (Warszawa 1892); „Świat i finanse“, powieść (Lwów 1892, wyd.

2-e 1904); „Świat“ (tamże 1895); „Nemezys życia“ (Warszawa 1895); „Przewrotna kobieta“ (1904); wydał też „Pamiętniki St. Małachowskiego“. W powieściach Ł-a, szczególnie początkowych, opowiadanie płynie z niepohamowaną werwą żołnierską; Ł. naogół posiada niemały dar gawędziarski, obserwacya nie zawsze jest dokładna, czemu szkodzi tendencya kierująca pió-

A. G

Łoś Wieńczysław, pisarz polski (* 4 lut. 1868 w Stoczkach, po w. Opoczyński); wykształcenie średnie otrzymał w Piotrkowie, bawił we Włoszech, uczęszczając na wydział przyrodniczy uniwersytetu pizańskiego, po powrocie do kraju ukończył szkołę dramatyczną i poświęcił się szczególnie deklamacyi. Pisywał do „Tygodn. piotrkowskiego“, „Niwy polskiej“ i „Echa muzycznego i teatralnego“. Oddzielnie ogłosił: „Przewodnik dla urządzających zbiory botaniczne i entomologiczne“ (1890); ,,Łzy i śmiechy“, poezye (1890); „Ze wspomnień włoskich“, obrazki i nowele (1905); „Główne zasady deklamacyi“ (1904, 2 części); ,,0 prawidłowej iutonacyi (1905); „Wybór deklamacyi ze wskazówkami, jak należy deklamować“ (1904). Tłumaczył też z włoskiego, między innemi Marta Pragi dramat ,,Przyjaciel“ i zbiór nowel różnych autorów p. n. ,,Z pod włoskiego nieba“ (1897).    Aù,

Łoś Jan współczesny slawista polski, profesor jęz, poi. we Wrzechuicy Jagiellońskiej (* 1860 w Kielcach), kształcił się w szkołach piotrkowskich, gdzie pod wpływem Romana Plenkiewi-cza, rozmiłował się w studyach nad jęz. i literaturą polską. Szczególnie historya literatury go pociągała; w zamiarze kształcenia się w tym kierunku Ł. wstąpił do uniwersytetu petersburskiego. Oczekiwania zawiodły go. Z wykładów, na które uczęszczał, zajęły go właśnie przedmioty językoznawcze: Minajewa (o zadaniach ogólnych językoznawstwa), Jagicza ( z zakresu filologii słowiańskiej), Liigebila (o jęz. greckim, wielkiej doniosłości metodologicznej). Pod wpływem tych wykładów Ł. postanowił kształcić się dalej w dziedzinie językoznawstwa porównawczego jęz. indoeuropejskich za granicą. Wciągu dwuletniej podróży, przedsięwziętej o własnych środkach, Ł. miał sposobność słuchać takich powag, jak de Saussure, Brugmann, Paul, Leskien, Windisch, Joh. Schmidt, Weber, Wundt i wdrażać się do metody umiejętnych badania i wykładu. Po powrocie do Petersburga Ł. uzyskał prywatną doceuturę ze szczupłem

b. wynagrodzeniem, co zmuszało go do pracy zarobkowej w dziennikarstwie. Tern tłumaczy się 12-letnie współpracownictwo fj-a w redakcyi „Kraju“. Poza godzinami zajęć obowiązkowych umiał jednak Ł. znaleźć czas i na samodzielne badania lingwistyczne. Owocem tych studyów był długi szereg rozpraw, w tej liczbie na sto-

K. A.

CC

pień magistra: „Słożuyja słowa w polskom ja-zykje“ (Peters. 1901). Przedtem Ł. ogłosił: i,Gwara opoczyńska⁻¹ („Rozpr. wydz. fil. Akad. Um.‘‘, 1885, t. XI)-, „Porównanie fonetycznych właściwości kilku gwar polskich“ (tamże) „O długich samogł. w jęz. pol.“ („Prace filol.“, t. II); „Berichtigungen zum Reimser Evangelium“ („Arch. für slav. Phil.“ IX); „Ob udwojenji w obłasti cjerkowno-sławjanskawo jazyka“ („Fiłoł. Wjestnik“, 1890); „Ljublinskije otryv/ki“ („Sbor-fcik otd. russk. jaz. Imper. Akad, Nauk“, 1900, t. 67). —Po r. 1901 wyszły prace. „Funkcye narzędnika w jęz. polskim“ („Rozpr. Akad Urn. w filolog.“, t. XL, 1904); Kraków: „Ziemia—-ziemię. Wola —wolą“ („Zbornik u slavu Jagic’a,“ Berlin 1908). „Jakóba syna Parkoszowego traktat o ortografii polskiej“ („Mater, i prace kom. jęz. Akad. Um.“, t. II; Kraków 1907); „O polskich partykułach i spójnikach“ („Sprawozd. Akad. Um. t. XII, 6; 1907); „O niektórych funk-ćyach Mianownika i Wołacza“ (tamże, XIII, 4,

1908); „Pochodzenie wyrazu kobieta“ („Mat. kom. jęz.“ t. IV, 1908); „Stosunek zdania do innych typów morfologicznych“ („Rozpr. Akad.“ t. XLVI, 1909). Oprócz tej długiej listy prac naukowych, samodzielnych i cennych, Ł. wy--» dał b. wiele rzeczy cennych i pracowitych, przeznaczonych dla szerszego koła czytelników: „Szkic historyczny początku i rozwoju pisma“ („Ateneum“, 1888, wrzesień); „O literaturze ludowej“ („Wisla“, t. VIII 1894); „Aleksander Wesełowskij i jego pogląd na początki literatury“ („Świat słowiański¹*, 1907, marzec); artykuły z dziedziny slawistyki w ruskim opracowaniu ,,Encykl.“ Brockhausa, m. i. bogaty treścią art. o „jęz. polskim“ t. XXIV; Liczne rozbiory i sprawozdania w czspm. „Prace filologiczne“ 1886; „Rocz. slawistyczny“ 1908 (którego Ł. jest współredaktorem). Z wydawnictw pomnikowych, które zawdzięczamy niestrudzonej pracowitości Ł-a przytoczyć można: „Zwierciadło Reja“ (wspólnie z prof. Czubkiem, wyd. Akad. Urn. Krak.), • „Epitalamium“ Zbylitowskie-go („Bibl. pisarzów polskich“), „Historya bardzo śmieszna z r. 1665“, Peters. 1895.—Nakonieo Ł. przyłożył ręki do wydawnictwa „Slow. gwar pol.“ ś. p. J. Karłowicza (t. V. 1907) i od wielu lat usilnie pracuje nad przyszłym „Słownikiem jęz. staropolskiego“ z polecenia Akad. Urn. w Krakowie.—,,Wykłady o jęz. polskim“ prof. Ł-a dotąd nieogłoszone drukiem, skwapliwie czytane są w odpisach litograficznych i wysoko cenione w naszym świecie nauczycielskim.

Łotewski język, najwięcej zbliżony do litewszczyzny i mowy starodawnych Prusów, tworzy wraz z nimi rodzinę języków 1 e t y-c k ic h, inaczej bałtyckich v. aistyjskich. Podobnie, jak pokrewne im grupy jęz. słowiańsk., germańskich i t. d„ grupa letycka wchodzi w skład wielkiej rodziny językowej indo-europej-skiej, wyłoniła się zaś Jako zróżniczkowanie dya-lektyczne, ze wspólnego pra-języka. Szczególnego jakiegoś podobieństwa i powiuowactwa między jęz. letyckimi i słowiańskimi faktycznie nie ma i liypoteza o wspólnej dobie letycko-słowiańskiej nie da się pogodzić z przedmioto-wem badaniem różniczkowania językowego (Meil-let „Les dialectes indo-européens“ Paryż 1908). Ob. Litewski język. Pod względem wymawiania („fonetyki") i łorm gramatycznych Ł. jest bardziej zmieniony od litewszczyzny, bardziej, niż ta odchyla się od pierwotnego stanu jęz. indo-europejskiego. Natomiast stosunki akcentuacyi i iloczasu Ł-go wydają się w pewnych razach bardzo starożytne. Ł. j. przedstawia wielkie bogactwo odcieni dyalektycznych na obszerne, który zajmuje. Spostrzeżenia w tym kierunku {z pobudek zresztą polityczno-religijnych) poczyniono już w w. XVIII. Obecnie, dzięki poparciu „literackiego T-stwa łotewskiego w Mi-tawie“ (od 1824) posiadamy dokładne badania tego przedmiotem A. Bezzenbergera (1885 — 87), oraz mapę dyalektologiczną łotewszczyzuy

A. Bieleusteina (1892). Język książkowy u Ło-tyszów rozwinął się z uarzecza zeingalskiego. Najdawniejsze pomniki piśmienne tego języka sięgają drugiej połowy w. XVI, okresu Refor-macyi; są to przekłady łotewskie katechizmu Lutra i „Psalmów“ (Królewiec 1685 i 1686). Z okoliczności 300-letniej rocznicy tych druków wydano je ponownie: „Der lettische Katechismus v. Jahre 1686“ (w Getyndze 1874); „Umdeutschte Psalmen u. geisliche Lieder zur Feier d... Jubiläums der lett. Litteratur etc.“ (Hamburg 1886). —W w. XVII powstają pierwsze próby ustalenia pisowni przez ściślejsze przystosowanie alfabetu niemieckiego do właściwości mowy Ł-ej oraz ukazują się pierwsze prace gramatyczne i słownikarskie Ł-e: Regehausena (1644), Führekera i Aldolfiego (1685). Działalności germanizaeyjnej pastorów protestanckich przeciwdziałało polskie duchowieństwo katolickie. Jezuita wileński Jerzy Eiger pierwszy próbował stosować do Ł-go jęz. polsko-łaciński alfabet w swoim słowniku Ł-o łaciń-sko-polskim. Na tle tego antagonizmu wyznaniowego rozwija się w w. XVIII wśród Ł-ów Inflant dążność do wytworzenia odrębnego jęz. książkowego, dla ludności katolickiej, stłumiona... po r. 1863! Najważniejsze zasługi nad ustaleniem jęz. książkowego Ł-go (w prozie i poezyi) położyli dwaj'niemcy: Stenderowie—ojciec i syn, zwłaszcza ojciec (* 1714 — + 1796), autor gramatyki i słownika Ł-go. Pierwsze ściśle naukowe wiadomości o jęz. Ł-im, jego powinowactwie z jęz. litewskim, słowiańskim i in. iudo-europ. zawdzięczamy badaniom duńczyka Raska (1818) i niemca Ą. Potta (1841), dwu założycielom językoznawstwa porównawczego. Za najlepszych znawców Ł-go j-a uchodzą powszechnie wspomniani powyżej A. Bezzenberger (wydawca tekstów Ł-ch, autor licznych monografii o Ł-im j-u:) oraz A. Bielenstein, który położył podwaliny pod naukę o jęz. Ł-im w pomnikowych dzie-

lach: „Die lettische Sprache nach ihren Lauten u. Formen erklärend u. vergleichend dargestellt“ (2 części, Berlin 1863 — 64) oraz „Lettische Grammatik“ (Mitawa 1863). Dziś obie te prace są rzadkością bibliograficzną; pierwsza, obszerniejsza, nagrodzona na konkursie, posiada mniejszą wartość ze względu na przestarzałe już objaśnienia porównawcze; druga przeciwnie — nieoceniona jako zwięzłe zestawienie materyału faktycznego. Ze słowników: Ulmann „Lettisches Wörterbuch“ I. „Lettischdeutsch u. II. Deutsch-lettisch“ (Ryga 1872 — 80) oraz Woldemar i Sprogis „Latyszsko-russkij i russko-łatyszskij Słowarj“ (Ptbg. 1873 — 1890). Zarys historyi badań językowych Ł-ich podaje Lautenbach „Gesell, d. lettisch. Grammatik“ (1878). Obecnie istnieje cały szereg wybitnych i zasłużonych badaczy Ł-ny pośród Niemców, Łotyszów i Rossyan (Welme, Krum-berg, Müllenbach, Petz, Kaulin, E. Wolter i in.). W polskim jęz. posiadamy „Gram. inflancko-łotewską“ J. Akielewicza (Wilno 1817), wydaną ponownie w Rydze, r. 1853 przez Kossowskiego oraz „Sł. pol.-łać.-łotew.“ Kurminia (Wilno 1858). Prace te dotyczą narzecza Ł-go w Inflantach. O miejscowych stosunkach etno-graficzno - językowych poucza dzieło Stefanii Ulanowskiej „Łotysze Inflant polskich“ (Kraków 1891—95). Materyały z tej dziedziny dostarcza G. baron von Manteuffel „Inllanty Polskie“

K. A.

(Poznań 1879).

Łotoc, roślina, ob. C alt ha.

Łotwa. niem. Lettenland, łotew. Latwc-szu zeme. Mianem Ł-y bywają zwykle oznaczane ziemie, zamieszkane przez Łotyszów (ob.j, a więc południowa część gub. Inflanckiej cała Kurlandya i dawne ks. Inflanckie czyli Inflanty Polskie (wchodzące od 1802 w skład gub. witebskiej), oraz cząstki Litwy i Prus. — Granicę Ł-y od zachodu tworzy m. Bałtyckie. Na przylegających wyspach nie mieszkają nigdzie Ł-e; tylko północny brzeg Kurlandyi zamieszkuje po dzień dzisiejszy parę tysięcy Liwów (ob. Liwowie). Najbardziej wysunięci na południe są Ł. pruscy zamieszkali na mierzei Kurońskiej. Liczono ich w końcu w. XIX ok. 1500 głów, a oddzielają ich od Ł-y kurlandzkiej liczne siedziby ludności niemieckiej i litewskiej. W obrębie państwa rossyjskiego ciągnie się granica plemienia L-y od strony południa mniej lub więcej równo z granicą administracyjna, rozdzielającą gub. kurlandzką i kowieńską, od Połągi do Dyneburga, z małym atoli wyjątkiem, na który tylko pobieżnie zwrócić można uwagę. Owóż w północnej części gub. kowieńskiej — na jej pograniczu z Kur-landyą—istnieje cały szereg parafii łotewskich, wzrastających z roku ua rok, a sięgających obecnie liczby 20 000 głów. W Kurlandyi zaś, we wschodniej części pow. iłuksztańskiego sprawia to mocno wyginająca się we wszelkich kierunkach granica administracyjna, iż z jednej strony Litwini zamieszkują krańce Kurlandyi, z drugiej natomiast pewna liczba parafii czysto Ł-ich należy do gub. kowieńskiej. Ku wschodowi, w Inflantach polskich, przechodzi granica plemienna o wiele granice gub. kurlandzkiej i inflanckiej (ryskiej). Uwydatnia to wyraźnie dzieło d-ra A. Bielensteina (por. niżej). Na północ od Dźwiny schodzi się całkowicie granica plemienna Ł-y ze wschodnią granicą dzisiejszych pow. dźwińskiego, rzeży-ckiego i lucyńskiego gub. witebskiej. Odsyłając po szczegóły do pracy A. Bielensteina, zaznaczyć winniśmy, że całe dawne księstwo inflanckie oraz górna Kurlandya, pod względem plemiennym, należą do Ł-y i wraz z kilku parafiami gub. Inflanckiej, okalającemi jezioro Maryen-burskie, tworzą t. zw. obrąb górno-łotew-skiego języka (das hochlettische Sprachgebiet), różniący się znacznie od zwykłego narzecza Ł-y. Zadanie to, naukowo całkiem uzasadnione, stoi w przeciwieństwie z przydługim artykułem „Łotysze Inflant polskich“ („Zbiór wiad. do antr. krajowej“ XV, 181 — 282), o którym porównaj wyczerpujące sprawozdanie „Kwart, hist.“ (VI, 591 — 603). Nierównie prościej przedstawia się ku północy granica plemienna. Ciągnie się w linii prostej, przecina gub. Inflancką (ryską) na dwie części niemal równe. Z nich północną (pow. werroski, dorpacki, feliński i parnawski) zaludnia plemię Estów, południową zaś (pow. ryski, wendeński, wolmarski i walski) zamieszkuje od wieków szczep łotewski. Nader ciekawym jest fakt, że w tej plemiennej linii granicznej sąsiadujące ze sobą plemiona bardzo mało słów od siebie wzajemnie zapożyczyły. Właśnie tu, gdzie kresy Ł-y dotykają plemion estońskich, mowa ludu łotewskiego pozostała najczystszą, A ta granica plemienna w ciągu wielu stuleci pozostała całkiem nienaruszoną. Nadmienić wypada, iż nie potoki i rzeki wytwarzają tu granice plemienne, ale d z i a ły wodn e. Na tę okoliczność zwrócono naprzód uwagę w Europie zachodniej, gdzie atoli mowa tylko o górach, te zaś najczęściej wytwarzają także działy wodne. Najpierwsze badania uczonych potwierdzają w ziemi nadbałtyckiej odwieczną prawdę historyczną, że „nie rzeki lecz góry, — a przy ich braku — działy wodne tworzą naturalne granice narodów“ — Źródła: Dr. A. Bieleu-stein „Die Grenzen d. lett. Volksstammes u. der lett. Sprache in der Gegenwart und im XIII Jahrh“ (Petersburg 1892, XVI str. 548 w wielkiej 4-ce z dodaniem 7 map w osobnym zeszycie); „Kwart, histor.“ VI, 591 — 603 (re-cenzya o Bielensteinie) i IX, 434—445; G. Manteuffel „Ł. i jej pieśni gminne“ książka zbiorowa ku uczczenia pamięci A. Mickiewicza „Z ziemi pagórków leśnych, z ziemi łąk zielonych“ (Warszawa 1899); Jan Karłowicz „Lud, rys ludo-

Kurlandyi dzisiejszej i Zemgalii, łamie

znawstwa polskiego“ (w dziele zbiorowem „Polska, obrazy i opisy“ t. I, 123 — 126 Lwów

G. M.

raz

na

1906).

Łotysz a. Łotwak Henryk, ob. Henryk, kronikarz Inflant.

Łotysze, błędnie Lettowie v. Łotwacy, (łac. Leththi, Lothavici, niem. Letten, łotew. Latweeszy), należą do plemienia litewsko-łotewskiego, które dzieliło się na: 1) Letga-lów, później nazywanych Ł-ami (o granicach ich osiedlenia ob. Łotwa), z nich mała cząstka, zaludniająca niziny na płd. od Dźwiny, nosiła miano Zemgalów, w przeciwieństwie do Zelonów czyli „Ł-ów górnych“, osiedlonych na wyżynach naddźwińskieh, ci Letgalo-wie zajęli Kurlandyę i dzisiejsze Inflanty polskie oraz płd. część gub. inflanckiej (ryskiej); — 2) Litwinów ob. Litwa; — 3) Prusów

Liwów bardzo uciskany, i dla tego z pomiędzy ludów litewsko-łotewskich najmniej samoistny; lecz podbity przez zakon Kawalerów Mieczowych, któremu niezwykły opór stawiał, a następnie przez zjednoczony z nim zakon Krzyżaków inflanckich, i nawrócony ostatecznie przez tych, stracił całkowicie swą moistność. Za tychże Krzyżaków staraniem, w połowie w. XVI, większa część Ł-ów przyjęła wyznanie ewang.-augsburskie. W r. 1561,

ze wszystkiemi

sa-

wraz

za Zygmunta Augusta,

Stanami związkowego państwa inflanckiego, przeszli i Ł. (w owym czasie ciężkiem brzemieniem jarzma niewolniczego już poniżeni) pod panowanie Polski, do której część Ł-ów, zamieszkała w Inflantach Szwedzkich czyli dzisiejszej gub. inflanckiej (ryskiej), należała aż do najazdu szwedzkiego w 1. 1620 — 28, część ich zamieszkała w Inflantach polskich do r. 1772, w którym Inflanty polskie wraz z Białorusią przyłączono do Rossyi, część zaś osiedlona w ks. Kurlandyi i Zemgalii (będącem len-niczem państewkiem Rzplitej polskiej do końca jej istnienia) aż do r. 1795, w którym nastą-

cała Kurlandya pod-

pił trzeci rozbiór Polski, a dała się dobrowolnie berłu rossyjskiemu. 2) Szczegóły etnograficzne. Fizyognomia Ł-ów znaczuie się odróżnia od Finnów, Liwów i Estów, a zbliża do Litwinów i Słowian. Są przeważnie jasnowłosi. Charakteru łagodnego, cichego, lubią przedewszystkiem życie spokoj-uczciwi, nabożni, dosyć pracowici, cier-

a w

ne, są

pliwi, delikatni w uczuciach i roztropni, ogóle nie odznaczają się chciwością. Ubiór ich poniekąd podobny jest do tego, który noszą koloniści niemieccy. Domy mieszkalne zwykle drzewa, biedniejsi z okrąglaków,

wznoszą z

zatykając szpary mchem. W gub. Inflanckiej żyją rodzinami, odosobnieni jedni od drugich, zwykle w dolinach, nad brzegami jezior i strumyków. Przy wyborze sadyb zwracają prze-

piękność położenia. To też znajdujemy je częściej w położeniu ma-

dewszystkiem uwagę na

zawsze Zakon krzyżacko-inflancki, zdobywając gródek pogański Terwetę. Dzięki dokładnym wiadomościom (Starsza inflancka kronika rymowana) możemy dzisiaj jasny dopatrzyć związek pomiędzy wypadkami a miejscem, które było widownią ostatecznego podboju Zem-galii łotewskiej pod władzę zakonu. Doblena, Raken i Sidobrena, bez silnego grodu Terwe-ty, stały się dla Ł-ów posterunkiem straconym; bez niego stracili główny punkt podpory i łączyć się z Litwą pogańską już nie mogli. Założony nieopodal przez krzyżaków inflanckich zamek Heiligenberg zwiastuje koniec walki zaborczej i początek nowej epoki cywilizacyjnej dla chrześcijańskiej już odtąd Kurlandyi, Zemgalii i całych Inflant, t. j. ziem obecnie przez lud łotewski zamieszkałych. Lud (ob.);—4) Jadźwingów (ob.), lj Hi story a. I ten, był w w. XII samodzielny, lubo przez Z całego plemienia litewsko-łotewskiego, tylko szczep czysto-litewski odegrał pewną rolę dziejową i tworzył naród. Był on już w w. IX wystawiony na najazdy, które pośrednio przyczyniły się do połączenia gmin litewskich w jedną osadę: na najazdy książąt wareskich, panujących nad ludami krewickimi i dla tego u Ł-ów Rosyanin nazywa się dzisiaj Krews, a Rossya Krewu-zeme t. j. ,,ziemia ludów krewickich“. Lecz daleko większy wpływ na losy całego plemienia, a więc Litwinów, Łoty-szów i Prusów, wywarło usadowienie się osadników niemieckich naprzód ok. r. 1200 u uść Dźwiny, a wkrótce ponad dolną Wisłą. — W

r. 1202 opat Cystersów z Dyamentu, Teodoryk, podczas podróży założyciela Rygi, w. b-pa Alberta I po Niemczech, zaradzając potrzebie gwałtownej, dla obrony osadników chrześcijańskich u uść Dżwiny, założył w Rydze zakon Kawalerów Mieczowych, którego istnienie Albert I za powrotem uznał, a w r. 1230 Zakon krzyżacki zaczął osiedlać się w ziemi Chełmińskiej. I tu i tam, pod pozorem apostołowania, Zakony rycerskie szerzyły zabór i wytępiały często ludność miejscową. Kawalerowie Mieczowi całein swem brzemieniem przytłaczali Ł-ów i mieszkających wśród nich Liwów, drudzy gnietli Prusów. Prusowie i Ł., oba szczepy pokrewne Litwinom, wciągały i tych w zapasy krwawe. Litwa głównie wspiera Łotwę i walczy uporczywie z Kawalerami Mieczowymi, nad którymi odnosi częste zwycięstwa. W r. 1236 zadają Litwini taką klęską Kawalerom Mieczowym, że zakon ich czując się zbyt słabym, za staraniem pap. Grzegorza IX, w r. 1237, zlewa się z krzyżackim, przybiera jego habit i nazwę „Krzyżaków inflanckich“ , dla odróżnienia od pruskich. Ten zakon Krzyżaków inflanckich, teraz nietylko Liwom i Ł-om, lecz nawet dawnym b-pom inflanckim śmiało stawia czoło i do coraz większej władzy dochodzi. Ostatecznie potęgę Ł-ów pogańskich, która utrzymała się najdłużej w

lowniczem (u podgórza przerżniętego pięknym parowym, w pobliżu czystych wód krynicy, otoczone czaremchą, jarzębiną i kwiecistymi krzewy) niż na glebie żyznej, zwłaszcza ilekroć ta jest położona na płaszczyźnie samotnej. Zresztą w niczem nie różnią się włościanie łotewscy od litewskich, szczególnie w Inflantach polskich i t. zw. „Kurlandyi górnej“, gdzie się już razem zbierają i tworzą małe wioski, do czego skłaniają ich przyrodzone własności kraju i stosunkowo gęstsze zaludnienie. Jeśli wyłączymy wielkie lasy i bagna, całkiem niezamieszkałe, na milę kwadratową wypadnie w Inflantach polskich (t. j. w pow. inflanckich dzisiejszej gub, witebskiej) przeszło 1300 głów, a w Kurlandyi górnej ok. 2 000 m-ców. Ł. Inflaut polskich postawą zewnętrzną nie różnią się zgoła od swoich spółplemien-ników w Kurlandyi i gub. inflanckiej, zwłaszcza od zamieszkałych na pograniczu około rozległego jez. Łubanu i bystrej rz. Ewikszty, wypływającej w pow. rzeżyckim z tego jeziora, a po 15 milowym przebiegu uchodzącej z łoskotem do Dźwiny, przy dawnym szwedzkim szańcu, co przed laty usypany został na granicy Polski i Szwecyi, a którego znaczenie spadło obecnie do prostego wału granicznego między gub. witebską i inflancką. Na pograniczu nie różnią się zgoła Ł. Inflant polskich od Ł-ów gub. inflandzkiej i kurlandzkiej. Ten sam wyraz cierpienia na twarzy, ziemista jej cera, pewne nabrzmienie policzków, rysy wyrażające nieudaną pokorę; budowa ciała wysmukła. Są przeważnie średniego a nawet prędzej małego wzrostu, nie krępi, wogóle nie silni. W głębi kraju wszakże spotkać można mężczyzn krzepkich, słusznego wzrostu, dobrze i silnie zbudowanych, jako też kobiety piękne, które, jak i w wielu okolicach gub inflanckiej i kurlandzkiej, od pierwotnego pochodzić muszą szczepu. — Temperament tej gałęzi Ł-ów flegmatyczny, brak w nim energii, charakter im tylko właściwy i dla tego dosyć trudny do określenia. Są po większej części leniwi, obojętni na wszystko, prócz własnego interesu, który, zwłaszcza od swego uwolnienia w r. 1861, zawsze na pierwszym stawiają miejscu. W stosunku do możnych są uniżeni, pokorni; ale kiedy czują się silniejszymi, stają się upartymi. Chociaż poddaństwo (zniesione dopiero przed 46 laty) i pijaństwo, które przed zaprowadzeniem T-stwa wstrzemięźliwości bardzo było upowszechnione —do przytłumienia rozumu i rozkrzewienia lenistwa nie mało się przyczyniły, zawsze jednak, mimo lepszych warunków, wstręt do pracy, a tu i owdzie pewna ociężałość umysłu tę gałąź Ł-ów cechują. W niej także zauważyć można brak wszelkiego pociągu do stowarzyszeń, które w Kurlandyi i gub. inflanckiej przyczyniają się bardzo do uobycza-jenia ich współplemienników, posiadających nie tylko liczne stowarzyszenia dobroczynności, spółki handlowe i inne, urządzających najrozmaitsze rozrywki ludowe, ale także niesłychaną moc T-stw chóralnych które w 1. 1880, 1888 i 1896 występywały zbiorowo w Rydze w chórach mieszanych, złożonych z przeszło tysiąca osób płci obojga, śpiewających zgodnie, już to a capella, już z towarzyszeniem wielkiej orkiestry. Natomiast w Inflantach polskich, z powodu braku wszelkiego pociągu do stowarzyszeń, każda rodzina włościańska pracuje tylko dla siebie i tyle tylko, ile to nieodzowne jest do zabezpieczenia życia. Nie brak i wyjątków chwalebnych, których liczba coraz zwiększa się, zwłaszcza w miejscowościach, zbliżonych do miast powiatowych i miasteczek. Ł. dochodzą w nich do wielkiej zamożności, a wyuczywszy się czytać i pisać, wyróżniają się coraz bardziej od swych współbraci rozwijającą się oświatą. Do cech znamiennych jego należy delikatność uczuć. Lud ten do wszystkiego okazuje zdolności wrodzone, łatwo przyjmuje oświatę, umie sobie poradzić w trudnych okolicznościach. O bystrości jego umysłu świadczą trafne przysłowia: -Igłą wojska nie zwyciężysz“-, „Choroba przyjeżdża konno, odchodzi pieszo“; „Małe dzieci gniotą kolana, dorosłe gniotą serca“; „Użyczasz przyjacielowi, żądasz zwrotu u nieprzyjaciela“; „Zjedzony elileb z trudnością odrabiamy“. Lud ten przywiązuje się do tych, którzy mu dobrze czynią, a rzadko bywa mściwy. Ta okoliczność wyróżnia go od ludu estońskiego. Przymioty dobre przyćmiewa niekiedy gnuśność i opieszałość, wszelako na ogół słyną słusznie Ł. Inflant polskich z wielu zalet ludu żmudzkiego. Ta katolicka gałąź Ł-ów w pierwszych dziesiątkach lat po wyswobodzeniu z więzów poddaństwa już znacznie naprzód postąpiła. Wyższa jednak jest kultura Ł-ów w Kurlandyi i w gub. inflanckiej, gdzie usamowolnienie włościan nastąpiło już

r. 1817 i 1818. — Por. Transehe „Gutsherr

u. Bauer in Livland“ (Strasburg 1890, w której autor starał się zbadać stopniowy rozwój stosunków rolniczych inflanckich). Szkół w samej Kurlandyi liczono w końcu w. XIX 247. W części gub. inflanckiej, zamieszkałej przez Ł-ów, liczono w tymże czasie 396, a parafialnych 75, ogółem 471, do których uczęszczało 40 479 dzieci płci obojga. W 347 szkołach Ł-ów kur-landzkich natomiast liczono w tymże czasie 24 022 dziatwy łotewskiej. — 3) Pismo. Ł. używają pisma łacińskiego. Wszakże w druku stale bywają używane głoski niemieckie w dolnej Kurlandyi i gub. inflanckiej (ryskiej), zaś łacińskie w górnej Kurlandyi i dawnych Inflantach polskich. tworzących od r. 1802 trzy powiaty guberni witebskiej (dyneburski, rzeżycki i lu-cyński). Język tych, którzy i w druku używają abecadła łacińskiego, jest czysto łotewski, różni się tylko wymową od używanego w; doluej Kurlandyi i gub. inflanckiej, w których brakujące lub wyszłe z użycia wyrazy zastąpiono niemieckiemi, tam zaś polskiemi. Który z dwóch dyalektów jest poprawniejszy, dotąd przez sędziów bezstronnych nie zostało ostatecznie rozstrzygnięte. Na korzyść Kurlandyi górnej i dawnego księstwa inflanckiego przemawia ta okoliczność, że Ł. z gub. ryskiej łatwo polsko-inflauckiego rozumie, kiedy ten już rozmówić się z tamtym tak łatwo nie może. I nic to dziwnego, jeśli zważymy, że Ł. z guberni inflanckiej (ryskiej) coraz to więcej słów niemieckich do swego narzecza wprowadzają, dając im końcówkę łotewską. Jako przykład podajemy tu zdanie niemieckie: „Der Nachbar begehrte den Lohn am Montag⁴', które Ł. z okolic Rygi niezawodnie w ten, a nie inny sposób przetłómaczy ,,Nachburgis pagehreja Lohne mandagâ“, wtenczas kiedy w Inflantach polskich przetłómaczonoby toż samo zdanie słowami czysto łotewskiemi: ,,Kajmins praseja moksas pyrmdin“, które najłatwiej zrozumie Ł. z okolic Rygi. Zasada ortografii Ł-ów Inflant polskich jest jest następująca: „Pisz, jak mówisz, nię troszcząc się o pochodzenie inaczej w pierwiastku brzmiących głosek“. Przeciwnie Ł. z gub. imlanckiej i dolnej Kurlandyi używają zawiłej pisowni niemieckiej (a w druku i głosek niemieckich), która, przy użyciu często zdarzających się dźwięków syczących oraz rozmaitego zastosowania głoski h, wiele przedstawia trudności.— 4) Dr u ki. Najstarszym drukiem jest ustęp w pierwszej edycyi kosmografii Se-bastyana Muustera (1550), zawierający na stronicy 932 „Ojcze nasz⁴' Ł-ów w narzeczu, zbli-żonem do tego, które i dotąd istnieje w górnej Kurlandyi i Inflantach polskich. W r. 1587 wydał J. Rivius w Królewcu katechizm protestancki skrócony w jęz. łotewskim, a wkrótce potem, na żądanie Gotarda Kettlera, psalmy, ewangelie i lekcye dla protestanckich parafii Ł-ów. Dla katolickich zaś wydał Erdman Tolgs-dorf S. J. w r. 1604 katechizm, hymny i anty-fony, a Jerzy Eiger Jezuita—obszerniejszy katechizm w r. 1620, oraz ewangielie na wszystkie niedziele i święta w r. 1674. Tenże Eiger ogłosił w r. 1683 pierwszy słownik łotewski w Wilnie: „Dictionarium Polono-Latino-Lotha-vicum“ (str. 67). Pierwszy kalendarz wyszedł r. 1763 w Mitawie, a pierwszy elementarz z abecadłem, katechizmem katolickim i modlitew-kami — w Wilnie 1768. — Pierwsza gazeta „Latweeschu Awies“ ujrzała światło dzienne w Mitawie r. 1822 i przetrwała po dzień dzisiejszy, redagowana nader oględnie. Najlepszą naukowo traktowaną gramatykę jęz. łotewskiego napisał Aug. Bielenstein (Berlin 1863 i 1664, 2 t.). Za najlepszy słownik łotewsko-niemiecki i niemiecko łotewski uchodzi dykcyouarz K. Ul-mana i G. Brasche’go w 2 tomach (Ryga 1872 i 1880). Co do piśmiennictwa por. spis literatury łotewskiej d-ra E. Napierskiego (Ryga 1831 z 3 dodatkami, wydawanemi stopniowo do r. 1869), a także Manteuffel G. „Bibliogra-phissłie Notiz ü. lettische Schriften, welche 1604 — 1871 in der poln. Mundart veröffentlicht worden sind“ (w „Mag. des lettisch-literarischen Gesellsch,“ , t. XVII, oraz w osobnej odbitce). W języku polskim istnieje wyczerpujący obraz literatury Ł-ów „Z ziemi pagórków leśnych, z ziemi łąk zielonych“ (Warsz, 1899, str. 184 — 198), z którego przekonać się można, że nie brak Ł-om przekładów dzieł Goethego, Szekspira, Szyllera, Byrona, Puszkina, Lermontowa, Gogola, Mickiewicza, Kraszewskiego, Sienkiewicza i t. d. i że włościanie żadnego innego ludu Europy tyle dzienników nie posiadają jak kurlandzko-inflancka gałąź Ł-ów. Od r. 1906 mają i Ł. polsko-inflanccy trzy tygodniki „Gaj-sma“, „Sakla“ i „AusekJis" (wydaje poseł do Izby państwowej ks. F. Trasun, Ł. polsko-inflancki). — 5) Stosunki społeczne. Znamienną cechą czasów obecnych jest rozdwojenie włościan łotewskich na dwa stany: włościan - gospodarzy i włościan parobków. Stan pierwszych coraz bardziej podnosi się, pozostawiając parobków daleko za sobą. Gospodarza tu i owdzie nietylko nazywają panem, ale go całują w rękę ze czcią i uszanowaniem. Włościanin - gospodarz wcale nie pracuje w polu, ale wysyła tam zastępcę i dozorcę (pryksz-sajminieks), który z wielu względów przypomina typy ekonomów dawnych dworków szlacheckich na Litwie. A wzbogacony gospodarz rzuca się na korzystne spekulacye, i dworek swój wiejski wraz z ziemią wydzierżawia. Inni, złożywszy bardzo znaczne kapitały, żyją z procentów i odsetek, bądź w mieście, bądź na wsi. Kurlandzcy i ryscy kapitaliści Ł. nabywają nie tylko znaczniejsze obszary ziemi na wsi, ale i nieruchomości w mieście częstokroć kilkuset - tysiączne. Wielu z zamożniejszych wysyła oddawna swoich synów nietylko do gimnazyów, lecz nawet do uniwersytetów lub politechnik. W Dorpacie istnieje od lat 20 osobna korporacya studentów łotewskich „Lettonia", a w politechnice ryskiej od r. 1897 korporacya ,,Zelonia“. Wszelako agitatorowie chętniej wysyłają *swych synów do uniw. moskiewskiego, skąd zwykle ci wracają z usposobieniem niemcożerczem i z większą jeszcze zaciekłością, niż ich ojcowie, agitują po klubach łotewskich, nad któremi zwłaszcza rozciąga swój wpływ klub Ł-ów ryskich, za pomocą pisarzy i nauczycieli gminnych, z którymi ciągłe utrzymuje stosunki Oni to w 1. 1905 i 1906 wywołali w krajachjjłotewskich znaną powszechnie rewolucyę, której ofiarą padło tyle dworów i zamków, a której represya barbarzyńską odznaczała się okrucieństwem. Wogóle jednak wyznać należy, że Ł. podobnie jak Żmudzini, z natury bardzo są spokojni. Gdzie nie ulegli obcym wpływom rewolucyjnym, tam i dotąd odznaczają się umiarkowaniem, a ulu-bionem ich zatrudnieniem jest rolnictwo. Utrzymujących się z rolnictwa liczono w r, 1905 około 80°/₀ całej ludności kraju przez ich szczep

W r. 1868 wy-

G. M

zamieszkałego, liczba zatrudnionych w sferze przemysłu i handlu wynosiła w tymże czasie 11%« utrzymujących się z usług osobistych zaledwie 3%. Stan zamożniejszych gospodarzy nosi się o ile możności z pańska; zwłaszcza tych, co przebywają po miastach, trudno od mieszczan niemieckich odróżnić. Iuteligencya liczy wielu adwokatów, lekarzy i pastorów, a na Łotwie katolickiej kapłanów. —6) F o 1 k 1 o r. Podania z In-fiant polskich, z okolicy zamczyska Łucyńskiego, z gminy Stygłowskiej, spisał i przełożył w r. 1895 Władysław Weryho („Bibl. Wisły“). Podania z innych części ogłasza „Mag. der lettisch-literarischen Gessel].“ od lat wielu. Tamże opisywane bywają dokładnie obrzędy weselne Ł-ów Mają liczne pieśni gminne, przy których odśpiewywaniu zachowują obyczaje prastare. Znaczną część tych pieśni zebrał i wydał w r. 1808

G. Bergmann. Następnie Büttner ogłosił wr. 1844 parę tysięcy tychże pieśni gminnych w „Mag. d. lett. lit. Gesell.“ (VIII). dał w Wilnie Łot. Sprogis kilka tysięcy piosnek ludowych („Pamiatniki łatyszskago narod-nago tworczestwa). Rok 1869 przyniósł zbiór pieśni gminnych Ł-ów polsko-inflanckich, ogłoszonych przez G. Manteuffla w ,,Mag. d. lett. lit. Gesell.“ (XIV). — W r. 1879 Briwzemneks w Moskwie wydał zbiorek pieśni łotewskich a a w 1. 1874 i 1875 A. Bielenstein w Lipsku nowy obszerny zbiór (9000) pieśni gminnych z całej Łotwy w kilku częściach. Z tego zbioru wyciągnął wiele udatnych piosnek K. Ulrnann i wydał je w tymże roku w przekł. niemieckim; zbiorek z wielu względów ciekawy i pouczający. W r. 1876 wyszedł w Libawie zbiór pieśni, zebrany wyłącznie na wybrzeżach rzeki Wenty, a w 1. 1884 i 1885 ogłosił B. Dikrik w Rydze (2 zesz.) takież pieśni: „Latweschu tausas desmas krajums'⁴. W r. 1889 ogłosiła „Komisya umiejętności“ klubu łotewskiego w Rydze drukowanych 1375 piosnek gminnych : „1375 tautas desmas“ (Mitawa 1875), a w r. 1890 klub łotewski w Mitawie 168 piosnek ludowych „Tautas dsesmu wirknes“. W 1. 1891 i 1892 „Zbiór wiad. do antr. krajowej“ umieścił cały szereg pieśni gminnych łotewskich, którym wartości naukowej przypisać nie podobna (t. XV — XVII. Oto przykład: płaszcz gwiaździsty po łotewsku „zwajgznu dekis“ interpretuje autorka zbioru słowami: „z gwiazd deska na grzbiecie¹' (sic!). W tymże czasie wydał E. Walter pieśui gminne Ł-ów polsko-inflanckich (2 t.). W r. 1897 Łotysze Wissendorf i K. Barohns rozpoczęli w Mitawie wydawnictwo 40 zeszytów, w których dotąd ogłoszono 20 000 pieśni gminnych łotewskich ze wszyst-kiemi onych waryantami, posługując się liczuemi innemi znanymi już zbiorami (zesz. I—IV w Mitawie 1895 — 1897; pozostałe w Rydze 1900 — 1905) wydanie pod każdym względem wzorowe. Zaznaczyć to winniśmy, że przy ocenie zbioru E. Woltera, pod względem dyalektycznym, czynny udział

Wiel. Eucykl. Powsz, Uustr. Ser. L TXLV, Zesz- 353b.

brało dwóch kapłanów katolickich, ks. F. Tra-sun i ks. P. Smelters, którzy wyszli z grona tegoż ludu łotewskiego. Po szczegóły obszerniejsze ob. w kilkudziesięciu tomach pisma „Mag. der lettisch-liter. Gesellschaft⁴', tudzież prace polskie Manteuffla, jak oto: „Łotysze" w „Słów. geograficz.“, V, 741 — 751; „O Łotyszach" w „Kwart, histor." (1895,    437 — 445);

„Listy z nad Bałtyku⁴' (Kraków 1889 — 1896, mianowicie listy II. III — VII); książka zbiorowa, poświęcona pamięci A. Mickiewicza „Z ziemi pagórków leśnych, z ziemi łąk zielonych⁴' (Warszawa 1899). Znakomicie dobrane typy Ł-ów z Inflant polskich i Kurlandyi dolnej znaleźć można w t. 1 dzieła „Polska, obrazy i opisy'⁴ (Lwów 1906; J. Karłowicz „Lud, rys ludoznawstwa polskiego'⁴).

7) Łotewskie ruchy. Już w początkach w. XIX panowało wśród Ł-szów niezadowolenie, wywołane uciskiem ze strony obszarników niemieckich: „rokosze głodu⁴⁴, wychodźtwo do „kraju ciepłego“, t. j. do Cesarstwa (w trzeciem dziesiątku), tłumne przejścia na prawosławie (w piątem dziesiątku wskutek rozpowszechniania pogłosek, że kto przyjmie prawosławie, otrzyma na własność ziemię; dokonało tego przeszło 140 000 włościan, zwłaszcza w okolicach Ko-kenhuzy i Goldyngi). Dopiero w połowie w. XIX, kiedy powstały stan miejski i inteligen-cya miejska, niezadowolenie to przybiera kształty ruchu narodowego. — Już w r. 1848 zaczęły się śród młodzieży łotewskiej tworzyć kółka, pracujące nad stworzeniem literatury i nad oświatą ludu. Baronowie niemieccy okrzyczeli te kółka za gniazda rewolucyonistów, choć pierwsi narodowcy, „Młodo-łotysze“, dążyli jedynie do zdobycia warunków dla rozwoju kulturalnego i do stworzenia literatury łotewskiej. Początkowo pracę w tym kierunku prowadzono potajemnie. R. 1868 ruch wchodzi na drogę legalną. Powstaje w Rydze Komitet pomocy głodnym w Estonii; uzyskano prawo urządzenia w Rydze 5 odczytów i jednego przedstawienia amatorskiego po łotewsku, oraz zawiązuje się dotąd istniejące Stowarzyszenie łotewskie, ognisko ruchu narodowego. R. 1871 odbywa się pierwszy Zjazd rolników łotewskich (514 uczestników). R. 1873 obchodzono pierwsze uroczyste Święto śpiewacze łotewskie, zwołano drugi Zjazd łotewskich rolnikowi pierwszy Kongres nauczycielski (520 uczestników). Zjazdy te stają się dźwignią odrodzenia narodowego. Zwłaszcza rolę poczesną odegrały uroczystości śpiewacze w latach 1880, 1888 1895. Niemcy uznali te objawy za niepożądane i rozpoczęła się walka, przybierająca tym jaskrawsze kształty, im bardziej wzmagało się przeciwieństwo pomiędzy obszarnikiem Niemcem a parobkiem Ł-em, oraz im bardziej wzrastał napływ Ł-ów do miast. Nienawiść do Niemców ; wyrażenie Saks toleb, Niemiec idzie, jest postrachem dzieci) sprzy-

6

E. Chw

E. Chw.

P.

jała rozwojowi „ruchu rusofilskiego'. Spodziewano się, że drogą tą uda się kraj odniemczyć. Ale oswobodziciele przekształcili się prędko w ru-syfikatorów i do ucisku niemieckiego dołączył się rossyjski. Tymczasem wzrosły wielkie miasta przemysłowe: Ryga, Libawa, Dorpat i Mitawa i powstała wielotysięczna ludność łotewska robotniczą. Skutki tego ujawniły się w r. 1905, kiedy proletaryat miejski objął kierownictwo nad ruchawką ówczesną, zwłaszcza w sprawie rolnej. Wieś stała się widownią czynów skierowanych przeciw obszarnikom wogóle, nie tylko przeciw Niemcom. Zwłaszcza walka o wyzwolenie gminy z pod przewagi baronów przybrała charakter jaskrawy. Baronowie, pragnąc skłonić rząd do energicznego stłumienia ruchu, rzucili podejrzenie, że chodzi tu o przetworzenie gmin w rzeczy-pospolite, i ściągnięto na kraj surowe wyprawy karne. Rok 1905 tworzy, rozgraniczenie w ugrupowaniu sił społecznych na Łotwie, Dawny podział na „Starołotyszów“ i „Młodołotyszów“, na sympatyzujących z Niemcami i na nacyonalistów-rusofilów stracił podstawę bytu zupełnie, zaczęły się tworzyć stronnictwa na zasadach kiasowości oparte. Wyrastały stronnictwa skrajne: stronnictwo szlachty niemieckiej (,,Bałtyckie stronnictwo konstytucyjne“) i ,.Łotewska soc.-dem. partya robotnicza“. Trudniej było zorganizować się mieszczaństwu łotewskiemu. Skrajni monarchiści z pośród niego utworzyli ,.Łotewskie stronnictwo ludo-we‘‘, którego program streszcza się w uznania silnej władzy monarchicznej, zjednoczeniu Ł-ów na gruncie narodowym, wykorzenienia rewolu-cyi i zaprowadzeniu niektórych reform samorządnych. Taki sam program, nieco liberal-niejszy, ma i „Łotewskie stronnictwo reforma-torskie‘‘: pokojowy rozwój narodowości łotewskiej na zasadzie manifestu d. 30 października i domaganie się jęz. łotewskiego w szkole, sądzie i samorządzie. Trzeciem stronnictwem mieszczańskiem jest „Ł-ska partya konstytucyjno-demokratyczna“ domagająca się szerokiego samorządu dla kraju, opartego na cenzusie majątkowym, jęz. łotewskiego w szkole, oddania włościanom na własność ziemi przez nich uprawianej. Drobne mieszczaństwo i włościanie .tworzą ,,Stronnictwo demokratyczne łotewskie“, domagające się 4-przymiotnikowego prawa wyborczego, wolności sumienia, nietykalności osoby i mienia, wolności strejków, rozdziału kościoła od państwa i szerokiego samorządu dla kraju (podziału na 2 gubernie zamiast dotychczasowych 3). Autonomii domaga się jedynie Ł-ska soc.-demokracya (Ł-ów liczono 1070 295 w r. 1897 w obrębie gub. Kurlandzkiej, Estońskiej i Inflanckiej; nadto 217 000 w Witebskiej. Ogółem, wraz z koloniami w Rossy i, głównie na Kaukazie, w Brazylii i w St. Zjednoczonych, liczą Ł-ów przeszło na iy₂ mil. głów). Por. C. E. „Prądy autonomiczne śród narodo-

wości państwa rossyjskiego“ („Wiek XX“, 1909, JM® 17); Petersoii R. „Łotyszi“ („Formy nacjo-nalnago dwiżenia w sowrjemiennych gosudar-stwach“ Petersburg 1910); Trausche A. „Die lettische Revolution“ (Berlin J 906 —1907).

Łowat’, rzeka wypływa z jez. Łowacin (Za-wiesno) w pow. horodeckim, gub. witebskiej. Długa 444 w. Początkowo na przestrzeni 20 w. płynie na płd.-wsch., przepływa jez. Mieże i odtąd biegnie głównie na płn.-wsch. przez powiaty gub. Witebskiej, Pskowskiej i Nowogrodzkiej. Od Wielkich Łuków zaczyna być spławną, lecz żegluga jest utrudniona wskutek kamieni podwodnych. W biegu zaś dolnym Ł. jest spław-na podczas rozlewów wiosennych, latem zaś staje się płytką. Wogóle na całej swej przestrzeni Ł. jest żeglowną na przestrzeni 128 w., a spławną na 238 w. Wpada do jez. Umienia, tworząc przy uściu deltę. Nad nią leżą: Wielkie Łuki i Chołin. Niegdyś rz. Ł. tworzyło ważną drogę handlową między Rossyą a Polską.

Łowczy. W dobie piastowskiej urząd ten był ważnym zawodem. Kroniki mówią o Ł-ych Bolesława Chrobrego, a w dokumentach z r. 1208, 1228,    1248 wspominany jest Ł. pod

nazwą Venator. W dokumencie kujawskim z r. 1250 mamy wyraźnie że Ł-ych dworskich, urządzających polowania książęce, zwano psia-rzami, mieli bowiem pieczę nad sforami ogarów. Do składu urzędników honorowych Rzplitej należeli: Ł. koronny, Ł. litewski, Ł. nadworny koronny i Ł-wie po ziemiach, którzy nosili tytuły bez żadnych obowiązków, jeno dla zwyczaju i uświetnienia majestatu monarszego. Urząd „podłowczego“ nie uzyskał stałego bytu (Lelewel). Panowie polscy (których podstawą kuchni, żywiącej liczne rzesze sług, dworzan i gości, bywała w zimie zwierzyna) mieli swoich Ł-ych, podłowczych, nadłowników, strzelców, polowników, dojeżdżaczów, ptaszników, sokolników lub sokolniczych, bażantników, źwierników (dozorców zwierzyńca), stanowniczych, objezd-ników, osaczników, szczwaczów, sietniczych, kotłowych, psiarczyków. Łowiectwo było zawodem, wymagającym wielu praktycznych wiadomości, a dobry Ł. był poszukiwanym oficya-listą. Ludzie ubodzy znajdowali na tej drodze kawał chleba u możnych. Zasłużony strzelec wychodził u możnej szlachty na Ł-go. Żonę Ł-go ziemskiego zwano „panią łowczyną“ , a syna „łowczycem“.—Por. Glogera „Encyklop. Starop.“ III, 163.

Łowejko (Łowiejko), herb polski. Na tarczy w polu czerwonem—kotwica srebrna, zamiast słupa jakoby nawiązanie mająca. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra białe. Odmiana herbu kotwica (ob.), powstała prawdopodobnie w drugiej połowie w. XVI, a używana przez litewski ród Ł-ów w Minszczyź-nie. — Źródła: Kojałowicz; Niesieeki; Borkowski.

Dr J. P.

Łowicka księżna, ob. Grudzińska Joanna.

Łowicki Maciej (* 1816 w Waskach (pow. Bielski, gub. Grodzieńska), lekarz. Po ukończeniu szkół w Białymstoku od r. 1834—1839 słuchał nauk lek. w Wilnie, jako wychowaniec Instytutu lekarskiego, co go obowiązywało do służby rządowej. Uzyskawszy dyplom lekarza klasy I wstąpił w r. 1840 do szpitala 2-go okręgu kawaleryjskiego kolonii wojskowych, później był w oddzielę t. z w. „nad Bosforem“; w tymże jeszcze roku zesłano go na Syberyę, tam pracował jako ordynator w lazarecie kojdałow-skiin; w r. 1843 przeniesiono go do 12 batalionu sybirskiego. Powróciwszy do kraju w r. 1858 pełnił obowiązki lekarza powiatu naprzód w Kownie, potem w Białymstoku. Uwolniwszy się od służby w r. 1865 osiadł na wsi w Nurczy-ku (pow. brzeski).—Do pióra był chętny; prace jego polskie, ogłoszone w „Przegl. naukowym“ (od 1844) ,,Pam. Tow. lek. warsz.“ (od 1845) i ,,Tygod. lek.“ (od 1853) wylicza je Koźmiński w „Słów. lek. pols.“ (279), rossyjskie zaś w piśmie „Drug zdrawja“ (od 1845); Bieliński w „Stan. nauk lek. za czasów Akad. wil.“ (672 i nast.).

Łowicki powiat, graniczy na płn. z pow. gostyńskim i sochaczewskim, na wsch.—z so-chaczewskim i błońskim, na płd. -- ze skierniewickim i brzezińskim i na zach. — z brzezińskim, łęczyckim i kutnowskim; 21.96 mil kw. obszaru. —L u d n o ś ć. W chwili utworzenia swego (1867) liczył 52 559 m-ców, obecnie (1908) 98 410 (49 095 męż. i 49 315 kob,) podług wyznania: 88 042 katolików, 5 882 staro-zakonuych, 3129 luteran, 844 maryawitów i 513 prawosławnych. Według spisu r. 1897: 88.99 % Polaków, 6.28% Żydów, 2.47% Wiel-korusinów (z załogą wojskową), 1.66% Niemców i 0.6% iû- narodowości; w miastach (Łowicz) przebywa 11614 m-ców (5 942 katolików, 4011 starozakonnych, 680 luteran, 250 maryawitów i 461 prawosławnych), po osadach: (Bolimów — 2122 m-ców*, Bielawy — 1090 i Sobota — 1098) 4310 m-ców (3 250 katolików, 977 starozakonnych, 64 luteran i 19 prawosławnych), na wsi — 82 486 m-ców (78 850 katolików, 2 385 luteran, 894 starozakonnych, 324 maryawitów i 33 prawosławnych). —P o-wierzcbnia. Nizina płaska, zaklęśnięta, obniżająca się ku środkowi. Bzura przerzyna powiat z zachodu na wschód i wytwarza liczne mokradła po prawej stronie (jedyne w powiecie jeziora, zwane tu stawami, Rydwan i Okręt). Niegdyś puszcza rozległa, obecnie pozostały szczątki zaledwie z dawnych lasów. Na 105 765 djes. obszaru ogólnego (w 1907) było 89 860 d. roli (75.5$), 6.2% lasu (6 595), 5.4% pastwisk (5 301), 4.-2% pod domostwami i ogrodami (4425) i 3887 djes. nieużytków (3.7%). Stan posiadania. Do włościan należy 71.4% obszaru (75 570 dj.), do dworów 25.3% (26 771) do osad 1.7% (1 747), do miasta 1.3% (1401), do ministeryum Dworu 0.3$. Włościanie mają 63 424 dj. pod rolą, 3(501 pod łąkami, 3159 pod pastwiskami, 2 854 pod nieużytkami, 2 341 pod sadybami i ogrodami i zaledwie 291 lasu. Posiadłość dworska składa się z 15 282 djes. roli, 5 861 lasu, 2 446 pastwisk, 1 623 łąk, 971 nieużytków i 598 pod domostwami i ogrodami. Posiadłości drobnoszlacheckich niema wcale. Wśród gruntów osad: 1 134 d. roli, 203 lasu, 172 łąk, 92 pastwisk, 84 pod domami i ogrodami nakoniec 62 nieużytków. Folwarki są nieliczne (w 1906 wszystkiego 42 dwory) i średnie (mniej więcej 534. 5 d.), wsi zaś włościańskie wyróżniają się zamożnością i kulturą względnie wysoką, Przeszło 34.6% gospodarstw włościańskich (z ogólnej liczby 1 915 w 1901) na gruntach nadanych mają powyżej 15 mrg. ziemi. Osad włościańskich poniżej 3 mrg. jest zaledwie 4.8%. Ten sam stosunek (34.2%) utrzymuje się i na gruntach zakupionych przez włościan od dworów, z tą tylko różnicą, że drobnych gospodarstw jest jeszcze mniej (2.2 $ ). To też ludność nie wychodzi na żadne zarobki po za granice powiatu. Emigrują przeważnie z miast Żydzi. Bezrolni (1 855 w 1901) znajdują zarobek na miejscu.—P r z e m y ś ł i rolnictwo. Płócienuictwem domowein truduią się w gminach: Bąków, Bielawy, Dąbkowice, Jeziorko, Kompina, Lubianków, Łyszkowice i Nieborów; tkactwem wełuiaków w Bąkowie, Jeziorku i Kom-pinie; gonciarstwem— w Bolimowie. —Gleba bardziej sprzyja uprawie żyta, owsa i kartofli, niż pszenicy, która się tylko na pewnych kawałkach udaje (głównie w gminach: Bąków i Jeziorko). Służebności istnieją zaledwie w 3 majątkach (w 1902), szachownica w 2 folwarkach (1907). Dzierżawa dość rozpowszechniona; w r. 1906 wypuszczono w dzierżawę 4 966 djes. (136 d. włościanom). Rozwija się hodowla koni: „księżaki" hodują tęgie, rosłe konie, pochodzenia krajowego, które zbywają hen po za granice powiatu. — Przemysł fabryczny mało rozwinięty: w r. 1906 wartość fabryczna dosięgała 1 887 787 rb., w tem na sam Łowicz l 360 000 rb. W powiecie istnieje cukrownictwo, gorzelnie, browary, olejarnie, mydlarnie, młyny wodne, i wiatraki. Środki komunikacyjne dość obfite: koleje WarsZ;-bydgoska i Warsz.-kaliska; 5 dróg bitych przerzyna powiat.—O świata. Urząd zenia kultii-r al n e. Oświata na poziomie nieco wyższym, niż średnio w Królestwie. W r. 1897—31 $ osób umiało czytać i pisać: śród mężczyzn —34.3 $, śród kobiet — 27.7 $. Na cały powiat jeden szpital w Łowiczu. W kilku gmiuach (Bolimów, Kompina, Nieborów) kasy pożyczkowo-oszczęd-nościowe.—Po dział. Pod względem kościelnym powiat tworzy dekanat łowicki, składający się z 19 parafii. Pod względem administracyjnym składa się z jednego miasta (Łowicza) i 9 gmin: Bąków (10 148 ra-ców), Bielawy (11 096), Bolimów (6 496), Dąbkowice (12 445), Jeziorko

Łowickie księstwo—Łowicz, m-to.

E. Chw.

zo-

J. B.

(11452), Kompina (9 201), Lubianków (6973), Łyszkowice (14191) i Nieborów (4 799).

Łowickie ksi§stwo. Obszar dóbr w Królestwie Polskiem, będących obecnie własnością cesarzów rossyjskieh. Obejmuje dawne posiadłości arcybiskupów gnieźnieńskich w Polsce, które następnie były (od r. 1795) własnością rządu pruskiego, a później nadane zostały przez Napoleona I marszałkowi Davoust w r. 1806 (przyczem Davoust samowolnie rozszerzył swe posiadłości), po utworzeniu zaś Królestwa Kongresowego w r. 1815 włączone stały do dóbr rządowych Królestwa. Obszar ten w r. 1820 został nadany wyrokiem królewskim Aleksandra I (22 czerwca/4 lipca) w. ks. Konstantemu Pawłowiczowi w nagrodę zasług położonych przez niego w sprawie or-ganizacÿi wojska polskiego. W. ks. Konstanty dopuścił następnie do współwłasności dóbr łowickich małżonkę swą Joannę z Grudzińskich, która z tego względu otrzymała na mocy postanowienia Aleksandra I z d. 8/20 lipca tytuł Księżny Łowickiej. Dekretem z d. 27 czerw./ 9 lipca, wydanym w Petersburgu przez Aleksandra I, ustalono granicę „dóbr Łowickich“, gdyż przy pierwotnem nadaniu wcisnęły się pomyłki, a te dopiero przy włączeniu tych dóbr do dóbr rządowych, których część składały, mogły być wykryte. Na mocy tego dekretu, kilka wsi i folwarków miały powrócić do dóbr rządowych (Strzelców, Płaskocin, Łagu-szew, Szerzniki, Goleńsk, Kłeczków, Świeryż, Wola Drzewiecka), natomiast wieś Otolice i 10 folwarków z ekonomii Łyszkowice, i 4 wsi z folwarkami z ekonomii Skierniewickiej włączono do dóbr Ł-ich, prócz tego część lasów rządowych i dwie posiadłości bądące przedtem własnością instytutową. W r. 1829 za Mikołaja I dodano jeszcze ekonomię Skierniewicką, Głu-czów, Bąków, Jeziorno i Kompin. W lat 7 po śmierci W. ks. Konstautego tytuł własności został formalnie na mocy decyzyi Mikołaja I w zwykłej drodze procedury hipotecznej przepisany na rzecz cesarza Mikołaja, a po jego śmierci taką samą drogą na rzecz Aleksandra

II. Ten sposób dziedziczenia Ł-a nadaje mu charakter własności koronnej przywiązany do osoby w danej chwili cesarza rossyjskiego i króla polskiego panującego. W dobrach Ł-ich już od r. 1820 i 1829 rozpoczęto oczynszowywanie osiadłych w nich włościan. Obszar ks. Ł-go wynosił w r. 1910: leśnictwo Skierniewickie 8647.26 djes., Lubocheńskie 14009.09, Radzickie 16545.95, osada pałacowa w Skierniewicach 55.45, dzierżawy czasowe (folwarki, młyny itp.) 3025.83, dzierżawy wieczyste (folw., mł. itp.) 1676.95, ziemie skupione od włościan i obywateli i włączone w celach myśliwskich do lasów 3723.39, ogółem 47.683.92 djesiatin. Por. „Słów. Geograficzny“; „Dziennik Praw. Król. Pols.“ t. VII i in.

Łowickie starostwo niegrodowe, w wdztwie i pow. Wileńskim. Według spisów pod-skarbińskich z r. 1772, obejmowało wójtostwa: Giełozuny, Giduny, Łowcze, Łowcykuny. W tym czasie po Brzostowskich, którzy wspólnie s-two Bystrzyckie (oh.) dzierżyli, posiadał je Frau. Rohoziński, który opłacał kwarty złp. 404 gr. 5, a hiberny złp. 800.

Łowicz: 1) Stan obecny, m-sto pow. gub. warszawskiej nad Bzurą, w miejscu zbiegu trzech jej dopływów: Jarzębówki, Uchanki i Zielkówny, pod 52⁰H’l szer. płn. i 37°40’5 dł. wsch., węzeł kolei linii Warsz. - bydgoskiej i Warsz.-kaliskiej; 11 614 m-ców w r. 1908 (6 267 mężcz., 5 347 kob.; 5 942 katolików, 4 011 starozakonnych, 680 luteran, 361 prawosławnych i 250 maryawitów). Sześć kościołów: kol-legiata (1100 wystawiony, 1433 do godności kol-legiaty podniesiony, z licznemi pomnikami i cen-nerni pamiątkami) na Rynku Starym; kościół św. Ducha parafialny, gotycki (1404 przez arcbsp.

M. Kurowskiego fundowany), św. Leonarda (1626 przez K. Cebrowskiego), św. Wojciecha popijarski (1672), pomisyonarski (1689) i kościół z klasztorem panien Bernardynek (1660 przez

M. Sadowskiego założony). Dwie cerkwie: parafialna (w b. kaplicy prymasów) na Starym Rynku i pułkowa (w gmachu podominikańskim); kościół ewangielicki (1838 - 1840 według projektu Łuczaja wzniesiony z dzwonnicą r. 1866 zbudowaną) i synagoga (1871 rozpoczęta, w 1897 wykończona na pamiątkę sto-letniej rocznicy pobytu żydów w Ł-czu). Ratusz (1821 wzniesiony), szpital św. Tadeusza (1838 przez księdza hr. Tad. Łubieńskiego fundowany, z ochroną od r. 1884 dla dzieci i domem dla starców i kalek), teatr (1880; kurtyna z widokiem Ł-cza), mały ogród spacerowy (od 1866; t. zw. „deptak“), a most żelazny na Bzurze systemu kratowego (1860—-1861). Liczne ogrody warzywne i owocowe (owoce tutejsze słyną daleko). Szkoła 7-kl. realna, progimnazyum żeńskie, 2-kl. szkoła męz-ka, jednoklasowa 3-oddziałowa ogólna z jęz. rossyjskim i niemieckim, takaż z językami ros-syjskim i innym słowiańskim (to znaczy polskim) i początkowa szkoła żeńska. Życie towarzyskie ogniskuje się w resursie obywatelskiej. Straż ogniowa ochotnicza (od 1878), założona przez H. Wyszyńskiego i R. Oczykowskiego, oraz „Nazaret“, przytułek dzienny, z nauką, elementarną i początkową nauką rzemiosł dla 40 chłopców. Od r. 1870 istnieje księgarnia z czytelnią (od 1897 z drukarnią), oddział T-stwa Kultury Polskiej. Wodociągów niema. Wody do picia dostarczają 2 studnie artezyjskie. R. 1906 wartość wytwórcza fabryk tutejszych wynosiła rb. 1 360 000: 2 mydlarnie Casparego i Markiewicza, fabryka wyrobów galanteryjnych od r. 1872 M. Janczego, warsztat wyrabiający „płochy“ od r. 1876 Balzera, garbarnia od r. 1878 Szabłowskiego, fabryka pieców i wyrobów z terrakotty od r. 1879 Andrzejowskiego; zakład

narzędzi rolniczych od r. 1893 A. Starzyńskie- zajmował się w Budzinie na Węgrzech i tam go, 2 młyny parowe, browar Reineckiego od r. ¹ też umarł. — 2) Adam, nazywany też A. de 1812, T-stwo Ł-ckie przetworów chemicznych ¹ Bochyn, do uniwersytetu krakowskiego wstą-od r. 1896 i in.—Handel dość ożywiony. Kasa ¹ pił w r. 1485; w 1. 1488 i 1492 zdobył stopnie wkładowo-zaliczkowa urzędników pow. łowickie- ¹ filozoficzne. W r. 1499 odbył w uniwersytecie go (od 1881), oszczędnościowa (od 1887); sław- ¹ dysputę głośną, zaszczyconą obecnością króla ne ongi jarmarki    (największe obroty ma jar-    '    Jana Olbrachta i    brata jego królewicza Ale-

mark dwudniowy    na św. Jana i 4-dniowy na    ksandra. Był w    Krakowie profesorem oraz le-

św. Mateusza: na konie, bydło, wyroby siodlar- karzem przybocznym kólów: Jana Olbrachta, skie, rymarskie, kuśnierskie, bryczki, powozy Aleksandra i Zygmunta I (f na końcu r. 1513, i t. p.). Prócz urzędów powiatowych i miej- albo na początku 1514).—3) Stanisław, wy-skich Ł. jest siedzibą sądu pokoju i wydziału hy- Chowaniec uniwersytetu Jagiellońskiego; stopnie potecznego. 2) Dzieje: Wieś Łowisko, własność filozoficzne otrzymał w 1. 1512 i 1517. Pomino ks. mazowieckich,    istniała r. 1100. R. 1136    ;    że był lekarzem,    wykładał jednak w wydz. fi-

pap. Innocenty w    nadaniu swem nazywa ją już    lozoficznym, a w    r. 1529 był jego dziekanem.

pod laską Jak. Uchańskiego. R. 1583 odwiedził Ł. Stefan Batory. R. 1623 bawił w Ł-czu Zygmunt III z żoną. Jan Kazimierz, chroniąc się przed zarazą morową, przemieszkiwał tu w r. 1652 z dworem całym. R. 1672 prymas Praż-mowski zwołał do Ł-cza zjazd w celu zaprotestowania orężnego przeciw uchwałom konfede-racyi gołąbskiej. R. 1698 był Ł. głównem ogniskiem związkowych nie uznających obioru Augusta II. — Wiek XVII nie sprzyjał Ł-czowi: palił się kilka razy (1620, 1622,    1624, 1631,

1635, 1639, 1643 i 1647). Niszczał od najazdu Szwedów (1653), pospólstwa i Rakoczego (1657). R. 1720 zasiadał w Ł-czu ostatni synod archi-dyecezyi gnieźnieńskiej. R. 1760 założył w Ł-u prymas Łubieński stałą i dobrze opatrzoną drukarnię, która trwając do r. 1780 wiele dzieł wydała. R. 1764 został Ł. miastem grodowem. R. 1785 założono w Ł-czu na zamku prymasowskim, po przeniesieniu rezydencyi arcybiskupów do Skierniewic, fabrykę płótna. R. 1822 zamek rozebrano, a z materyału wybudowano pałac w Łyszkowicach. D. 30 lipca r. 1831 zajął gen. Murawjew Ł. i urządził tu podstawę operacyjną do działań przeciwko Warszawie.—Por.: Tarczyński W. „Ł., wiadomości historyczne z dodaniem innych szczegółów“ (L. 1899).

Z Łowicza pisało się 7 lekarzów naszych dawnych: 1) Maciej, kształcił się w Krakowie, gdzie w 1. 1480 i 1485 stopnie filozoficzne uzyskał-, nie wiadomo gdzie otrzymał dyplom doktora med. Wykonawstwem lekarskiem

E. Chw.

Ł-czem. R. 1240 Konrad mazowiecki nadaje W r. 1522 napisał jakoby tragiedyę p. n. „Sąd Ł. arcyb-pom gnieźnieńskim, a r. 1263 litwini Parysa“; między r. 1521 a 1540 ogłosił w Kra-w perzynę go obracają. Ok. r. 1355 arcbsp. kowie kilka prac po łacinie, treści nie lekar-Jarosław Bogorya ze Skotnik wznosi tu rezy- skiej, wylicza je Kośmiński w „Słown. lek. pol-dencyę arcybiskupią. R. 1359 Ziemowit ks. ma- skich“ (290). — 4) Cypry an, doktor med. i zowiecki nadaje Ł-wi przywileje, a jeszcze I filoz. profesor uniwersytetu Jagiellońskiego, nau-większe Kazimierz Jagiellończyk r. 1463. Były j czyciel Józefa Strusia, Wedelickiego to złote czasy Ł-cza, które pożary w 1. i Szymona z Ł-a (ob. te nazw.). Struś w r. 1515 i 1525 przerywały. W Ł-czu rządził na ! 1529 na cześć jego napisał wiersze łac. p. n. początku w. XVI Jan Łaski (ob.) i wyrugo- „De medicae artis excellentia“. Podług Starował stąd żydów na lat przeszło 250. R. 1556 wolskiego („Hecacontas“ n. 78) C. miał napi-zasiadał synod prowiucyonalny pod przewodni- sać dzieło „Medicina practica“, bibliografom ctwem Mik. Dzierzkowskiego. R. 1566 powsta- naszym nieznane. — 5) Szymon (f 1538) ła słynna drukarnia Stanisława Murmeliusa. R. kształcił się w Krakowie, gdzie w 1. 1522 i 1572 odbywał się w Ł-czu zjazd Wielkopolan 1532 stopnie filozoficzne osiągnął, później posiadł także dyplom doktora sztuk wyzwolonych i med., lecz nie wiadomo gdzie mu go przyznano, może także w Krakowie. To, co historycy nasi piszą o S-ie, że był lekarzem sławnym i uczonym, profesorem med. w Krakowie, jako też lekarzem przybocznym abpa prymasa Jędrzeja Krzyckiego, a następnie kaszt, gnie-zieńskiego P. Opalińskiego, zdaje się, że zaliczyć trzeba do twierdzeń niczym nie popartych, na co zwrócił już uwagę prof. J. Rostafiński („Nasza literat, botaniczna w. XVI“, Kraków

1888). Kilka prac łac. przez niego wydanych w Krakowie, wartości naukowej nie posiada i nie posiadało nigdy, są to bowiem kompilacye, widocznie na zamówienie drukarzów i wydawców krakowskich sporządzone na prędce; znaczenie pewne, ale nie lekarskie, posiada tylko jego „Enchiridion medicinae pro cyrunculis huius artis etc.“ (Kraków 1537 z dodatkiem „Aemilius Macer da herbarum virtutibus etc.“) ponieważ w nim mieści się słowniczek nazw lekarsko-botauicznych łacińsko-polski. — Inne prace Sz-a wyszczególnia Kośmiński w „Słown. lek. polskich“ (290). —6) Feliks, brat rodzony Szymona, podług Gąsiorowskiego także prof. med. w uniwersytecie Jagiellońskim, podobno z biegłości w sztuce lekarskiej wsławił się w Hiszpanii na dworze cesarza Karola V.—7) Wojciech, doktor filoz. i med. wykształcony we Włoszech-, w r. 1657 był radcą nacyi polskiej w Padwie. Po za tym nic o nim nie wiemy.— Por.: L. (ląsiorowski „Zbiór wiad. do hist. sztu-

Dr J. P.

ki lek. w Polsce“ (I, 191 i 219—226); Kośmiń-ski „Słown. lek. polskich“ (289 i 290) i J. Lachs „Kronika lekarzy krak. do końca w. XVI“ (Kraków 1909, str. 26).

Z Łowicza Łukasz, malarz. W Czerwińsku, w kościele kanoników regularnych laterańskich, znajduje się obraz N. Panny, cudami słynący, pędzla tego malarza. Obraz ten stał w skarbcu przez księży zachowany; gdy wielki ołtarz z Krakowa sprowadzono, osadzono go w nim. Od r. 1647 zaczęły się objawiać cuda tego obrazu, które w r. 1648 po wyznaczeniu do udowodnienia ich komisyi, przez b-pa płockiego Karola Ferdynanda królewicza zatwierdzone zostały („Większa Enc.“ Orgelbr.).

Łowiec, myśliwiec, odpowiednio do rodzaju swych zajęć i obowiązków miewał nazwy rozmaite. Był ł o w c z y (ob.) czyli główny rządca i kierownik łowów, był ptasznik, zastawia-jący sieci, sidła i inne samołówki na ptaki, sokolnik lub so kol ni czy, układający sokoły i jastrzębie do łowów i z niemi polujący, stanowniczy, znawca kniei, przecho-dów zwierzyny i rozstawiający myśliwych. Strzelcem był Każdy uzbrojony w broń palną, polownik zawiadywał chartami w polu; bażantuik miał dozór nad bażantarnią; źwiernik był dozorcą zwierzyńca; dojeżdżać z lub objezdnik konno charty prowadził i zwierzyny złapanej dojeżdżał; osocznik sieci rozstawiał i strzegł; sietnik lub siet-niczy sieci wiązał, naprawiał, zbierał, woził; szczwacz szczwał psy do gonienia; kotłowy i psiarczyk zajmowali się żywieniem psów. (Gloger „Enc. Starop.“).

Łowiecki język. Jak rybak, flis, bartnik tworzyli wyrazy, któremi wyłącznie się rozumieli, tak i łowcy byli w tej samej potrzebie. Starzy myśliwi karali „sworami“ młodych fryców, którzy, nie włożeni w tę mowę, używać jej nie umieli. Dobry myśliwy po kilku wyrazach poznawał, czy ma sprawę z frycem, czy ze starym ćwikiem, t. j. łowczym doświadczonym. Cząstkę jego podał Linde w („Słowu, jęz. polskiego“). Wikt. Kozłowski, kapitan 8-go pułku piechoty liniowej wojsk polskich a następnie asesor nadleśny w-dztwa Mazowieckiego, zebrał cały słownik jęz. myśliwskiego: „Pierwsze początki terminologii łowieckiej“ (1822), a w „Słowniku leśnym, bartnym, bur-sztyniarskim i orylskim“ (Warsz. 1846) pomieścił uzupełnienia. Józef Dunin Borkowski wydał rozprawę „O polskim języku łowieckim i o świecie łowieckim⁻ („Prace literackie“, Wiedeń 1838). Z poetów Bruno Kiciński ogłosił zbiór poezyi myśliwskich, w których z użyciem terminologii łowieckiej ogłosił polowanie na kuropatwy, słonki, skowronki, kaczki dzikie, głuszce, jelenie, dziki i wilki. W ostatnich latach przypomniał nam bogaty język łowiecki dawnych czasów Konrad Machczyński (w czasopiśmie „Łowiec polski“ 1899 — 1901; trzy

opracowania: terminologię zająca, sarny i wilka). Gloger („Enc. Staropolska“) zamieścił krótki wyciąg terminologii łowieckiej.

Łowieckie prawo w Polsce. W Polsce prawo łowów przysługiwało pierwotnie wszystkim mieszkańcom, powoli wyrobiło się jednak regale książęce polowania. Wtedy z konieczności musiało powstać P. Ł. określające stosunek mieszkańców do tego regale. Regale królewskie łowów obejmowało „polowanie wiel-kreu(venatio magna, venatio animalium superior um); (łowy na niedźwiedzie, dziki, jelenie, daniele, czasami także na kozły i sarny). Nadto do regale należało polowanie na żubry i tury. Przeciwnie polowanie małe {venatio parva) nie objęte przez regale było dozwolone wszystkim. Kary nakładane za przekroczenie książęcego regale polowania były b. wysokie. Książe miał prawo nadania każdemu ze swych poddanych prawa polowania na obszarze całego państwa, bez względu na to, do kogo dobra należały. W ten sposób drogą licznych nadań przeszło prawo nawet większego polowania na osoby prywatne; najpóźniej zmiana ta nastąpiła co do turów, żubrów i bobrów. Kolonizacya niemiecka przyczyniła się również do upadku regale łowów. Przy wprowadzeniu bowiem prawa niemieckiego uwolniono ludność od obowiązków łowieckich, jako to stanu, pieczy, sokołowego, bobrowego i t. d., co uniemożliwiało wykonywanie regale. We wsiach duchownych prawo polowania niekiedy później, na mocy układów o-sobnych, wracało do książąt, zwykle jednak tworzyło przywilej sołtysów, którzy za to składali swym mocodawcom część zwierzyny upolowanej. We wsiach prywatnych na prawie niemieckiem sołtysi otrzymywali zwykle tylko prawo polowania małego. Kmiecie korzystali z początku swobodnie z prawa małego polowania: inaczej niemożliwe byłoby nakładanie na nich danin pod postacią skórek lisich, kunich, a przedewszystkiem wiewiórczych, z któremi często można się spotkać w źródłach. Chłopi mogli polować na zwierzynę tylko na własnych gruntach; w razie wynikłych z P. Ł-go sporów, chłopów niewolnych sądził kasztelan, o ile chodziło o ludność wolną sądownictwo należało do księcia. Prawo chłopów swobodnego polowania na zwierzęta mniejsze ulegało stopniowo ograniczeniom z jednej stony z tego powodu, że polowanie to przyznawano sołtysom wsi ulokowanych na prawie niemieckiem, z drugiej zaś szlachta ścieśniała je na korzyść swoją. W końcu w. XIV zapada cały szereg ustaw miejscowych, ograniczających prawo poddanych do łowów: laudum piotrkowskie r. 1398, tudzież wieluńsko - ostrzeszowskie r. 1462 zabraniają poddanym łowienia zwierzyny sieciami; poznańskie r. 1435 zab. polowań na kuropatwy. Ustawy wydane dla ziem pruskich w 1. 1526 i 1538 zabraniały poddanym polować po lasach i polach, zastawiać sieci, nawet trzymać sidła, psy

myśliwskie i sieci pod groźbą ich utraty. Z ustawami określaj ącemi odbywanie łowów a obowiązuj ącemi cały kraj spotkać się można w prawie polskiem rzadko: w r. 1420 w statut warcki wchodzi m. inn. postanowienie, zabraniające polowania bez woli właściciela na cudzych gruntach od św. Wojciecha aż do zebrania wszelkich zbóż pod winą 3 grzywien, a to z tego powodu, iż „zające łowiący obykli się ubogim ludziom przezinierne szkody czynić, dobre ich żyto podebtując“. Można się spotkać w prawie polskiem z przepisami mającemi na celu ocalenie pewnych gatunków zwierząt od zagłady. Np. w r. 1557 na sejmie warszawskim postanowiono, „aby liszek młodych nie zbierano, u kogo je najdą, aby dziesięć grzywien przepadł, a liszki rozpuścić.“ Już wspomniane postanowienie Statutu wareckiego służyć ma za dowód, że prawo polowania służyło tylko właścicielom gruntów, względnie ludziom od nich do tego upoważnionym. Właściciel jednak gruntu nie powinien przeszkadzać zwierzynie przechodzić do lasów sąsiednich. W razie jeśli polowało kilku uprawnionych do tego, zwierzyna należała do tego, czyje psy ją wytropiły i wzięły. Jeżeli kto wytropił zwierzynę na swoim gruncie i ścigając ją przeszedł na grunt obcy, to wolno mu było pierwotnie dobić zwierza i na tej obcej dziedzinie. Zmianę pod tym względem wprowadziła dopiero ustawa r. 1775, która tworzy wielki krok w polskiem ustawodawstwie Ł-im. Orzekła, że odtąd nikomu nie będzie wolno polować na cudzym gruncie bez piśmiennego pozwolenia dziedzica, lub posesora gruntu, tak na zwierza, jak i na ptactwo, a to pod karą 1000 grzywien. Psy które się zapędziły na grunt cudzy, wolno było odwoływać, wszelako bez strzelania przed niemi zwierza. Dla ochrony zboża, nawet posiadający pozwolenie na polowanie mogli je odbywać jedynie od 1 września do 1 marca. To tak ra-cyonalne zresztą ograniczenie czasu polowania nie dotyczyło polowania na ptactwo, tudzież    1836 JV° 10).

wypadkach właściciel tych gruntów uie mógł nic przedsiębrać coby mogło wpłynąć ujemnie na polowanie: nawet nie miał prawa orać, kosić, ani wycinać łóz, na odległość rzutu kijem od gonów. Naogół biorąc na Litwie, posiadającej podpostacią Statutu Litewskiego kodeks urzędowy, czego tak bardzo brakowało Koronie, P. Ł. było dokładnie unormowane. Statut litewski wyznacza więc nie tylko karę za gwałtowne w lasach cudzych łowy, ale i cenę każdego zwierza przepisuje, czas zaś, w którym polować nie wolno, od wielkiej soboty do zebrania zbóż z pól określa. Statut litewski nakoniec ustanowił kary na psujących złośliwie przynęty ptasie i na wyławiających ptactwo leśne; szkodnik w takich wypadkach obowiązany jest płacić 3 rb. kary.—Zwięzłe przedstawienie całokształtu polskiego P. Ł-go: Dąbkow-ski „Uprawnienia złączone z własnością dóbr ziemskich“ („Przegl. hist.“ t. VII, zes. II). Nadto wyborne studyum Mańkowskiego „Prawo łowieckie w Polsce w Wiekach Średnich“ („Przew. Nauk. liter.“ 1909); St. Badeni „O łowiectwie polskiem w czasach Piastowskich“ (tamże 1899); Ostrowski „Prawo cywilne narodu Polskiego“ (I, 101—104).

Łowieckij Aleksy, przyrodnik rossyjski (* 1787 — f 1840). R. 1826 został profesorem mineralogii i zoologii w Akad. medyko - chirurgicznej w Petersburgu, r. 1834 dyrektorem Muzeum przyrodniczego w Moskwie. Uczeń M. Edwardsa, pierwszy zapoznał młodzież rossyjską z poglądami tego przyrodnika. Pierwszy również w Rossyi stosował w praktyce zasady teoretyczne agronoma Pawłowa. Z prac oryginalnych Ł-go zasługują na wzmiankę: „Ob usło-wiach sposobstwujuszczych proizrastanju rastenij woobszcze i w osobiennosti ekonomiczeskich“

(Moskwa 1829); „Oriktoguosija“ (Moskwa 1827); „Enthelmintognosia physico - medica corporis humani“ (M. 1834); „O razwitji swjeta w tie-łach organiczeskich“ (Ucz. Zap. Mosk. Uniw.

E. Chw.

dziedziców, którym wolno było polować kie-    Łowińska, ob. Owińska.

dy chcieli. Ustawa r. 1775 warowała rów-    Łowy (w Polsce). W Polsce Piastowskiej

nież 3-milowy pas około Warszawy, zastrze-    kto nie chciał, bywał myśliwym, jeżeli nie

żony dla króla ku jego rozrywce. W pasie    z zamiłowania, to z prostej konieczności. Wilki

tym oprócz dziedziców, względnie posesorów,    bowiem rzucały się stadami na ludzi i ich do-

ich służby, tudzież osób, które otrzymały po-    bytek, a inna zwierzyna dostarczała mięsiwa

Zwolenie od dziedziców, mogli polować królo-    na stół powszedni. Bolesław Chrobry utrzy-

wie. Osobna straż miała czuwać nad zwierzyną    mywał ptaszników i łowców z różnych narodów,

w tym okręgu.—P. Ł. na Litwie różniło się    którzy sztucznie łowili wszystkie ptactwo i

pod niektóremi względami od polskiego. Be-    zwierzynę, jaką stoły jego zastawiano. Zwłasz-

<jole polowania utrzymało się tam dłużej. Jesz-    cza do polowania z sokołami Piastowie musie-

cze w w. XVI nadają książęta litewscy podda-    li przyjmować sokolników z Zachodu przyby-

nym prawo polowania; podobnie zasada, że ' łych. A byli myśliwi zapamiętali: Paweł b-p można polować tylko na własnych gruntach, | krakowski (1260—1292) gdy w puszczy kiele-nie jest ugruntowana nawet w Statucie litew- \ ckiej jeden z myśliwych spłoszył mu zwierza, skim. Oto prawo polowania na bobry przysłu-    w gniewnem uniesieniu przebił go rohatyną,

giwało na Litwie pewnym osobom na zasadzie    którą wówczas miał w ręku, a gdy wybierając

dawnego zwyczaju lub nadauego prawa pew-    się na łowy, mszę odprawiał, słuchali jej jego

nym osobom na obcych gruntach, W takich    myśliwi, trzymając w pogotowiu psy i sokoły

w kaplicy. Pomiędzy sposobami łowieckiemi, jastrzębi wybornie „unoszonych“, a w sokolar-wymienionemi w dokumencie z r. 1287, są stępice (ob.) i jamy (ob. wilczy dół).

niach królewskich nierównie lepsze łowne ptaki. Zawierucha polityczna po ucieczce Wale-zego wszystko to rozproszyła. Batory nie zastał ani sokolników, ani sokołów, ani nawet psów legawych. Potrzebował lat kilka do zorganizowania łowiectwa na wielką skalę: zwiększają się szeregi myśliwców królewskich, tworzą się szkoły układania sokołów, mnożą się psiarnie różnych gatunków, przybywają granicy sieciarze, którzy wielomilowe sieci przyrządzają. Ale dopiero po ukończeniu wojny z carem Iwanem oddaje się Batory swojej ulubionej rozrywce. Za 6 samic sokołów dobrze „unoszonych“ zapłacił raz król po złp. 30, a za samca złp. 20, cena dość wysoka, bo równała wartość jednej sokolicy ze 120 korcami żyta lub parą koni powozowych albo trzema karmnemi wołami. Stąd gatunek przednich a rzadkich sokołów otrzymał nazwę królewskich (po francusku faucons royaux a po pol

Batoremu

Królowie, biskupi i magnaci utrzymywali rzesze myśliwych, którym przewodniczyli łowczowie generalni. Cała ludność musiała dopomagać myśliwym, zwoływana na obławę (przełaj ę). Liczne były w tej mierze powinności.

z za-

sku białozory). Przysyłali też często w darze psy legawe (wyżły) różni panowie polscy, to książęta zagraniczni. Sprowadzano psy z Toskanii i medyolańskie, a kiedy w r. 1582 jeden z nadwornych komorników wiózł listy do królowej angielskiej Elżbiety, dał mu Batory złp. 30 na kupno psów angielskich, może t. zw. brytanów. Upodobanie do łowów skróciło życie tego króla. Zygmunt III myśliwcem nie był, ale myśliwstwo utrzymywał. Raz wieziono mu z Litwy do Krakowa na 13 wozach 26 beczek zwierzyny zasolonej, który to transport kosztował gotówką 130 złp. ówczesnych. Władysław IV był oduowicielem tradycyi myśliwskich Batorego. Nad inne łowy przenosił polowanie z sokołami na czaple (jedna z tych, wypuszczona z obrączką na szyi d. 18 maja 1647, złapaną została d. 19 lipca 1677, jak to zanotował w kalendarzu własnoręcznie Jan III). Moc zwierzyny, a zwłaszcza żubrów w puszczy Białowieskiej ściągała do siebie i Jana Kazimierza i obu Sasów: najgłośniejsze polowanie odbyło się tu d. 27 wrześ. r. 1752, na które przybył August III z królową, królewiczami Ksawerym i Karolem, z całym dworem saskim oraz kilku panami polskimi. Zabito wtedy 42 żubry (sama królowa położyła trupem z broni palnej sztuk 20 napędzanych pod jej altanę), łosi zastrzelono 13, oraz mnóstwo innej zwierzyny. Na pamiątkę tego polowania król polecił postawić w Nowej Białowieży nad Narewką obelisk kamienny, którym wyryto w jęz. polskim i niemieckim, nazwiska obecnych gości, starszej służby myśliwskiej, liczbę upolowanej zwierzyny i wagę sztuk największych.—Bibliog. Mat. Cygański „Myślistwo Ptasie“ (Kraków 1584 z przywilejem królewskim zabraniającym na lat 15 przedruku książki; wyd. 2-e, b. d. i m. z w. XVII; 1842). Ostroróg „Myślistwo z ogary“ (1608, 1618, 1643, 1649, 1797, 1859); Ł. Gołębiowski

Rzeźnicy dostarczali łbów bydlęcych dla psów, wątrób dla sokołów. Każda wieś „polska“ miała obowiązek żywić psy, sokoły, podejmować łowców, albo opłacać „psiarskie“. Tak wszędzie wspierani, przeciągali myśliwi królewscy, biskupi, magnaccy od „łowiska“ do „łowiska“ z psami, z mnogim przyborem sieci, pęt, sideł, oszczepów, łuków, kusz, z narzędziami zwanemi „kłodą“, „stępicą“ i t. d. Odrębny tryb życia i wielka mnogość sposobów i wyrażeń technicznych wykształciły osobny język łowiecki. Było to życie swobodne, pełne przygód. Nawet uczeni biskupi udowadniali przykładami z historyi zbawienność łowów myśliwskich. Dla młodzieży były środkiem do zahartowania zdrowia, domową szkołą znoszenia niewygód. Chłop uciekał z roli w służbę myśliwską, jako pod tarczę wolności. Okazana przy uczcie mniejsza lub większa liczba zdobytych rogów tufzych stanowiła chwałę puszczowego łowcy, spoglądającego z pogardą na dojeżdża-czy zajęcy w polu. Owoce trudów myśliwskich przynosiły pożytek: solona w beczkach lub wędzona zwierzyna płyuęła okrętami w handel zamorski (Długosz). Czasu wojny, wożono te mięsiwa za wojskiem, jako główny zapas żywności. Szynki pobierano nieraz daniną (pernae).

Mięso z ubitych żub-

Futra należały do najulubieńszych strojów i byty jednym z głównych przedmiotów handlu, a niektóre opłaty sądowe działy się w kożuchach i błamach gronostajowych, łasiczych, kunich i lisich. Przed upowszeęhnieniem się groszy praskich Wacława, krążyły nieraz w handlu zdawkowym na rynku krakowskim skórki kunie i popielicze, zwane łebkami i mordkami, lub (w większej ilości powiązane w grzywy) grzywnami. Jagiełło tak namiętnie oddawał się łowom, iż wolał z tego powodu przebywać na Litwie, niż w Koronie, a na grobowcu jego wyobrażono ptaka i dwa psy myśliwskie. Nietylko Kazimierz W. złamał nogę w goleni na łowach, ale i Jagiełło miał podobny wypadek, gdy w puszczy Białowieskiej gonił za niedźwiedziem.

na

rów kazał Jagiełło solić i wysyłał Narwią i Wisłą dla uczonych krakowskich w podarunku.

Naśladował go w tej mierze i syn Kazimierz:

„nabiwszy w puszczach wielką moc zwierzyny, porozsyłał ją w darze biskupom, panom, senatorom, kapitule, wszechnicy naukowej i rajcom krakowskim“ (1469, Długosz). Henryk Walezy, przybywając do Krakowa, przywiózł z sobą z Francyi ułożone jastrzębie, nadaremnie, bo ujrzał w kraju nieskończoną ilość sokołów i

K. A.

„Gry i zabawy“ (Warsz. 1831); Jędrz. Mora-czewski „Starożytności polskie“ (Poznań 1852, t. II); W. Mylke „Myśliwstwo krajowe“ (Warsz. 1843). Gloger „Enc. Staropol.“.

Łoza, Łozina, ob. Wierzba.

Łoza Stanisław, ekonomista (* 1859 —f 1895), działalność dziennikarską rozpoczął r. 1879 od prac mniejszych w miesięcznikach rossyjskich. Obszerniejsza monografia źródłowa: „Ekonomiczeskoje położenije sielskago sosłowija w Carstwje Polskom“ („Zbiór umiejętności prawnych“ prof. Bezobrazowa). Artykuły polskie pod-znaczał nazwiskiem St. Radziszewski; był redaktorem pisma „Tellus“.

Łoziński, szlachcic polski, za czasów Jana Kazimierza i Michała Korybuta; głośny z sejmu warszawskiego r. 1673. Wśród zaciętej walki króla Michała, popieranego przez Paców, przeciw stronnictwu het. Sobieskiego i prymasa Prażmowskiego, gdy traktat zawarty w Bucza-cu zmniejszył zastępy obrońców Korybuta, stawa Ł. przed zebranymi Stanami, oświadczając, że ma w ręku dowody zdrady Sobieskiego, jako przekupiony został od sułtana tureckiego. Z oburzeniem wysłuchano tej skargi, najwięksi nieprzyjaciele hetmana wiary temu nie dawali. Ł. uwięziony i badany przyznał, że podmó-wiouy od wielkich panów, był powolny ich zleceniu. Przytłumiono dalsze śledztwo, a po-twarca na śmierć skazany został. Ale Sobieski, który piastował i władzę marszałkowską, darował mu życie i uwolnił zupełnie.

Łoziński Józef, pisarz rusiński, ksiądz gr katolicki w Galicyi (* 1807), wydał: „Abecadło i uwagi nad rozprawą o wprowadzeniu abecadła polskiego do piśmiennictwa ruskiego“ (Lwów 1834); „Gramatyka jęz. ruskiego“ (Przemyśl 1846); „O obrazowauiju jazyka ruskoho“ (tamże 1849). Opisał obrzędy weselne ludu ruskiego w Galicyi z dołączeniem pieśni: „Rusko-je Wesile“ (Przemyśl 1835), był współpracownikiem pism: „Peremyszlanin“ i „Zorja Hali-ckaja“.

Łoziński, bracia: 1) Walery, powieściopisarz polski (* 1838 w Smolnicy w Samborskiem — f 1861 we Lwowie). Nauki gimnazyalne odbył w Samborze, poczem osiadł na roli, w wolnej chwili zasilając dzieuniki galicyjskie artykułami, wierszami i powiastkami. W r. 1856 przeniósł się do Lwowa i został współpracownikiem „Gaz. Lwowskiej“ (głównie w dodatku jej „Rozmaitości“). Tam drukował pierwsze swe powieści: „O błędnym rycerzu polskim“ (1856); „Pan skarbnik drochorucki" (1856); „Sąsiadka“ (1856); „Izabella Zapolska“ (1857). Utwory te zjednały mu rozgłos: wszedł w bliższe stosunki ze światem literackim i naukowym lwowskim, m. iu. z Szajnochą. Zginął w młodym wieku w pojedynku, pozostawił jednak dość sporą puściznę literacką, ponieważ już od 14-go roku życia pisał. Ważniejsze z jego utworów, prócz wymienionych, są:

Wielka Eue. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XI-V. Zesz, 3&3b.

„Szlachcic chodaczkowy“ (Lwów 1857); „Sza-raczek i karmazyn“ (Lwów 1859); „Czarny Matwiej“ (Lwów 1860; wyd. 2-e Lwów 1872); „Zaklęty dwór“ (Lwów 1869); „Ludzie z pod słomianej strzechy“ (1876). Ł. wykazywał wielki talent opowiadawczy, zaprawny ogniem i dowcipem; w swych utworach roztoczył bogatą galeryę typów galicyjskich ze wszystkich prawie warstw. Twórczość beletrystyczna nie przeszkadzała mu w pracy publicystycznej; artykułami swemi zasilał wiele pism polskich. — 2) Władysław, powieściopisarz i historyk (* 29 maja 1843 w Oparach w Sambor-skiem). Nauki gimnazyalne odbył w Samborze, we Lwowie uczęszczał do wydziału filozoficznego. Pierwsze próby literackie rozpoczął w r. 1862 w ,,Dzienn. literackim“, którego redakcyę prowadził r. 1867 — 69. Pierwsze powieści Ł-go, z doby spółczesnej: „Za światem“ (1866), „Czarne godziny“ (1869); „Hazardy“ (1870); „Histo-rya siwego włoska“ (1871), odznaczały się żywością akcyi i dowcipem salonowym, czem przypominały Francuzów. Równocześnie uprawiał Ł. powieść historyczną, z początku według wzorów francuskich: „Pierwsi Galicyanie“ (1867), obraz pełen życia i ciekawych typów miejscowych, przesiąknięty uczuciem patryo-tycznym (prokuratorya druk przerwała) i „Legionista“ (1870). Poważne badania historyczne, których wynikiem były piękne rozprawy: „Z estetyki i życia“ (1872); „Galiciana“ (1872); „O towarzystwie lwowskiem przy schyłku w. XVIII“ (1872), naprowadziły go na myśl napisania powieści, malujących pewne warstwy społeczeństwa polskiego z drugiej połowy w. XVIII. W ten sposób Ł. stworzył własny rodzaj powieści historycznej, którego najdobitniejszym wyrazem były „Opowiadania [mci pana Wita Narwoja, rotm. konnej gwardyikor.“ (1874), składające się ze szkiców: „Dwunasty gość“, „Przygody w Radomiu“, „Zapatan“. Czwartym szkicem miał być „Skarb Watażki“ (1875), ale Ł. spostrzegł, że treść zbyt była obfita, aby się pomieścić mogła w skromnej opowieści rotmistrza; podjął ją obszerniej i nakreślił obraz rozbójnictwa kresowego, awanturniczych przygód, handlu duszami i t. d., które w zręczny sposób umiał ze sobą powiązać. Po wydaniu tej powieści Ł. umilkł na długo, zajęty redagowauiem urzędowej „Gaz. Lwowskiej“ od r. 1873, przy której jął wydawać mieś. „Przewodnik naukowy i literacki“. Dopiero w r. 1883 powrócił do powieści Nar-wojowych, ogłaszając „Petyhorca“. Z późniejszych obrazków Ł-go odznacza się pięknością „Madonna Busowicka“, trzymana w tonie przedmiotowym; prawie ze spokojem klasycznym wydobywa Ł. piękno z wiary ludu, jego przesądów i nędzy. Godne uwagi jest też „Oko proroka“ (pod pseudonimem Wł. Lubicza)—opowieści ludowe, z wielką prostotą pisane o losach wziętego w jasyr chłopa i poszukującego go

7

meńskim. Podług spisów podskarhińskich z r. 1568 należało do dóbr stołowych królewskich, następnie zamienione na sstwo, obejmowało miasteczko Łoździeje ze wsią Dublem, z folwarkiem i przyległościami. W r. 1766 posiadał je Józefowicz, ssta orszański, a po nim Łopacińscy, którzy z niego opłacali kwarty złp. 2 558 gr. 16, a hiberny złp. 780.

syna. Bujna fantazya, zamiłowanie do typów awanturniczych i wypadków zanika z czasem, przeobraża się Ł. w szperacza i zbieracza. Wynikiem tych poszukiwań archiwalnych i archeologicznych jest kilka cennych monografii z zakresu historyi i archeologii: ,,Złotnictwo lwowskie w dawnych wiekach“ (1889); „Pa-trycyat i mieszczaństwo lwowskie w XVI i XVII wieku“ (1892); ,,Prawem i lewem; obyczaje na Czerwonej Rusi za panowania Zygmunta III“ (1903), nadzwyczaj plastyczny obraz z przeszłości kultury ziem kresowych, „Życie polskie w dawnych wiekach“ (Lwów 1908, wyd. 2-e). Ł. był posłem na sejm krajowy, przez pewien czas deputowanym do Rady państwa i konserwatorem zabytków historycznych.—3) Bronisław, dziennikarz (* 1848 w Smolnicy w Galicyi). Stały współpracownik ,,Gaz. Lwowskiej“ i ,,Przew. naukowo-litera-ckiego“ ogłosił: ,,Walka z socyalizmem“ (War. 1885 ); ,,Juris ignorantia, studyum prawno-społeczne“ (Lwów 1893); „Infamia, studyum prawno-społeczne‘‘ (1897). W karyerze urzędniczej doszedł do stanowiska starosty. Uprzednio przez długie lata był sekretarzem Wydz. krajowego.

Łoziński Józef, literat (* 1866 w Usolu pod Irkuckiem — f 21 stycz. 1909 w Warszawie). Po ukończeniu gimnazyum w Warszawie uczęszczał do wydz. hist.-literackiego w Krakowie. Zaczął pisać w r. 1888 w „Przegl. Tygodniowym“. W r. 1888 wystawił w ówczesnym teatrze Małym farsę 3-aktową „Jestem literatem“. Przebywając w Galicyi, napisał kilka utworów dramatycznych, z których wyróżniono jeden na konkursie Wydz. Krajowego. W r. 1892 Ł. przeniósł się do Warszawy i tu był wespół z Korwinem-Piotrowskim współwydawcą „Ziarna“. Po przekształceniu „Ziarna“ na tygodnik powrócił do Galicyi. Tam pracował stale, jako sprawozdawca teatralny, głównie w „Głosie Narodu“. W r. 1899 zamieszkał ostatecznie w Warszawie i wstąpił do redakcyi „Kur. Porannego“, w którym od r. 1902 objął dział krytyki teatralnej.

A. G.

Ą. G.

wdrążają się w łoży szcza i w nich, rozdzielając się w gałązki coraz drobniejsze, wstępują nakonięc w rzeczone wyżej kośmy krzaczkowate; w kosmach tętniczki łączą się w pętle, tworząc ich tyle, ile jest w kosmie gałązek, aby ostatecznie przejść w żyły, które łącząc się w sposób podobny, jak się rozdzielały tętnice, wytwarzają stopniowo żyłę pępkową. A zatem krew wprowadzona do Ł-a płodowego przez tętnice pępkowe, napowrót wracać musi do płodu przez żyłę pępkową, nie mieszając się bynajmniej po drodze z krwią w naczyniach t w macicy, z któremi naczynia pępkowe nie łą-Łoździejskie starostwo niegrodowe * czą się bezpośrednio wcale.—B. Część ma-w wdztwie i pow. Trockim, na trakcie zanie- < cicznaŁ-a, Czyli Ł. maci c z ne (pl. uterina).

Łożysko czyli miejsce (placenta) część jaja płodowego (por. E m b r y o 1 o g i a) służąca do połączenia płodu z ustrojem macierzystym. Jest to twór nadzwyczaj obfitujący w naczynia krwionośne, w których krew płodu doznaje zmian, czyniących ją zdolną do żywienia go. Ł. posiada postać placka podługowato-okrągłego, z jednej strony wklęsłego, a z drugiej wypukłego; średnica jego największa wynosi 12—21 cm., grubość 2.5—4 cm., waga 500 — 1 000 gr. Powierzchnia wewnętrzna jego, czyli płodowa, jest wklęsła, powleczona błoną owodną. Do powierzchni tej przyczepia się p ę-powina (ob.); przyczep jej tylko wyjątkowo przypada na sam środek Ł-a, najczęściej mieści się między środkiem, a brzegiem ku dołowi macicy leżącym, kąt przyczepienia przeważnie bywa ostry. — Powierzchnia zewu. czyli maciczna, wypukła, zrasta się z powierzchnią wewn. macic>. — Miąższ Ł-a jest miękki, gąbczasty i składa się prawie wyłącznie z naczyń krwionośnych, należących do płodu i do macicy, a stosunęk ich wzajemny stał się powodem podziału Ł-a na części: p łod o w ą i m a-ciczną. —A. Część płodowa Ł-a, czyli Ł. płodowe (pl. foetalis). Na kosmówce (ob. Embryologia), w miejscu odpowiadającem przyszłemu siedlisku Ł-a, kośmy rozwijają się mocniej i w ilości znacznie większej, dzieje się to u człowieka w 3-im miesiącu ciąży (ob.). Każdy z kosmów wydaje z siebie gałęzie i gałązki, otrzymując przez to wygląd krzaczasty. Krzaczki te łącząc i zlewając się z sobą coraz ściślej, tworzą nakonięc w Ł-u płodu dojrzałego, oddziały odrębne większe, zwane zrazami Ł-a, czyli łoży szcz a mi (Cotyledones pl-ae).—Na powierzchni wewn. Ł-a płodowego Łoździeje, osada, dawniej m-ko, w pow. sej- rozgałęziają się końce żyły i dwu tętnic pępko-neńskim, nad rz. Połoździejką i Szeszupą, 12 wych (por. Pępowina). Gałęzie naczyń tych w. od najbliższej st. kol. Szóstakowo, 3 338 m-ców r. 1908 (1 623 mężcz., 1715 kob.; 1875 starozakonnych, 1444 katolików i 19 prawosławnych). Ludność m. in. wyrabia obuwie drewniane. Kościół parafialny (z 1570), szkoła początkowa, synagoga, urząd i sąd gminny, poczta, browar i młyn. Jarmarków 5. Ł. założył r. 1570 Zygmunt August, a r. 1587 Zygmunt III nadał prawo magdeburskie. R. 1689 Jan III zezwolił w tern mieście osiedlać się żydom.

R. 1794 przeszły Ł. z rąk prywatnych na własność rządu. Pożary w 1. 1857 i 1879 znisz-

czyły miasto.

E. Chw.

l»r J. P.

K. K ć.

-R

Do wytworzenia Ł-a przyczynia się nietylko jaje płodowe, lecz także i macica. Kośmy wielkie, krzaczaste kosmówki, tworząc E. płodowe, wrastają równocześnie i w błonę doczesną (decidua), w tej zaś tworzą się wtedy naczynia krwionośne, będące przedłużeniami naczyń macicznych, wsuwają się między krzaczki ko-smówki i otaczają je. Naczynia te właśnie, razem ze znajdującemi się między niemi zabytkami błony śluzowej macicy, czyli błony doczesnej, składają się na część maciczną E-a. Sama budowa i rozkład naczyń rzeczonych są takie, że rozgałęzienia najdrobniejsze tętnic przechodzą odrazu w żyły znacznie od siebie grubsze, opatrzone ściankami nadzwyczaj cien-kiemi. a tak wielokrotnie łączą się z sobą, że w ten sposób powstaje rodzaj siatki o oczkach bardzo drobniutkich, w które wstępują krzaczki kosmówki. Poprzez te ścianki odbywa się wymiana krwi matki i płodu. — Opis powyższy E-a zgadza się z poglądem najbardziej rozpowszechnionym, iuaczej zapatruje się na to Kiwisch, Hyrtl (ob. te nazw.) i kilku innych. Według nich Ł. maciczne nie istnieje wcale, jest tylko płodowe: Pod częścią powierzchni wewn. ściany macicznej, do której i przylega E. płodowe, naczynia macicy przedstawiają się jako przewody ułożone warstwami, wielokrotnie łączą się z sobą tworząc siatkę złożoną z powiększonych naczyń włosowatych. Część znaczna przewodów tych przebija warstwę ściany macicznej wewn. i kończy się tu otworami, w które wrastają naczynia krzaczaste kosmówki, więc według poglądu tego nurzałyby się bezpośrednio we krwi matki. — Po urodzeniu się płodu Ł. odrywa się od ściany macicy, która, kurcząc się, wydala je z siebie.— Por. Embryologia, Pępowina, Popłód i Poród. — U większości zwierząt ssących, podobnie jak u człowieka, Ł. bywa krążkowate, z łożyszcz zwartych złożone (Discoplacentalia), u drapieżnych (Carnivora) i pletwonogich (pinnipedia), łożyszcza układają się pod postacią pierścienia (.Zonoplącentalia); u bezzębnych (edentuta), kopytnych (ungulata) i wielorybowatych (cetaeea) łożyszcza nie łączą się w jedną całość lecz przyrastają każde z osobna do ściany macicznej (Sparsiplacentalia). Zwierzęta jednostekowe czyli stekowce (monotremata) i workowate (mar-supialia), zarówno roślinożerne jak mięsożerne nie wytwarzają E-a.

Łożyszcza (Cotyledones) ob. Łożysko.

Łódczyk, Scaphisoma, rodzaj owadów tę-gopokrywych (Coleoptera) zaliczony do rodziny ScapJiidiidae. Bardzo drobne chrząszcze, żywią się grzybami, występują niekiedy na nich przemożnie. W Europie poznano 5 gatunków, najpospolitszy Sc. agaricium\ posiada bardzo drobne, zaledwie dostrzegalne kropki na tarczce; ciało czarne, tylko zewnętrze okryw okolone smugą żółtą wąziutką. Długość ciała zaledwie 2 mm.

Łódkonogi albo Walconogi—Scaphopoda. Jedna z gromad Mięczaków (ob.). Ciało dwu-bocznie symetryczne, wydłużone, osłonięte nieco wygiętą stożkowatą muszlą (stożek ucięty, wyższy u góry —w tylnej części ciała), otwartą z obu końców; ciało otacza płaszcz, wytwarzający muszlę, do tej przymocowane jest ciało zwierzęcia właściwemi mięśniami płaszcza, uczepionemi bliżej cienkiego końca muszli; otwór przedni płaszcza zamykać może mięczak odrębnym mięśniem okrężnym. Głowa nie jest oddzielona od tułowia; stopa wydłużona, rozszerzona u wielu gatunków w 3 końcowe płatki, przystosowana do pełzania i zagrzebywania się w mule; otwór gębny na przodzie ciała, na wierzchołku niewielkiego stożka, otoczony wieńcem z 8 płatczastych wyrostków, również dookoła niego, na zgrubieniach współśrodkowych, znajdują się liczne długie wyciągliwe wyrostki —captacula (ob. ryc.), które służą jako narządy dotyku i umocowywania się, oraz chwytania zdobyczy; w jamie gębnej szczątkowa szczęka i język z tarką (radula) [ob. Mięcza-

Sm- Mmi

SB:

- - Uh

Ge

G-ń

MII-

-Mt

Fig. 5. Dentalium (przekrój podłużny, według Grob-ben‘a); znaczenie liter: $—muszla, Mt— płaszcz; Sm — mięsień muszli, Mh—jama płaszcza, F— stopa, Mk — stożek gębny, I— macki—captacula, R—tarka języka, D—jelita, L— wątroba; Af— odbyt, G—zwój główny, N— nerka, Ge—gruczoł płciowy.

ki], uzbrojoną 5-ma rzędami blaszek, rozcierających pokarm; narząd trawienia składa się z przełyku, żołądka z wielką wątrobą i skręconego jelita cienkiego, uchodzącego odbytem u podstawy stopy do jamy płaszczowej; nerka parzysta w okolicy jelita cienkiego, uchodząca 2 otworami obok odbytu. Narządów oddechowych (skrzeli) brak, a czynność ich pełnią prawdopo-

St Min

i na 10 000

M. Ab.

dobnie captacula; układ krwionośny tworzą serce bez przedsionka, dwa naczynia płaszczowe i liczne zatoki w ciele. Układ nerwowy składa się z 3 zwojów, połączony spoidłami; obok zwoju dolnego umieszczone są pęcherzyki słuchowe; oczu brak. Zwierzęta rozdzielnopłciowe; \yytwory rozrodcze (jajka i ciałka nasienie) wydalane są nazewnątrz przez otwór nerki prawej,, Rozwój ze stanu larwy z urzęsionym ża-gielkiem i pierścieniem migawkowym ( Veliyer). Ł-i są wyłącznie mieszkańcami mórz; żyją na dnie, w ile. Istnieje do 80 gatunków; znacznie więcej form kopalnych. Rodziny: 1 Dentalii-dae, o stopie trójdzielnej na końcu; gat. Dentalium vulgare, da Costa (ob. r y c.). M. Śródziemne. II Siphonopodicae — stopa tarczowata, na końcu rozszerzona, gat. Siphonodentaliwn vitreum S a r s. Atlantyk Półn.

Łódzka a. Łódzko-fabryczna kolej łączy Łódź z kolejami Warsz.-Wiedeńską i Nadwiślańskiemu Składa sję z linii; 1) Głównej — od st. Koluszki do st. Łódź-fabryczna, dwutorowej o szerokości toru 4’8l/₂”, długiej 25 wiorst, otwartej do użytku w r. 1866; 2) Obwodowej—od st. Widzew do st. Łódź-Kali-ska, jednotorowej o szerokości toru 4’8ł/s”, długiej 14 wiorst, otwartej do użytku w maju r. 1903 i 3) K o 1 u s z k o w s k i e j — od st. Słotwiny do st. Łódź-Kaliska, jednotorowej o szerokości 5’, długiej 35 wiorst, otwartej w maju r. 1903.— Początek koncesyi w r. 1865, termin — czerwiec r. 1941, prawo wykupu kolei służy skarbowi od r. 1886. Ogólna długość eksploatacyjna kolei 74 wiorsty, z nich na odnogę koluszkowską przypada 35 wiorst (które może w kierunku ku Słotwinom 44 wiorst wynoszą). Ł.-fabryczna odbierać może jedynie ładunki w wagonach wązkotorowych; przybywające z Koluszek wagony szerokotorowe wyładowywane są w Chojnach, mających również tor i typu zagranicznego; st. Ł.-Karo-lew służy do wymiany wagonów oraz przeładowywania na linię kaliską w kierunku Kalisza; st. Ł.-Kaliska—do tychże operacyi w kierunku Warszawy; st. Koluszki łączy kolej Ł. z -linią wązkotorową kol. Wiedeńskiej; nako-niec st. Słotwiny jest punktem zamiennym z kolejami Nadwiślańskiemu W r. 1906 dochód wyniósł 2 080 000 rb. (więcej niż w r. 1907 o 173 000), wydatki — 1 579 tys. (więcej o 32 tys.), zysk — 501000 (o 140 000 więcej). Na spłatę odsetków, oraz umorzenie udziałów i obli-gacyi przypadało 558 000 rb., ostatecznie więc niedobór wyniósł 57 000 rb., czyli skarb dopłacił do zagwarantowanych 5$, akcyonaryu-sze zaś dywidendy osobnej nie dostali. Powyższy wynik eksploatacyi tworzy już znaczny postęp w porównaniu z r. 1907 (t. zw. spół-czynnik wydatków zamiast 81$ wyniósł 76$ zaledwie), dzięki wzmożeniu się ruchu osobowego i towarowego.

W r. 1907 kolej przewiozła 1 297 00Ö osób, oraz 94 957 000 pud. ładunków; w r. 1908 kol. przew. 1417 000 osób, oraz 103 020 000 pud. ład. Ważniejsze dane eksploatacyi z r. 1908: 1) Ruch osobowy: 1417 000 płatnych podróżnych zrobiło 31 188 wiorst (średnio każdy 22 wiorst); pozycya ta dała wpływów 377 000 rb. (średnio od każdej wiorsty 1.2 kop.); 2) Przewóz bagaży: 202 000 pudów zrobiło 5 107 000 pudowiorst i dało 6 000 rb. wpływów; 3) Ruch towarowy: przewieziono frachtem towarowym 103 mil. pud. (z nich w kierunku do Łodzi — 96 mil.), która to ilość ładunków przebiegła 2 949 mil. pudowiorst (każdy pud średnio 28.6 w.); wpływ średni z 1 pudowiorsty towarowej —0.04 kop.; ilość frachtów (=listów frachtów) wysłanych — 405 000, otrzymanych — 31700u; wpływ z przewozu towarów —1169 000 rb.; 4) Droga przebyta przez wszystkie pociągi wynosiła 326000 wiorst (z nich na towarowe 141 000), droga wszystkich lokomotyw 659 000 wiorst; 5) Średni pociąg towarowy składa się z 32 wagonów czyli 68 osi; 6) Wydano: na Radę Zarządu, kontrolę Dochodów i t. p. — 246 000; na zarząd ogólny, pomoc lekarską, wydział gospodarczy — 68 000; służbę drożną i t. (i. --- 199 000; służbę ruchu i telegrafu — 471000; służbę trakcyi — 517 000; „szczególne wydatki obowiązkowe“ (w tem utrzymanie żan-darmeryi kolejowej) — 55 000; „wydatki wywołane przez nadzwyczajne okoliczności“ (w tem utrzymanie strażników oraz ubezpieczenie od napadów)—6000; wydatki połączone z finansowaniem przedsiębiorstwa—13 000 i t. d. — 7) Zysk z eksploatacyi stanowił 24$ od dochodu brutto; na 1 wiorstę przypadało'rb. 6 782; na 100 pociągowiorst — 154 rb. osio-wiorst wagonów — 242 rb. zysku.

Łódzki powiat utworzony w r. 1867, ma 825.1 w. kw. obszaru (bez wód wewnętrznych) i graniczy na płn. z pow. łęczyckim, od wsch.— z brzezińskim, na płd. — z piotrkowskim i na zach. z łaskim i łęczyckim. Ludność r. 1872 — 130290, r. 1897—430 305 m-ców, r. 1908 — 540 537 m-ców (258 127 mężcz. i 282 410 kob.). Po miastach — 359 771 m-ców (w 1872 było 63 848), po wsiach i osadach—180 766 (w 1872 — 66 342). A więc ludność miejska wzrosła o 463 $ , wiejska o—172$. Z miast (w 1908): Łódź — 341416 m-ców, Zgierz — 18 355 m-ców. Z osad: Aleksandrów—8 675 m-ców, Kazimierz — 841, Konstantynów—7836, Rzgów—2 145 i Tuszyn — 3 707. Pod względem wyznania jest 225 156 katolików, 140 952 luteran, 103 780 starozakonnych, 56 426 maryawitów, 9 700 prawosławnych, 3 366 różn. ewaugielików i 157 niechrześcian. Najliczniejsze ognisko maryawitów w Królestwie Polskiem, Pod względem narodowości ludność ( r. 1897 ) składa się z 51.75$ Polaków, 23.51$ Żydów, 22.66$ Niemców, 1.69$ Wielkorusinów i 0.39$ in.

E. Chw.

Ł. powiat jest najbardziej niemieckim w Królestwie. I niemczeje kosztem Żydów: r. 1897 protestanci wynosili 19.5% a starozakonni 25%; r. 1908 był stosunek niemal odwrotny: protestantów—26.7%, starozakonnych—19.4 % . Pod względem ukształtowania powierzchni przedstawia powiat wyżynę, — punkt zejścia się wododziałów Warty, Wisły i Pilicy, Nieurodzajna, porosła lasami, była niegdyś ta wyżyna mało-ludna, dopiero Niemcy skolonizowali ten obszar i zamienili go na krainę ludną i przemysłową. Pomimo ubogiej gleby, rolnictwo dzięki wielkim ogniskom przemysłowym, rozwija się pomyślnie. Z 85 504 dj. ziemi w powiecie było (1907) pod rolą—67.2%, pod lasem—9.2%, pod łąkami — 5.9%, pod pastwiskami — 4.7% i t. d. Pod względem prawa własności należy do włościan 56.9% obszaru (48 710 dj.), do dworów—27.7% (23 638), dalej do miast — 4.9% (4 252), do osad — 4.8% (4194), do majoratów i in. nieo-kreśl. bliżej — 3.2 % (2 663), do szlachty drobnej— 1.9% (1 637) i do skarbu -    0.6% (410

djes.). Własność włościańska pod względem gatunku gruntów składa się: pod rolą —39 592 dj., pod łąkami—2675, pastwisk — 2 492, pod sadybami i ogrodami — 1 969, nieużytków—1 893 (prawie % ogółu nieużytków w powiecie) i lasów — 89. W r. 1904 gospodarstw włościańskich poniżej 15 mrg. było: na ziemiach nadanych—5 290 t. j. 76.9%, na nabytych z parce-lacyi—1099 t. j. 82.3%. W braku lasów wiele gospodarstw włościańskich zastępuje drzewo torfem, w który powiat obfituje, a którego wydobywanie odbywa się rabunkowo. (W 1880 liczono lasu 24 856 mrg., w 1907 — już tylko około 15 000). Własność dworska miała (1907): ziem ornych—13 093 dj., lasu — 5 750, łąk — 1 910, — pastwisk 1 109, ogrodów (i pod zabudowaniami) — 936 i nieużytków — 840 dj. Korzystne warunki zbytu: nabiału, wełny, mięsa, ogrodowizny i in. dają możność folwarkom prowadzenia gospodarki napiętej, trzymania licznego inwentarza i owiec cienkorunnych. Cała własność dworska składa się z 64 majątków, na majątek przypada średnio 606.2 mrg. W dzierżawie 1 406 dj. ziemi dworskiej (220 dj. dzierżawią włościanie). Służebności obciążają zaledwie 3 majątki. Szachownica dolega tyluż majątkom. W gminach Babice, Dzierżąźnia i Że-romin istnieje 119 (w 1904) kolonii drobnoszla-checkich, posiadających: pod rolą 1317 dj., lasem 122, łąkami — 88, pastwiskami — 40, ogrodami (i domostwami) —38 i nieużytków—32. Własność osad składa się: z 2 200 dj. ziemi ornej, 581—lasu, 416 pod budynkami (i ulicami), 390 —pod pastwiskami, 228—nieużytków, 198 — pod sadami i 181 — pod łąkami. Należy do 1552 właścicieli. Bezrolnych (w 1901) liczono w powiecie: po wsiach — 14947, po osadach—4 346. Z tych przemysłem włóknistym domowym (w 1897) trudniło się 2 972 raężcz. i 269 kob. Wogóle przemysłem drobnym włóknistym trudni się przeszło 390 domostw w gminach Babice, Brojce, Nowosolna, Radogoszcz, Rszew i Wiskitno. Wychodźtwa zarobkowego do Niemiec niema. Cały nadmiar rąk roboczych pochłaniają ogniska fabryczne: Aleksandrów, Konstantynów, Łódź i Zgierz. Jedyny w Królestwie powiat, w którym rolnictwo nie tworzy głównego zawodu. Według spisu r. 1897, śród samodzielnych 119 916 mężczyzn i 47 996 kob. w powiecie najwięcej było zajętych w przemyśle włóknistym (33 135 mężcz. i 16 943 kob. samodzielnych), następnie służbą osobistą i usługami (16 214 m. i 16658 kob. samodzielnych), dopiero na miejscu 3-ciem rolnictwem (9 396

m. i 1 500 kob.),dalej krawiectwem (7 441 m. i 3013 kob.), budownictwem (5538 m. i 14 kob.) i t. d. Przemysł fabryczny, poza Łodzią i Zgierzem, ogniskuje się głównie w osadach: Aleksandrowie i Konstantynowie. I pod tym względem powiat Ł-ski stoi na czele Królestwa. Głównie kwitnie tu przemysł włóknisty (wełniany i bawełniany); mnóstwo młynów woduych, olejarni i wiatraków. R. 1906 ogólna wytwórczość powiatu, z wyjątkiem Łodzi i Zgierza (3 552 907 rb.), wynosiła—15 552 904 rb. Pod względem administracyjnym powiat składa się z 2 miast (Łódź i Zgierz) i 20 gmin: Babice, Bełdów, Brojce, Brus, Brużyca, Chojny, Czarnocin, Dzierżąźnia, Górki, Gospodarz, Lucimierz, Łagiewniki, Na-kielnica, Nowosolna, Puczniew, Radogoszcz, Rąbień, Rszew, Wiskitno i Żeromin.

Łódź, miasto powiatowe w gub. piotrkowskiej, pod 51° 47’ szer. i 37° 9’4 dług. geogr., na równinie piaszczystej, okolonej bagnami, nad rzeczkami Łódką i Jasienią. Odległość (koleją) od Warszawy 125 w., Piotrkowa 63 w., Kalisza 106 w., Pabjanic 15 w. — i) His tory a. Niegdyś wioska w posiadaniu ks. Władysława, późniejszego króla Łokietka, ten w r. 1332 nadał ją b-pom kujawskim, których staraniem w w. XV zamieniono ją na miasto. W r. 1496 ustanowił w Ł. Jan Olbracht targi tygodniowe i jarmarki, i pozwolił tu ludziom wszelkiego stanu przebywać i trudnić się handlem. W r. 1553 Zygmunt August do dwuch jarmarków roczuych dodał trzeci. Mimo to przez parę wieków następnych Ł. pozostawała drobną mieściną. W r. 1793 za rządów pruskich, liczyła 44 domów i 190 m-ców, przeważnie zajmujących się rolnictwem, w tej liczbie zaledwie kilkunastu rzemieślników. W owym czasie miasteczko skupiało się dokoła kościółka drewnianego pod wezwaniem św. Józefa, zbudowanego w w. XVIII na Starem Mieście (później przeniesiony na ul. Długą naprzeciw fabryki T-stwa akc. Poznańskich). W r. 1806 Ł. przeszła na własność skarbu, w r. 1820 liczy już 112 domów i 767 stałych m-ców (chrze-ścian 496, starozakonnych 271). W tym właśnie okresie rząd naprzód Ks. Warszawskiego, a później Kongresówki przedsięwziął środki mające na celu uprzemysłowienie kraju. Ścią-

gano z zagranicy fabrykantów i rzemieślników ladników, 74 wyrobników; wartość wyrobu do miejscowości upatrzonych na przyszłe og- i rocznego 266 000 rb., dochód roczny 11173 rb. niska przemysłu, nadano przybyszom przywile- J Przędzalnia bawełny, farbiarnia i drukarnia je, wydzielono im miejsca pod budowę fabryk za opłatą drobnego czynszu, dostarczano budulca i t. d. Dzięki tym zarządzeniom powstają liczne ogniska fabryczne, wśród których szybko miejsce poczesne zajmuje Ł., zaliczona postanowieniem ks. Namiestnika z d. 18 wrześ. r.

Lud. Geyera, z 2 maszynami parowemi o sile 70 koni: 15 majstrów, 82 czeladzi, 449 wyrobników; wartość wyrobu 297 000 rb. Przędzalnia bawełny i tkalnia Traugota Grohmanna, poruszana siłą wody i maszyną parową: 16 majstrów, 28 czeladzi, 59 wyrobników; wartość wyrobu 81655 rb. W tymże roku wszystkie fabryki zatrudniały 7 107 osób, ogólna wartość wyrobu wynosiła 2 612 095 rb. M-ców w r. 1860 Ł. liczyła 29 450    (12 179 Niemców);

a podług wyznania rz. katolików 12 518, prawosławnych 3, ewangielików 12179, braci morawskich 171, starozakonnyeh 4 579. Domów murowanych było w owym czasie 239, drewnianych 1 367. W następnych latach rozwój przemysłu Ł-go, a wraz z tern i miasta, odbywa się prawidłowo, nie doznając znaczniejszego wstrząśnienia nawet podczas wypadków r. 1863 — 4. Polityka protekcyonistyczna, zapoczątkowana przez rząd rossyjski w r. 1877, pociąga za sobą napływ kapitalistów zagranicznych, zwłaszcza niemieckich, którzy za jedną z głównych widowni swej działalności obierają Ł. Wytwórczość jej staje się wielkoprzemysłową, miasto szybko rośnie, ściągając z okolic podmiejskich i wiejskich rzesze ludu roboczego. Drugim źródłem zwiększenia ludności jest tłumny napływ Żydów rossyjskich, wywołany przez prześladowania, które na nich spadały w Rossyi od r. 1882. Ludność, którą w r. 1872 liczono na 50 000 m-ców, w r. 1884 wynosi 106 830 (30 586 starozakonnyeh, czyli 29%), w r. 1897—315 209. Nakoniec, w r. 1908 źródła urzędowe wykazują w Ł-i 393 526 m-ców (88 992 protestantów, 79 785 Żydów, 9 241 prawosławnych). Liczby te okazałyby się znacznie większe, gdyby do nich dodać ludność przedmieść, jeszcze nie wcielonych do miasta, ale istotnie z niem złączonych.—2) Ł. współczesna. Miasto ciągnie się wzdłuż szosy kaliskiej na przestrzeni ok. 6 wiorst. Szybki jego wzrost był przyczyną gorączkowego ruchu budowlanego i wyuzdanej spekulacyi na place pod budowle. Mimo szczelne zaludnienie, daje się odczuć brak domów mieszkalnych, i ceny za mieszkania są niesłychanie wysokie. W r. 1903 posiadało Ł. 12 524 budynków murowanych i 4413 drewnianych. Gdy tymczasem przed laty 30 ulice brukowane i oświetlone były wyjątkiem, obecnie wygląd miasta pod tym względem zmienił się do niepoznania. Od r. 1883 ma oświetlenie gazowe i sieć telefoniczną; tramwaje elektryczne otrzymała wcześniej niż Warszawa. Klęską dla miasta jest brak wody bieżącej i kanalizacyi. Warunki zdrowotne są okropne. Nieodpowiadający wymaganiom czasu zarząd miejski nie może sprostać zadaniom gospodarstwa miejskiego, niezmiernie zawikła-nym w ognisku tak olbrzymim. To też znośne

1820 do rzędu miast fabrycznych. W r. 1821 do Ł-i wcielono folwark Stara Wieś i wójtostwo łódzkie, należące do ekonomii rządowej Łaznów. Grunty miejskie podzielono na 200 placów, które rozdawano rękodzielnikom niemieckim, z warunkiem wybudowania domów i zajęcia się tkactwem Zaczęło się tłumne przychodźtwo niemieckie i placów wkrótce zabrakło. W r. 1825 do Ł. przyłączono wieś Wólkę, część wójtowstwa zarzewskiego i kawał lasu rządowego z ekonomii Łaznów.

Z obszaru tego utworzono 462 nowe osady rzemieślnicze. W r. 1840 terytoryum Ł-i znowu zwiększone zostało przyłączeniem 28 włók lasu z ekonomii łaznowskiej, dzięki czemu powstało 300 nowych placów. Przemysł tkacki, prowadzony z początku sposobem rzemieślniczym, rozwija się szybko i przechodzi w fabryczny.

Założycielami pierwszych fabryk w Ł-i byli Geyer, Grohmann, Lande, Moes i Peters. W r.

1839 sprowadzono pierwszą maszynę parową o sile 60 koni. Ludność miasta, zasilana dopływami z sąsiednich miasteczek, szybko wzrosła i w r. 1839 liczy 8 859 os. (772 starozakon-nych), w r. 1840 wynosi 16 415 (1359 staroz.).

R. 1840 i 41 były świetne dla przemysłu łódzkiego, później następuje chwilowa stagnacya.

Dają się też odczuć skutki pracy maszynowej, która usuwa warsztaty ręczne tkackie i pończosznicze. Tak dane za rok 1847 wykazują zmniejszenie się ilości warsztatów w porównaniu z r. 1840. Zresztą, jeszcze w r.

1850 w Ł-i były w ruchu tylko 3 maszyny parowe o sile 120 koni razem. Wielki przemysł łódzki sięga r. 1854, kiedy Karol Scheibler, niegdyś dyrektor fabryki tkackiej w Austryi, założył pierwszą wielką tkalnię bawełny o 18 000 wrzecionach i 100 krosnach mechanicznych samotkackich. Nie obywa się przytem bez walki, znanej i w dziejach przemysłu innych krajów. W r. 1861 tkacze ręczni, gnębieni przez współzawodnictwo fabryki, napadli na fabrykę szejblerowską i podpalili ją, zniszczywszy krosna mechaniczne. Nie przeszkodziło to dalszemu wzrostowi zakładów szejblerow-skich, które już w r. 1869 liczyły 40 000 wrzecion i obejmowały nową tkalnię o 400 krosnach. W każdym razie zaczątki przemysłu łódzkiego, w porównaniu z teraźniejszością, przedstawiały się bardzo skromnie. Óto niektóre liczby dotyczące fabryk Ł-ich w r. 1860.

Przędzalnia Scheiblera, z jedną maszyną parową o sile 60 koni, zatrudniała 5 majstrów, 36 cze-

warunki życia mają tam tylko warstwy bardzo    wspaniałego parku zw. Helenów, założonego

zamożne, rzesza ludności żyje w warunkach    przez przemysłowca łódzkiego Anstadta na pin,

nader ciężkich i niehygienicznych. Przeciwień-    wschodnim krańcu miasta, gdzie przedtem

stwo pomiędzy kilku głównemi ulicami, zabu-    znajdowały się bagna i moczary (W parku jest

dowanemi pałacami wspaniałemi i kamienicami,    zwierzyniec, cieplarnia, grota stalaktytowa, sa-

a pozostałemi, przy których gnieździ się nędza,    la balowa i scena teatralna).—3) Instytucye

jest rażące. Z głównych ulic wymienić należy    rządowe i publiczne. Nieodpowiedniość

ul. Piotrkowską, ciągnącą się pośrodku miasta    znaczenia administracyjnego Ł-i, jako miasta

prawie przez całą jego długość, ogniskującą    powiatowego względem stosunków przemysłowych

życie handlowe Ł. i składającą się z pałaców    i ludności jest wielka; już dawno okazała się

fabrykantów i olbrzymich kamienic z wystaw-    potrzeba rozszerzenia zakresu przebywających

nemi sklepami. Po za Piotrkowską jest jeszcze    w niej władz. Magistrat łódzki nie podlega

kilka tylko mniejszych ulic, mających piętno    zarządowi powiatowemu i ma prawo, na wzór

wielkomiejskie. Inne, pomiędzy któremi naj-    miast gubernialnych, do stosunków bezpośrednich

większe Długa, Wólczańska, Widzewska, odpo-    z zarządem gubernialnym piotrkowskim. Na

wiadają charakterowi Ł-i jako miasta fabrycz-    czele zarządu policyi jest policmajster, istnieje

nego, służącego przede wszy stkiem celom prze-    zarząd żandarmeryi miejskiej.—Pod względem

myślowym. Przedmieścia Ł_, zamieszkałe wy-    sądowym Ł. jest siedzibą zjazdu sędziów po-

łącznie prawie przez warstwę robotniczą, wy-    koju i posiada 13 sędziów pokoju, 7 sędziów

pychaną przez drożyznę mieszkań coraz dalej    śledczych. Oddawna podniesiona jest kwestya

od śródmieścia, i najniższe warstwy proleta-    stworzenia w Ł-i siedliska władz gubernialnych.

ryatu, są zupełnie zaniedbane pod względem    Według jednego projektu, Ł. miała się stać

zasadniczych urządzeń miejskich, a niektóre    ośrodkiem administracyjnym gub. Piotrkowskiej;

z nich, np. Bałuty, mają bardzo złą sławę, ja-    według innego, powiat Ł-i miał być przyłączo-

ko siedlisko żywiołów zbrodniczych. Jako miasto    ny do gub. Kaliskiej i władze gubernialne prze-

nowoczesne, Ł. nie posiada żadnych pamiątek    niesione z Kalisza do Ł-i W początkach r. 1910

historycznych; ani nie może prócz nielicznych    fabrykanci łódzcy, chąc przyśpieszyć ustano-

wyjątków, poszczycić się godniejszemi uwagi    wienie w Ł-i silnej władzy administracyjnej,

gmachami publicznemi. Gmach ratuszowy, zbu-    rozpoczęli starania o stworzenie „gradonaczal-

dowany w r. 1827 i stojący przy Nowym    stwa“ odrębnego, które miało objąć Ł. ze

Rynku, niepokaźny i zamały dla Ł-i. Okazalej    Zgierzem i Pabjanicami. Projekt ten, jak się

przedstawia się nowy gmach poczty przy ul.    zdaje, w sferach rządowych nie uzyskał popar-

Przejazd. Z kościołów godne uwagi: św. Krzy-    cia, natomiast zapowiedziano, że rząd w przy-

ża przy ul. Przejazd; N. Maryi Panny Wnie-    szłości bliżej nieokreślonej zajmie się sprawą

bowzięcia na Starem mieście, wspaniała świą-    przeniesienia władz gubernialnych do Ł-i. Ist-

tynia, wybudowana w miejscu starego kościoła    nieje cenzor i 5 inspektorów fabrycznych (je-

drewnianego św. Józefa; kościół św. Stanisła-    den z nich na Pabjanice). Instytucye kupie-

wa na Placu Szpitalnym; kościół ewangielicki    ckie w Ł-i: urząd starszych zgromadzenia kup-

św. Trójcy na Nowym Rynku; kościół ewan-    ców, giełda, komitet łódzki handlu i przemy-

gielicki św. Jana przy ul. Ewangielickiej; sy-    słu, Oddział łódzki T-stwa pop. ros. handlu i

nagoga przy ul. Spacerowej. Wspomnieć nale-    przemysłu, T-stwo kredytowe m. Ł-i; Oddział

ży też o gmachach: gimnazyum męskiego przy    Banku państwa, Bank handlowy w Ł-i, Bank

ul. Mikołajewskiej, Banku handlowego i T-stwa    kupiecki łódzki, oddziały banków Handlowego

kredyt, miejskiego przy ul. Średniej, oraz szpi-    w Warszawie, Azowsko-Dońskiego, Ryskiego

tala imienia Poznańskich. Nader liczne są    Banku handlowego, Wołżsko-Kamskiego Banku

gmachy wspaniałe osób prywatnych, przeważ-    handlowego, domy bankowe: B. Goldfedera,

nie fabrykantów (pałac Jul. Heinzla, H. Kon-    M. Goldfedera i W. Landaua. T-stwo wzaj.

stadta, dom dochodowy Scheiblerów i t. d.j.    kred. przein. łódzkich, Łódzkie T-stwo wzaj.

Z gmachów rozrywek publicznych: dom kon-    kredytu, Drugie Łódzkie T-stwo wzaj. kredytu,

certowy przy ul. Dzielnej; teatr „Thalia“, w    T-stwo wrzaj. kred. handl.-przem. m. Łodzi,

dziedzińcu poprzedniego mieszczący się; teatr    T-stwo wzaj. kred. łódzkich kupców i przemy-

„Victoria“; teatr „Wielki“ Sellina. Po niedaw-    słowców, pierwsze, drugie i trzecie Łódzkie

nym pożarze teatru „Victoria“ wśród Polaków    T-stwo pożyczkowo - oszczędnościowe, Łódzkie

Ł-i powstał projekt zbudowania nowego przy-    Rzemieślnicze T-stwo pożyczkowo - oszczędno-

bytku, poświęconego polskiej sztuce teatralnej:    ściowe. Zarząd drogi Fabryczno - Łódzkiej,

zawiązało się T-stwo akcyjne Teatru polskiego,    T-stwo kolei elektrycznych, Łódzkie Wązkoto-

które zbiera fundusze potrzebne w sumie    rowe elektrycz. Koleje dojazdowe. Szpitale;

400 000 rb. drogą subskrypcyi na 25 rublowe    św. Aleksandra, żydowski fund. im. Poznań-

akcye imienne (teatr ma stanąć w r. 1912).    skich, Anny Maryi dla dzieci (fundacyi E. i M.

Wielce ujemną cechą Ł-i jest brak skwerów    Herbstów), św. Anny (fund. K. Scheiblera),

i ogrodów publicznych, dostępnych dla wszy- ! fabryczny T-stwa Akc. I. Poznańskiego, fabr. stkich. Warstwy zamożniejsze korzystają ze ' T-stwa Akc. Heinzel i Kunitzer, gminy ewan-

oraz kilka 4 i 5 klas. szk. handl., utrzymywanych przez osoby prywatne. Szkoły śred-

gielickiej i Dom Miłosierdzia. T-stwo doraźnej pomocy lekarskiej (Pogotowie ratunkowe), Łódzkie gniazdo T-stwa opieki nad dziećmi, Straż ogniowa ochotnicza, Łódzkie chrześcijańskie T-stwo dobroczyn., Łódzkie żydowskie T-stwo dobroczyn. Stowarzyszenia naukowe i kulturalno-oświatowe: Oddział łódzki Warsz.

T-stwa hygienicznego, T-stwo lekarskie łódzkie, Łódzki Oddział Warsz. T-stwa prawniczego, T-stwo krzewienia oświaty, Oddział łódzki T-stwa Kultury Polskiej, T-stwo Wiedza. Stowarzyszenia Zawodowe: Kasa wzajemnej pomocy lekarskiej, Łódzkie T-stwo odontologiczne, Stów. akuszerek m. Ł-i i Pabjanic, Stów. drukarzy m. Ł-i i powiatu Ł-go, Stów. Nauczycielstwa Polskiego w Ł-i, Stów. naucz, i nauczycielek żyd., Stów. wzaj. pom. pracow. handl. m. Ł-i, Stów. komiwojażerów, Stów. majstrów fabr. gub. Piotrkowskiej, Stów. właścicieli nieruchomości w Ł., Pierwsze Stów. lokatorów, Stów. wzaj. pomocy pracowników przem.-handl. gub. Piotrkowskiej, Pierwszy tkacki związek roboczy w Ł. Robotnicze związki zawodowe: dwa główne związki, obejmujące najważniejszą dla Ł. gałąź przemysłu, mianowicie: Zw. zawodowy robotników przem. włóknistego i Stów. zaw. robotników przem. włókn. „Jedność“, działające w obrębie całego Królestwa, ale mające swe siedziby w Ł-i, zostały zamknięte, pierwsze w r. 1908, drugie na początku r. 1910. Obecnie pozostało w Ł-i tylko kilka związków drobniejszych:    pracowników piekarskich, mularzy

(„Łączność“ ), rob. przem. żelaznego, pracowników i pracownic krawieckich. T-stwa artystyczne: Polskie T. teatralne w Ł-i, T. muz dramatyczne „Harmonia“, „Lutnia“, Stów. śpiewacze „Lira“, Niemieckie T. śpiewacze, Żyd.

T. muzyczne „Hazomir“, T. muz. „Stella“, T. śpiewacze „Arfa“. T-stwa sportowe: cyklistów łódzkich, cyklistów turystów, Łódzkie szachistów (założone przed kilku laty); T-stwo gimnastyczne polskie, zawieszone podczas trwania stanu wojennego. - Szkolnictwo. Szkoły rządowe: gimnazyum męzkie, gimnazyum żeńskie, szkoła rękodzielniczo-przemysłowa i szkoła Aleksandryjska. Miejskie szkoły początkowe znajdują się pod zarządem komisyi szkol-nej przy magistracie. W r. 1908 było szkół początkowych polskich 22 z 65 nauczycielami, niemieckich 18 z 51 naucz., 12 żydowskich z 43 naucz, i 2 rossyjskie z 4 naucz., razem 54 szkoły ze 163 nauczycielami i nauczycielkami. Prócz tego fabryki i inne instytucye utrzymują 12 szkół z 56 nauczycielami. W szkołach miejskich uczy się około 10 000 dzieci, 1 w fabrycznych ok. 3 500; wynosi to w przybliżeniu 20% dziatwy w wieku szkolnym. Prywatne zakłady naukowe: Szkoły handlowe:

7-klas. szk. handl. Kupiectwa łódzkiego, 4-klas. szk. handl. przy Stów. wzaj. pom. prac. handl.

m. Ł-i nie i niższe: gimnazyum 8 klasowe męskie Wi-tanowskiego (jęz. wykł. ros.), Graczyka, Ni-klewskiego (jęz. wyki. poi.), także gimnazya żeńskie Okuszko -Konarzewskiej, T. Schmidt, Z. Libiszowskiej, pozatem szereg szkół 7, 6, 5, 4, 3, 2 i 1-klasowych, przeważnie z wykładem polskim, częściowo z niemieckim i rossyj-skim. Istnieje szkoła koedukacyjna M. Grzybowskiej, oraz szkoły specyalne: freblowskie, języków, malarstwa i rysunku, muzyczne i t. d. —P r a s a. W Ł-i wychodzą pisma: „Czasop. lekarskie“ (red. dr. Sterling), „Kuryer Łódzki“, „Rozwój“, „Lodzer Zeitung“, „Lodzer Nachrichten“, „Neue Lodzer Zeitung“, „Łodzinskij Listok“.— Przemysł w Ł. Największy rozwój przemysłu nastąpił po r. 1877 (podwyższenie ceł i zaprowadzenie ich opłaty w złocie). Polityka ta pociągnęła za sobą to następstwo, że kapitały zagraniczne jęły napływać do Król. Polskiego. Dopływ ten kapitałów dał silną pobudkę przemysłowi Ł-mu; powstało mnóstwo nowych fabryk, a stare fabryki, zasilone nowemi kapitałami, przetworzyły się w potężne przedsiębiorstwa akcyjne. Rozwój przemysłu łódzkiego, mającego główne rynki zbytu w Rossyi i zaczynającego zdobywać je na dalekim Wschodzie, postępuje bez przerwy do r. 1903. Wytwórczość fabryk łódzkich, wynosząca w r. 1877 —17 mil. rb., w r. 1885 przedstawia wartość 40 mil. rb., w r. 1892 — 56 mil. rb., w r. 1897 — 100 mil. rb., w r. 1903 — 125 mil. rb. Ale już w następnych latach okazują się ujemne skutki zależności od dalekich rynków i braku małego oparcia w rynku krajowym. Wojna japońska wywołuje zastój w życiu gospodarczem w Rossyi, a dla Ł-i następują lata przesilenia. W r. 1904 wytwórczość spada do 109 mil. rb., w r. 1905 podnosi się do 116 mil. rb. Zastój trwa przez szereg lat następnych. Okres ten okazał się zgubnym dla wielu fabryk drobniejszych, ale wielkie przedsiębiorstwa przetrwały go pomyślnie i wyszły z niego nawet wzmocnione. Przy zmniejszonym wyrobie wyzbywano się starych zapasów; w ostatnich czasach zwiększono liczbę warsztatów, ustawiono nowe maszyny i t. d., przygotowując się do zwiększenia wytwórczości przy nastaniu lepszego zbytu. Dywidendy, wypłacane przez większe fabryki łódzkie zar. 1907—8 i 1908 nie świadczą bynajmniej o złym stanie interesów: łódzka fabryka nici dała 30%, W. Schweikert 12%, K. Ben-nisz 12$, Ł. Geyer 10%, Leonhard i Sp. 7.5%, Heintzel i Kunitzer £%, J. Heinzel 3% i t. d. Pomimo wzrostu wyrobu, ilość fabryk zwiększała się w daleko mniejszym stopniu, co świadczy o postępującem ześrodkowaniu przemysłu: w r. 1895 liczba fabryk wynosiła 349 przy 40 tys. robotników, w r. 1903 — 482 przy 65 tys. robotników, w r. 1904 — 493 przy 64 tys. robotników. W przemyśle Ł-im największą rolę odgrywa wyrób przędzy i wyrobów bawełnianych. Na drugim planie stoją wyroby

wełniane i półwelniane; najrozmaitsze inne gałęzie przemysłu, jakkolwiek licznie przedstawione, nie mają większego znaczenia w ekonomicznym życiu Ł-i. W przemyśle bawełnianym w r. 1884 było czynnych 134 fabryk i 12 tys. robotników z 29 mil. rb. wyrobu. W r. 1901 wyrób fabryk bawełnianych wynosił 33 mil. rb. Największa część wytwórczości przypada na kilka większych zakładów: T-stwo akc. Scheiblera (trzy przędzalnie, 4 tkalnie o 4 000 warsztatów mechanicznych* blicharnia, apretura, farbiarnia i t. d.; 6 000 robotników, dla których urządzone są domy mieszkalne w miejscowości, zwanej Księżym Młynem); J. Poznańskiego (przędzalnia, tkalnia, blicharnia, apretura i t. d., 4 000 rob.); L. Geyera, Grohmana i t. d. Według danych statystycznych za r. 1907 fabryki bawełniane okręgu łódzkiego dały czystego zysku 5 890 000 rb., z czego największa część przypada na Ł. W przemyśle wełnianym w r. 1884 było czynnych 72 zakładów fabrycznych o 3 647 robotników i 6 405 000 rb. wyrobu. W r. 1901 warsz. kom. statyst. oblicza wyroby wełniane Ł-i na 24 mil. rb. — Wybitniejsze fabryki wyrobów wełnianych: Heinzla, Birnbaumów, T-stwo akc. G. Lorenza, L. Al-larta, Leonharda, M. Silbersteina, S. Rosenblatta,

H. Otta i t. d. Oprócz tego w przemyśle tkackim pracuje kilka tysięcy tkaczy na warsztatach ręcznych. —Przytoczone liczby z powodu wadliwości statystyki urzędowej, pozostawiają wiele do życzenia. Prócz wielkiego przemysłu, Ł. posiada wytwórczość rzemieślniczą. Ogółem istnieje 23 cechy (najstarszy cech majstrów tkackich od r. 1822, liczy obecnie ok. 2 000 członków, ma siedzibę we własnym domu; w r. 1890 powstało T-stwo majstrów fabrycznych tkackich, nie należących do cechu rzemieślniczego). Stosunki przemysłowe Ł-i mają wiele cech ujemnych. Szybki wzrost miasta, doskonałe interesy, które długi czas robili przemysłowcy łódzcy, sprawiły że Ł. stała się ziemią obiecaną dla aferzystów i poszukiwaczy łatwego zarobku. Wiele okoliczności sprzyjało temu, przedewszystkiem łatwość zbytu towarów i kredytu, taniość siły roboczej. Obok starych i poważuych firm powstały liczne interesy spekulacyjne,, zakładane przez sprytnych geszefciarzy, którzy nie posiadając gotówki, korzystali obficie z kredytu, płacąc za wszystko wekslami. Obchodzono się bez budowy lokali fabrycznych, wynajmując gotowe, których było poddostatkiem — istniały nawet przedsiębiorstwa, które budowały fabryki i oddawały je w dzierżawę; maszyny, warsztaty i urządzenie można było dostać na kredyt, płacąc niewielki zadatek i spłacając resztę wekslami; w ten sposób nabywano i materyały, np. przędzę od wielkich przędzalni. Weksle zastępowały w Ł. gotówkę, płacono niemi nawet komorne, albo kupcowi. Przy nastaniu terminu wypłaty wypłacano nowemi wekslami, aż do nastąpię- |

Wielka Kac. Powsz. Ilustr. Ser, I. ïom XLV. Zesz. 353b.

nia przesilenia przemysłowego, które całą tę sztuczną budowę wywracało. Zresztą podstępne baukructwa, jak i słynne pożary, były rozlegle praktykowanym sposobem wybrnięcia z trudnego położenia, a nieraz i zrobienia fortuny. Stosunki te nałożyły swe piętno na przemysł Ł-i, którego dewizą stał się — prócz niewielu wyjątków — wyrób taniego, ale i lichego towaru. System ten był oparty na wygórowanym wyzysku siły roboczej, obcinaniu płacy, przedłużaniu pracy; materyału używano jak najgorszego; specyalnością Ł-i stały się naśladowania i podrobienia. Taki przemysł mógł istnieć w rachubie na rynki rossyjskie dopóty, póki współzawodnictwo fabryk rossyjskich nie było zbyt groźne. Warunki pod tym względem zmieniły się obecnie ku gorszemu dla Ł-i i nastała konieczna potrzeba uzdrowotnienia stosunków łódzkich. Coraz oczywistszym się staje, że przemysł Ł-i, aby utrzymać się w walce konkurencyjnej, powinien oprzeć się na wyższej technice, inteligentniejszej, lepiej płatnej sile roboczej, a zaniechawszy tandety, przejść do wyrobu lepszych towarów. — Stosunki robotnicze. Ł. jest największem środowiskiem robotniczem i jednem z największych ognisk ruchu robotniczego u nas. Przy takiem skupieniu rzeszy robotniczej i zapalności jej charakteru, wszelkie objawy ruchu przybierają zazwyczaj piętno tłumne. Tak było w r. 1893, kiedy z niesłychaną szybkością i bez przygotowania wybuchł strejk olbrzymi, tak było w r. 1905 i 1906. Ruch strejkowy w r. 1905 i 6 doprowadził do polepszenia warunków pracy robotnika łódzkiego. Zarobki podniosły się o 15 — 20% w wielkich fabrykach, o 50% w średnich, a w fabrykach, w których płaca była najniższa, w wielu wypadkach nawet o 100%. Dzień pracy zmniejszono do 9V₂ godz., uczyniono prócz tego zmiany w regulaminach fabrycznych. Zniesiono rewizyę przy wyjściu z fabryk, ulepszono pomoc lekarską i t. d. Rozwija się dążność do zrzeszenia się, powstaje ruch zawodowy, który z nielegalnego przekształca się w legalny i jawny, korzystając z przepisów 4/17 marca r. 1907; Ł. staje się siedzibą dwóch wielkich a rywalizujących pomiędzy sobą związków zawodowych, obejmujących przemysł włóknisty: Stowarzyszenia robotników przem. włóku. „Jedność“ i Związku zawodowego rob. przemysłu włóknistego. W tym samym czasie walka stronnictw, tocząca się w kraju, znajduje odbicie w robotniczem środowisku łódzkiem, mało kulturalnem, o od-zuaczającem się wielką pobudliwością, pod postacią t. zw. „walk bratobójczych“, podczas których wszelkie zatargi są rozstrzygane i rachunki wyrównywane za pomocą brauninga. W r. 1907, z postępem ogólnej reakcyi w państwie i kraju, zaczyna się fala powrotna. Fabrykanci organizują się, rozpoczynają systematyczną kampanię w celu okiełznania ruchu

Górski „Ł. spółczesna“

T. R.

D.

za-

roz-

masa

robotniczego. Pierwszym tego objawem jest lokaut, zainicyonowany przez firmy Poznańskiego, Biedermanna, Scheiblera, Grohmanna, Sztej-nerta, Heinzla, Kunitzera, który dotyka ok. 26 000 robotników łódzkich. Lokaut ten trwa około 3 miesięcy, suma składek, zebranych na korzyść zlokautowanych robotników przez rozmaite partye, związki zawodowe i komitety obywatelskie wynosi przeszło ćwierć miliona rubli. Po ukończeniu tego lokautu częściowem zwycięstwem fabrykantów, przez jakiś czas trwa spokój, gdyż fabrykanci, wobec wykazanej przez klasę robotniczą odporności, powstrzymują się od dalszych kroków zaczepnych. D. 24 kwietnia i 24 czerwca odbywają się za zgodą władz, liczne konferencye delegatów fabryk łódzkich i przedstawicieli partyi robotniczych, na których walki bratobójcze i teror ekonomiczny potępiono. Od końca r. 1907 akcya fabrykantów znów się wzmaga, doznając opieki w postępowaniu władz administracyjnych. Rozpoczyna się szereg lokautów, którym zazwyczaj towarzyszą aresztowania tłumne; działalność związków zawodowych zostaje skrępowana przez „postanowienia obowiązujące“ gen. Kaz-nakowa, zabraniające osobom postronnym dostępu do fabryk; Związek zawodowy rob. przem. włóknistego zawieszony na czas trwania stanu wojennego, a po ustaniu tego zamknięty; organiza-cye robotnicze zostają rozbite skutkiem repre-syi. Taki stan rzeczy trwa i po zniesieniu stanu wojennego i ochrony nadzwyczajnej i po ustąpieniu gen. Kaznakowa; w r, 1910 zamknięto związek „Jedność" (należący do t. zw.,,polskich“), który przetrwał okres największych represyi. Ostatecznie uzyskane w okresie rewolucyjnym ustępstwa odjęli fabrykanci, w wielu wypadkach warunki pracy uległy nawet pogorszeniu; podrożenie wszystkich prawie przedmiotów niezbędnej potrzeby dotkliwie dało się uczuć; z ruchu zawodowego pozostały zaledwie słabe szczątki; daje się zauważyć dążność do emigracyi. Pod względem stałości zarobku położenie polepszyło się, przeważna część fabryk pracuje pełną parą. Dodatnim objawem jest powolne krzewienie się ruchu kulturalnego wśród klasy robotniczej. — Bibliografia: „Encykl. Pow.“ Orgelbranda; ńSłow. geogr.“; J. M. Wiślicki „Opis Król. Polskiego" (Warsz. 1850); A Sztarkman „Ł. i Łodzianie“ (1895); St,

(Ł. 1904); L. V. J. „Łódź“ („Bibl. krajoznawcza“ IV i V Warsz. 1909); „Rozwój“ (J\s 11 z r. 1905); szczegółowy opis przebiegu wielkiego lokautu łódzkiego r. 1907 w „Wiedzy“ r. 1907, I.

Łódź, herb polski z nadania. Na tarczy w polu srebrnem łódź. Nad hełmem trzy pióra strusie białe. Nadany Franciszkowi Boleskiemu, porucznikowi wojsk koronnych, przez Stanisława Augusta d. 17 lut. 1778.—Źródła, ks. Kanclerskie 45—46, str. 26.

Łój, tłuszcz wołów, cieląt, owiec, kóz, jeleni; nie posiada barwy a natomiast słaby swoisty pach, twardszy przy suchem pożywieniu zwierząt, w klimacie gorącym i u samców, największy przy karmie z odpadków browarów i gorzelni, zawiera średnio 75% stearyny i pal-mityny a 25% oleiny. Ł. wołowy topi się przy 43,5° — 45°, jest nierozpuszczalny w wyskoku zimnym, a truduo rozpuszczalny we wrzącym; Ł. barani jest twardszy, kruchy, prawie nie posiada zapachu, jest trudno rozpuszczalny w wyskoku i topi się przy 46,5° — 47,5°. Ł. kozi, zbliżony do wolowego, posiada jednak mocniejszy zapach. Jakość a przeto wartość Ł-u określa się przez oznaczenie jego punktu topliwości i punktu topliwości wydzielonych zeń kwasów tłuszczowych. W celu przygotowania Ł-u stapiają, dobrze mieszając, pokrajany na kawałki tłuszcz zwierzęcy po dodaniu doń nieznacznej ilości wody w kotle miedzianym, zbierają z powierzchni płynu topiony Ł. a pozostałość wyciskają lub co właściwsze, wytapiają za pomocą pary w drewnianych, wyłożonych ołowiem kadziach, wypuszczając woniejące gazy przez umyślną rurę do komina. W celu powiększenia wydajności dodają nieraz do masy 1% kwasu siarkowego lub 0,1% wodzianu sodu. Wydajność wynosi 75 -- 92% i jest na ogół przy wytapianiu parą większa niż przy wytapianiu suchem. Oczyszczanie Ł-u uskutecznia się przez topienie z 5^ wody a także z roztworami ałunu lub saletry, wlanie do zimnej wody i bielenie pod wpływem promieni słonecznych. Bielenie Ł-u można też wykonywać przez topienie go z 1 % sproszkowanego dwutlenku manganu, 2 % kwasu siarkowego i 30$ wody, odlanie i działanie 1% kwasu szczawiowego i ponowne oddzielanie od płynu. W celu podniesienia twardości Ł-u topi się go z 0,5% kwasu siarkowego i 0,5° ₀ kwasu azotowego, przemywa ogrzewa aż do ulotnienia się wody lub też do stopnienia tłuszczu, dodaje się 0,007% octanu ołowiu ('ciała trującego). Inny sposób polega na ochłodzeniu stopionego tłuszczu do 35° i odprasowaniu z niego przy tej ciepłocie o-leiuy płynnej jeszcze. Część stała jest Ł-eui najlepszym, odprasowana zaś półpłynna pod nazwą margaryny znajduje zastosowanie przy wyrobie masła sztucznego (oh. Masło sztuczne). Prasowanie przy niższej ciepłocie daje olej z łoju. Największym dostawcą Ł-u jest Rossya, południe wywozi przeważnie Ł. barani (biały), północ wołowy (żółty). Pod względem jakości (czystości i kon-systeucyi) rozróżniają Ł. na świece i Ł. do wyrobu mydła, ostatniego dostarcza przeważnie Syberya. Wielkie ilości dobrego Ł-u pochodzą też z Polski, Holandyi, Danii, Austryi i Stanów La Plata. Ł. znajduje zastosowanie jako pożywienie, do wyrobu świec, kwasu stearynowego i

Dr A. J. G.

Łub,

G. M.

łość.

mydła, w przędzalnictwie wełny, w garbarstwie, do wyrobu smarów, plastrów, maści it.p.

Łóżko w(Polsce). W w. XV pojawiać się zaczęły u nas dopiero Ł-a. Rozesłaue skóry dzikich zwierząt na podłodze dla mężczyzn, dla niewiast tapczaniniki zasłane sianem służyły za spoczynek nocny. Ł. syna Zygmunta I miało kosztować grzywnę 1 i groszy 12 (na dzisiejszą monetę 43 rub. i kop. 20). W w. XVI pomimo okazałości posłania, łóżka były małe i wąz-kie, że ledwie w nich mógł się śpiący obrócić. Dopiero za Augusta III pokazywać się zaczęły obszerniejsze wraz z niemieckiemi pierzynami i poduszkami puchowemi. Za Stanisława Augusta pojawiły się żelazne, ze spodem na pasach, wierzchem założonym równo, z prętami ze czterech rogów wysokiemi, na które zakładały się firanki, lub zwieszała kotara.

kora zwierzchnia z drzewa podcza krążenia soków zdjęta, służąca na pudła, pudełka i krobki. Z drzew lipowych i wiązów łubem wybijano wozy i bryczki; stąd nazwa wozów lubiastych. Za czasów Marcina Bielskiego (ob.), budy na bryczkach dla osłony od słońca i deszczu Ł-m obijano. Skazanych na karę śmierci wieziono w łubiastym wozie na miejsce kaźni (Górnicki).

Łubek, z cienkiej kory łyczko szerokie, które dziewczęta wiejskie stroją w kwiaty i ubierają tem głowy swoje. Na ślubne czółenka brano korę cieniutką ze złotej wierzby, obwijano ją nićmi złotemi i ztąd zwano je Ł-ami złote mi. W dawnej Polsce tworzyły one strój panny młodej. Zwyczaj ten opisuje Jan Kochanowski: „Kwiatki na łubce obszytej, Usadzę w nadobne koło, I wsadzę na twoje czoło“.

Łuban (łot. Łubanu-azars, niem. Lubahn-See), jezioro rozległe w Inflantach polskich, pow. rzeżycki, na samej granicy gub. inflanckiej (ryskiej), 13 wiorst długości, 7 szerokości i l¹/a' sążnia głębokości. Powierzchni 81.6 wiorst kw, Rozległe moczary okrążają je na znacznej przestrzeni, Sztukenberg oblicza ją na 128 wiorst kw. W płc-ym końcu jeziora, nieopodal brzegu, leży obszerna wyspa, należąca po części do pow. wendeńskiego gub. inflanckiej, jak i część północna, najmniej rybnej strony Ł-u. Leszcze, sumy, sandacze i szczupaki, częstokroć niezwykłej wielkości. Jezioro to znane było kronikarzom w. XIV, np. Hertnauowi de Wart-berge. Dawne mapy geograficzne jezioro nazywają stale Mare Lubanicum. A że w bagni-skach, o mil kilka od Ł-a oddalonych, znajdowano bądź olbrzymie kotwice, bądź części statków, —wyobraźnia dyletantów archeologów, nie zadawalająca się przypuszczeniem, iż bagniska, niegdyś przez jezioro mogły być zajęte, niejednokrotnie była powodem, że się rozlegle rozpisywano o istnieniu rzeczywistego „morza łubańskiego“, rzekomo połączonego w swoim czasie z Bałtykiem. Por. art. „ Inflanty“ w „Wiadomościach polskich“ (Paryż

1858). Ł. otrzymuje wody z wielu rzek i strumyków do niego od strony południa wpadających, a zwłaszcza ze strug i rzeczek błotnistych: Murmosta, Tojcza, Malmuta, Soła, tudzież dwóch bystrych rzek w górnym swym biegu zasilających wody Ł-u z tejże strony południowej: R z eży c y (ob.) i M ał ty (ob.). Odpływ jego jedyny tworzy Ewikszta (ob.). Wypuszczają Ł. w części północnej okazałym strumieniem. Ewikszta, przepłynąwszy wiorst 70 od miejsca, w którem wypływa z jeziora, zbliża się ku jego południowemu krańcowi na odległość wiorst zaledwie 13. Za pomocą kanału łatwo można połączyć wprost jezioro z rzeką i przez to osuszyć całkowicie bagniska, co je otaczają. Sama przyroda nawet utworzyła już między południowym krańcem jeziora a dziesięciomilową długością rzeki rodzaj połączenia naturalnego. Bliższe badania wykażą o ile mogłoby zostać zużytkowane przy sztucznej budowie kanału, który w r. 1849 dla osuszania okolic nadłubańskich na przestrzeni dwóch mil rozpoczęto. Szerokość jego dochodziła do 7 sążni (Siemienow, III, 93). Przed 28 laty inżynier rządowy pułk. Sztukenberg robił niwelacyę Ł-u, tudzież kosztorys obniżenia powierzchni wód jego przez wykopanie kanału odwodnego. Kosztorys obliczono na 200 000 rubli. Przedmiot zbyt ważny, aby pomyślne doprowadzenie do skutku tego zadania hydro-technicznego nie miało w wysokim stopniu obchodzić kilkudziesięciu ziemian pol8ko-inflanckich i sąsiedniego pow. wen-deńskiego, zwłaszcza administracye nadłubańskich dóbr Piotra Plater-Zybćrga, Wład. Potockiego i ks. Teresy z Sanguszków Sapieżyny, a w pow. wendeńskim dziedzica dóbr Łuban-muńskich Wolffa, którego rezydencya Lubahnhof wzniesiona na miejscu historycznego zamku Lubahn, założonego w r. 1298 przez arcy-bpa ryskiego Jana III hr. Schwerin pod nazwą „Burg Lubahn“.

Łubczyce, ob. Głupczyce.

Łubie. Naczynie, czyli rodzaj pochwy, z łubu (ob.) drzewnego sporządzone, później powlekane skórą lub tkaniną jaką, nięraz mniej lub więcej ozdobne, służące do przechowywania luku i strzał (ob. te wyr.). Ł. u nas przeważnie z tatarska nazywane bywają sajdakiem (sa-hajdakiem) lub kołczanem, przyczyni oba wyrazy te błędnie uchodzą za równoznaczne, ponieważ sajdak był pochwą dla łuku, kołczan zaś dla strzał. Nieporozumienie to stąd pochodzić może, iż nasza nazwa swojska rzeczywiście oznacza jedno i drugie, nadto nieraz kołczan będąc przytwierdzony do strony zewnętrznej sajdaka mógł z nim tworzyć jedną ca-

Df j p,

..    .¹

Łubieniecki Jan Damasce n, teolog i historyk, mylnie Lubienieckim zwany,, przeor dq-miników warszawskich (od 1709), przyjął habit zakonu w Warszawie r. 1668; po ukończonych studyach był w Krakowie bakałarzem, a potem

„Monografie“ t. 11; Żychliński „Złota księga“ t. VII.    K

regensem. Zwiedził Fraucyę i Włochy. W Lug-dunie uczył teologii, a w Rzymie w kollegium, przez kard Hieronima Cazanettego fundowanym, został członkiem. W r. 1686 kapituła rzymska ogłosiła go prezydentem teologii, a w Krakowie uzyskał godność doktora. Od Jana III Sobieskiego wielce poważany, został jego teologiem nadwornym, później był prowincyałem dominikanów, nakoniec, na przedstawienie królewskie, w r. 1711 w Rzymie wyświęconym był na b-pa bakońskiego na Wołoszczyźnie. Pełen talentów i nauki, zakończył życie podczas morowej zarazy w parafii Wohińskiej na Podlasiu w r. 1714. Po nim pozostały się: „Martyrologium dominicanum“; „Inquisitio de gestis et miracu-lis B. Ceslai“. W rękopisach zostawił w jęz. polskim obszerną „Historyę życia Piusa V papieża“, która znajdowała się w bibl. dominikanów w Warszawie; po łacinie zaś opisanie b-pstwa Bakońskiego: „Relatio vera et accurata de episcopatu Baconiensi“ (rękopis był u Załuskich).

Łubieńscy, ród polski h. Pomian. Rodzina ta wzięła początek ze wsi Łubuy w ziemi sieradzkiej. Pierwszym znanym jej protoplastą byl Jarosław z Cieni i Łubny (1440), komornik ziemski sieradzki. Z dwóch jego synów: Jan, odziedziczywszy po ojcu Cienię, dał początek domowi Cieńskich, Jakób zaś, wziąwszy w spadku Łubnę, poprowadził ród Ł. Do końca w. XVI Ł. nie zdołali wywyższyć się ponad inne rodziny szlacheckie dostojeństWy i splendorami, dopiero w pierwszej połowie w. XVII zajaśnieli blaskiem, zwłaszcza w dziejach Kościoła polskiego, przez dwóch braci: Macieja prymasa (ob.) i Sjtanisława b-pa płockiego, znanego dziejopisa czasu swego (ob.). Trzecim bratem był Jan, pisarz ziemski sieradzki, od którego dwóch synów: Hieronima i JanaWojciecha poszły dwie główne gałęzie domu: sandomierska i sieradzka. Pierwsza, wydawszy z siebie pomiędzy innymi: Kazimierza,

CU

mo-

„Hymn za umar-

Łubieńska Tekla, żona Feliksa, ministra, autorka dramatyczna (* 1767 w Warszawie z ojca Frau. Bielińskiego, s-sty czerskiego, pisarza kor.—f 1810 w Krakowie); w 10-tym roku życia straciwszy matkę, otrzymała wychowanie w domu babki, Barbary Sauguszkowej, wdowy po marszałku Następnie przeniosła się do Warszawy; w r. 1782 weszła w związki małżeńskie z Feliksem Łubieńskim, s-stą na-kielskim i posłem, któremu, towarzysząc na sejmie Czteroletnim, chociaż wykształcona na fran-cuszczyźnie, wkrótce tak wydoskonaliła się w jęz. ojczystym, iż zaczęła wcale udatne pisać wiersze. Kiedy mąż, po wypadkach krajowych, osiadł w zaciszu domowem, obowiązki matki licznego rodzeństwa umiaia pogodzić z zajęciami umysłowemi, nie przestając w wolnych chwilach układać wierszyki i piosenki, tak oryginalne jako i tłómaczone. Gruntownie pobożna, tworzyła poezye religijne, pomiędzy któremi dlitwy wierszem, w późniejszych czasach w wielu księgach do nabożeństwa drukowane: „Modlitwa w przeciwnościach“; łych“; „Modlitwy za męża, rodziców, dzieci“ i t. d. Za Księstwa Warszawskiego, mieszkając w stolicy z mężem, przełożyła wierszem: „El-lrydę“, tragedyę (z ang.); „Siroe“, dramat z Meta-stazyusza; „Andromakę“, Rassyna; „Wzór męża i ojca“, komedyę z francuzkiego; „Szczebiotli-wy‘\ z Woltera; nakoniec jeszcze w ciszy wiejskiej, utworzyła dramat oryginalny w 5-ciu aktach, „Wenda“, który przedstawiony na scenie warszawskiej, świetnego doznał przyjęcia. Największą sławę zjednał jej dramat historyczny w 2 aktach, pisany wierszem i zastosowany do ówczesnych okoliczności, ,,Karol Wielki i Wity-kind‘\ przedstawiony po raz pierwszy w teatrze narodowym d. 5 grud. r. 1807 (Warszawa 1808, aż 3 wydania). Cała ta sztuka pisana pięknym językiem i wierszem gładkim. Obszerniejszy7 chełmskiego, a następnie ! życiorys: „Zorza“, 1843, t. IV i „Tyg. illustr.“, anaBogusła- I 1863, VII, 196 i 212 („Większa Enc.“ Orgielbr.).

wa, kaszt, sandomierskiego (1727), wygasła na synu tegoż

(f 1763). —Gałąź sieradzka istnieje po dziś dzień, licznie rozrodzona. Należeli do niej, między innymi: Jan Wojciech, kaszt, sieradzki (1649), syn jego Stanisław, podróżnik, uczony i biegły filolog, wnukowie: Aleksander, kasztelan gnieźnieński (1749), i Maciej, łowczy sieradzki, deputat na liczne trybunały i sejmy, ojciec dwóch znakomitych członków rodziny: Władysława, arcyb-pa gnieźnieńskiego i prymasa (ob.) i Flory an a, w-dy poznańskiego (1760). Z innych przedstawicieli tej gałęzi wymienić należy wnuka w-wody Floryana, Feliksa (ob.) (otrzymał w r. 1798 dziedziczny tytuł hrabiowski pruski) i Tomasza, kasztelana Król. Polskiego. — Źródła: Niesiecki; Kossakowski

Kazimierzu, s - ście lelowskim

Łubieński Maciej, arcyh-kp gnieźnieński (* d. 2 lut. 1572 w Łubnej w Sieradzkiem — f d. 28 sierp. 1652 w Łowiczu). Syn Świętosława Ł-go. Rodzeństwo było liczne, samych synów było 5, z których aż czterech wstąpiło do stanu duchownego. Rodzice mieli majątek skromny, ale krewni zaopiekowali się synami. Maciejem zajął się Woje. Zajączkowski, opat węgrowiecki i umieścił go w szkołach jezuickich w Poznaniu (Ł. przedtem uczęszczał do szkół jezuickich w Sieradzu i w Kaliszu), poczem młodzieniec udał się do Akad. krakowskiej, a po ukończeniu polecony przez wuja swego, Macieja Pstro-końskiego b-pa kujawskiego, podkanclerzemu Jan. Tarnowskiemu, dostał się do kancelaryi królewskiej, a niebawem wuj, poznawszy jego zdolności, wysłał go na swój koszt na naukę teo-

logii i prawa kanonicznego do Włoch i Niemiec. Powróciwszy do kraju pod okiem b-pa Pstrokońskiego, naówczas referendarza w. kor., przygotowywał się do przyjęcia niższych święceń, po których otrzymaniu uzyskał kanonię poznańską r. 1600, a wkrótce gnieźnieńską, w której zasiadał obok braci Wojciecha i Stanisława. W r. 1601 wuj, który został b-pem przemyskim, powołał go do.siebie, tutaj Ł. otrzymał święcenia r. 1602, od których wymawiał się tern, że jest niegodny tego; a kiedy wuj został kanclerzem w. kor., Maciej był mianowany przez Zygmunta III sekretarzem i rejentem kancelaryi królewskiej, otrzymał bogate probostwo łęczyckie (1607). R. 1609 wysłany od kapituły gnieźnieńskiej wraz z kan. Marc.

wał w pieczy o sprawy klasztoru miechowskiego, w którym wciąż piastował dostojeństwo proboszcza, między innemi usiłuje przywrócić prowincyi miechowskiej klasztor kauoników regularnych w Nissie na Śląsku, co mu się nie udaje. W r. 1626 po Janię Wężyku obejmuje b-pstwo poznańskie, a zrezygnowawszy z probostwa miechowskiego i odbywszy w r. 1828 uroczysty wjazd do Poznania, bierze się i tutaj do podniesienia Kościoła, nie skąpiąc na to dochodów własnych, a taką pozyskał miłość iż gdy został z woli króla w r. 1631 przeniesiony na b-pstwo kujawskie, szlachta wielkopolska, zgromadzona na sejmiku, postanawia błagać króla o nieodbieranie im Ł-go. Na Kujawach rozwija tę samą działalność gorliwą, co i gdzieindziej: naprawia gmachy, uposaża seminarya, zwołuje synody dyecezyalne (d. 16 maja 1634 i d. 9 czerw. 1641, uchwały powzięte ogłasza: „Syno-dus dioecesana Vladislaviensis a. 1634“ Warsz.

1634; „Synodus dioec. Vlad. 1641“, Kraków 1642; b-p kujawski Konst. Fel. Szaniawski przedrukować je kazał 1711), poleca wydać agendy dla dyecezyi swojej, celem ujednostajnienia czynuości („Rituale Sacramentorum et aliarum Caeremouiarum'* etc. 1634). Jest czynny i w zakresie spraw politycznych: na sejmie konwokacyjnym r. 1632 występuje z radami co do przeprowadzenia nowej elekcyi, zabezpieczenia Rzpltej, poskromienia Kozaków i t. d., na elekcyjnym podpisuje uchwały z zastrzeżeniem nienaruszalności praw i swobód Kościoła; na radzie tajnej senatu d. 19 marca 1635 opiera się z innymi senatorami projektowanemu małżeństwu Władysława IV z protestantką Elżbietą, palatynówną Renu. Jednak w polityce nie odgrywa roli wpływowej: idzie za innymi, a całą wziętość u współczesnych zawdzięcza swojej działalności w charakterze b-pa, dbałego o podniesienie dyecezyi swoich. Dla tej wzię-tości Władysław IV, gdy Lipski (ob.) śmiercią swoją osierocił archidyecezyę guieznieńską, wybrał na to stanowisko r. 1641 Ł-go, „już prawie zapominającego się“ starca bez jego

Miruckim na sejm warszawski, celem załatwienia sporów pomiędzy duchowieństwem a szlachtą o dziesięciny; w tym samym roku, w miejscu wuja złożonego ciężko chorobą, król wysyła go wraz z innymi komisarzami do zlustrowania Prus, i wprowadzenia elektora brandenburskiego, Jana Zygmunta, na urząd kuratora dla ks. Alberta, oraz odebrania przysięgi wierności. Podczas nieobecności Ł-go umarł opiekun jego b-p Pstrokoński, już b-p kujawski, ale W.

z d. 30 list. r. 1641 upoważnił go do objęcia godności, zanim bulle na to wygotowane zostaną. Ł. odprawił ingres uroczysty na stolicę arcybiskupią d. 19 paźdz. 1642. Na tern stanowisku zwołuje synod dyecezyalny w Uniejowie d. 7 lipca 1643 („Statuta synodi Dioec. Gnesuensis Unieiovii“, Warsz. 1844), a synodalny w Warszawie d. 8 list. t. r. („Synodus provincialis Gnesnensis Provinciae 1643“ Warsz. 1644), na którym, na przedstawienie Władysława IV, postanowiono odbyć wspólną naradę z innowiercami, celem przywiedzenia ich do jedności z kościołem katolickim (narada doszła do skutku w Toruniu d. 10 paźdz. 1644); Ł. zachęcając do niej wystosował w imieniu wszystkich biskupów list otwarty i rozesłał go po kraju. W r. 1644 wprowadza obraz cudów-

Gembicki, następca wuja zarówno na b-pstwie kujawskim jak i na urzędzie kanclerskim, powołał go do boku swego, D. 19 łut. r. 1610 instaluje się Ł. na kanonię krakowską, którą trzymał aż do wyniesienia się swego na probostwo miechowskie, zawiaduje z ramienia królewskiego żupami solnemi w Bochni i Wieliczce, a choć na tym urzędzie poprzednicy jego dorabiali się majątku, Ł. wyszedł z niego ubogi; r. 1616 otrzymuje kustodyę sandomierską, a tegoż roku powołany przez kapitułę zakonną bożogrobców na probostwo miechowskie (śluby zakonne złożył r. 1618). Na tein stanowisku sprawował rządy zakonu roztropnie a łagodnie, odbywał wizytacye klasztorów prowincyi swojej, zwoływał kapituły generalne, a dochody probostwa obracał na podniesienie klasztoru, m. inn. darował klasztorowi wieś Grochów, należącą do probostwa, na utrzymanie bibliote- woli i wiedzy, a pap. Urban VIII przez breve ki, infirmeryi i szatni, był istotnym dobroczyńcą jego, a w porozumieniu z kapitułą wydał r. 1625 ustawy dla całej prowincyi, zatwierdzone przez pap. Urbana VIII: „Coustitutiones Capitulorum generalium miechoviensium ordinis canonicorum Regularium“ (1827). W r. 1620, po śmierci Jerzego Zamoyskiego, król mianował Ł-go b-pem chełmskim, od czego ten skromny kapłan wymawiał się; konsekracya odbyła się d. 31 paźdz. r. 1821, a objąwszy tę godność Ł. jął się podźwignięcia dyecezyi z tą samą gorliwością którą okazał w Miechowie: d. 18 czerw. r. 1624 zwołał do Krasnego Stawu synod dyecezyalny, i jego uchwały ogłosił drukiem („Constitutiones Dioecesanae Synodi Chelmensis“ Zamość 1624), wyjednał fuudacyę sulraganii chełmskiej, a jednocześnie nieusta-

ny P. Maryi Częstochowskiej do wystawionej znieńskiego, a nawet r. 1867 przez arcyb. M. własnym swoim nakładem wspaniałej kaplicy. Ledóchowskiego. Ksiądz P. Buy decki ogłosił Z królewiczami Karolem i Zygmuntem wyjechał żywot jego „Vita venerabilis... M. Łubieński“ r. 1646 na spotkanie Ludwiki Maryi Gonzagi (Kalisz 1752; rzecz w przekł. polskim wydana i naturalnie w charakterze prymasa dokonywa w Lesznie 1853). Por. Jan Korytkowski „Ar-koronacyi. W tym czasie występuje w polity- cybiskupi gnieźnieńscy“ (IV, 1 — 56). ce jako przywódca, a występuje dla tego, że Łubieński Stanisław, biskup płocki (* 1575 wysoka godność w kościele zniewala go do w Łubny-f 1640), syn Świętosława i Barbary wzięcia na siebie tego zadania. Było to z po- Zapolskiej, ciotecznej siostry b-pa kujawskiego wodu zamierzonej przez Władysława IV wojny Pstrokońskiego, brat prymasa Macieja ( ob. ). z Turcyą. Ł. uczestniczył w naradach senato- Kształcił się wiąz z bratem Maciejem w szkołach rów i wystosował do króla pismo, w którem jezuickich w Sieradzu i Kaliszu, potem oddał się powołując się na konstytucyę, upominał go, sztuce wojennej, a następnie nauce prawa przy ażeby bez wiedzy    stanów wojny    nie rozpoczy-    grodzie    łęczyckim, sławnym wówczas w    Polsce

Red.

uał, ani wojska    nie    ściągał.    Jako prymas,    ze swojej palestry; bawił przy niej lat    cztery,

podczas bezkrólewia po śmierci Władysława IV, Jako wykształconego prawnika powołał go do swo-objął interegnum w chwili nader krytycznej, jej kancelaryi wuj Pstrokoński, podówczas kau-wśród niebezpieczeństw grożących krajowi, celaryi królewskiej regent i kanonik gnieźnień-a uiemiał ani energii,    ani dostatecznego wej-    ski. W    r. 1590 towarzyszy Ł. wujowi i    regen-

rzenia w sprawy,    które    na nim    spoczęły były.    towi, a    zarazem i Zygmuntowi 111 w jego    podró-

rza

na

Niedziw, jak narzeka A. Stan. Radziwiłł, że ży do Szwecyi, która ma na celu odzyskanie „wszystkie rzeczy powoli szły“. I to co robił korony szwedzkiej. Jako naoczny świadek opi-przyprawiło go o chorobę, wprawdzie krótko- suje Ł. całą tę wyprawę po łacinie. Po powro-trwałą. Na polu elekcyjnem w obliczu sporów, cie postanawia poświęcić się stanowi duchow-zwłaszcza zaś żądań ze strony pruskiej, zdobył nemu; dlatego Pstrokoński wysyła go do kolle-się na jedno: ukląkł ua ziemi i zaintonował Ve- gium Jezuitów w Gracu, a potem do Rzymu, ni Creator, a gdy to wywarło wrażenie i do- gdzie w r. 1600 wyświęcony zostaje na księ-prowadziło do kompromisu częściowego, powta- dza. I znowu, wróciwszy do Polski, pozostaje czyn swój zachęcony jego skutecznością przy boku wuja swego, wówczas b-pa przerny-i po raz trzeci to robi po zupełnem załagodzę- skiego i kanclerza kor. Jest czynny w rokoszu niu namiętności. Ale kiedy po objęciu rządów Zebrzydowskiego, jako wierny rojalista i gorąco przez Jana Kazimierza, ma wywiązać się z oddany królowi—jest też autorem wielkiej ilości danego na sejmie konwokacyjnym przyrzecze- pism i dokumentów urzędowych, które wyszły nia i dostarczyć hajduków ua obronę Rzpltej, z kancelaryi królewskiej podczas i z powodu zdobywa się ledwie na 150 — szczodrobliwość rokoszu. Otrzymuje w tym czasie od króla ka-fundacyę, zakłady i t. d. wyczerpała nonią płocką, a kapituła wkrótce wybiera Ł-go jego fundusze, Wprawdzie domagał się, ażeby delegatem swoim na trybunał koronny. W r. kapituła na rzecz ojczyzny złożyła srebra ko- 1609 przywołuje Ł-go do kancelaryi królew-ścielne — bez skutku. Po dopełnieniu koro- skiej następca Pstrokońskiego, Wawrzyniec Gem-nacyi Jana Kazimierza i pochowaniu zwłok bicki, kanclerz i b-p kujawski, i powierza jemu Władysława IV, oddaje się całkowicie prakty- i jego bratu Maciejowi uporządkowanie archiwom religijnym, nawet tak pilny w sprawach wum koronnego z woli królewskiej w r. 1613, kościelnych nie miał już sil zajmować się niemi, czego obaj bracia w ciągu roku dokonali w spo-Zdziecinniały, z obowiązku godności swojej wy- sób chwalebny. Oryginał spisu posiadała Bibliot. stępuje w różnych aktach politycznych. Testa- im. Załuskich, a dwie kopie —Archiwum głów-ment jego jest uwieńczeniem całego żywota: ne w Warszawie. W tym samym czasie T y 1 i -mienie cale swoje przeznaczył na legaty do cki, b-p. krakowski, mianuje Ł-go archidyako-wszystkich kościołów katedralnych, przy któ- nem krakowskim i regentem swojej kancelaryi, rych był biskupem, do wszystkich kolegiat i nie na długo wszakże, bo wkrótce powołany wielu klasztorów w archidyecezyi na spominki zostaje Ł. do kancelaryi królewskiej jako re-za duszę swoją i na cele pobożne, a spadko- gent. Tym razem trzy lata spędził Ł. przy kan-biercą tego co pozostało uczynił kościół swój clerzu; zrzekł się bowiem tej godności. Wów-metropolitalny. Życie całe Ł go skupiło się w czas król oddał mu na lat pięć administracyę fundacyach i dobrych uczynkach: wszędzie opactwa Benedyktynów w Tyńcu, aby mógł do podnosił kościoły i uposażał. Tylko tu wyka- zdrowia powrócić. Ł. umiłował to miejsce dla zywal energię, pozatem łzami odpowiadał na jego ciszy i chciał nawet wstąpić do klasztoru, każde smutne zdarzenie. A ta świętobliwość ale nie dopuścił król do tego, którego Ł. był i hojność jednały mu wzięcie. Po śmierci jego wielkim faworytem. Tu oddawał się ukochanej zaczęły krążyć pogłoski o cudach na jego gro- przez siebie pracy naukowej; korzystając z bobie. Ciało jego miało wydawać woń przędziw- gatej biblioteki klasztoru, zbierał materyały do ną, co dawało powód do otwierania trumny prac historycznych; tu napisał życiorys b-pa r. 1717 przez Aleksandra Ł-go, kaszt, gnie- Pstrokońskiego. Kościół bardzo już podupadły i

zniszczony odrestaurował starannie, dobra opa- « wanie Ł-mu za usługi i ofiary polityczne. Obok etwa swoją admiuistracyą do początku przy- Pawła Piaseckiego jest Ł. jednym z najwybit-wrócił. W r. 1622 zostaje Ł. b-pem łuckim, w r. 1626 podkanclerzym koronnym, a w r. 1627 b-pem płockim. Wtedy składa pieczęć mniejszą i d. 2 maja 1628 odbywa wjazd uroczysty do swojej stolicy po otrzymaniu zatwierdzenia papieskiego. Postanowił teraz Ł. oddać się cały pracy kościelnej w swojej dyecezyi. Ale wojna szwedzka była mu w pierwszych latach wielką przeszkodą. Szwedzi zajęli część dóbr biskupich, a po zwycięstwie swojern pod Górznem rabowali kościoły i szerzyli zniszczenie. Dopiero po zawarciu rozejmu w Sztumdorfie w r. 1629, może się Ł. oddać pracy. Na sejmie w r. 1631 uchwalono „podymue“ na zapłatę sum, należnych cesarzowi za przysłane Polsce posiłki; wówczas Ł. składa bardzo znaczną część tej kwoty na rzecz owego długu. W tym czasie podejmuje na własny koszt przepisanie aktów sieradzkich i Szadkowskich, których część wcielono do metryki koronnej. W r. 1632 zwołuje synod dyecezyalny i drukuje jego uchwały.

niejszych historyków w. XVII. Wzorem dla niego był R. Heidenstein. A stanowisko Ł-go, zwłaszcza pobyt przez czas dłuższy w kancela-ryi królewskiej, i fakt, że był zaufanym króla, ułatwiały mu pracę historyczną, miał bowiem materyały w rękach obfite, wiedział i znał całą politykę króla. Pracował nad „Rerum Poloni-carum“, dziełem większem, to jednak zaginęło. Pozostały drobne pisma historyczne, z tych najważniejsze: „Droga do Szwecyi 1593“ i „Rozruchy domowe 1606 —1608“. Najważniejsze, bo w wypadkach tych osobiście jest czynny. Cenniejsze, od „Brevis narratio profectionis in Sue-ciam Sigismund III“ i ważniejsze jest „De motu civili in Polonia libri V“ (opis rokoszu Zebrzydowskiego); znać w niej wyraźnie, że pisze to rojalista oddany Zygmuntowi III, jego dzieło ma charakter względny, stronniczy. Opowiadanie o rokoszu przerywa Ł. epizodami o sprawie Dymitra Samozwańca, a przez to ulega zamąceniu opowieść. Za to cenne są charakterystyki osób działających, a świetną Mik. Zebrzydowskiego. Ł. jest stronniczym, ale sprawiedliwym i umie oceniać wartość człowieka z przeciwnego obozu. Nadto jestŁ. autorem życiorysu b-pa Pstrokońskiego, opiekuna, autorem listu o wojnie chocimskiej do papieża, rozprawy o konfederacyi z r. 1622, dzieła: „Séries, vitae et res gestae episcoporum Plocensium“ i wielu in. drobniejszych (ob. Wiszniewski „Historya liter, polskiej“; Estrejcher XXI). Wszystkie pisma Ł-go wydano dopiero po jego śmierci, jako „Opera posthuma“ (Antwerpia 1643). Pisał językiem łacińskim. Rzecz o rokoszu Zebrzydowskiego i podróży Zygmunta III do Szwecyi przełożył na polski A. B. Jocher: „Pisma pośmiertne“ St. Ł-go (Petersburg-Mohilew 1855) i poprzedził życiorysem autora. Oprócz Wiszniewskiego t. VII i indziej, w X t. znajduje się indeks) i Jochera (j. w.) por. także: Siarczyński „Obraz wieku Zygmunta III“, t. I; Tarnowski „Historya liter, polskiej“, t. II.

Łubieński W o j c i e c h (f 1640), trzeci syn Świętosława, brat prymasa Macieja, naprzód sekretarz królewski, kanonik krakowski od r. 1617 i gnieźnieński, proboszcz pułtuski i szredzki, człowiek skromny i cichy oddany służbie kościelnej i dobrym uczynkom, nie dbał o honory i ofiarowanej sobie infuły nie przyjął. Łożył wiele na wychowanie ubogiej młodzieży, wyposażał osierociałe panienki do klasztorów (,,Większa Enc.“ Orgelbr.).

Łubieński Kazimierz, biskup krakowski (* w 1642—f 2 maja 1719), syn Zygmunta, chorążego sieradzkiego, wychowany przez wuja Andrzeja Trzebickiego, biskupa krakowskiego, jego kosztem ukończył nauki w Akad. krakowskiej; wysłany do Rzymu, w kollegium ge-zuitów wstąpił do stanu duchownego i godność d-ra teologii otrzymał. Za powrotem do krajn,

M. G-y.

W r. 1633 za pośrednictwem kard. Barberinie-go, bawiącego w Polsce, czyni w Rzymie gorliwe starania o kanonizacyę św. Stanisława Kostki, którego cześć wzrasta coraz więcej w Polsce. Utrzymuje własnym kosztem 200 żołnierzy dla obrony b-pstwa, zwłaszcza przez czas wojny szwedzkiej. Katedrę płocką odnawia i ozdabia obrazami, funduje przy niej 19 psałte-rzystów i zakłada szkolę dia 36 chłopców i muzykę instrumentalną wprowadza: na co wszystko zapisuje fundusze. Wspomaga liczne kościoły swojej dyecezyi, kollegium Jezuitów w Pułtusku, a w Płocku wznosi temu zakonowi osobne kollegium. Bogatą swoją bibliotekę przekazuje po śmierci kapitule płockiej. Na bursę filozofów przy Akad. krakowskiej przekazuje 10 000 złp. Ł. spełnia gorliwie obowiązki senatora. Uczestniczy we wszystkich posiedzeniach senatu i na każdym sejmie, nie szczędzi rad zdrowych i rozumnych, a głos jego ma znaczenie nie małe. W ostatnich 10 latach życia pozostawał Ł. w najściślejszej przyjaźni z M. Sarbiewskim (ob.), częstą prowadził z nim korespondencyę. Od r. 1636 zaczął zapadać na zdrowiu, a przyjechawszy w r. 1640 do Warszawy na sejm osłabł i w Wyszkowie, w pałacu biskupów płockich, w d. 16 kwiet. umarł na rękach swojego spowiednika, jezuity, Szymona Pruskiego. Pochowany w katedrze płockiej przy udziale brata Macieja, wówczas b-pa kujawskiego; w katedrze tej postawiono mu sarkofag. Ł. był szczerze oddany Zygmuntowi III; cieszył się u niego wielką sympatyą. Po śmierci Zygmunta III wygłosił Ł. mowę pośmiertną z polecenia Władysława IV. Choć niewiele miał sympatyi w kołach senatorskich, cieszył sięŁ. szacunkiem dla zalet charakteru swego, gotowości do ofiar na rzecz Rzpltej, uczciwości i szlachetności. Sejm wyrażał kilkakrotnie podzięko-

uczyniony kanonikiem katedralnym krakowskim ₍ zytatorom arcbidyecezyi gnieźnieńskiej“ (179U). r. 1675, wkrótce z nauki i pięknej wymowy zasłynął, a słodyczą charakteru wszystkich sobie zjednać umiał. Szybko się posuwał w hierarchii kościelnej, wybrany deputatem na trybunał koronny z grona kapituły, został b-pem in par-tibus hieraklińskim, suffraganem krakowskim r.

— Por.: Estreicher XXI („WiększaEnc.“ Orgelbr.).

Łubieński Władysław Aleksander, prymas, arcybiskup gnieźnieński (* d. 1 list. 1703—f d. 21 czerw. 1767), syn Macieja, łowczego sieradzkiego, pochodził z rodziny senatorskiej, słynnej, lecz zbyt plennej i dlatego zubożałej, nie zdawał się też powołanym do świetnej przyszłości, skoro majątkiem spadkowym ojcowskim musiał się podzielić z dziewiętna-ściorgiem rodzeństwa. Po przedwczesnym zgonie ojca dostał się Ł. razem z bratem Florya-nem pod troskliwą opiekę stryja, Aleksandra, z biegiem czasu kaszt, gnieźnieńskiego. Ujawniwszy wcześnie wielką pobożność i pociąg do stanu duchownego, oddany został do kolegium jezuickiego w Kaliszu, później do seminaryum łowickiego i na kursy teologiczne Akad. krakowskiej. Z podróży zagranicznych, rozpoczętych r. 1724, podczas których zwiedził Włochy, Francyę, Holaudyę, Belgię, Niemcy i oglądał wesele Ludwika XV z Maryą Leszczyńską, wywiózł wiele wrażeń, zwłaszcza regilijnych i historycznych z Rzymu, duży zasób wiedzy nieuporządkowanej, jaką taką znajomość łaciny, niemczyzny, włoskiego i francuskiego, stosunkowo mało samodzielnych wniosków politycznych, krajowi najpotrzebniejszych. Swoje „dia-rium peregrinationis“ napełnił młody kleryk opisami kościołów, procesyj, obrazów i pamiątek świętych. Wkrótce po powrocie do kraju złożył śluby kapłańskie; jako kanonik krakowski i gnieźnieński, a proboszcz łaski, pełnił już r. 1730/1 obowiązki wiceprezydenta trybunału. Potrafił wtedy pilnie siadywać w gronie sędziowskiemu jednocześnie suto podejmować deputatów kosztem prezydenta, księdza Łaszcza. Z pośród dwóch chętnych protektorów, Teodora Potockiego (ob.) i Jana Lipskieg.o (ob.), wolał drugiego i konsekwentnie wytrwał przy nim podczas bezkrólewia, broniąc razem z całą kapitułą krakowską Augusta III. Nieprędko wziął nagrodę za taką wierność ku domowi wettyńskiemu. Szereg najbliższych lat po elek-cyi spędził w cichości, pracując nad ulubionem swem dziełem geograficznem „Świat we wszystkich swoich częściach... opisany“, wydanem w r. 1740. Kiedy dzieło to wychodziło z drukarni, na autora spadło pisarstwo w. kor., raczej „onus“ niż „honos", posada otwierająca dopiero drogę do dalszych prac i zasług, ale też i do wielkich zaszczytów. Odtąd, przeważnie w Dreźnie, zaczyna się rola polityczna Ł-go, który zawsze miał być czyjąś ręką, okiem, uchem, ustami, prawie nigdy samoistuym działaczem politycznym. Zrazu walcząc po cichu z And. Stan. Załuskim, kanclerzem w. kor. (ob.), Stan. Poniatowskim (ob.), w-dą mazowieckim, przyjaciółmi Czartoryskich, służył widokom tego od-

1701, a w rok potem, po śmierci Jerzego Den-hoffa biskupa, administratorem tejże dyecezyi.

Mianowany dwa razy r. 1702 i 1705 biskupem chełmskim i opatem czerwińskim, pracował usilnie nad podźwignieniem tamże katedry, nako-niec w r. 1711 został biskupem krakowskim, gdzie odznaczał się gorliwością, złożył synod, wiele czynił kościołom i szkołom. Podczas klęsk powszechnych Łubieński jeńców, sieroty, klasztory, wzorową miłością opatrywał.

Ojciec ubogich, opiekun dzieci, własnym swym kosztem ich wychowywał i do szkół wysyłał; on to koronacyę obrazu N. P. częstochowskiej od stolicy apostolskiej dla tego miejsca wyjednał, katedrę krakowską ozdobił.—Por.: Buydecki we wstępnie do życiorysu Macieja arcybiskupa. -Estrejcher XXI, 435 — 7 („Większa Euc.‘‘

Orgelbr.).

Lubieński Andrzej, kanonik gnieźnieński i krakowski, syn Macieja, dziedzica Kalinowy, s-sty wągczewskiego; kanonik krakowski w r.

1709, parę razy wysyłany od kapituły na trybunał koronny. Urn. scholastykiem krakowskim r. 1730 („Większa Enc.‘‘ Orgelbr.).

Lubieński Maciej Józef, d-r obojga prawa, syn Jana Bogusława, kaszt, sandomierskiego, a synowiec Kazimierza b-pa krakowskiego i Władysława prymasa. Dziekan warmiński, którą to godność złożył za probostwo ś. Michała na zamku w Krakowie; kanonikiem krakowskim został w r. 1731 i tamże archidyakonem 1748.

Dziekanię gnieźnieńską otrzymał w r. 1758, gdy Władysław Ł. był mianowany arcybiskupem lwowskim. Jeździł wysłany przez tegoż, gdy ten był prymasem, z oznajmieniem śmierci króla Augusta III do Rzymu, Neapolu i Wenecyi.

Słynął z dobroci i wymowy. Przełożył z włoskiego dzieło księdza Jak. Facciolatego: „Młody kawaler w umiejętnościach sprawowania Rzplitej i w ustawach przyjacielstwa ćwiczony“

(Kraków 1752, w 4-ce). Tłómaczył wierszem z francuzkiego: „Rozmowy duszy z Bogiem“ ś.

Augustyna (Bydgoszcz 1761). Nadto wydał kilka kazań i mów osobno (na kauonizacyę błog.

Jana Kantego, rozpoczęcie sejmu w Warszawie r. 1754, na pogrzebie ks. Jabłonowskiego w-dy rawskiego). — Por.: Estreicher XXI („Większa Enc.“ Orgelbr.).

Lubieński Stefan Wojciech (f 1808), biskup bibieński, suffragan gnieźnieński, syn Jana z linii sieradzkiej, a synowiec Władysława prymasa, dostał po nim kanonię gnieźnieńską r. 1758, potem był biskupem bibieńskim, suffra- łamu dworskiego, co pragnął wyzyskać na ko-ganem tejże arcbidyecezyi, opatem trzemeszeń- j rzyść swoją i Potockich wdzięczność Sasów za skim. Jest m, in. w druku jego: „Instrukcya wi- | zasługi Augustowców z r. 1733. W porozumieniu z Briihlem i Józefem Mniszchem, kaszt, czas wojny siedmioletniej pobyt w Wielkopol-krakowskim, sprowadził w r. 1746 do Drezna sce wojsk rossyjskich, przedmiot niezliczonych Antoniego Potockiego (ob.), kierownika krzywd i skarg szlachty, która w Briihlu i Au-opozycyi, układał z niemi w wielkiej tajemnicy guście III widziała przyczynę swej niedoli, a w nader złożony program konfederacyi, ma- prymasie — obrońcę naturalnego. Tymczasem jącej według niego pogodzić rody, a według „prymas szlachecki“, jak siebie tytułował Ł., zamiarów Potockiego obalić i przytłoczyć Czar- razem z większością senatorów pobliskich, mógł toryskich. Do wypróbowania nowego systemu jeno pomódz szlachcie wstawiennictwem u dwo-nie doszło, bo Załuski i Poniatowski wykryli ru, dworowi —ustnem i piśmiennem uspokaja-wszystko i poddali druzgoczącej krytyce. Skut- uiem szlachty, czerń ostatecznie narażał się na kiem tego, Ł., pomimo jednogłośnego niemal obie strony. W r. 1762, gdy dwór po śmierci polecenia sejmików, pominięty został na naj- ces. Elżbiety Piotrówny stracił punkt oparcia bliższym sejmie przy rozdawnictwie pieczęci, w Rossyi, Ł. jął przysuwać się do Czartory-Dopiero r. 1748 otrzymał niezłe uposażenie pod skich, podczas sejmu r. 1763 został wtajemni-postacią opactwa paradyskiego. Pracował nadal czony w ich plan zamachu stanu. Jeszcze na gorliwie, a zawsze na szkodę Czartoryskich, bez radzie senatu d. 7 —15 marca, wierny głoszo-zastauowienia, czy lepsi będą od nich dla oj- uym niedawno poglądom, bronił inwestytury czyzny Potoccy. Na tej drodze zbliżył się Ł. królewicza Karola Kurlandzkiego przeciw urosz-pierwszy raz do Jerzego Mniszcha, marszał- czeniom Birona i Rossyi; dla dogodzenia królo-ka w. kor. (ob.), i zadzierzgnął z nim węzły przy- wi podpisał resaltatum, choć się nie zgadzał z jaźni jednostronnej, bo chłodno wyzyskiwanej jego treścią. Po odjeździe Augusta do Drezna przez marszałka. W r. 1754 doczekał się na- sam jeden z Branickim zostawiony na straży koniec tryumfu—odstrychnięcia Czartoryskich spokoju publicznego, wobec ujmującego zacho-od dworu z powodu ordynacyi ostro g- wania się „familii“ i jej protektora Kayser-skiej (ob.), a d. 27 list. 1757 w nagrodę pew- li nga (ob.), zachwiał się Ł. i stracił resztę nych sekretnych przysług, wyświadczonych Brüh- równowagi. Niby układał się z Kayserlingiem łowi, mianowany został arcybkpem lwowskim i J. KI. Branickim o spokojne ufundowanie try-(po Mik. Dembowskim). Po półtora roku, za po- bunału piotrkowskiego (paźdz. 1763), a właści-parciem Mniszcha, przeniósł się na sam szczyt hie- wie bronił już tylko interesów familii, ogrom-rarchii kościelnej polskiej, na arcybkpstwo gnieź- nie zagrożonych po wstrzymaniu zamachu sta-uieńskie, osierocone przez nagły zgon Komo- nu przez Rossyę; jakoż nie on, lecz śmierć Augu-rowskiego (2 marca 1759). Na tein dopiero wy- sta III zapobiegła wtedy rozlewowi krwi. Ostat-sokiem stanowisku, w czasach niezmiernie cięż- niem bezkrólewiem pokierował Ł., ostatni in-kich i smutnych, okazał całą swą niezdatność terrex, tylko tytularnie, bo naprawdę kiero-polityczną. Niezaprzeczenie wiele miał cnót pry- wała wszystkiem Katarzyna II ręką Czartory-watnych i byłby wzorowym duszpasterzem na skich, Ł-mu pozostały formalności,„ uniwersały, skromnej parafii, pożytecznym pracownikiem w zapis kandydatur, przyjęcia posłów cudzoziem-celi klasztornej. Niezaprzeczenie hojnym był do- skich, uroczyste obwołanie i ukoronowanie no-brodziejem klasztorów i kościołów, szczodrze re- wego elekta. W reformach konwokacyjnych nie-staurował spaloną w r. 1760 bazylikę archika- uczestniczył prawie wcale, bo też trudno tedralną gnieźnieńską, dużo łożył na utrzyma- było okazać mniej zapału reformatorskiego, niż nie drukarni w Łowiczu, dobrotliwie słuchał to uczynił Ł. w liście do St. Konarskiego, pi-użaleń swych kmieci, piękne nauki rozsyłał sanym r. 1761. Prace elekcyjne, wprawdzie nie swym wiernym w liście pasterskim d. 1 list. poprzedzone przekupstwem, bo Ł. odrzucił ofer-1761. —Wciąż jako czyjeś narzędzie, spełniał Ł. tę pieniędzy rossyjskich, opłaciły mu się dobrze, przez kilka lat położone w sobie nadzieje dworu, skoro od Katarzyny II otrzymał kilkadziesiąt to znaczy: użyczał swej powagi prymacyalnej tysięcy rubli; one też zjednały mu życzliwość, do gromienia opornej magnateryi, razem z dwo- i uprzejmość Stanisława (pierwszy order św. rem układał plany kampanii wyborczych na sej- Stanisława), ale zdaje się, nadszarpnęły zdro-my i trybunały, dał niejako sankcyę moralną wie. Nadal prymas żadnego nie miał wpływu gorszącemu procesowi o Rokitno między kan- na sprawy publiczne, coraz bardziej powikłane, clerzem Jan. Małachowskim (ob.) i Mni- Jego zły duch, przybrauy od r. 1763, niegdyś szchem. Jednak w samem stanowisku prymasa ksiądz audytor, potem podkanclerzy Młodzie-wobec dworu kryły się pierwiastki rozbratu, jowski (ob.), posyłał mu do Skierniewic w Zdarzały się drażliwe dla Ł-go kłótnie o cere- latach 1765 — 6 niby poufne, a całkiem beztre-moniał z dyplomatami zagranicznymi, do któ- ściwe relacye wówczas, gdy rozogniała się rych musiał się mieszać dwór; istniało ciche i pierwszorzędna dla Kościoła polskiego sprawa współzawodnictwo z bkpem krakowskim Sołty- dysydéncka. Biernie patrzył na klęskę reformy kiem o wakanse i inne drobiazgi polityki we- Czartoryskich, potem ostatni raz przybywszy do wnętrznej. Odstręczała wielu lepszych ludzi, nie- j Warszawy w r. 1767, przyjmował w pałacu tylko Ł-go , bezprograinowość rządów mnisz- . prymasowskim d. 22 maja delegatów konfede-chowskich; najgorsze zatargi wywoływał pod- racyi dysydenckich i dyzunickich, i wbrew wła-

Wielka Enc. Powsz. Ilustr.Ser. 1. Tom XI.V. Zesz. 354a.

1909]

suemu przekonaniu udzielił im życzliwych zapewnień, dyktowanych z ambasady rossyjskiej. Młodziejowski kusiciel odegrał podobno wobec schorowanego dobroczyńcy inną jeszcze, ciemniejszą rolę. Naznaczony egzekutorem testamentu Ł-go i przez to zapewne interesowany skróceniem jego życia, przytem przez Rępniua związany z Gabryelem Podoskim (ob.), upatrzonym następcą Ł-go, miał go, według przypuszczenia Feliksa Łubieńskiego (ob.), otruć w filiżance kawy rannej. Ł. zmarł w pałacu prymasowskim o godz. 2 w nocy. d. 21 czerw. r. 1767, znaczną zostawiając puściznę drukowaną i rękopiśmienną. W pierwszej główną pozycyę tworzy ów „Świat we wszystkich swoich częściach większych i mniejszych, t. j. w Europie, Azyi, Afryce i Ameryce, w Monarchiach, Królestwach, Księstwach, prowincyach, wyspach i miastach geograficznie, chronologicznie i historycznie określony, opisaniem religii, rządów, rewolucyi, praw, zwyczajów, skarbów, ciekawości i granic każdego kraju, z Autorów francuskich, włoskich, niemieckich i polskich... dla ciekawego a nie próżnującego oka polskiego podany“, wielki wolumin przyozdobiony podobizną Augusta III i początkującego autora, był niegdyś pożytecznym podręcznikiem m. in. dla królewiczów polskich, lecz wartości naukowej nie posiadał nigdy. Takiż charakter mają krótkie „Domowe wiadomości o koronie Polskiej, albo o Małej i Wielkiej Polsce“ (1763); inne druki wylicza Bibliografia Estreichera XXI. Rękopisy najważniejsze po Ł-m zachowała Biblioteka Publiczna (uniwersytecka) w Warszawie; urywki pamiętnika z przed r. 1757, dziennik od jesieni r. 1762, „Dziennik czynności“ albo raczej kopiaryusz korespondencyi r. 1763 — 4, jeszcze bogatszy kopiaryusz z lat 1759 — 63 p. n. „Acta Primatialia“, odpis części tego zbioru posiada Ossolineum.—Dość drobiazgowy, ale już dziś przestarzały i bez trzeźwego sądy życiorys Ł-go ogłosił J. Bartoszewicz („Znakomici mężowie polscy“ w. XVIII, II). Wyborną charakterystykę podał Sz. Askenazy w przedmowie do „Pamiętniki prymasa“, drukowanego ze znacznemi skróceniami w „Ateneum“ (1895), oraz w 2-ej seryi „Dwóch Stuleci“, Warsz.

Wł. K.

Łubieński FeliksWaleryan (* w Minodze 22 list. 1758~f w Guzowie 2 kwiet. 1848). Minister sprawiedliwości w Księstwie Warszawskiem. Syn Celestyna, szambelana króla Augusta III i Pau-liny z Szembeków. Nauki początkowe pobierał z powodu wczesnej śmierci ojca na dworze swego dziada stryjecznego prymasa, Władysława Ł-go (ob.) pod okiem uczonego Jana Alber-trandego (ob.), następnie uczył się u Jezuitów, około r. 1772 wyjechał z Albertrandym do Włoch, skąd powrócił po trzyletniej podróży, przywożąc do kraju bogaty zbiór medali, nabyty przez St. Augusta. Na widownię publiczną wystąpił po raz pierwszy jako poseł z województwa

kaliskiego na sejm r. 1778. Dobrze z początku widziany przęz króla, miał sobie ofiarowaną kasztelanię sieradzką, lecz jej nie przyjął, natomiast czynił zabiegi o mandat poselski na sejm r. 1788. Już od r. 1786 pomawiany był przez króla o dążności opozycyjne, gdyż, choć sam nie był posłem, to jednakże zbierał u siebie posłów na narady . Przed sejmem r. 1788 ubiegając się o mandat, musiał zwalczać przeciwnego sobie kandydata, popieranego przez kanclerza wielkiego koronnego; na burzliwym sejmiku zwyciężył jednak Ł.; wszedłszy do sejmu połączył się Ł. ze stronnictwem patryotycznem. Jemu-to powierzono re-dakcyę aktu koufederacyi, pod której węzłem miał obradować sejm wiekopomny; on też w de-putacyi doręczył ten akt królowi. Wybierany do deputacyi spraw zagranicznych, do dep. spraw skarbowych, miał sobie ofiarowane poselstwo do Konstantynopola, które jednak odstąpił Piotrowi

Fig. 6. Łubieński hr. Feliks (według ryciny w Kraus-kara: „Tow. Warsz. Przyj. Nauk.“).

Potockiemu, staroście szczerzeckiemu. W deputacyi interesów cudzoziemskich pełnił obowiązki korespondenta. Podczas uchwalania konstytucyi

3-go maja nie znajdował się w Warszawie, gdyż wyjechał był w celu załatwienia naglących interesów „domowych“. Powrócił dopiero d. 5 maja. Podczas wojny w r. 1792 był przy Kościuszce jako cywilny komisarz sejmowy. — Od spraw publicznych usunął się po przystąpieniu króla do Konfederacyi Targowickiej. Z zacisza domowego wyrwała go nowa zupełnie, niebywała misya do króla pruskiego. Ł. znalazł się bowiem w kordonie pruskim drugiego zaboru; wysłany tedy przez współobywateli, jako znany osobiście królowi pruskiemu, miał wyjednać u dworu pewtio przywileje i ulgi. Król Fryderyk Wilhelm II, zwiedzając nowonabyte prowin-cye polskie, odwiedził był Ł-go w jego majątku Szczytnikach. Osobiste stosunki z domem pru-skim nakazywały Ł-mu po upadku powstania

2 t.).

Kościuszkowskiego przyłączyć się do depu-tacyi do króla w sprawie licznych jeńców wojennych i więźniów znajdujących sie w rękach pruskich. Rząd pruski zgodził się w końcu na uwolnienie jeńców drugiej kategoryi. Ł-mu w zabiegach tych był pomocny spokrewniony z dworem pruskim ks. Antoni Radziwiłł. Od Fryderyka Wilhelma III otrzymał Ł. tytuł hrabiowski. Za czasów pruskich, jako miły królowi, zabiegał o powiększenie majątku spe-kulacyami handlowemi i próbami przemysłu, z bezczynności publicznej wyrwała go wojna r. 1806. Jeszcze w sierpniu r. 1806 przed wybuchem wojny z Napoleonem, kiedy zależeć mogło królowi pruskiemn na zjednaniu sobie poddanych polskich, Ł. z Radziwiłłem opracowywali projekty konstytucyi i właściwy memoryał do króla,—z chwilą jednakże wkroczenia wojsk Napoleona do ziem polskich pod panowaniem pruskiem Ł. wybrany został jako jeden z członków deputacyi, mającej się udać do Napoleona, nadciągającego do Warszawy. Deputacya stawiła się w Poznaniu, a przed nowo wytworzoną z ramienia Francuzów Izbą Administracyjną zdawał potem Ł. sprawę z tej deputacyi. Jako członek Izby Administracyjnej miał sobie polecone zbadanie sprawy mennicy i nowej monety, w ustanowionym zaś niebawem przy Komisyi Rządzącej dyrektorya-cie Ł. został dyrektorem sprawiedliwości i wyznań, oraz miał mieć przewodnictwo w gronie dyrektorów. Przy wykonaniu zarządzeń Komisyi Łubieński z całą energią oddał się or-ganizacyi sądowniczej i przystosowaniu jej do nowych warunków, ścigany niechęcią opo-zycyi, na której czele stał sędziwy Stanisław Małachowski, przywiązany do dawnych praw polskich, a niechętny zapowiedzianemu kodeksowi Napoleona. Odtąd Ł. całkowicie oddaje się pracy publicznej, nauce prawa, oraz pracom związanym z reformami prawnemi. Po wprowadzeniu konstytucyi Księstwa Warszawskiego i ustaleniu losów kraju, Ł. został ministrem sprawiedliwości, jednakże już bez atrybucyi wyznań religijnych. Gorączkową i niezmiernie gorliwą pracą nad wprowadzeniem kodeksu Napoleona oraz urządzeniem sądownictwa, obruszał nieraz przeciwko sobie bardziej zachowawczą opinię publiczną, ale położył też niezaprzeczone zasługi. Największej niechęci doznał Ł. za obarczenie duchownych katolickich obowiązkami urzędników stanu cywilnego, co miał uczy-kić minister w chęci przysporzenia duchowieństwu środków materyalnych, a co wzięte było zrazu przez duchowieńatwo za poniżenie ich stanu. Niechęć tę wywołały także surowe przepisy organizacyi wydziału sprawiedliwości, zbyt daleko jakoby posunięta karność. Zdając sobie sprawę z konieczności przygotowania zdolnych i wykształconych prawników, Ł. jeszcze w okresie przechodnym założył własnym kosztem Szkołę prawa i administraeyi, która miała uła

twiać zaznajamianie się z nowyin kodeksem Napoleona, założył zarazem podwaliny biblioteki prawniczej. Przez czas jakiś prowadził h. ko-respondencyę dyplomatyczną w sprawach Księstwa Warszawskiego, co następnie kontynuował Senfft v. Pilsach, minister króla saskiego. Zarzucano Ł-u, nie bez zasady, szybko zmieniające kierunek pochlebstwo względem najwyższych władz, zrazu króla pruskiego, później Napoleona i króla saskiego, samowolę w postępowaniu i bigoteryę. Opinię przeciwko Ł-u usposobiła źle głośna jego sprawa z Dominikiem Kuczyńskim, który wystąpił był z listem zwróconym przeciwko ministrowi, a zawierającym oskarżenie go o to, że na liście kaudydatów do urzędów podanych królowi, Ł. umyślnie zmienił porządek i stopień jednego z nich. List ten ogłoszony był drukiem i rozesłany posłom. Ł. wystąpił z oskarżeniem przeciwko autorowi listu i drukarni, wzywając ich przed sąd kryminalny. Sprawa ta ostatecznie została załatwiona w r. 1812, kiedy sąd kasacyjny uchylił wyrok sądu kryminalnego, skazujący Kuczyńskiego na dwa miesiące aresztu. Po upadku Księstwa Warszawskiego Ł. usunął się do życia prywatnego. — Por. Wł. Chomętowski „Pamiętniki Feliksa W. Ł-go“ (Warszawa (1876); Roger hr. Łubieński „Geuerał Tomasz Łubieński“ (Warszawa 1899, liczue wzmianki w ko-respondencyi Tomasza syna Fel. Ł-go); Posner

S. „Dziś a przed stu laty“ (,,Gaz. Sądów.“ warsz. Nr. 22 z r. 1908); Koźmian Kajet. „Pamiętniki“ (sprawa Kuczyńskiego); Ostrowski Ant. „Żywot Tom. Ostrowskiego“ (Paryż 1866,

j. u.

Łubieński Tomasz Andrzej Adam, generał (* 29 grudnia 1784 we wsi Szczytniki w dawnem w-dztwie Sieradzkiem — f 27 sierpnia 1870 w Warszawie), syn Feliksa (ob.) i Tekli z Bielińskich (ob.). Zawód wojskowy rozpoczął w szeregach napoleońskich w d. 26 paźdz. r. 1806, jako oficer gwardyi konnej warszawskiej; przyłączony do sztabu głównego d. 7 kwietnia r. 1807 w pułku lekkokon-uym gwardyi Napoleona (szwoleżerów) został szefem szwadronu; posunięty d. 7 lutego r. 1811 na pułkownika pułku 2-go ułanów nadwiślańskich a późniejszego 8-go regimentu szwoleżerów. Odbył kampanię w latach 1806 —1807 w Wielkiej Armii, znajdując się w bitwach pod Pułtuskiem, Gołymiuem, i Eylau. Pomimo braku doświadczenia, uzdolnieniem i odwagą zwrócił na siebie uwagę ces. Napoleona i już d. 4 kwietnia r. 1807 został kawalerem legii honorowej, niebawem posunięty na oficera legii za udział w wyprawach do Hiszpanii, gdzie odznaczył się w szarży pod Somo-Sierrą, choć udział jego w tej szarży nie miał tego znaczenia, jakie mu przypisywał sam Ł. w czasach późniejszych. W początkach r. 1809 odkomenderowany do Paryża, wszedł w bliższe stosunki z dworem cesarskim. W wojuie r. 1809 był w ogniu pod Essling i pod Wagram. Kilkakrot-

na

.1. B

nie zamierzał opuścić szeregi i podawał się do dymisyi, której jednakże Napoleon nie chciał przyjąć, a zarazem obdarowywał Ł-go dotacya-mi w Hanowerze, później w Erfurcie. Wyprawę r. 1812 odbył Ł. wraz ze swym pułkiem w dywizyi generała Corbineau, pozostając przeważnie w tyle armii, i uczestniczył tylko w pomniejszych potyczkach; za to czynny był nad Berezyną i tam raniony kilkakrotnie; nieprzytomny i zrazu pozostawiony na polu bitwy jako poległy, ocalenie swe zawdzięczał adjutantowi swemu, który go szczęśliwie dowiózł do Wilna. Po krótkim pobycie w Warszawie wyruszył w początkach lutego r. 1813 do swego pułku, stojącego w okolicach Poznania, musiał jednak z powodu swego stanu zdrowia wziąć urlop i dopiero w czerwcu powrócił do armii. W kampanii r. 1813 należał do korpusu jazdy jenerała Latour-Maubourga. Walczył pod Dreznem i podCulmem w Czechach, skąd przedarł się przez szeregi pruskie wraz z resztkami swego pułku. Ranny pod Lipskiem i Hanau, pozostał pomimo awansu na generała brygady już bezczynnym; lecz po upadku Napoleona w stopniu generała brygady wstąpił niezwłocznie do tworzącego się wojska Królestwa Polskiego, w którem po przeprowadzeniu poleconej mu likwidacyi pretensyi wojskowych polskich do rządu francuskiego, objął dowództwo brygady w dywizyi strzelców konnych; niebawem jednak, aczkolwiek w młodym jeszcze wieku, tłómacząc się nadwątlonem zdrowiem podał się do dymisyi (otrzymał ją d. 27 marca 1816). Usunąwszy się zrazu na wieś do Rejowca, powrócił do życia publicznego jako poseł na sejm r. 1820 z powiatu Chełmskiego, a następnie żywo współdziałał w pracach nad organizacyą Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego i wielu innych instytucyi o charakterze ekonomicznym, między innemi Banku Polskiego. W r. 1829, podczas koronacyi Mikołaja I w Warszawie, wraz z 7-u innymi, mianowany został senatorem kasztelanem i na tern stanowisku (zajętego prócz tego założeniem domu handlowego pod firmą Bracia Łubieńscy i S-ka, który miał udzielać pożyczek ua zastaw nierucho, mości na Litwie, Ukrainie, Podolu i Wołyniu), zastało go powstanie listopadowe. Łączył się z niem niechętnie, bez dobrych nadziei. Z ramienia Rady Administracyjnej (d. 1 grudnia 1830) został wiceprezydentem m. Warszawy, poczem powierzono mu dyrekcyę poczt i policyi; urząd wiceprezydenta złożył jednak w grudniu, powołany przez sejm na zastępcę ministra spraw wewnętrznych. Przed niechętną Łubieńskim za postępek Henryka Ł-go opinią publiczną porzucił Ł. naczelne stanowisko w administracyi, i odtąd służył powstaniu wojskowo, objąwszy dowództwo dywizyi odwodowej jazdy. W bitwie pod Wawrem dywizya ta zetknęła się po raz pierwszy z Rossyanami. Ł., po udatnein odparciu natarcia 24 szwadronów rossyjskich

Sackena, sam jednakże został odparty. Dał się poznać następnie ze zgubnego nieposłuszeństwa w bitwie pod Grochowem (25 lutego) gdy zajmując ze swą dywizyą stanowisko pomiędzy szosą brzeską i Targówkiem, nie usłuchał rozkazu Cliłopickiego, wzywającego go na zagrożone przez 30 szwadronów rossyjskich stanowisko, powodowany jakoby odmiennem zdaniem i zuchwa-łem nieuznawaniem Chłopickiego za wodza naczelnego. Późniejsze usprawiedliwianie się Ł-go ze swego kroku nie wytrzymuje krytyki. Po bitwie grochowskiej przy reorganizacyi armii otrzymał dowództwo 2-go korpusu jazdy. Na uznanie surowego a niechętnego Prądzyńskiego, zasłużył sobie pościgiem rozbitych wojsk Rosena po bitwie pod Dębem Wielkiem; pomimo zbyt późnego rozpoczęcia pościgu, Ł. dotarł do Ko-strzynia i rozproszył Rosena i Geismara. Podczas operacyi wojennych przeciw gwardyom, Ł. na czele 5-ej dywizyi piechoty i trzech brygad jazdy, po przeprawie przez Bug, tworzył oderwane od sił głównych prawe skrzydło wojska. D. 23 maja otoczony pod Nurem przez przeważające siły rossyjskie, utorował sobie jednak drogę bagnetami i uszedł następnie, utraciwszy tylko jedno działo. D. 26 maja pod Ostrołęką(ob.) wyparty z zajmowanego przez siebie stanowiska pomiędzy Ławami i Rzekuniem, cofnął się w porządku do Ostrołęki a następnie, pod osłoną brygady Bogusławskiego, przeprawiwszy się przez Narew, połączył się ze Skrzyneckim. Rozbite wojska odprowadził w zastępstwie Skrzyneckiego do Warszawy d. 30 maja. W pierwszych dniach czerwca mianowany został szefem sztabu, do czego doskonale go zalecało jego uzdolnienie i znajomość wojny. Szefostwa w sztabie ustąpił na krótko przed szturmem Warszawy Lewińskiemu, sam zaś objął dowództwo uad korpusem kawaleryi, przeznaczonym do działań w Płockiem na tyle wojsk rossyjskich. Podczas pochodu wojska ku Prusom, podał się do dymisyi (28 wrześ.). W paźdz. o-trzymał rozkaz od Paskiewicza udania się do Moskwy, gdzie stanął wespół z gen. Milbergiem d. 17 listop. Wkrótce po audyencyi u cesarza Mikołaja w Moskwie otrzymał wolność i pozwolenie powrotu do kraju, z którego niezwłocznie skorzystał, posławszy na życzenie ces. Mikołaja sy-swego Leona do Petersburga dla dalszego kształcenia się. W r. 1832 należał do de-putacyi od województw Królestwa do Petersburga, gdzie spędził następne dwa lata. Po powrocie do Warszawy oddał się znów dawniejszej działalności ekonomicznej i finansowej, prowadząc dalej dom handlowy Lubieńskich, jeżdżąc w poszukiwaniu kapitałów do Austryi (1839). Por.: Roger hr. Łubieński „Generał Tomasz Pomian hr. Ł.u t. I—II Warszawa 1899 (wraz z korespondencyą Ł-go); J. Prądzyński „Pamiętniki“ t. I—IV Kraków 1909; A. Rembowski „Źródła do historyi pułku iekkokonnego gwardyi Napoleona I“ Warszawa 1899.

Łubieński Tadeusz, suffragan dyecezyi powiedział o nim: „Musi być wielkim człowie-kujawsko-kaliskiej, ostatni z sześciu synów min. idem“; przyszłość dała człowieka nadzwyczaj Feliksa (* w Żelechowie w Galicyi 1794—f ruchliwego, głowę wszechstronnie otwartą, ale 1861 w Warszawie). Po skończeniu nauk w kra- nie głęboką, charakter niestały, niedość w so-ju, wstąpił do wojska, a odznaczywszy się w bie zwarty—skąd też i tragiczna rozterka we-pulku gwardyi Napoleona I, pod dowództwem wnętrzna na końcu życia. W r. 1839 młodzie-gen. Win. Krasińskiego, stopniem oficera i trze- niaszek po egzaminie próbnym w Poznaniu ma krzyżami za waleczność był ozdobiony, z woli ojca wszedł do kolegium jezuickiego we Wkrótce zamienił mundur wojskowy na suknię Fryburgu szwajcarskim, za rektoratu ks. Ga-duchownego: udał się do Rzymu, słuchał uauk lisza, jezuity białoruskiego; tu ukończył dwa teologicznych i tamże godność d-ra teologii i prawa kanonicznego otrzymawszy, przyjął święcenia kapłańskie w r. 1823. Pap. Leon XII mianował go zarazem swoim prałatem domowym,którą to godność piastował i pod Grzegorzem XVI i Piusem IX. Za powrotem do kraju został dziekanem kollegiaty Wszystkich Świętych w Krakowie, audytorem przy Woroniczu, b-pie krakowskim, wnet kanonikiem katedralnym tamże, prałatem dziekanem katedry włocławskiej, proboszczem w Wiskitkach, nakoniec biskupem in partibus rodionopolitańskim, suffraganem dyecezyi ku-jawsko-kaliskiej od r. 1844. Rządząc dziekanią łowicką, założył szpital dla ubogich, był członkiem wielu towarzystw dobroczynnych. Wielki miłośnik literatury słowiańskiej, zajmował się tłómaczeniem z jęz. illyryjskiego na polski poematu heroicznego „Osmanida“ (w rękopiśmie)

całkowite kursa dwuletnie, humanitates i filozofię. W r. 1843 ojciec, zamiłowany i osobiście t zainteresowany w przemyśle, powiózł go do Paryża, do Ecole centrale des arts et manufactures; wybór powołania był błędny: młodzieniec zwierzył się bratu, że chciałby zostać księdzem. Brat, człowiek myślący, zagadnął go:

„A czy masz odwagę być męczennikiem“? Był w tera pytaniu jakby wyrok na przyszłość Ł-go. Ojciec nie upierał się zasadniczo, ale, chcąc wypróbować skłonność, po odebraniu syna ze szkoły paryskiej, kazał mu słuchać prawa i filozofii w Berlinie. W stolicy pruskiej Ł. zawiązał blizki stosunek z Janem Koźmianem (ob.) i doznał na sobie jego wpływu. Nauki berlińskie nie przypadły młodzieńcowi do smaku; ale ojciec, dalej jeszcze go próbując, oddał w r. 1845 na praktykę gospodarską do nieinca protestanta w pobliżu Cöthen, gdzie wówczas mieszkał przyszły generał Jezuitów Beckx (ob.). Nowa ta znajomość rozstrzygnęła o powołaniu Ł-go: po powrocie do kraju w r. 1846 otrzymał odrazu od stryja, Tadeusza (ob.), tonsurę i dwa najniższe święcenia i wszedł do seminaryum kieleckiego, gdzie w marcu r. 1847 zyskał za kolegę Winc. Popiela, dziś (1904) arcy-bpa warszawskiego. Temperament i samodzielność wkrótce postawiły alumna nieprzyjaźnie wobec zwierzchności. Regens Majerczak poskarżył się przed ks. Łętowskim; b-pem krakowskim (ob.); ten napisał list do b-pa Łubieńskiego, aby sobie synowca z seminaryum odebrał. Synowiec tedy poszedł na jesieni r. 1847 do Missyonarzy warszawskich, ukończył ich seminaryum w r.

1849 i d. 15 lipca t. r. otrzymał od stryja święcenia kapłańskie. Przy kościele św. Krzyża był wikaryuszem do kwiet. r. 1850, poczem przeniósł się do Wiskitek, gdzie stryj miał probostwo. Tu często odwiedzał młodego sławny ks. Prokop, kapucyn warszawski (ob. Leszczy ń-s k i), wzmacniając nabożność i szczepiąc ascetyzm. Wikaryat przerwało już na jesieni wywiezienie ojca skazanego do Kurska; syn podążył za nim. Na obczyźnie obowiązków kapłańskich nie zaniedbywał; urządził kaplicę domową, nauczał, spowiadał, odprawiał nabożeństwa, jeździł

(„Większa Enc.“ Orgelbr.),

Łubieński Leon syn Tomasza i Konstan-cyi Ossolińskiej (* w Sedanie, we Francyi 1812 —f 1860), Ukończywszy nauki w liceum a wyższe rozpocząwszy w uniwer. warszawskim, w r.

1829 wyjechał do Szkocyi do uniwers. edym-burskiego; jako pierwszy uczeń w języku i literaturze łacińskiej, otrzymał medal złoty. R. 1832 przebył na Akademii w Berlinie; z powrotem do kraju, wszedłszy do służby cywilnej osiągnął stopień naczelnika w wydziale przemysłu banku polskiego. Należał do grona założycieli „Bibl. warszawskiej“ i był jednym z najczynniejszych jej współredaktorów. Głośne były w kraju poranki niedzielne u niego, gdzie zgromadzali się tak literaci i artyści, jak znakomitsi przemysłowcy i członkowie arystokracyi. Umiał w tych zebraniach utrwalić harmonię. Po jego zgonie usiłowano utrzymać te poranki, ale próżne były starania. Pochowany na cmentarzu powązkowskim (pomnik dłuta Wład. (Reszczyńskiego).

Napisał: „Lettre d’un Polonais a M. Sebastiani“

Red.

(Paryż 1831). Ł. był głównym sprawcą znanego wystąpienia młodzieży przeciw Zygmuntowi Krasińskiemu po pogrzebie Bielińskiego.

Łubieński Konstanty Ireneusz, h.

Pomian, b-p sejneński (augustowski), syn Henryka Ł-go, vice-prezesa Banku Polskiego

i Treny z hr. Potockich (* 19    lutego 1825    po całej gubernii. W Kursku poznał T i m a s z e-

w Warszawie — f 16 czerw. 1869 w NiżUjlm    wa, późniejszego miu. spraw wewn. (ob.), z któ-    /

Nowgorodzie). Bystry, zdolny, z    zadziwiającą    rego rozkazu miał być w końcu życia wywie-    /

pamięcią, z wielkim rozpędem do    życia, uczył    ziony do Rossyi; poznał duchowieństwo prawo-

się dobrze, rozwinął się wcześnie, wyższością sławne, któremu er officio meldować się musiał, blizkich swoich uderzał. Brat starszy, Edward, przyczem, biograf (str. 43) opowiada zajmujące

zwierzenie się jednego z episkopów Ł-u. Ruchliwość księdza była tak wielką, że niejaki Fili-I pow powiedział o nim później w druku: „Stał I się osią, około której obracało się życie miasta i guberni“. Gdy w lecie interesa majątkowe narzuciły Ł-u podróż do Warszawy, gorące zajęcie się tu ofiarami straszliwej cholery w szpitalu w koszarach sierakowskich utrwaliło imię jego w kronice miasta. Poświęcenie przypłacił Ł. zdrowiem; po chorobie obłożnej powróci! do Kurska. Teraz już działalność kapłańską zaczynała przejmować żądza zuchwała, żądza, której wynikiem dodatnim mogło być tylko przyciągnięcie kościoła wschodniego przez zachodni; teraz urobił sobie Ł. własną swą filozofię dziejów Narodu Polskiego z idei apostolskiego powołania Polski ku wschodowi': przenie-wierzenie się jej właśnie sprowadziło błędy i nieszczęścia; musimy dziś „z pokorą, w kajdanach, w cierpieniu i męczeństwie odbywać tę drogę na wschód“ (48); rozsiewanie kapłanów katolickich po Rossyi jest dla nas wezwaniem od samej Opatrzności do misyonarstwa i t. d. Ta ideowa namiętność, jaknajbezwzglę-dniej katolicka, z obywatelstwa polskiego obrana, pchała Ł-go ku stosunkom z Rossyanami; dla niej wyuczył się jęz. rossyjskiego tak, iż władał nim biegle; z niej powstawały pojedyńcze nawracania, zabiegliwie tajone. W końcu r. 1853 starania o ojca sprowadziły go do Petersburga. Tu odwiedził przedewszystkiem abpa Hołowińskiego. We dwóch obmyślili praktyczne formy działania missyjnego i wysłali z niemi zaufanego do Rzymu. Umówiono już sposób porozumiewania się; Wojna Wschodnia powstrzymała, a śmierć arcybiskupa zupełnie już przerwała pasmo marzeń i dążeń. Z Kurska powrócili oba Ł-scy do kraju w marcu r. 1854; ale syn już w czerwcu wyjechał do Petersburga, i to za paszportem emigracyjnym. Ściągnięty tam przez Hołowińskiego, otrzymał bezzwłocznie pomocniczą curam am-marum u św. Katarzyny; Dominikanie przyjęli go z niechęcią. Do walki z zakonnikami energia Ł-go podsunęła metropolicie pomysł jakby zakonu świeckiego Oratoryanów. Tymczasem zdoluy przybysz czynem i rozgłosem zapanował nad całem zgromadzeniem, zdobył sobie ich konfesyonał i ambonę; kazaniami w języku polskim, francuskim i niemieckim wywielał wpływ na wiernych, zwłaszcza na t. zw. świat wyższy, a w nim i rossyjski, w którym wciąż dokonywał, choć nielicznych, nawracań. Żarliwości księżej dopomagała pańskość, roztaczana w salonach arystokracyi. W towarzystwie petersbur-skiem miał Ł. nazwę „un grand seigneur en soutanne“. Do pomocy w wikaryacie otrzymał / później Felińskiego (ob); obu ich w r. 1858 wyparowali Dominikanie. Działalność nie kończyła się na pietyzmie: Ł. założył T-stwo Dam św. Wincentego à Paulo, urządził szpitali kilka przytułków dla biednych. Nadzwyczajna legacya papieska na koronacyę Aleksandra II (7 wrz.

1856) otworzyła na krótko Ł-u nowe pole działalności: legat, a jak go antyczuie nazywano, orator, Chigi, powołał go na swego sekretarza, zabrał ze sobą do Moskwy i trzymał nieodstępnie przy sobie. Ł. prowadził jego koresponden-dencyę, spisywał i nawet sam układał memo-ryały, z których najważniejsze dotyczyły tak pożądanej przez Rzym uuncyatury. Czy zostały akta jakie tego sekretarstwa — niewiadomo. W r. 1857 następca Hołowińskiego. Żyliński, wziął ze sobą Ł-go na objazd archidyecezyi. W gub. Witebskiej droga poszła na Sławiatycze, gdzie od r. 1839 prześladowano lud wierny unii: tu tłum padł na kolana, błagając o przyjęcie do Kościoła katolickiego. Metropolita się wymówił, ale jego sekretarz dał radę, aby nieszczęśliwi zwrócili się z prośbą do cesarza: usłuchali. Zjechał senator Szczerbjinjin z kozakami i policyą i nawrócił wieś; Ł. miał wkrótce odczuć ciężar słowa powiedzianego ludowi. Po powrocie z objazdu metropolita przeniósł Ł-go do Kościoła maltańskiego na samodzielniejsze niż u św. Katarzyny stanowisko. W r. 1859 wskutek owej sprawy sławiatyckiej min. spr. wewn. zażądał od kollegium petersburskiego okólnika, któryby zabronił księżom spełniania posług religijnych, “żądanych przez osoby niebędące jawnie i urzędownie katolikami. Ł. opracował dla metropolity memoryał o bezprawości żądania; we dwa dni później otrzymał nakaz wyjazdu do Charkowa. Internowanie skróciła choroba śmiertelna krewnego, wielkiego dygnitarza dworu rossyjskiego. hr. Leona Potockiego. Na prośby kobiet pozwolił Aleksander II wygnauemu przyjechać do Petersburga dla dyspouowauia chorego na śmierć; Potocki zmarł, spowiednika wydalono, ale już jako proboszcza, do Rewia. Probostwo obejmowało całą gub. Estońską. Ł., ciągle czynny, i tu próżnować nie mógł: kupił plac pod szkołę typu francuskiego, któraby kształciła młódź na alumnów, zabiegał o samą instytucyę bezskutecznie, obowiązki pasterza uczciwie pełnił po dawnemu, gdy mógł, nawracał. Bliżej zaznajomił się z gubernatorem, Suworowein, z gen.-gubern. finlandzkim, Bergiem; ze stosunków tych później korzystał. Wówczas-to wyrobił się w nim stanowczy już kierunek klerykalny, ultramontański, rozwinęła się ta skłonność do dyplomacyi i dyplomatyzo-wauia, która nie uratowała go jako poddanego a zgubiła jako obywatela kraju. Na pocz. r. 1861 pojechał do ojca. W Warszawie Gorczakow żądał od niego memoryału w sprawie zakonów, zbyt jakoby „rozpolitykowanych“: Ł. zalecił rządowi przyznanie im większej swobody w stosuukach z Rzymem. Powróciwszy do Rewia, w sierpniu już wyjechał do Baden-Baden, gdzie dogorywała jego krewna, Naryszkinowaz Potockich. Ze Szczecina zboczył do Poznania. Tu Jan Koźmian namówił go do odwiedzania Krzeszowic, gdzie właśnie odbyć się miały narady szlachty nad położeniem narodu, przy uczestnictwie Monta-

»-

cesarz

we

na

le mb er ta (ob.). W Krzeszowicach wystąpił, Ł. zgodnie z tradycyami swej rodziny z w. XIX, przeciwko wszelkim dalszym ruchom, a dotychczasowym zaprzeczał wszelkiego charakteru łV' patryotycznego i religijnego: wszystko jest dziełem wolno-mularstwa międzynarodowego i dy-plomacyi, wyzyskującej zapał; niegodziwe są wszelkie dyktatury emigracyjne; odwrót jak najszybszy—obowiązkiem. Uroczyste zaklęcie zakończyło mowę. Pożegnany ogólnym pomrukiem, teraz dopiero Ł. podążył do Baden-Baden, a stamtąd — do Rzymu. Tu już o nim dobrze wiedziano. Rząd rossyjski w owe czasy starał się usilnie o jaki objaw przypominający encyklikę kwietniową Grzegorza XVI. Ł., nie będąc bynajmniej agentem rządu, szedł po linii jego dążeń; wpływając na Antouellego, aby w myśl poglądu krzeszowickiego wymódz jakie brave przeciw re-wolucyi, a za lojalnością dla monarchy, mimo-woli popierał Kjisjeljewa, który tegosamego właśnie żądał od Watykanu. Pius IX nie był papieżem od takich brevôw: pozostało Ł-u pośredniczenie w ■ sprawie nuncyatury, będącej stale na porządku dziennym. Antonelli zlecił mu rokowania przedwstępne z rządem rossyj-skim. Proboszcz rewelski, wracając z tern posłannictwem, wstąpił do Gniezna, aby tu objąć probostwo familijne, sięgające jeszcze w. w. XV. D. 1 paźdz. stanął w Warszawie; 15 t. m. doczekał się oblegania, a następnie 'zamknięcia Kościołów. W zawierusze narzucił się i kon-systorzowi i rządowi na doradcę. Mając otwarte progi Zamku, poglądami własnemi, znowu biegunowo przeciwnemi powszechnym dążnościom ruchu, wzmocnił nacisk Lamberta (ob.) na B i ało br z e sk i ego (ob.) o otwarcie Kościołów. Na wielkiej radzie konsystorza d. 18 paźdz. zamknięcie nazwał czynem rewolucyjnym i ze stanowiska prawa kanonicznego bezprawnym: wywołał gniew w całem duchowieństwie i oburzył opinię publiczną — co, w dobroci swojej, Feliński nazywa delikatnie „błędem“ („Pam.“ II 117). Teraz dopiero, w Warszawie, poznał Ł. Wielopolskiego. Margrabia, widząc potrzebę obsadzenia arcybiskupstwa po Fijałkowskim, a uważając Ł-go za osobą miłą rządowi, zwrócił się odrazu do niego jako do przyszłego nominata,a ostatecz-/ nie choćby tylko pośrednika w wynalezieniu kandydata; Ł. wahał się, wymawiał: brakło mu odwagi moralnej, bo nie brakło chyba ambi-cyi. D. 3 listopada wyjechali razem nad Newę. Tu margrabia przedstawił kandydata swego vice-kanelerzowi Gorczakowowi, przy którym wówczas ześrodkowywały się sprawy polskie. Przęd ministrem rossyjskim Ł. usprawiedliwiał duchowieństwo, żądał rozluźnienia mu więzów w stosunkach z Watykanem. Sam uchylając się od zaszczytu, zaproponował ministrowi najprzód x. Prokopa, a gdy tego Gor-czakow odrzucił jako zakonnika, podsunął mu nazwisko ks. Felińskiego. Gdy rząd się zgodził, Ł., opierając się na świeżo zawiązanych sto-

simkach w Rzymie, ułatwił i przyśpieszy! niezbędne formalności. Dopiero w lutym r. 1862 zdał vice-kanclerzowi sprawę ze swych robót rzymskich; dotyczący tego memoryał, jak się zdaje, dotychczas nieogłoszouy, tyczył się nuncyatu-ry, prawnego położenia zakonów i uczestnictwa ich w ruchu narodowym. Na jesieni r. 1862 Wielopolski postawił kandydaturę Ł-go do Sejn; kandydat pojechał do Warszawy, aby się porozumieć z Felińskim. Arcybiskup zatrzymał go przy sobie, w swym pałacu, uczynił go (wespół z Popieleni, regensem akademii) swym doradcą, nawet uczestnikiem codziennym stołu swego. Ł. wszystko wiedział i widział, tylko list z d. 15 marca r. 1863 stał się bez niego i mimo jego oporu poszedł do w. ks. Konstantego. Dawne stosunki petersburskie coraz bardziej się rozluźniały. Dopiero d. 2 czerw. r. 1863 Pius IX prekonizował Ł-go na b-pa sejneńskiego. Ł., urażony dwoma punktami przysięgi (biogr. 193), napisał do samego cesarza; pozwolił usunąć je z roty zwyczajowej. Rząd Narodowy twardszym się okazał: zabronił biskupom wyświęcenia nominata, którego też dopiero d. 20 grud. r. 1863 wyświęcił w Janowie podlaskim S z y m a ń s ki (ob.): już wtedy władza narodowa była w upadku. Z nowym rokiem 1864 rozpoczęły się rządy biskupie Ł-go, odrazu świadcząc dobrze o energii, zabiegliwo-ści, zamiłowaniu porządku, znajomości potrzeb, umiejętuości poruszania złożoną machiną władzy dyecezalnej. Zwłaszcza na punkcie unii, wschodnio-południowej części dyecezyi, okazał Ł. stanowczość i dbałość o zagrożonych wyznawców. Ówczesna gub. Augustowska, gdzie leżała dyecezya, już od lipca dyszała pod Mu-rawiewem. Ł. już w Łomży, dopiero jadąc ingres, poczuł jego tchnienie. Gdy w Suwałkach odmówił był podpisania adresu powszechnego, zaledwie przyjechał do Sejn, otrzymał wezwanie do Wilna. Przewidując wywiezienie, zostawił odpowiednie rozporządzenia. Dyktator Litwy zażądał podpisu; biskup oświadezył gotowość podpisania osobnego aktu, z upomnieniem się o prawa Kościoła. Tekst niepodobał się dyktatorowi; Ł. napisał nowy adres. I ten wydał się zbyt śmiałym, ale ostatecznie Mura-wiew go przyjął, i następnie we wrzekomo przeistoczonem brzemieniu ogłosił. Biskup wrócił wolny do Sejn. W maju pojechał do Warszawy na wezwanie Berga, aby skłonił Rzewuskiego do odwołania żałoby po Felińskim, wywiezionym d. 15 czerwca r. 1863 z Warszawy. Misya się powiodła, a pobyt dał sposobność do urzędowego zapoznania się z Czerkas-skjiin, nowym dyrektorem kom. spr. wewn. i duchownych. Ustalona już w sferach rossyj-skich opinia kreatury rządowej tak rozzuchwaliła dyrektora, że zwierzył się biskupowi z zamysłem wytworzenia w Królestwie „kościoła narodowego polskiego“, czyli oderwania hierarchii katolickiej od Rzymu (str. 255): na to Ł.

1867.    Ł., w

stąpiły gwałtowne wymioty.V Nazajutrz, już w Moskwie, biskup uczuł się poważnie chorym

odważnie odrazu spędził go z manowca. Był to może najwyższy moment w jego życiu—nie wyzyskany należycie później ani przez charakter, ani przez rozum, ani nawet przez prosty zdrowy rozsądek. Już w listop. r. 1864, gdy rząd pozuosił klasztory, a niezniesioue poddał biskupom, jeden tylko Ł. bez namysłu narzucone to zwierzchnictwo przyjął i nawet okrył powagą Soboru Trydenckiego. Gdy Czerkasskij stawał się coraz dokuczliwszym, Ł., z gotową zawsze oryentacyą na wschód, jął zabiegać o audyencyę u Aleksandra H, ale Berg z w yjednaniem jej się nie kwapił; nie zerwało to wszakże uprzejmych stosunków. W końcu czerwca r. 1865 bp rzucił namiestnikowi myśl uwolnienia Felińskiego. Gdy namiestnik poufnie wskazał potrzebę prośby uprzedniej, z przeproszeniem, Ł. pchnął zaraz dwa listy jawne i jeden potajemny do Jarosławia; w tym ostatnim stawiał alternatywę prośby lub zrzeczenia się: krok ze wszechmiar chybiony. Po wywiezieniu Rzewuskiego do Astrachania (26 paźdz. 1865), po wyborze Zwolińskiego na administratora ar-cybiskupstwa, znowu Berg sprowadził umyślnie Ł-go, do przełamania oporu prawowitego wi-karyusza biskupiego, Szczygielskiego. I tym razem pośrednictwo się powiodło, a w nagrodę za nie Czerkasskij, uznając wciągnięcie do narad dwu biskupów, Majerczaka i Juszyńskiego, za bunt, zakazał Ł-u wydalać się ze swej dye-cezyi pod groźbą bezzwłocznego wywiezienia. Po ukazie z d. 14 (26) grud. r. 1865, urządzającym duchowieństwo w Królestwie, Ł. na domagania się bezprawne Czerkasskijego odpowiedział zaskarżeniem go do Rady Stanu; Berg podejściem udaremnił skargę. Walkę swą opisał sam biskup w inemoryale dla W. ks. Konstantego z d. 24 maja r. 1866, z góry już wyrzekając się wszelkiego praktycznego skutku. Stan był coraz gorszy. Czerkasskij, a po nim Kulisz (czas krótki) i od kwietnia r. 1867 Aleksander Muchanow, naczelnik nowego urzędu, zw. Wydziałem do spraw duchown. wyznań obcych, potocznie „papież warszawski“, nie przestawali gnębić zwierzchności duchownej. Zerwanie zupełne z papieżem (listop. 1866), zniesienie konkordatu z r. 1847, postanowione już nieodwołalnie wyrwanie unitów z pod Rzymu, zamieniły przekształcanie bytu w tępienie powolne wszystkiego, co katolickie, rzymskie i zarazem polskie. Ł. miał wzrok zbyt rozo-kolony i bystry, aby jako ksiądz nie dostrzedz niebezpieczeństwa; usiłował też odpierać, łagodzić omijać ciosy. Potajemnie dawał znać do Rzymu o nadużyciach, potajemuemi instrukcyami w sprawie unitów stwierdzał szczerze katolicką gorliwość i stateczny patryotyzm polski. Takim duchem tchnął m. in. memoryał o ukazach z d. 10 (22) maja 12 (24) lipca, wzbraniających utrzymywania stosunków z Watykanem, na którego miejsce wstępowało teraz kollegium petersburskie (ob. Polska w. XIX), potępio

ne encykliką z d. 17 paźdz. r. ciężkim ucisku własnym i ogółu episkopatu w Królestwie, szarpany wątpliwościami, na jesieni r. 1867 doręczył bratu swemu Tomaszowi obfite inateryały i wysłał go z niemi do Rzymu; brat ułożył z nich kilka metnoryałów, które Rzym rozstrzygnął, z mocą dla wszystkich biskupów, w duchu umiarkowania, tak zaleconego wobec grozy położenia, przy zastrzeżeniu wszakże praw i zasad. Po całorocznej zwłoce w sprawie assesorów z Królestwa do kollegium Muchanow wydał d. 4 sierpnia r. 1868 okólnik naglący o wybór; w tydzień później zaczynając od Ł-go, zjechał do Sejn, ściągnąwszy tu pierwej gubernatora i policyę. Biskup w liście do bpa Popiela w Płocku z d. 12 sierp. (1868) sam opowiada obszernie swoje trzy rozmowy, dowodzące chylenia się odrazu ku wyborowi. Daremnie wspaniała prostotą odpowiedź b-pa płockiego (wywieź. 29 sierp. 1868 do Nowgorodu) stawiała mu wzór do naśladowania: Ł. już na d. 21 sierp, zwołał kapitułę do Wiłkowyszek, a kapituła wybrała assesora (x. Andruszkiewicz z Łomży). Dopierc po czynie, zaczął biskupa ogarniać niepokój. Korzystając z paszportu do Ciechocinka, sprowadził tam z Poznańskiego swego powinowatego, anglika Bodenhaina de la Barre, i wysłał go do Rzymu z obszernem sprawozdaniem, dokumentami popartem. Jest to cenne świadectwo historyczne (biogr. rozdz. XV). Już w listopadzie dowiedział się biskup, że Rzym go potępia; w styczniu wysłannik wziął dla niego z ust samego papieża ostrą naganę wraz z nakazem odwołania assesora; w lutym (1869) Ł., przestraszony, zaczął gorączkowo odrabiać całą robotę, przygotowując się na wywiezienie. Porozpisywał odezwy, rozkazy i listy (piękny do samego papieża), powydawał niezbędne rozporządzenia i czekał; doczekał się brève papieskiego z Rzymu w odpowiedzi na pisma do Watykanu; doczekał się w końcu i żandarmów. D. 31 maja r. 1869 nad ranem zjechał do Sejn z Warszawy gen. Meller. Uwięził biskupa, i na wieczór przywiózł do Grodna. Tu straż nad wywożonym objął pułkownik żandarmeryi Kurzelewski (tak go pisze biograf). D. 3 czerw, na Wilno, Dynaburg, Smoleńsk dostawiono biskupa do Orła i umieszczono na noc w jakimś domu prywatnym. Według podania utrzymującego się w rodzinie Łubieńskich tu miał ów Kurzelewski własueini rękoma przyrządzić dla więźnia kompot z pomarańcz, po którym na-i zażądał spowiednika: tego mu odmówiono. Mimo niezdrowia powieziony d. 5 ’ czerwca z Moskwy do Niżniego Nowgorodu, dopiero tu zyskał prawo zatrzymania się na dłużej, a dopiero raport telegraficzny do samego panującego wyjednał więźniowi pomoc lekarską i duchowną. Leczył biskupa zrazu sam jeden dr

Stürmer, a od wzmożenia się choroby-—wespół (Krak. 1879). ,,Przesilenie‘‘1885: Założył tygodnik z lekarzami van Puteren i Esche. D. 15 czerw- „Wiara“ w r.1906 i przez parę lat był jego re-ca wpuszczono do chorego z olejami ks. Orliń- daktorem. Napisał kilka rzeczy naukowych, skiego, wikaryusza miejscowego; nazajutrz Jest prezesem wydziału w Warsz. T-stwa Do-o godz. 7-ej rano biskup skonał. Stało się to broczynności. za Wołgą, w hotelu Kama, przy ul. Pokrow-skaja. Przyczyna śmierci dotychczas nieusta-/ łona; jest podejrzenie o otrucie arszenikiem, jest nawet analiza chemiczna, ale niema faktu, któryby zbił twierdzenie trzech lekarzy,

Łubieńskich hrabiów herb. Na tarczy złotem obramowanej, pięciodzielnej: w polu I-em czerwouem baran srebrny w prawo zwrócony (herb Junosza); w Il-em błękitnem — czarna głowa żubra mieczem przeszyta (herb P o mi a u);

D.

urzędowych, iż więzień zmarł na tyfus. Ciało w III-em błękitnem rycerz zbrojny na siwym wystawiono w hotelu, w szatach pontyfikalnych. koniu, z mieczem w prawej, z tarczą o pod-Za trumną szedł tylko vice-gübërnator, żandar- wójnym krzyżu w lewej ręce (herb Pogoń mi i policya; ludność katolicka, przeważnie litewska); w IV-em zielonem nad i pod pa-polska, jakby wylękniona, przystawała tylko sem czerwonym z trzema różami srebrne jele-przed domami. Timaszew nie pozwolił rodzinie nie w biegu (herb Szembek); w V-em srebr-sprowadzić zwłok do kraju; pozostały na cmen- nem, złotem obramowanem — głowa żubra, tarzu nowgorodzkim, a dopiero pod koniec mieczem przeszyta ukośnie w prawo (herb Po-ubiegłego wieku stanął nad niemi głaz grani- mian). Nad koroną hrabiowską i hełmem towy z napisem łacińskim, datami urodź, i ukoronowanym ręka zbrojna z mieczem. Labry śmierci, bez choćby najmniejszej wzmianki o god- srebrne, podszyte złotem. Tarczę podtrzymują ności biskupiej. —Obszerna, źródłowa, ale panegi- rycerze zbrojni ua kopiach wsparci, mający ryczna, biografia: „Konstanty Ireneusz Pomian na hełmach pióra strusie: czarne, srebrne, br. Łubieński, biskup sejneński napisał *%“ czerwone i błękitne. Odmiana herbu Pomian (Kraków 1898, nakł. ks Jana Ściebłoskiego; (ob.), nadana wraz dziedzicznym tytułem hra-drk. Anczyc; str. 1 — 454, 8° maj.; 2 podob. biowskim w Prusach 5 lipca r. 1798 Feliksowi obi. i widok nagrobka).—Por. „Pamiętniki ks. Ł-mu (ob.). — Ź r ó d ł a: Herbarz Kr. Polskiego; Zygmun. Szcz. Felińskiego, arcyb. warsz." Ostrowski.

(Kraków 1897; 2 cz.; wyd. nauk. Stan. Smolka); Lubin = Lupinus T. Rodzaj roślin z rodziny „Rachunki Kraszewskiego“.    s M o ty 1 k o w a t y c h (ob.). Kielich dwuwargowy.

E. M

(pow. Kaniowski). Pierwsze swoje prace literackie drukował w Poznaniu w r. 1871. Odtąd pracował w dziennikarstwie dorywczemi artykułami, Z większych rzeczy napisał: „Listy z Ameryki“ (Warsz. 1874); „Nieurodzaj i Głód w Galicyi“ (Krak. 1879); „Przesilenie“ (Rzeszów. 1885); „Życie Gen. Tom. Łubieńskiego“

Wiel. Kacyki. Powsi, llustr. Ser. 1 TX.I.V, Zesz 354a

Łubieński Roger hr. (* w Sokolu pod Pręciki jednowiązkowe. Strąk uwłosiony. Ro-Wiskitkami 8 sierp. 1849). Nauki początkowe śliny zielone o liściach prostych lub palcza-pobierał w domu, religię wykładał mu ks. Fe- stych. Ł. rośnie w okręgu nadśródziemnomor-łiński, późniejszy arcy-bp, kiedy jeszcze był skim i okolicach podzwrotnikowych Ameryki, wikaryuszem w Petersburgu. W b. młodym wieku Znanych jest ok. 50 gatunków. Nasiona używane posłany do Anglii, przebywał w wielkich i słyń- są w medycynie, zarówno jak i w życiu co-nych kolegiach katolickich w Ushow (hr. Durham), dzieunem jako pożywienie. Nasiona gatunku Stonyhurst (hr. Lancaster) i poważne nauki L. albus są spożywane w Grecyi i we Wło-klasyczne ukończył. W r. 1867 zapisał się do szech. Ł-y amerykańskie rówhież wydają na-Szkoły Głównej Warsz., a potem dłuższy czas siona jadalne. Niektóre gatunki (L. hirsutus, podróżował zagranicą i w Ameryce. Bawi w elegans, pubescens, mutabilis, polyphyllus) są r. 1873 w San Francisco, był tam sekretarzem hodowane w ogrodach dla pięknych kwia-Klubu Polskiego, członkiem redakcyi „Overland tów.—Niezmiernie ważną rolę odgrywają Ł-y Monthly“ i prócz artykułów historycznych i be- w rolnictwie: poprawiają piasczyste grunta, letrystycznych, wydał tam poezye po angiel- gdyż wzbogacają ziemię w związki azotowe, sku. Powróciwszy do kraju, osiadł w Galicyi Dlatego służą jako nawóz zielony. Dwa gatunki w majątku swoim w Balicy w Rzeszowskiem. są używane w rolnictwie: L.luteus (Ł. żółty) Był posłem na sejm krajowy od wielkiej wła- i L angustifolius (Ł. niebieski), sności obwodu Rzeszowskiego, a r. 1881 —1888 Łubinowa Żółtaczka (Lupinosis s. Icterus prezesem T-stwa Roln% Krakowskiego, człon- gravis), choroba b. ciężka i niebezpieczna, na-kiem rady zarządzającej Banku Krajowego;' wiedzająca szczególnie owce karmione łubinem czynny na wielu polach pracy społecznej i po- (ob.), ale zdarzająca się też u bydła rogatego, litycznej. Założył wtenczas „Tygodnik Rzeszów- koni, oraz kóz, jeżeli paszę tę samą otrzymują; ski“. Po stracie pierwszej żony i syna, powró- podlegają jej także sarny, daniele i jelenie, cił do Królestwa i osiadł w dobrach na Ukrainie jeżeli się żywią łubinem. — Ł. ż. stała się

chorobą częstą dopiero od lat mniej lub więcej 50-u, t. j. od czasu rozpowszechnienia się większego uprawy łubinu jako rośliny pastewnej; przedtem była chorobą niemal nieznaną. Przyczyną jej jest istota trująca, napotykana w nasionach i łodygach łubinu, zwana L u p i-notoksyną albo Iktero genem, występu-

t y r y z m.

Łubki, ob. Leszcz ot ki.

Łubny (Lubno, Lubnie), msto pow. gub. Połtawskiej, na prawym, wysokim brzegu rz. Suły, st. kolei żel. (1907), 11 800 m-ców (69°/0 prawosławnych, 30°/₀ starozakonnych, 0.5°/0 katolików i 0.5°/₀ ewangielików). Cerkwi 8, teatr, 2 biblioteki z czytelniami, 2 drukarnie,

pod Ł-ami zastępy Nalewajki i jego samego wziął do niewoli. W w. XVII Ł. należały do dóbr zadnieprzańskich ks. Wiśniowieckich. Jeremi Wiśniowiecki wznósł tu Kościół katolicki. R. 1782 Ł. główne miasto pułku łubieńskiego, a r. 1802 weszły do gub. połtawskiej. — Łubieński powiat zajmuje środek guberni, 2 059.6 w. kw. i (w 1907)    168 100 m-ców.

Powierzchnia ua płu, jest wyżyną, na płd wsch. — równiną wznoszącą się w miarę zbliżania się do Suły, na zach. i płd.-zachodzie — stepem. Z bogactw mineralnych: torf (w doliuie Suły), gips (w okolicy wsi Isaczki), glina garncarska (koło Ł. ), kamienie budowlane (w pobliżu Isaczek). Czarnoziem pokrywa ³/₄ powierzchni powiatu. Wychodźtwo liczne: do Krymu na żniwa. Prócz rolnictwa i hodowli bydła, ludność zajmuje się sadownictwem, zwłaszcza

E. Ohw.

jąca najobficiej w łubinie żółtym, ale nie brak jej też w niebieskim i w białym. Lupinotok-syna nie jest jednakże częścią składową stałą roślin tych; znajdować się w nich może w ilościach większych lub mniejszych, nieraz w nich i śladu jej wykryć nie można. Od czego to zależy zbadać nie zdołano dotąd. Jednakowo szkodliwy być może łubiu świeży jak i ususzony na siano. — Łubin, którego jadowitość przez doświadczenie stwierdzono, uczynić można nieszkodliwym prażąc go w parze wodnej pod ciśnieniem 2 atmosfer, albo mocząc go przez 48 godzin w roztworze wodnym sody (100 = 1), lub też w 150 kwartach wody, do której dodano 5 kg amoniaku; gdy w rozczynie tym przeleżał 2 — 3 dni, moczyć go należy jeszcze następnie w wodzie czystej, zmienianej kilkakrotnie przez tydzień. Sposoby te usuwają wprawdzie jad szkodliwy, ale zarazem pozbawiają łubin wielu części pożywnych, a nadto wymagają zachodu. Łatwiej, chociaż mniej pewno, cel osiąguąć można, jeżeli się łubin skoszony i już wyschnięty, w kupkach małych zostawi dłużej na polu; dobrze jest, jeżeli go wtedy deszcz raz lub dwa razy zmoczy. Zużyć też można łubin stanowczo szkodliwy, dodając go w ilościach drobnych do paszy innej, przyczem wszakże baczyć należy ua to, aby się bezwarunkowo nie dostawał jagniętom, nadzwyczaj wrażliwym na lupinotoksynę. — Objawy choroby występują już po kilku dniach karmienia łubinem zatrutym. Zwierzęta tracą chęć do paszy, skubiąc ją ze wstrętem widocznym; niebawem zaczynają gorączkować, tętno miewają przyśpieszone, słabną, pokładają się, bywają odurzone, przytem trapi je rozwolnienie, a równocześnie skóra ich oraz błony śluzowe nabierają barwy żółtej. Zwykle już po trzech dniach, lub najpóźniej po tygodniu choroba kończy się śmiercią, rzadziej, przy objawach łagodniejszych, przechodzi w stan przewlekły, wtedy trwa dłużej, ale zejście równie bywa śmiertelne. U zwierząt, które padły, znajdujemy narządy wewnętrzne przeważnie także zabarwione na żółto; wątroba zaś bywa jasno-czerwona lub pomarańczowa, nabrzękła, bezkrwista, krusząca się w palcach pod naciskiem. —Jedynym środkiem leczniczym przeciwko Ł-ej ż-ce, ale skutecznym tylko na samym początku choroby, to zmiana paszy bezzwłoczna ua inną, zdrową.— Zaburzenia podobne spostrzegano już również u owiec otrzymujących obficie wywar gorzelniany z ziemniaków, albo też u karmionych grochem, fasolą, bobem i wyką. — Por. Ł a-

Dr J. P.

gimnazyum męskie z obserwatoryum meteorolo-gicznem, gimnazyum żeńskie, niższa szkoła rolnicza. Liczne sady owocowe w mieście. Ogród botaniczny założony za czasów Piotra W. Kultura roślin lekarskich. Suszenie owoców i wyrób konserw owocowych. Jarmarków 5 (na bydło i na wyroby przemysłu domowego). Bank miejski. W okolicy liczne kurhany. Wykopaliska gromadzi głównie Muzeum Archeol. Skarżyńskich. Ł. osada starożytna, pamiętna r. 1107 klęską po-łowców. R. 1596 Stanislaw Żółkiewski zniósł hodowlą śliw-węgierek.

Łuck 1): m-to pow. gub. wołyńskiej, nad rz. Styrem i Głuszczein, pod 50° 44’42” szer. płn. i 42° 59’ dług. wsch., st. kolei płd—zachodniej, o 60 wiorst od granicy Galicyjskiej, przystań rzeczna, w r. 1904 20232 m-ców (10 726 m. i 9 506 kob.; 60$ starozak., 30$ praw., 6°/o katol. i 4°/₀ in. wyznań). R. 1904 domów 871 (116 murowanych). Sobór (z w. XIII), 3 cerkwie, Kościół katolicki (z w. XV) i ewan-gielicki, synagoga żydowska (z w. XIII w kształcie warowni) i karaimska, oraz 19 domów modlitwy, dwuklasowa szkoła męska i takaż żeńska z oddziałem lękodzielniczym, początkowa szkoła ogólna, 3 biblioteki, czytelnia, 3 drukarnie, 3 szpitale: miejski, żydowski i wojskowy, więzienie. Przemysł słabo rozwinięty: browar, cegielnia, fabryka świec, 3 zakłady wód mineralnych sztucznych i kilka innych drobniejszych z wyrobem na ogólną sumę 15 000 rb. Handel dość ożywiony, zwłaszcza drzewem. T-stwo wzajemnego kredytu. Trzy jarmarki z obrotem 75 000 rb. Urzędy miejskie i powiatowe, poczta, telegraf i telefon. W r. 1904 budżet miasta wynosił 36 500 rb. Zwaliska zamku starożytnego z w. XI, oraz zwaliska wielu Kościołów i cerkwi. — Dziej e. Ł., ongi stolica w-dztwa wołyńskiego, jakby Rzym jego, jedno z najdawniejszych miast na Wołyniu, które miał zbudować Kazimierz W., a może tylko zamek; znane w dziejach w w. X i wcale trudne do zdobycia, czego doświadczył Bolesław Śmiały w r, 1073, bo przez 6 miesięcy

zdobywał siedzibę Dulębów starożytną. Ł. po r. 1798 związane zostało z Żytomierzem i b-pi rozpadnięciu się Rusi należał do ks. włodzi- noszą odtąd tytuł łucko-żytomierskich. B-stwo tu-mierskiego. Ale miewał i osobnych książąt i w tejsze ruskie pochodzi z w. XIII, a Lubart na dziejach Rusi znaczną odgrywał rolę. Zburzony zamku wybudował katedrę ruską. Ł. w w. XVII kilka razy przez hordę tatarską, np, r. 1240, zaczyna podupadać, głównie wskutek pożaru w r. 1320 dostał się pod panowanie Gedymina. j około r. 1617. Tu odbywa lustracyę wojska w Ten osadza tu syna swego Lubarta, dając mu i wyprawie na Moskwę królewicz Władysław (IV). cały Wołyń. Dopiero w r. 1366 przypadł Ł. 2 Podczas elekcyi po śmierci Augusta H szlachta Polsce z powodu niepokojów—na krótko. Opa- I województwa zawiązuje w Ł-u konfederacyę na uował go syn Lubarta, Fiedor i w r. 1386 rzecz Stan. Leszczyńskiego. Smutny obraz mia-złożył hołd Jagielle, ale Wołyń przyłączony został do państwa litewskiego i za część Litwy uchodził. Staje się to przedmiotem długiego sporu między Polską a Litwą. W r. 1393 funduje Witold i Jagiełło klasztor Dominikanów w Ł-u, w r. 1428 przenosi Jagiełło tutaj siedzibę b-pa wołyńskiego z Włodzimierza, i Ł. staje się siedzibą b-stwa łacińskiego. R. 1429 ła siedziba s-stwa grodowego; według lustra-odbywa się tu wielki zjazd Zygmunta luksemburskiego, Jagiełły i Witolda, który wywołuje burzę koronacyjną Witolda (ów zjazd por. Prochaska „Ostatnie lata Witolda“, i Lewicki A.

sta daje lustracya z r. 1765, a bardziej jeszcze z r. 1789, bo w r. 1781 Ł. uległ strasznemu pożarowi. Odwiedza Ł. w r. 1707 Piotr W. A w w. XIX jest on częstem punktem przeglądu wojsk lub obozowania jenerałów i dowodzących rossyjskich podczas wojen czy z Napoleonem, czy też później. W Ł-u by-

cyi z r. 1765 dawało ono wówczas przeszło 18 000 złp. dochodu. Tu odbywały się sejmiki w-dztwa wołyńskiego, które obierały posłów na sejmy i deputatów na trybunał lubelski, jak i doroczne okazowanie zbrojne szlachty całego w-dztwa. Do wspaniałych zabytków Ł-a należy zamek, złożony z górnego na wyniosłości zbudowanego, który się w części dochował, i dolnego, który zaczęto budować za czasów Lubarta—dawny drewniany ma pochodzić z w. XI. W górnym, od w. XVII, odbywały się sądy łuckie, ale gmach ten lustracya z r. 1765 znalazła w ruinie i w r. 1789 s-sta Józef Czartoryski kazał go do reszty rozebrać i wystawić nowy gmach piętrowy, w którym pomieścił sądy i archiwum. Sławna, a najstarożytuiejsza ze wszystkich kościołów w Ł-u była cerkiew katedralna ruska św. Jana Ewangielisty, niegdyś na Górnym Zamku, na samym środku placu zamkowego. Najwspanialszym z kościołów wołyńskich jest katedra łacińska, ozdobiona obrazami, jeden utwór Smuglewicza, nagrobkami dwóch b-pów miejscowych, a sama katedra w stylu Odrodzenia. Ta katedra dzisiejsza to dawny Kościół jezuicki. Pierwotna mieściła się w dolnym zaniku i dopiero po zniesieniu Jezuitów, do ich Kościoła po odrestaurowaniu katedrę przeniesiono. Starszy od katedry łacińskiej i obok dolnego zamku zbudowany jest klasztor i kościół Dominikanów, odrestaurowany po pożarze w w. XVII, a potem w w. XIX. Mieścił on w sobie nagrobki Czetwertyńskich, cudowny obraz N. P. Maryi,' koronowany w r. 1749 i kilka obrazów Smuglewicza. Po zamknięciu Kościoła przeniesiono te obrazy do katedry dzisiejszej (w 1847). Z innych Kościołów należy wymienić: Sióstr Brygidek, 0 0. Karmelitów — ten dziś już tylko kolosalna ruina, 00. Bonifratrów, przerobiony podobno z dawnej cerkwi św. Jakóba, dziś także opuszczony, 00. Bernardynów i Trynitarzy o podobnym losie, choć ten ostatni dobrze zachowany. W ruinie znajduje się Kościół ormiański św. Stefana o starożytnej strukturze, jak

„Powstanie Swidrygiełły“). Po śmierci Witolda Ł. opanowuje Swidrygiełio. W r. 1432 otrzymuje Ł. od Jagiełły prawo magdeburskie, takie samo, jakie przysługiwało Krakowowi, a w r. 1444 od Kazimierza Jagiellończyka moc nowych swobód i przywilejów, zaliczony do 15-u największych miast litewskich. Mieszkał w Ł-u do śmierci swej w r. 1452 Swidrygiełio, a umierając, wydał miasto w ręce litewskie, co wznowiło spór polsko-litewski o posiadanie Wołynia. W r. 1497, drugim jakby założycielem Ł-a ( widocznie z powodu jakiejś katastrofy) jest Aleksauder Jagiell., wówczas ks. litewski; odnawia wójtostwo i nadaje wójtowi szeroki zakres władzy (np. nominacyę połowy radnych miejskich), ustanawia jarmarki trzy i udziela praw i przywilejów m-com i korporacyóm cechowym. Odtąd Ł. rozwija się i w w. XVI jest miastem bogatem i handlowem o licznych cechach i znacznym przemyśle. Przywileje Aleksandra zatwierdza i rozszerza Zygmunt August, uwalnia mieszczau od cła pogranicznego, myt i ceł wewnątrz państwa. Zygmunt III nadaje przywilej pobierania mostowego na Styrze i 2 mniejszych rzekach otaczających miasto. Jeszcze wcześuiej, niż siedzibą b-pa łacińskiego, był Ł. siedzibą b-pa ruskiego, a zatem stolicą dwóch biskupstw. Na synodzie brzeskim w r. 1595 władyka tutejszy, Cyryl Terlecki (ob.), przystępuje do unii z Kościołem łacińskim. Dyeeezya łacińska obejmowała w-dztwa wołyńskie, bracławskie, podlaskie i brzesko-litewskie i należała zrazu do arcy-bstwa lwowskiego, później do gnieźnieńskiego. B-p łucki bywał zwykle kanclerzem i zasiadał w senacie litewskim, a od r. 1569 w koronnym, po b-pie warmińskim. Po drugim rozbiorze Polski Ł. przypadł Rossyi i wówczas b-stwo łacińskie podległo metropolicie mohilewskiemu, a po reorgauizacyi nuncyusza Litty (ob.) w

wsch. i płn-

M. G-y i E. Chw.

również 00. Bazylianów. Według wiadomości z w. XVI, znajdować się miało w Ł-u 15 cerkwi ruskich. Ciekawa również, o budowie z w. XIII, a do dziś zachowana jest synagoga żydowska.—Por.: Stecki „Ł. starożytny i dzisiejszy“ (Kraków 1876); „Słowu, geogr.“ t V i Dopełnienia (t. 2); Baliński—Lipiński „Starożytna Polska“ t. II. — 2) Ł-i o wiat graniczy na płn. z pow. pińskim, wschodzie z pow. rówieńskim i dubieńskim, na zach. z pow. włodzimierskim i kowelskim; 6 562.2 w. kw. obszaru i (w 1907) 289 800 m-ców, w tern 147 100 męż. i 142 700 kob. Zaludnienie

67.7 osób na 1 w. kw. część Północna jest równiną nizinną i błotnistą, południowa zaś falistą, nieco pagórkowatą. —W płn.-zach. części, po lewej stronie Styru, ciągną się błota na przestrzeni 200 w. kw. Na płd. między rz. Styrem i Stochodem głębokie trzęsawiska rzeki Lutica. Jezior około 60, wszystkie rybne (największe Białe, 6 w. kw. obszaru). Powiat należy do dorzeczy: Stochodu, Styru i florynia. Grunt na płn. przeważnie piasczysty i błotnisty, na płd. — gliniasty. Z ogólnego obszaru (689 756 dj.) ziemi pod lasem 218 228, rolą — 187 969, łąkami 94 2.04, błotami 57 225 i t. d. (w lasach: 47% sośniny, 24% dębiny, 16% brzeziny i olszyuy, 10% osiny, 2.4% grabiny). Do skarbu należy 68 663 djes. lasu, do obywateli 147 895, włościan — 1 363. Większa własność ziemska zajmuje 296 455 dj. (70% należy do Polaków). Kolonizacya niemiecka b. rozwinięta: powiat liczy przeszło 25 000 kolonistów, którzy mają 67 szkół niemieckich i 50 Kościołów protestanckich. Kolonizacya ta sięga pierwszej połowy w. XIX (w okolicy m. Rożyszcz) i wzmaga się nieustannie. Kwitnie pszczelnictwo: 294 pasieki z 3 629 ulami (zwłaszcza wśród Czechów husytów, emigrantów w poł. w. XIX w liczbie ok. 1 000 osób). Z bogactw mineralnych: pokłady rudy żelaznej dobrego gatunku, kreda, glina gipsowa, torf, nie są jednak dotąd wyzyskiwane. Przemysł fabryczny słabo rozwinięty prócz gorzelnictwa (150 000 rb) i sukiennictwa (około 40 000 rb), którem zajmują się przeważnie koloniści niemieccy. Handel nieznaczny: głównie drzewem. Pod względem administracyjnym powiat dzieli się ua 5 okręgów. Kołki, łi., Rożyszcze. Torczyn i Włodzimierzec, 16 gmin, 13 miasteczek, 357 kolonii (niemieckich i czeskich) i 412 wsi. W mstku Rożyszcze księgarnia.

Łuckie starostwo grodowe w w-dz-twie Wołyńskiem. Podług lustracyi z r. 1663 zaliczały się do niego: miasto Łuck z zamkiem i wsi: Holeszów z folwarkiem, Krasne, Kol-ćżyn, który była uposażeniem kłuczuictwa łuckiego, Hnidawa, Swoż, Siołoswoż, Radomyśl i SuChawola. W r, 1771 posiadał je Józef Cżartoryski, stolnik w. ks. Lit., opłacając z niego kwarty 4 236 złp. 16 gr., a hiberny 1 000 złp.

Łucya, panna i męczenuiczka, miała być rodem z Syrakuz. Według legendy, matka jej Eu-tychia, owdowiawszy, przez lat kilka przykrą niemoc cierpiała i żadne lekarstwa jej nie pomagały. Ł. poradziła jej dotknąć się grobu ś. Agaty, a za tą przyczyną matka uzdrowiona została. Gdy się oświadczył o rękę jej młody Sycylijczyk, poganin, odmówiła. Młodzian zaskarżył ją przed wielkorządcą Paschazyuszem że jej chrześcianką. A gdy chciano porwać L-ę, żadna siła poruszyć jej z miejsca nie mogła, ani ogień rozłożony dokoła niej dotknąć jej nie zdołał. Paschazyusz mieczem ją przebić kazał. Żyła jeszcze kilka godzin, a tymczasem nadszedł rozkaz odesłania do Rzymu jej oprawcy, który za zbrodnie na śmierć skazany został. Akta wszakże męczeństwa nie mają za sobą powagi. Kościół obchodzi pamiątkę Ł-i d. 13 grud. Relikwie jej miały być przeniesione do Metzu i Wenecyi.

Łuczkiewicz Henryk (* w Perespie [Ga-licya] 5 lip. 1826 —f w Warszawie 6 kwiet.

1891), lekarz. Po ukończeniu szkół we Lwowie zapisał się tamże do wyd. filozof.; w r. 1847 wstąpił do wydz. lek. w Krakowie, tam w r. 1852, d. 21 osiągnął dyplom doktora med. nadto d. 28 czerw. r. 1855 został doktorem chirurgii. Jako uczeń 3-go kursu w r. 1849 pełnił obowiązki lekarza pomocniczego w oddziale cholerycznym wojsk rossyjskich. W r. 1852, jeszcze przed ukończeniem egzaminów, w kwietniu był mianowany adjunktem kliniki prof. Dietla (ob.), na stanowisku tym pozostawał do r. 1855, wtedy został lekarzem szpitala św. Aleksandra w Wilanowie pod Warszawą; stamtąd w r. 1857 przeniósł się do Chełmu, gdzie dwa lata zajmował się wykonawstwem lekar-skiem. D. 14 maja r. 1860 został mianowany lekarzem honorowym szpitala ewangielickiego w Warszawie; w końcu kwietnia roku tegoż, zostawszy docentem prywatnym , w akademii me-dyko-chir. warszawskiej, rozpoczął wykład o chorobach układu nerwowego; w tymże jeszcze roku wezwany był do wykładania hygieny w gimnazyach rządowych żeńskich. W lutym r. 1862 został adjunktem do wykładu historyi med. oraz encyklopedyi i metodologii lekarskiej; w tymże stopniu przeszedł do Szkoły Głównej, gdzie nadto przez lat 4 pełnił obowiązki sekretarza wydz. lek. W r. 1864, zostawszy profesorem nadzw., rozpoczął wykłady patologii i terapii ogólnej; katedrę taką samą otrzymał po zamknięciu Szkoły w uniwersytecie warszawskim, w którym, oprócz przedmiotów powyższych, zaczął znów wykładać historyę med. i encyklopedyę lekarską. W r. 1883 mianowano go profesorem zwycz. i wkrótce potem jako emeryt z katedry ustąpił. Był członkiem T-stwa lek. warsz., T-stwa nauk. krakowskiego, oraz tow. lek-ich w Wilnie i Pradze. W r. 1862 redagował: „Pamiętnik Tow. lek. warsz.“; w r. 1866 zaczął w lipcu

Dr J. 1\

E. Chw.

E. Chw.

A. Ł.

Dr A. J. G

wydawać „Gazetę lekarską“ ze współudziałem 13 profesorów Szkoły Głównej; wydawnictwem tym kierował do r. 1869 i później, po śmierci Girsztowta (ob.), od r. 1877 do 1880; nadto był współpracownikiem „Bibl. umiejętności lek.“ i „Przeglądu postępu nauk lek.“— Ł. był lekarzem b. wykształconym i mówcą dobrym, władającym językiem ojczystym biegle i b. popraw-uie, do pióra był skory; prac wiele ogłosił w „Tygodniku lek.“ (od 1854), „Pamiętn. Tow. lek. warsz.“ (od 1857), „Gazecie lek.“ (od 1866), „Medycynie“ (od 1882) i w „Przegl. lek." krakowskim (od 1880) z pism nielekarskich zasilał m. iu. „Bibliotekę warsz.“, „Gazetę warsz.“, „Wiek“, „Kłosy" i „Kurjera warsz.“ Z dzieł wydanych osobno wymieniamy: „Formakologia, według układu Uesterleua“ (Warszawa 1860), „Popularny wykład o suchotach płucnych“ (t-że

1865), „Choroby układu nerwowego“ (t-że 1869; wchodzi w skład „Bibi. um. lek.“), „Wykład popularny o błędnicy“ (Wilno 1882); nadto przełożył aforyzmy Hippokratesa, histor. med. Haesera, niektóre prace Ziemssena, Uhle-Wagnera, Oe-sterlena i księgi o lecznictwie Korneliusza Cel-sa (przekład wzorowy). — Por. Kośmińskiego „Słowu. lek. polskich“ (290 — 292 i 612) i „Szkoła Główna Warsz.“ (ii, 207 i 409—413).

Łucznik (zool.) loxotes, owad tęgopokrywy (Czrząszcz), zaliczony do rodziny Gerambijcidae (Kózko wate). Rodzaj ten opatrzony jest różkami ll-o członkowemi, nitkowatemi, sięgającemi zaledwie do końca odwłoka. Tarcza szyjna, mająca tyleż szerokości co jej długość, z przodu i z tyłu mocno przewężona. Nogi długie, wysmukłe. Spotyka się na krzewach kwitnących. W Europie 5 gatunków. Najpospolitszy z nich 1. meridianus P a n z.—o b. zmienuem ubarwieniu. Dług. 15—24 mm. Występuje w Europie północnej i środkowej.    h- Ku-

Łucznik 1) Żołnierz, którego bronią główną był łuk (gr. o toSónję, lać. sagittarius) ob. Łuk (broń).—2) Rzemieślnik trudniący się wyrobem łuków (ob.).

Łuczycki Jan, wybitny historyk rossyjski (* 1845). Pobierał nauki w gimnazyach karnie-nieckiem i kijowskiem i wstąpił na wydział hist.-filologiczny w Kijowie. R. 1870 za rozprawę „Burżuazija i fieodalnaja aristokratija na jugje Franciji w 1572 g.“ uzyskał veniam legendi i został docentem prywatnym historyi w uuiw. kijowskim. Dostał stopień magistra za pracę „Kalwinisty fieodalnaja aristokratija wo Franciji“, był wysłany na koszt uniwersytetu na studya zagraniczne, których owocem była źródłowa praca doktorska „Katoliczeskaja liga i kalwinisty wo Franciji“ (1877). Tegoż roku objął katedrę historyi powszechnej w uniwersytecie kijowskim. Rusin z pochodzenia, bada źródłowo stosunki ekonomiczne Ukrainy. Dowiódł, między innemi, że wspólnota gminna rozpowszechniona była niegdyś na Ukrainie. Pracuje nad historyą rełorm włościańskich w Europie Za

chodniej i jest wytrawnym zuawcą-praktykiem stosunków rolnych. Przyswoił językowi ros-syjskiemu wiele ^cennych dzieł historycznych europejskich (Drapera, Freemana i in.). Obecnie poseł do Dumy Państwowej, obrońca praw jęz. rusińskiego, demokrata konstytucyjny.

Łuczyniec, m-stko w pow. mohylowskim, gub. Podolskiej, nad rz. Niemyą, o 12.5 w. od Kamieńca Podolskiego, r. 1905 ok. 4 000 m-ców, przeważnie Żydów. Kościół katolicki (1764 fundowany, 1860 oduowiony), synagoga, cerkiew, szkółka początkowa, apteka, 2 młyny wodne, gorzelnia. Niegdyś posiadłość Czuryłów, później Rzewuskich, Uruskich (w drugiej poł. w. XVIII), Sobańskich, w 1868 z polecenia rządu sprzedany w ręce rossyjskie.

Łuczyński 1) Franciszek Kanty, profesor matematyki w Krakowie w pierwszej połowie w. XVIII, ogłosił rozprawę: „Quaestio astronomica de eclipsibus solis et lunae“ (1748). Wydawane przezeń kalendarze mieszczą ważne przyczynki do historyi czasów spół-czesnych. — 2) Jan (f 1820), syn poprzednie-dniego, wycjbowaniec uniw. krakowskiego i uczeń Jana Śniadeckiego, rozpoczął zawód nauczycielski w Krakowie, skąd w r. 1807 na wezwanie Czackiego przeniósł się do Krzemieńca, obejmując w tym pierwszorzędnym zakładzie naukowym katedrę fizyki, którą z wielką korzyścią dla uczniów piastował aż do śmierci. Członek korespondent Warszawskiego T-stwa Przyjaciół Nauk, nadesłał temuż traktaty o elektryczności i głosie, oraz Trygonometryę płaską. Jego kurs fizyki doświadczalnej, w licznych odpisach, długi czas krążył wśród mło -dzieży.

Ług (chemia), w ogólności roztwory otrzymywane przez rozpuszczające działanie cieczy na ciała stałe, np : wody na popiół, rudy, ziemie i t. p., w szczególności zaś roztwory wodne węglanów sodu i potasu, względnie wodzia-nów tych metalów (t. zw. ługi gryzące) Ł-iem macierzystym lub pokry stalicz-nym nazywamy roztwory pozostające przy krystalizacyi po oddzieleniu od nich kryształów, Ł-i (naturalne i sztuczne) zawierające sól kuchenną noszą nazwę Solanek. Ł-i sulfi-towe są to roztwory kwaśnego siarczynu wapniowego, używane do fabrykacyi celulozy.

Ługa, m. powiat, gub. Petersburskiej, o 140 kim. na płd.-zachód od stolicy, nad rzeką tegoż imienia (dopływem zatoki Fińskiej), długą 310 kim. St. kolei Petersb. - Warszawskiej. M-ców około 9 000. Handel nieznaczny. Letnisko. — Powiat obejmuje 10 368 klm.r kw. Na północy błotnista i lesista równina. Środkowa część piaszczysta i pagórkowata. Na południu grunta mieszane. Naogół zbytek wilgoci. Jeziora zajmują prawie 16 000 ha. Rzeki: Ługa, Plussa (ob.) oraz dopływy Szeło-ni. Gleba mało żyzna wymaga znacznego nawozu. Pierwotna ludność—Finnowie; Słowianie

M. Ab.

go (ob.).

całką oznaczoną

xrn

180 ’

t. zw. radian, stanowiący długość Ł-u równą

xrn

promieniowi; ze związku

180

= 57° 17’ 45” = 206265”; aby więc Ł., wyrażony w mierze zwykłej, wyrazić w radia-uach, dzielimy liczbę jego sekund przez 206265”; przez tyleż więc mnożymy, przechodząc od miary zwykłej do teoretycznej. Ł., dany za pośrednictwem fuukcyi kątowej (gonio-metrycznej) nazywamy funKcyą łukową (cyklo-metryczną); jeżeli np. y — Sin#, to x stanowi Ł., którego wstawa równa się y co zaznaczamy

A. Ł.

Długość

Ł-u wyrażamy często w innej mierze, zw. teoretyczną, przy której za jednostkę bierzemy ' służył tylko, barbarzyńcom, tworzącym wojsko

dopiero od w. X. Widownia zapasów długoletnich ze Szwedami oraz Rycerzami mieczowymi. M-ców ok. 120. tys., prawie wyłącznie Ros-syanie, do niedawna była znaczna ilość Estów i Łotyszów. Przemysł słaby: huty, browary, tartaki, smolarnie, drobne warsztaty, handel niewielki. Wielkie lasy skarbowe.

Ługańsk, od r. 1885 miasto powiat, gub. Jekaterynosławskiej, st. kolei Jekateryneńskiej, od miasta gubern. o 390 kim. odległe. M-ców ok. 34 000. Wielkie zakłady rządowe: odlewnie i fabryki nabojów; sporo innych fabryk (garbarnie, mydlaruie, browary, gorzelnie i t. d.). Powiat nosi nazwę Sławianoserbskie-

M Ab.

Ługański kozak, pseudon. Włodzimierza D a h 1 a (ob.).

Ługowoj — pseudonim pisarza rossyjskiego Aleksego Tichono wa (ob.).

ŁugCWskiSzymon, biskup uominat przemyski, miał się zwać po ojcu Szaniawskim, ale zawdzięczając wszystko Ługowskim którzy byli łożyli na jego wychowanie, zmienił nazwisko. Kanonik krakowski i poznański, od r. 1562 pisarz kor. i sekretarz królewski. Człowiek uczony, wolne chwile poświęcał pisaniu poezyi; wielki dobrodziej ludzi poświęcających się naukom, stąd Wigilancyusz Samborczyk przypisując mu swoje dzieło: „O Częstochowie“, wielce go wychwala. Był w łaskach u Zygmunta Augusta i za jego przyczyną został proboszczem miechowskim, a potem mianowany był b-pem przemyskim po Wojciechu hobiejuskim w r. 1582. Urn. r. 1583.

Ługowski Marcin (f 1753 we Lwowie), teolog Jezuita, rządził kolegium w Grudziądzu, Łucku i w Kaliszu. Wydal wiele dzieł teologicznych w jęz. łacińskim, które były tłóma-czone na polski. Tytuły u Estreichera XXI.

Łuk. Ł-em nazywamy część jakiejkolwiek krzywej. Długość Ł-u zawartego między dwoma punktami danej krzywej, określamy jako granicę długości linii łamanej łączącej pierwszy i drugi punkt dany przy pomocy ciągu odcinków, łączącego punkty pośrednie, jeżeli liczba tych punktów rośnie nieograniczenie. Warunki istnienia tej granicy bada rachunek wyższy. Długość takiej krzywej płaskiej wyraża się — yj² dx, gdzie y¹ jest pochodną rzędnej y wziętej z równania y = f(x) krzywej; x₀ i x, są odcięte z początku i końca łuku. Ł. kołowy jest częścią okręgu; zwykłą miarę jego stanowi stopień, t. j. V36o‘a część długości całkowitego okręgu, wynoszącej 2;rr, gdzie r promień; długość Ł-u kołowego

liczącego n° wyraża się przez

— r, znajdu-180°

jemy, że radian odpowiada Ł-owi = —-— =

pisząc x=arc. siny.

Łuk (nieomal we wszystkich jęz. słów. tak samo nazywany; gr. ó pióę, to tó£ov; łac. arcus a. cornu, franc, arc, hiszp. arco, włos. arco, a. saeppola, ang. boiu, hol. footbog, niem. Bo-yen), broń zaczepna, służąca do wyrzucania na odległość znaczniejszą pocisków zwanych strzałami (ob.); składa się z pręta mniej lub więcej zgiętego, sprężystego, którego końce, czyli rogi, połączone są z sobą za pomocą rozpiętego pomiędzy niemi powrózka skręconego, noszącego miano cięciwy. Pręt Ł-u najczęściej bywał z drzewa, zwłaszcza cisowego, nchodzącego za najlepsze, rzadziej z rogu, żelaza lub stali; część jego środkowa, którą podczas strzelania obejmowała ręka lewa, zwała się u nas z tatarska majdanem. Aby napiąć Ł., czyli przygotować go do wystrzału, należało, trzymając go za majdan nieruchomo ręką lewą, wyciągniętą przed siebie, ująć ręką prawą środek cięciwy i przyciągnąć ją do siebie, przez co Ł. zginano. Strzała leżała końcem opatrzonym w grot na majdanie, koniec zaś drugi opierał się na cięciwie, przytrzymywany palcami Strzelca; skoro cięciwę napiętą puścił, Ł. sprężysty prostował się nagle, przyczym z cięciwy ruch przenosił się na strzałę i wyrzucał ją naprzód ku celowi o-branemu.—Ł. należy do oręży zaczepnych najdawniejszych i najbardziej wszędzie rozpowszechnionych. — Pomniki starożytne Egipcyau, Assyryjczyków i Persów świadczą nam, że narody te Ł-ów używały do boju i do polowań. W wojsku Indów starożytnych Ł. był tak wysoko ceniony, że jego nazwa sanskrycka dha-nus nadała nazwę całej sztuce wojennej (dha-nu,weda). — W Grecyi najdawniejszej, jak widać z „Iliady“ i „Odyssei“ Homera, Ł. należał do uzbrojenia bohaterów ówczesnych, a sławy rozgłośnej używał w podaniach Ł. Heraklesa (ob.). W czasach historycznych Grecy sami na wojnie już nie używali Ł-ów, uzbrojone w nie bywały tylko ich wojska zaciężne, obce; na łuczników tych (to£ócat) zaciągano zwłaszcza chętnie Scytów i Traków (ob.), walczących Ł-em pieszo lub z konia.—Podobnie działo się i u Rzymian; legiony nie używały nigdy Ł-u,

pomocnicze. Łucznicy ci zwali się sayittarii, a. arciarii (od tej nazwy franc, archer, wł. ordere, niem. Hartschierer=\ucznik).—Jako łucz-uicy najlepsi w Starożytności słynęli, obok Scytów i Traków, Kreteńczycy i Partowie (ob.);

w w. XIV istnieli także już konni, a w wieku XV Karol VII (ob.), urządził oddziały stałe łuczników wolnych pieszych (francs-archers), będących pierwszą piechotą regularną w Europie. — Dopiero w połowie 2-ej w. XVI, gdy broń ognista zaczęła się doskonalić coraz bardziej, stopniowo łucznicy ustępowali z szeregów, a w w. XVII znikli z nich zupełnie, wszakże Ł. jako broń myśliwska przetrwał do końca wieku tego nieomal, pomimo spółzawodnictwa kuszy i strzelby.—U nas w piechocie i w jeździe spotykamy wprawdzie kuszników już od w. XIV, ale w konnicy polskiej, zwłaszcza lekkiej, Ł. pozostawał w użyciu jeszcze do końca w. XVII, prawda że obok rusznicy i pistoletu, z piechoty znikł wcześniej. — Obecnie Ł. w Europie jest już tylko bronią sportową, używaną, zwłaszcza w Anglii, do strzelania do celu, szczególnie płeć biała nim się tam zabawia. — Wyrobem Ł-ów, strzał i wszelkich przyborów do nich trudnili się rzemieślnicy cechowi, u nas łucznikami zwani; w Krakowie cech taki istniał już na pewno w w. XIV, a w Poznaniu przetrwał nawet do r. 1699. —Por. A. Demmin „Die Kriegswaffen“ (wyd. 3-e Gera 1891, str. 99,    145,

Dr J. p.

Łuk, herb polski. Na tarczy w polu czerwo-nem—łuk napięty srebrny. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusia białe. Stary herb, nazywany przez heraldyków naszych również „Łukiem napiętym“, a używany przez rody, przeważnie litewsko-ruskie: Assanowiczów (rodzina tatarska), Bajraszewiczow (rod. tatarska), Bajraszewskich (rodź. tatarska), Baliatsów z odm., Bałakirów (rodź. tatarska), Boguszów, v. Bohuszów, Bohdziewiczów, Czyczudów (rodź. ks. tatarska -zgaśli), Dargiewiczów, Dobszewi-czów, Drohomireckich z odm. (zgaśli), Egor-tów, Gedrus-Eydziatowiczów (kładą mitrę książęcą nad tarczą na znak urojonego pochodzenia od nigdy nieistniejącego kniazia Gedrusa), Hal-kiewiczów, Radzinowiczów—Kalińskich, Kamiń-skich—Burczymuchów, Kamińskich (nobl. 1752), Kierszańskich, Knichynickich z odm. (zgaśli), Kosickich, Kozarzewskich, Łuków (zgaśli), Łukaszewiczów, Minczewskich, Narkiewiczów. Oły-ków (zgaśli), Paszyców, Piskarzewskich z odm , Pniewskich, Podwińskich, Przedżymirskich, Prze-walskich (nobil. 1581), Rodziewiczów, Snitow-skich, Sadników, Szułowskich, Tatarpwiczów, Turów i Zabłockich v. Zabołockich.—Źródła:

Rzymianom sługiwali pieszo i konno. -- Jako broń łowiecka Ł. zarówno u Greków jak i Rzymian bywał zawsze w użyciu. — Groty strzał z krzemienia łupanego i otłukiwanego, z naj-dowane w Europie całej, a także bardzo obficie na ziemiach polskich, dowodzą wymownie, że w t. zw. okresie kamienia łupanego, użycie Ł-ów było nadzwyczaj rozpowszechnione, i dziś jeszcze nieomal wszystkie ludu pierwotne (t. zw. dzicy) posługują się Ł-em, nietylko na polowaniu, lecz i na wojnie. — W Średniowieczu Ł. tak samo, zarówno w wojskowości jak w myśliwstwie, znaczenia nie utracił. Z władania zręcznego Ł-em wówczas słynęli zwłaszcza Anglicy i Szkoci, po nich dopiero Francuzi i Włosi, którzy pierwsi w Europie, jak się zdaje, zaczęli używać Ł-ów stalowych. Niemcy i narody północne, posługując się, jak wszyscy, Ł-em na polowaniu, na wojnie mniej go używali; na całym Wschodzie należał zawsze do orężów najpospolitszych. — Długeść Ł-u bywała u ludów 205, 248, 269, 270 i 880. rozmaitych bardzo różna. Wspomniany w „Ilia- j dzie" (IV, 105 nast.) Ł. Pandarosa miał 4 łok- | cie długości; w czasach późniejszych w Grecyi używano o połowę krótszych, lub nawet jeszcze mniejszych. Egipcyanie, Assyryjczycy i Persowie posługiwali się Ł-ami wielkości średniej, odznaczającemi się zgięciem znacznem; w In-dyach dawnych w użyciu bywały zarówno Ł-i długie, słabo zgięte, jak krótsze o krzywiźnie większej. — W Europie średniowiecznej łucznicy angielscy, najsławniejsi ze wszystkich, używali Ł-ów długich, 3-łokciow;ych, mało skrzywionych, z których razić celnie i skutecznie umieli na odległość 200—250 metrów; Ł-i francuskie i włoskie najczęściej nie przekraczały

3—4 stóp, podobnemi zbrojni też byli łucznicy niderlandzcy. — Od w. XII, chociaż z początku bardzo pomału z wojska Ł. wypierać zaczęła Kusza (ob.), bijąca silniej i dalej, lecz niedozwalająca strzelać równie prędko i często. Wprawny łucznik angielski, bez wysiłku nadzwyczajnego, zdołał na minutę wypuścić 12 strzał, gdy z kuszy w tymże czasie można było wystrzelić tylko 2—3 razy; a to właśnie dawało przewagę łucznikom nad kusznikami.

Kojałowicz; Niesiecki; Boniecki; Uruski. I)-

Łuk Volty, ob. Elektryczne światło.

Łukasiński Walery an (*    14 kwiet.

1786 w Warszawie—f 27 lut. 1868), syn niezamożnego szlachcica Józefa i Łucyi z Grudzińskich; wychowywał się „w trudnych warunkach domowych“, w rewolucyjnej atmosferze dzielnicy staromiejskiej, a dzieckiem kilko-letniem patrzył na rzeź Pragi. Wykształcenie odebrał staranne: władał językami obcemi, gruntownie oczytany, rozległe posiadał wiado-

U nas także jeszcze Stryjkowski skarży się na tę przewagę łuczników moskiewskich nad kusznikami polskiemi („Kronika litewska“ w „Zbiorze dziejop. polsk.“ wyd. Warsz. str. 292). Wobec tego dziwić się nie można, że i później broń ognista, nie dalekonośna, a dozwalająca tylko na strzelanie powolne, niełatwo Ł. z wojska wyrugować zdołała. W Anglii jeszcze za panowania królowej Elżbiety (ob.) łucznicy piesi w wojsku zajmowali stanowisko bardzo wybitne. We Francyi obok łuęzuików pieszych

mości zwłaszcza z nauk ścisłych, gieografiii    tam—w myśl przestróg Dąbrowskiego — mowy

o „porywaniu się lekkomyślnem do powstania“. Akt założenia dokonany został w Warszawie d. 3 maja r. 1819. Celem stowarzyszenia było: „utrzymanie Narodowości i sławy Polaków żyjących lub umarłych, którzy pismami lub czynem przyczynili się do wsławienia swego Kraju“. Ustawę związku ułożył w ciągu lata i jesieni t. r. Ł. przy pomocy Machnickiego. Na czele stała kapituła tajemna, którą składali założyciele, używający zamiast nazwisk, odpowiednich do inicyałów pseudonimów: Ł. podpisywał się stale „Lykurg“. Przyjęto system angielski podziału na trzy stopnie: ucznia, czeladnika i mistrza, z których każdy posiadał swój rytuał. W stopniu najniższym zwracano uwagę na pozory legalności (posąg Aleksandra wyobrażał Ojczyznę i jej wspaniałego Wskrzesiciela). Na następnym, na zapytanie: „jak jest obszerna twoja loża?“, odpowiadało się: „wysokie góry, dwa wielkie morza i dwie rzeki służą jej za granice“. Przemowę mistrza ułożył Ł. jak następuje: „Wznoś Narodowość, rozkrzewiaj użyteczne opinie, utrzymuj ducha, zagrzewaj twych spółbraci i utwierdzaj ich stałość w sprawie Ojczyzny... Umiej być mężnym i nie uważaj na żadne niebezpieczeństwa“. Prócz symbolistyki staromasońskiej inne alego-rye wziął Ł. z Volneya, którego „Rozwaliny“ wyszły po polsku w r. 1794, Foscola, twórcy słynuej ody „Dei sepolcri“ i t. p. Widoczne było tu powinowactwo z założoną dopiero przez Bazarda (ob.) lożą paryzką „Amis de la vérité“ i świeżemi organizacyami rossyjskietni („Sojuz Spasenja“ i „Sojuz Błagodienstwija“). Na wielkiego mistrza obrano Ł-go, który wiele wprowadził do organizacyi na odpowiedzialność własną i polecał upatrzonym przez siebie przewodnikom zakładanie lóż filialnych na prowincyi. Chciał on „wszędzie związek rozszerzyć, gdzie tylko językiem polskim mówią“, — zwłaszcza uskutecznił to na Litwie i w Poznańskiem. Ilość

statystyki. Zdolności wielkich nie posiadał; pilny, wytrwały, logiczny, małomówny, taił w sobie dużo tkliwości—„typowa dusza mazurska“.

wszystkich członków nie przewyższała kilkuset. W zetknięciu z nimi pozostawały organizacye pośród młodzieży. „Wolnomularstwo Narodowe“ niedługo przetrwało. Niesnaski w łonie związku, przewrót (zrzucenie pozorów legalności) w loży Poznańskiej pod wpływem Prądzyń-skiego (ob.) zmusiły Ł-go do jawnego zwinięcia organizacyi w sierpniu r. 1820 w celu oczyszczenia jej z żywiołów niepewnych. Wkrótce, na wiosnę r. 1821, pod parciem wysłanników „Kosynierów“ poznańskich, powstaje „T-stwo Patryotyczne“. D. 1 maja odbyło się na Bielanach zebranie założycieli. Podzielono ziemie polskie na 7 prowincyi: warszawską, poznańską, litewską, wołyńską, krakowską, lwowską i wojskową, wojskowa tworzyła punkt ciężkości związku, ten posterunek najniebezpieczniejszy przypadł Ł-mu („Nie czas zatrzymywać łódkę, którą prąd wody unosi“). Jął się wykończenia ustawy i rozkrzewienia związku.

— W kwietniu r. 1807 zaciągnął się „z ochoty“ do tworzącego się w Płocku batalionu strzelców pieszych i odbył kampanię przeciw Prusom i Rossyi. D. 1 lut. r. 1808 podporucznik, w marcu przeszedł do 6-go pułku piechoty, przebywał w Częstochowie i Kaliszu, d. 7 maja awansował na porucznika, uczestuiczył w kampanii galicyjskiej i wszedł do wojskowej loży wolnomularskiej. D. 5 lipca r. 1809 kapitan w 17-ym pułku piech. galic.-francu-skiej, tu zaprzyjaźnił się z Kaz. Machnickim. Po zawarciu rozejmu, przebywał w Zamościu, w kampanii r. 1812 czynny nie był. W r. 1813 pociągnął pod* J. Poniatowskim do Krakowa, uczestniczył w bitwie pod Lipskiem i w obronie Drezna. D. 12 listop. wzięty do niewoli przez Austryaków; rok przeszło więziony na Węgrzech i dopiero d. 8 czerw. r. 1814 wypuszczony, powrócił do Warszawy. D 2 lut. r. 1815 wstąpił jako kapitan do 4-go pułku piech. liniowej (w koszarach pał. Sapieżjńskiego). Pozyskał wkrótce przywiązanie kolegów i szeregowców — sprawnych i wesołych „czwartaków“, ulubieńców Warszawy i samego W. ks. Konstantego. D. 30 marca r. 1817 posunięty na majora. W kołach oficerów i byłych wojskowych, zwłaszcza śród masonów, rozległe utrzymywał stosunki. Zbliżył się wtedy z Brodzińskim, bratem loży świątyni Izys. Pośrednikiem pomiędzy Ł-im a Wielkim Wschodem był Stan Węgrzecki, prezydent Warszawy. Zastanawiał się nad sprawami społecznemi — czego owocem jedyne jego dzieło „Uwagi pewnego oficera nad uznaną potrzebą urządzenia Żydów w naszym Kraju“ (1818). Wytyka tu coprawda Żydom ich „obojętność dla kraju, w którym mieszkają“, lecz zarazem stwierdza okropną nędzę tłumów żydowskich, oświadcza że „kto w całym kraju nie ma krewnych i przyjaciół, ten pewno nie będzie do niego przywiązanym“, łączy sprawę żydowską ze sprawą reformy włościańskiej, surowo potępia ówczesne broszury antysemickie, zwłaszcza „Aperçu sur les juifs“ Winc.

Krasińskiego (ob.), który się rozpisywał o podleganiu Żydów polskich „naczelnikowi głównemu, rezydującemu w Azyi z tytułem Księcia Niewolnictwa“. — W sprawie włościańskiej poglądy jego zbliżone były do stanowiska Kościuszki; przeciwny zapewne uwłaszczeniu drogą wywłaszczenia panów, zalecał stopniowe wynagrodzenie. Widząc ciężkie położenie wojska i kraju, powziął myśl stworzenia wolnomularstwa Narodowego — w celu spotęgowania ducha narodowego w całej Polsce poroz-biorowej i przygotowania jej do należytego przyjęcia oczekiwanych reform Aleksandra I w kierunku „odbudowania“; nie było jednak

Ustawa wygotowana już w czerwcu rozpadała i dzie, w nocy sennego badano, wypytywano się na 4 tytuły („Władza Najwyższa“, „O pro- przez spowiedników, fałszowano podpisy pod wincyach“, „O okręgach“, „O utworzeniu zeznaniami zmyślonemi. Stary, chory, zuęka-gmin“), obejmowała 44 artykuły — w całości j ny Dobrogojski dał zeznania obciążające. Mach-do nas nie doszła. Ł. nie ulegał urokowi Usta- nicki i Koszutski milczeli. Ł. rozwijał obronę wy d. 3 maja („ten stary mebel... jest piękny j swoją zgodnie z deklaracyą poprzednią, brał na sie-w bibliotece dla ciekawych“), ale nie zapalał j bie odpowiedzialność, o ile chodziło o „Wolnomu-się do form republikańskich. Radził do czasu j larstwo“; zaprzeczał wszelkiego udziału w „maskować się ile można“. A „że lud prosty j „T-stwie patryotycznem“. Raport Komisyi w dumało jest sposobny do powstania w masie“, chu potępiającym głównych oskarżonych (Ł., Ma-był więc przeciwny gwałtownym projektom chnickiego, Koszutskiego, Dobrogojskiego, Szre-Szredera (ob.). Jedynie należycie zorgaui- dera i Dobrzyckiego)złożouy został w czer. r. 1823. zowaną „prowincyą“ była wojskowa (4 „okrę- Ł-go uznano za „principal moteur et chef“. W gi“ z których    każdy z    kilku „gmin“ się    składał),    stycz. r. 1824 postanowiono sprawę oddać pod

Rozwój T-stwa szedł    dosyć opornie,    a ilość    Sąd Wojenny zamiast Sejmowego, w lutym

członków nie przekraczała kilkuset, w tej licz- W. Książę wyznaczył skład jego: generałów bie wielu bez istotnej wartości. Czyny związ- Hauke (prezes), Biumer i Kurnatowski i 2 pułku utrudniała rozbudzona czujność Nowo sil- kowuików —Bogusławski i Skrzynecki. Sprawa co w a (ob.). Nastąpiły zdrady. We wrześniu rozpoczęła się w początku czerwca w ordonaus-r. 1821 W. Książę zażądał od Ł-go, którego hauzie majora placu Warszawy na Placu Saskim, cenił jako wybitnego oficera, tłumaczenia pi- przy drzwiach otwartych, przez które jednak śmiennego, a niezadowolony z przedstawionej mało kogo wpuszczano. Większość oskarżonych sobie deklaracyi, wezwał go do Belwederu i    z godnością słuchała wywodów władzy śled-

wziął „słowo    honoru,    iż do niczego    należeć    czej; Szreder widocznie starał się o łaskę sądu;

nie będzie“.    W końcu tegoż roku Ł-go    wyzna-    Dobrogojski usiłował odrobić swe błędy. Nie

czono do składu sądu wojenuego nad kilku ofi- było ani jednego świadka, tylko zeznania i de-cerami z Zamościa, winnymi nie dość ostrego nuncyacye piśmienne. D. 12 czerw, audytor zgłosił pilnowania więźniów. Konstanty żądał dla    swoje wnioski, obrońcy (Ł-go bronił Tokarski)

oskarżonych 10-letniego więzienia w kajdanach,    wygłosili mowy. Z prawa osobistego przemó-

Ł. odmówił, a to zaszkodziło mu niezmiernie,    wienia się skorzystał tylko Szreder. D. 14

bo d. 8 grud. był usunięty ze służby czynnej,    czerw, odbyło się wotowanie sędziów przy

rzecz dotkliwsza niż wykreślenie z wojska,    drzwiach zamkniętych. Oskarżenie przeciw Ko-

gdyż to pozostawiało go na łasce W. Księcia,    szutskiemn upadło dla braku dowodów; Ł., Do-

pod rygorem dyscypliny wojskowej. Przenie-    brogojski i Dobrzyński uznani za winnych;

siono go do Krasnegostawu, potem do Łęczny    Machnicki i Szreder—za nieprzekonanych o winę;

i Siedlec, gdzie pół roku pod czujnem okiem    Ł-go skazano na 9-letnie więzienie, Dobrogoj-

policyi pozostawał. Jednocześnie wdrożono    skiego i Dobrzyckiego—na 6-letnie; innych od-

przeciw niemu śledztwo tajne przez zaufanych    dano pod dozór policyjny. D. 18 czerw. r. 1824 o-

agentów (Mackrotta i in.) z początku bez wie-    głoszono wyrok publicznie i zakomunikowano ska-

dzy policyi ogólnej i Nowosilcowa, potem —    zańcom, którzy o ułaskawienie nie prosili, tylko

z wtajemniczeniem w całą sprawę Zajączka    W. Książę pozwolił Sądowi wstawić się do

(ob.), który oświadczył, że ,,sam nie ufa swe-    tronu o złagodzenie. Konfirinacya z d. 24 sierp,

mu własnemu narodowi“ i dlatego ,,skłonny    zmniejszyła karę Ł-go do 7 lat „równie ciężkiego

jest uwierzyć w prawdziwość oskarżeń“, a za-    więzienia“ i wykonanie tego poleciła Namiestni-

razem dodał radę, na wypadek wybuchu woj-    kowi. D. 2 paźdz. odbyła się egzekucya puny z Turcyą, ,,nie zostawiać wojsk polskich    bliczna w obozie za rogatkami powązkowskiemi.

w Królestwie; niechajby zostały posłane na    Plac wypełniły wojska i milczące tłumy ludu.

plac boju, będą się dobrze biły, a kraj będzie    Odczytano wyrok, uderzono w bęben, kat zer-

spokojuy“. W lutym r. 1822 nastąpiła denun-    wał ze skazańców szlify, złamał szpady nad

cyacya Karskiego, złożona w Paryżu na ręce    głową, zdarto z nich mundury, ubrano w szare

ambasadora rossyjskiego. Rozpoczęły się aresz-    kurty więzienne, zgolono głowy, okuto w kaj-

towania. W lipcju utworzono nową komisyę    dany (22 funtów), dano w ręce taczki i kazano

śledczą z kreatur Nowosilcowa. D. 25 paźdz,    przejść przed frontem wojsk, poczem wywie-

r. 1822 uwięziony, Ł. był osadzony w dawnym    ziono do Zamościa, dokąd przybył Ł. d. 6 paźdz.

klaszt. Karmelitów na Lesznie (cela JM® 13 na    Umieszczony w kazamacie lwowskiej, znosić

drugiem piętrze, 12 X 8 stóp powierzchni,    musiał okrucieństwo komend. Hurtiga: codzienną

o niskim suficie i jednym oknie mocno zakra-    (prócz 6 dni w roku) ciężką pracę, zimne,

towanym i opatrzonym skrzynią drewnianą    ciemne kazamaty, lichą strawę. — D. 28 sierp,

na zewnątrz, która widok zasłaniała i świat-    r. 1852 nieudana próba ucieczki i owładnięcia

ło z góry wpuszczała—wynalazek gen. Rożnie-    twierdzą pociągnęła za sobą skazanie d. 10

ckiego). Śledztwo było bardzo surowe. Sadza-    wrześ. Ł-go i młodego żołnierza Tad. Sumińskiego

no Ł-go na wiele dni z rzędu o Chlebie i wo-    na śmierć przez rozstrzelanie. W. Książę za-

Wielka Ene. Powsz. Ilustr. Ser, 1. Tom XLV. Zesz. 354a.

M. Ab.

stąpił ten wyrok przez poddanie obu winnych chłoście hańbiącej wobec innych więźniów: Sumińskiemu w oczach Ł-go wymierzono 400 kijów, Ł. zaś postanowił odkryć T-stwo Patryo-tyczne. „Nie mam już żadnego powodu tajenia jakiegoś czynu, osłoniemia siebie lub innych“.

D. 17 paźdz. złożył wyczerpujące zeznanie. D. 19 listop. t. r. W. Książę rozkazał zabrać Ł-go z Zamościa i dla ułatwienia dalszej indagacyi przewieźć do Góry w nocy, w kajdanach, z za-wiązanemi oczyma. Tu go badali Nowosilcow i Kuruta kilkakrotnie: udzielił odpowiedzi wstrzemięźliwych, nikogo nie kompromitujących. Na początku czerwca r. 1826 przewieziono go z wielkiemi ostrożnościami do Warszawy i osadzono w ludwisarni, w połowie zaś września odstawiono do Góry, aby latem r. 1827 znów wrócić do Warszawy. D. 30 list. stanął przed Delegacyą Indagacyjną, złożoną z 5 senatorów pod przewodnictwem Mich. Radziwiłła. Tego dnia „po raz ostatni widział i słyszał Polaków i sam polską do nich odzywał się mową“. Odtąd trzymany w ścisłej tajemnicy w koszarach wołyńskich przy ul. Smoczej, w małej izdebce półciemnej, zaopatrzonej w „pudełko Różnie-ckiego“, w kajdanach, ną stołku przymocowanym. Sejm r. 1830 wstawił się z inicyatywy Gust. Małachowskiego (ob.), do Mikołaja I, z prośbą o ułaskawienie, lecz bezskutecznie. W noc Bel-wederską słyszał Ł. odgłosy rewolucyi, nazajutrz jednak o 10-ej z rana wołyńcy przemocą uprowadzili go z sobą. Po raz ostatni widziano go we Włodawie, w siermiędze, z brodą po pas, ciągnionego pieszo na postronku przez żołnierzy konnych. Przyprowadzono go tak do Białegostoku, skąd przez Rosena (ob.) odstawiony do Bobrujska, został na rozkaz Mikołaja I przewieziony do SchlUsselburgu i d. 5stycz, 1831 zamknięty w podziemiach „Sekretnego Zamku“. W Warszawie poniewczasie postrzeżono wywiezienie Ł-go. W styczniu, w marcu i w maju trzykrotnie zwracał się Rząd Narodowy do wodzów naczelnych, prosząc ich o podjęcie starań w celu wymiany Ł-go na kogoś z uwięzionych generałów rossyjskich, ale nic w tej mierze nie zrobiono. Ł. pozostał w SchlUsselburgu, gdzie rozkazano trzymać go samym tajnym obrazom. Pomieszczono go w mrocznem podziemiu i od świata odcięto. Przez ćwierć wieku żadnej o nim wieści nie było. Dopiero w r. 1855 udało się z nim—nawpół już nieprzytomnym — kilka słów zamienić Mich. Bakuninowi, który o spotkaniu swojem później w Dreźnie Polakom opowiedział. W czerwcu r. 1858 siostra Ł-go,Tekla Łempicka, zwracała się z prośbą do Aleksandra II o uwolnienie brata, jeżeli żyje, a jeśli—nie, to o powiadomienie jej o tem, by „mogła za duszę jego zmówić modły do Boga“. Na podaniu gen. Potapow napisał: ostaivit' bez ot-wjeta W r. 1861 nowy komendant twierdzy gen. Ljeparskij, z własnej pobudki podjął starania o wypuszczenie Ł-go lub o przeniesienie go do innej celi. Nie bez oporu ze strony Iii-go wydziału udało mu się to osiągnąć d. 9 marca 1862, w czerwcu zaś tegoż roku dopuszczono do Ł-go księdza katolickiego. Zaczął bywać u komendanta, gdzie go otaczano troskliwą opieką, dostał książki i pisma, z Petersburga odwiedzali go Rossyanie współczujący, m. inn. gen.-gubern. petersburski Suworow, i przywozili wieści ze świata i z kraju. Ale obłąkanie zaczęło ogarniać skołatany umysł Ł-go. We wrześniu r. 1863 rozpoczął spisywanie pamiętnika, który na nowy rok ukończył. W ujęciu rzeczy przebija osłabienie władz umysłowych, jednak pełno tu głębokich uwag i myśli szlachetnych. A panującą nutę tworzy zdanie: „La force ne crée rien.“ — W pierwszej połowie r. 1865 napisał Ł. dziwną swoją, codziennie przez siebie powtarzaną „Modlitwę“--„skojarzenie kornej wiary... z wypominającą samemu niebu krzywdy narodu argumentacyą“. W czerwcu t. r. Ł, tknięty apopleksyą, w październiku wyzdrowiał o tyle, że mógł długi list polsko-francuski napisać do byłego komend. Ljeparskiego. Na wiosnę r. 1866 widział go przypadkiem uwięziony student medycyny, który opowiadał o tern Pantjelejewowi (ob.). Ł. mówił wtedy mieszaniną języka polsko-rossyjsko-fancuskiego i nie tracił nadziei odzyskania wolności. Nie doczekał się jej. Nie pozwolono mu nawet widzieć się z wnukiem, porucz. Raszewskim. Gasł powoli, prawdopodobnie nieprzytomny. Śmierć nastąpiła 27 lut. r. 1878. — Przypuszczsó można, że Z. Krasiński w „Ostatnim“ miał na myśli Ł-go (W. Kwieciński „Pam. literacki“ 1908); por. „Dziady“, III scena na balu u senatora; oraz J. L. Smolikowski „Zawisza i Ł.“ (1848); L. Wittig „Zehn Polenlieder“ (1848); Askenazy „W. Ł“ (Warsz. 1908,2 t.); „Galjereja szliselburgskich uznikow“; nakoniec liczne recenzye dzieła prof. Askenazego.

Łukasz, autor trzeciej Ewangielii i Dziejów Apostolskich. (* niewiadomo którego roku w Antyochii ). Według dawnych pisarzów miał być lekarzem; kilku późniejszych próbowało wykazać, że Ł. lekarz, o którym wspomina św. Paweł, inny jest od Ł-a Ewangielisty. Nie tak pewną jest rzeczą, czy był i malarzem. Dopiero Teodor Lektor i Nicefor Callisti, powołując się na dawne tradycye, podają, że ces. Eudoksya z Jerozolimy posłała ces-wej Pulcheryi obraz Matki Boskiej, „który malował św. Ł. Ewan-gielista“. Podług mniemania powszechnego, Ł. z poganina i prozelity żydowskiego został ok. r. 43 chrześcianinem; jednak ton i koloryt jego języka, jakkolwiek więcej niż u innych ewangelistów znać w nim wykształcenie greckie, wskazuje, że choć nie żydem, to musiał być przynajmniej Syryjczykiem z pochodzenia. Niektórzy muiemają, że nawrócił go św. Paweł, w Antyochii , ale ten apostoł nigdzie nie nazywa go swoim „synem“, jak to robi, gdy o nawróconych przez siebie wspomina. Mniema-

D.

00

cc

nie Greków, jakoby Ł. był jednym z 70-ciu uczniów Chrystusa, jest błędne. Pewną jest rzeczą, że był ukochanym towarzyszem św. Pawła.

Ł. nie opuścił go nawet podczas jego podroży do Rzymu i więzienia tamże. O dalszych kolejach Ł-a niema pewnych wiadomości. Podług Epifauiusza, miał on głosić Ewangielię w Dalmacyi, w dzisiejszych górnych Włoszech i w Macedonii. Podług jednych, miał Ł. umrzeć spokojnie w Tebach w Beocyi, podług innych był umęczony w Patras w Achai, a nawet twierdzą że w Rzymie poniósł śmierć męczeńską. „Mart. roma-num⁴ podaje śmierć jego w Bitynii. Bollaudyści datę jego śmierci kładą pomiędzy r. 75 a 100 po Chr. R. 357 relikwie jego sprowadzono do Konstantynopola.

Łukasz Ja c obsz, zwany Ł-ern z Leydy, u Włochów — „Luca d’Olanda“ (* w 1494 w Leydzie — f 1533) znakomity malarz, zwłaszcza sztycharz niderlandzki („Dürer“ niderlandzki). Uczeń ojca swego Hugo u a Jacobsza, malarza, potem Korneliusza Engelbrechtsena.

Biograf von Mauder (w. XVI) powiada, że Ł. w wieku 9 lat tworzył sztychy—legenda nieprawdopodobna, jak i to, że w r. 1506 stworzył „Św.

Huberta“—akwarelę na płótnie, za którą dostał 15 flor. (odpowiednio do wieku), i że w dwa lata potem wyrytował „Mahometa i mnicha Sergiusza“. Daty innych dzieł pewniejsze: „Wskrzeszenie Łazarza“ r. 1508; „Kuszenie św. Antoniego“ — 1509, „Ecce homo“ — 1510. Nastaje okres rozkwitu jego geniuszu: „Pyramus i Tisbe“

(1512) świadczy o wspaniałym oddaniu ruchów ciała. R. 1513 dal „Hołd magów“. W r. 1515 Ł. żeni się z zamożną mieszczką. Za jedno z arcydzieł jego uchodzi sztych wyobrażający Golgotę (1517, ok. 80 postaci ludzkich). Z r. 1518 pochodzi „Estera i Ahaswer“; r. 1519 „Magdalena“ (pogoda, spokój, harmonia); 1520 — portret ces. Maksymiliana -dzieło samodzielne, które może na Durera wpływ wywarło. Jednak większym nierównie był wpływ odwrotny —

Dürera, z którym Ł. zapoznał się w r. 1520 w Antwerpii i który wykonał portret jego ołówkowy, z nim też zamienił się najlepszemi dziełami rylca. W r. 1528 odbył podróż po Niderlandach, w towarzystwie słynnego malarza Jana Gassaerta (ob. Mab use), zwiedził Antwerpię,

Gandawę , Middelburg , Rotterdam , wszędzie dając artystom uczty zbytkowne. W podróży nabył chorobę, która do końca życia do łoża go przykuła, nie przeszkadzając jednak w pracy artystycznej. W tym okresie stworzył jeden z najlepszych swoich obrazów olejnych: Chrystusa powracającego wzrok ślepemu (1531)

(Emitraż petersburski). Nieco wcześniej wykonał „Mojżesza“ (1527, willa Borghese), sztychy:

S. Hieronima (1521); św. Piotra i Pawła (1527)— gdzie wpływ Dürera jest widoczny, „Wenus“

(1518) i „Lota z córkami“ — na modłę Mar-cantona (ob. Rai moud i). Wogóle w Końcu coraz bardziej ulega wpływom włoskim i traci

i samodzielność, daje się nawet daleki związek z Leonardem zauważyć. (Muther wspomina o podróży Ł-a do Włoch, ale inni biografowie nic o niej nie mówią). Nadto wymienić należy: tryptyk olejny, Sąd Ostateczny \wpływ włoski, w ratuszu w Leydzie), Wizye św. Augustyna (Wiedeń), Zdjęcie z krzyża (Luwr), Zwiastowanie (Monachium), Grę w szachy (Berlin; Muther podnosi ten obraz); sztychy jak: Dentysta, Chirurg, Sowizrzał (jeden z najrzadszych). Obrazy podznaczał głoską „L“, wyjątek od tego portret własny (akwaforta), we Florencyi, opatrzony podpisem: „Effigies Lucae Leydensis, propria manu“. Autentycznych obrazów olejnych jest b. mało (około 10), sztychów około 200, z nich 20 drzeworytów, inne miedzioryty i akwaforty. Dobre odbitki z nich są rzadkie, rzadsze nawet niż z Dürera. — Ł. był bezwątpienia jednym z najwybitniejszych mistrzów holenderskich. Udoskonalił technikę rytownictwa, wprowadzając cieniowanie (światłocień) i rozwijając w ten sposób zagadnienie prespektywy, co w Niemczech po nim dopiero wprowadził Hirschvogel. Odznaczał się starannością wielką w wykoń-czeuiu, pewnością oka i ręki, trzeźwością i spokojem, który nierzadko przechodzi w chłód. Pozostaje wrażenie, że tematy religijne jego utworów samego Ł-a mało wzruszały. Niema uczucia, które przemawia do nas z dzieł Dürera, ani takiej różnostronności; Ł. przewyższa go może w malowniczości i przepychu kompo-zycyi zręcznem połączeniem lantazyi z realizmem. Realizm, powszednie życie Niderlandów wdziera się we wszystkie r obrazy Ł-a o treści formalnie religijnej. Świętość stapia Ł. z powszeduością, nieraz w żartobliwy nawet sposób. — Por. Wurzbach: „Niederländ. Künstler-Lexikon“ (1907); Renouvier „Hist, de l’origine et des progrès de la gravure dans les Pays-Bas et en Allemagne“ (1860); Alwin „Les commencements de la gravure aux Pays-Bas“ (1857); Evrard „L. de Leyde et Albert Dürer“ (1884); Volbehr „L., Verzeichniss seiner Kupferstiche“ (1878); Bartsch „Le peintre-graveur“ (21 t., 1803—21); L. Rosenthal „La gravure“ (1909).    M-Ab-

Łukaszewicz, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem—korona złota dwiema strzałami złotemi ukośnie skrzyżowauemi, że-leźcami do góry, przeszyta. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na pięciu piórach strusich ręka zkrojna ze strzałą w poprzek wzniesioną: Nadany Teodorowi Ł-czowi wraz z nobilitacyą „non praeciso scartabellatu“ w r. 1790. Żych-liński w „Złotej księdza“ (VI, 231) nazywa herb ten Łukiem odm., oczywiście mylnie, gdyż z wyglądu przedstawia on raczej jakąś odmianę herbu Trójstrzał (ob.). — Źródła. Ostrowski „Księga herbowa“ 1937.

Łukaszewicz Jan, teolog, Jezuita, autor zasłużony w piśmiennictwie łotewskiem duchownem (* na Litwie 1699 — f w Użwałdzie 1779.

T„ K.

T.. K.

skich“ (292).

Do zgromadzenia wstąpił w Wilnie r, 1716. Po rozmaitych kollegiach uczył w szkołach mniejszych lat 4. Skończywszy teologię, przez lat 49 był wpływowym missyonarzem łotewskim w Dyneburgu. Nauczył się doskonale tego języka i wydał z druku wiele dzieł duchownych po łotewsku: Ewangielii, katechizmów i t. p. Ważniejsze jego dzieła łotewskie, są: Ewan-gielie na niedziele i święta całego roku (Mi-tawa 1756; wyd. 2-e tamże 1796); Katechizm po łotewsku wielokrotnie przedrukowany, którego ostatnie wydanie wyszło w Wilnie w r. 1808 p. n.: „Pawiunastes kristigas aba kate-chizms“.

Łukaszewicz Józef Ignacy, zdolny malarz (* na Litwie 1789 —f 1850 w Warszawie). W r. 1812 w uniw. wileńskim kształcił się pod Rustemem. Za wkroczeniem wojsk Napoleona do Wilna, zaciągnął się do pułku gwardyi, pod dowództwem pułk. Konopki. W Niemczech, dla słabości zdrowia, otrzymał uwolnienie, przybył do Warszawy i w r. 1817 wszedł do uniwersytetu na wydział malarski. Na wystawie warszawskiej Sztuk Pięknych r. 1819, za obraz (Grotę w Szwajcaryi sask. Kuhstall), otrzymał medal złoty. Po tej wystawie wezwany przez wielkiego księcia Konstantego do wojska polskiego, a zyskawszy jego zadowolenie, został nadwornym malarzem w. księcia do r. 1830, malując mnóstwo obrazów, przedstawiających różnych stopni wojskowych wszelkiej broni, z wizerunkami wielu generałów i oficerów. Obrazy te zdobiły mieszkanie wielkiego księcia w Warszawie i w Petersburgu, po r. 1831 wiele z nich z pał. Bel-wederskiego przewieziono do galeryi obrazów petersburskich, z których po r. 1856 wróciło niemało na miejsce dawne. Na wystawę r. 1825 dał dwa obrazy wielkich rozmiarów: „Rewię na placu inustry za Powązkami“ (1824 przez Aleksandra I odbytą) i „Obóz wojsk połączonych pod Powązkami“. Zasługuje na wspomnienie obraz: „Bitwa pod Raszynem r. 1809“, w którym przedstawił wiernie wojsko różnej broni Ks. Warszawskiego. Malował obrazy religijne i portrety. Um. w Warszawie w r. 1850. Prace jego wylicza E. Rastawiecki: („Słownik mai. polskich“, t. I).

Łukaszewicz Józef (* 1 grud. 1863 w Bykówce, pow. wileński) uczęszczał do gimna-zyum w Wilnie, gdzie bardzo gorliwie po za godzinami szkołnemi przykładał się do nauk przyrodniczych, zwłaszcza chemii. W r. 1883 wstąpił do wydz. przyrodniczego w Petersburgu, ale przed ukończeniem w marcu r. 1887 byl Uwięziony, jako oskarżony o należenie do or-gańizacyi „Narodnaja Wolja“ i o udział w za-maebu d. 1 marca r. 1887. Skażany na karę śmierci otrzymał ułaskawienie, a zamknięty w Szliisselburgu przesiedział tam lat 18¹/₂. Tam pracuwał wiele i napisał całokształt filozofii naukowej. Uwolniony w r. 1905, musiał zamieszkać w Bychówce, poczom dzięki staraniom Akad. Nauk. pbżwolono mu przebywać w Petersburgu. Dotychczas ogłosił w jęz. ros-syjskim dwa tomy swej filozofii naukowej.

Łukaszewicz L e s ł a w (* 1811 w Galicy i około Buczacza—f 6 wrześ. 1855), skończył nauki gimnazyalne w Buczaczu. R. 1831 służył w

3-cim pułku piechoty liniowej. W r. 1832 słuchał nauk prawnych w Krakowie. Należy tam do zboru krakowskiego „Stowarzyszenia ludu polskiego“, a po wykryciu uwięziony otrzymuje d. 21 stycz. 1845 wraz z Alb. Dunajewskim, Franc. Smolką i in. wyrok śmierci. Ale w Wiedniu nie zatwierdzają tego wyroku, a trybunał uwalnia skazanych, zaliczając im tytułem kary pobyt paroletni w więzieniu podczas śledztwa. Czynny w W. Ks. Pozuańskiem w r. 1846. Jest obecny na zjeździe słowiańskim w Pradze d. 31 maja 1848. Uwięziony w r. 1850, a w r. 1852 osadzony w twierdzy Theresienstadt, umarł w niej. Jego „Rys piśmiennictwa polskiego“ (Krak. 1836) miał rzadkie powodzenie, bo aż wydań kilkanaście w Krakowie, Poznaniu i Warszawie, a uzupełniany przez W. Kalinkę, Mułkowskiego, Czarnowskiego, Radwańskiego, ks. Kilińskiego, L. Rogalskiego powiększył parokrotnie rozmiary swoje. Ł. redagował „Pamiętnik naukowy“ (Lwów 1837, t. 3).

Łukaszewski Ksawery F. A. E., nauczyciel jęz. polskiego w Bydgoszczy, autor i tłó-macz wielu dzieł pedagogicznych, elementarzy, słowników i t. p. Z tych ważniejsze: „Słownik podręczny wyrazów obcych i rzadkich w języku polskim używanych“ (Królewiec 1847); „Elementarz polski dla szkół“ (Leszno 1844); „Elementarz polsko-niemiecki“ (tamże 1845); „Nauka pisania listów“ (Gliwice 1847; przedruk. Lwów 1850) i t. d.

Łukaszewski Juliusz Ksawery (* w Skorzęcinach 1836) lekarz. Szkoły ukończył w Trzemesznie (W. Ks. Poznańskie), do nauk lekarskich przykładał się w Gryfii, Pradze, Krakowie i Berlinie, gdzie w r. 1862 po obronieniu rozprawy „De eclampsia“ dyplom doktorski osiągnął. Przeniósłszy się do Rumunii, został w Jassach lekarzem naczelnym szpitala św. Trójcy, w temże mieście założył bibliotekę polską. Ogłosił m. in. „Zabór pruski w czasie powstania styczniowego r. 1863 —1864“ (Jassy

1870). — Por. Kośmińskiego „Slown. lek. pol-

Dr J. F.

Łukaszewski Józef (* 1799 w Krąplewie pod Stęszewem [Poznańskie] — f 3 lut. 1873), zasłużony badacz, z rodziny, która przeniosła się do W. ks. Poznańskiego z Galicyi. Ojciec jego służył w dobrach ks. Jabłonowskich w pow. kościańskim, a umierając pozostawił rodzinę w położeniu ciężkiem. Malca matka umieściła w szkole u Franciszkanów w Pyzdrach, a po latach trzech dostał się do szkółki prywatnej pastora Rothwieda w Bninie, później do średnich klas gimnazyum w Poznaniu, ukończył zaś szkoły w Kaliszu. Po skończeniu szkół przyjął

II 25-37).

ob. O p a-

D.

zjawił się

miejsce guwernera u Żółtowskich w Ujeździe, tam ' uciuławszy nieco grosza udał się do Krakowa, Bandtkie pragnął go zatrzymać przy bibl. Jagiellońskiej, ale E. Raczyński wyprawił go do Wrocławia, Gdańska, Elbląga, Warszawy i in. miast, celem obejrzenia księgozbiorów, archiwów i t. d. Takie podróże odbywał Ł. później a wynalazł moc rzadkich książek i rękopisów. W r. 1829 został bibliotekarzem świeżo otwartej bibl. Raczyńskich i był czynny w przygotowaniu jej wydawnictw, w r. 1834 nadto zaczął wykłady jęz. polskiego w gimuazyum Fry-derykowskiem w Poznaniu, pisywał do „Przyjaciela ludu“, a po śmierci J. Poplińskiego w r, 1839 redagował to pismo w ciągu lat kilku, w r. 1838 należy do założycieli „Tyg. literackiego“, oraz w r. 1840 „Orędownika naukowego“. W r. 1848 trzyma się stronnictwa umiarkowanego. Położenie materyalne było ciężkie, ale w r. 1852 żona odziedziczyła schedę: Ł. przeniósł się na wieś (Targoszyce, pow. krotoszyński), gdzie, wolny od troski o zarobek, oddawał się poszukiwaniom swoim. Już na ławie szkolnej zaczął pisywać; kilka poezyi słabych drukował w „Mrówce“ i „Weteranie“; do wydawnictw Raczyńskiego przełożył „Historyę naturalną Pliniusza“ (Poznań 1845, t. 10), pozostawił w rękopisie rzecz Kwintyliana o krasomówstwie. Ale zasłużył się głównie pracami historycznemu — Wystąpił po raz pierwszy z pracą „Wiadomości liistor. o dysydentach w Poznaniu, w w. XVI i XVII“ (Poznań 1832; przekł. niem. W. Balickiego Darmstadt 1843), przedmiot, do którego powracał wielokrotnie: „O Kościołach Braci Czeskich w dawnej Wielkopolsce“ (Poznań 1835); „Dzieje Kościołów wyznania Hel-weckiego w Litwie“ (Poznań 1842 — 3, t. 2; przekł. niem, Lipsk 1848—1850); „Dzieje Kościoła kalw. w Małopolsce" (Pozn. 1853), a traktowanie przedmiotowe rzeczy i nie zakrywanie skutków powierzania oświaty Jezuitom wywołały sarkanie. Do tego dodać należy „Krótki opis historyczny kościołów parafialnych, kaplic, klasztorów, szkółek, szpitali i in. zakładów dobrocz. i dyec. Poznańskiej“ (Pozn. 1858 — 1863, t. 3), a pozostały w rękopiśmie „Dzieje różnych odcieni trynitarzy polskich“. Ł. wydał z swemi przypisami Ostrowskiego „Dzieje Kościoła polskiego“ (Pozn. 1846, t. 3). Opracował monografię „Obraz hist. statystyczny m. Poznania w dawniejszych ’ czasach“ (Pozn. 1838, t. 2), ale najcenniejszą pracą jest „Historya szkół w Koronie i w W. ks. Litewskim od najdawniejszych czasów do r. 1794“ (Pozn. 1848 — 52, t. 6; III—IV także oddzielnie: „Zakłady naukowe w Koronie i w W. ks. lit.“). Ogłosił pod pseud. J. Andrysowicza „Polska zawierająca geografię i dzieje i t. d.“ (Pozn. 1842). — Por. „J. Ł. wspomnienie pośmiertne“ („Tyg. Wielkopolski“ 1873 oraz odbitka), życiorys w „Tyg. 111."    1873 Nr. 292

i 293; „Przechadzki po mieście“ (Pozn. 1888,

T,. K.

Łukawa, rz. w Król, Polskiem t ó w k a.

Łukawiecki, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem — pod rogami złotego półksiężyca — złota strzała żeleźcem do góry — między

im

Fig. 8. Łukawiecki, herb.

dwiema sześciopromiennemi gwiazdami złotemi. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ogon pawi, złotą strzałą przeszyty. Odmiana herbu Sas (ob.), powstała zapewnie jeszcze w w. XVI, używana przez ezerwono-ruski ród Ł-skich, zdawna na Łukawicy w ziemi halickiej, pow. stryjskim, osiadły. Źródła: Siebmacher IV, 14, 5; Borkowski; Ostrowski.

Łukawski Walenty, konfederat barski, uczestnik zamachu w d. 3 listop. r. 1771 na St. Augusta. Służył pod Walentym Zembrzuskim, komendantem milicyi Zakroczymskiej, skłócony z nim podobno o obracanie pieniędzy konfede-rackich na własne potrzeby. Obietnica puł-kownikostwa zjednała go dla zamachu, a rozkaz Pułaskiego z Częstochowy przeniósł z niewielkim oddziałkiem za Wisłę, do Małej Wsi. Tu przybyli i Wyszogrodzianie Strawiński z Kuźnią; tu Ł. wybrał 26 zaufanych, zaraz zaprzysiężonych, i stąd pociągnęli spiskowi na rogatki marymouckie do Warszawy, gdzie, jako wrzekomi wieśniacy z sianem, stanęli późnym wieczorem d. 2 listop. Ł. tegoż dnia wtajemniczy) w spisek swą żonę, mieszkającą na N. Swiecie. Strawiński (ob.) kazał mu z jezdnymi stanąć w ul. Kapitulnej, dopóki król z pałacu kanclerza lit. nie wyje-dzie, a potem natrzeć na karetę, odciąć i rozproszyć orszak tylny a przy uwożeniu króla, ku Bielanom, z komendy swej wytworzyć straż przednią. Zamach nie odbył się według tego pomysłu. Gdyby nie szybkie zamknięcie bramy w pałacu, król mógłby nawet zupełnie uniknąć porwania; ale gdy dobijaniem się zwrócił uwagę Ł-go, ten szybko podskoczył ku niemu, poznawszy go, przytrzymał. Gdy już króla wsadzono na konia jednego z paziów i wzięto między siebie, Ł. wyprzedził wszystkich,

postąpiono według wyroku. Nazajutrz wystawiono ręce na palu nieopodal miejsca stracenia przy drodze do Zakroczymia i po paru dniach .spalono. Żona Ł-go siedziała w domu poprawy 14 miesięcy, do paźdz. r. 1774. Mieli ze sobą syna, Jana.—Bibi. ob. Kuźma; nadto: Bem Jul.

(,,G. Sąd“ Warsz. 1882, str. 28); Poser J. A. ,,Gründlicher Bericht v. d. Ueberfalle d. d. König v. Pohlen 3 Nov. betroffen*⁴; dalsze u Ostrożyńskiego str. 13—4.

Łukin Włodzimierz (* 1737 —- f 1794), pisarz dramatyczny rossyjski. Służył wojskowo, potym był urzędnikiem, umarł jako rzecz, radca stanu. Tłumaczył z francuskiego śliskie ówczesne i miał powodzenie; większy

,, Sprawa zamachu na St. Aug. “

na

szczerszem

wprost przeciwnie niż Strawiński, który znowu wszystkim na siebie czekać kazał, opóźniając się w drodze wśród ciemnej nocy. Dzięki temu król, oddany Kuźmie i jego pachołkom, wkrótce znalazł się tylko z nim samym i zdołał go wymową swą zmiękczyć. Przywódca sprzysiężenia i jego pierwszy pomocnik, Ł.. daremnie oczekiwali ich obu w lasku bielańskim, a zniecierpliwieni, nad ranem, kiedy już król wracał do Warszawy, poszli na zwiady. Zaskoczyli ich kozacy: Strawiński przebił się przez nich, kładąc trupem dowódzcę; Ł. legł pod szablami. Kozacy wzięli go za zabitego, obdarli tylko i pozostawili na placu; Strawiński wrócił, zastał jeszcze żywego i zabrał go z sobą. a dzięki lekarzom, ciężko pokaleczony wkrótce odzyskał zdrowie. Tułał się po różnych obozach, był u Pułaskiego w Częstochowie, pojechał nawet do generalności do Białej, wyrobił sobie komendę pułkownikowską jako Nieczuj, wrócił do fortecy i miał dalej występować czynnie, gdy nagle Pułaski wziął go w areszt; podczas jego nieobecności Ł umknął, przybrał nazwisko „Witkowskiego“, a ścigany daremnie ordyuansami marszałka łomżyńskiego, wpadł dopiero pod jesień r. 1772 w moc wojska ros syjskiego. Wtrącony do więzienia w Warszawie („prochownia“ przy ul. Boleść nad Wisłą) dostał się d. 3 marca r. 1773 wespół z żoną, Maryanną, pod sąd sejmowy: jego samego oskarżył instygator o uczestnictwo w napadzie, o rany i zabójstwo, jakoteż o zamiar „okrutue-go zamordowania“ króla; ją o niedoniesienie o przestępstwie. Sąd, wyżu. dopiero koustytu-cyą z d. 29 maja, zebrał się d. 7 czerwca. Ł-go bronił patron Cypryan Sowiński, prosząc ostatecznie o miłosierdzie; klient jego bowiem do wszystkiego się był przyznał, a nawet ciężko obwinił Zembrzuskiego. D. 28 sierpnia sąd ogłosił wyrok skazujący Ł-go wespół z Cybulskim (ob.) i, zbiegłymi, Pułaskim i Strawińskim, na ścięcie. Ramiona przestępców miały być odrąbane od ciał, osadzone na palach przy drogach publicznych, kadłuby wraz z nogami i głową poćwiartowane, zaraz spalone i rozwiane na cztery wiatry, majątki zaś wydarte dzieciom i zajęte na skarb, a w części delatorowi (Osuchowski, dworzanin królewski) wydane. Dzieci zbrodniarzy traciły uietylko sukcessyę, ale prawa i prerogatywy stanu szlacheckiego, nie mogły nosić nazwisk szlacheckich, ani przydomków ojcowskich. Egzekucya odbyła się d. 10 września, a rozpoczęło ją po 8-ej zrana obwożenie po mieście. Ł-i pierwszy wszedł na theatrum, rusztowanie ustawione w bok na lewo od ul. Pokornej między Stawkami a Zeughau-zem, naprzeciw ul. Iflanckiej. Zimną krwią swoją zadziwił ok. 20 000 widzów, wyznał przed nimi winę, przeprosił Boga i Ojczyznę, nie pozwolił sobie oczu zawiązać i w spokojnej postawie dał głowę pod miecz. Z ciałem

romanse

jeszcze rozgłos zdobyły jego przekłady i przeróbki komedyi francuskich (miał jednak sporo wrogów wśród krytyków, a zwłaszcza współzawodników, jak Sumarokow, Fonwizin i in.). Podnieść należy jego dążności do zdemokratyzowania języka i treści utworów dramatycznych. Podkreślał znaczenie wychowawcze teatru. Dzieła Ł-a wydauo w r. 1868 z krytyczną przedmową Pypina.

Łukjanow Sergjusz s. Mi chał a (* 1855) lekarz. Do szkół uczęszczał w Irkucku; do nauk lekarskich przykładał się w akad. rnedy-ko-chirurg, w Petersburgu; ukończywszy ją w r. 1879 został asystentem w klinice lekarskiej prof. Botkina; w r. 1880 — 81 wykładał patologię ogólną na kursach felczerskich. W r. 1881 w celu kształcenia się dalszego wyjechał kosztem rządu za granicę; powróciwszy stamtąd do Petersburga w r. 1883, po obronieniu rozprawy „K woprosu o funkcjonalnych rostroj-stwach sierdca po otdjelnym połostjam“ został doktorem med., poczym ponownie na 2¹/₂ roku wyjechał za granicę. W r. 1886 mianowano Ł-a profesorem nadzw. patologii w Warszawie, w roku zaś 1889 posunięto go na katedrę zwycz. tegoż przedmiotu; w r. 1893 Akademia medyko-fizyczna we Florencyi powołała go członka korespondenta. Podczas pobytu swego w Warszawie Ł. odznaczał się niezwykłą śród kolegów swych pracowitością oraz zajmowaniem się uaukami, zasłużył się zaś przez urządzenie pracowni patologicznej. W r. 1894 Ł-a powołano do Petersburga, gdzie został dyrektorem Instytutu medycyny doświadczalnej, a zarazem objął w nim oddział patologii ogólnej. W r. 1900 zasiadał w komisyi obradującej nad urządzeniem i ulepszeniem szkoły średniej. Od r. 1902 do 1905 zajmował stanowisko wice-miuistra oświaty, nakoniec powołano go na oberprokurora świętobliwego Synodu; stanowisko to zajmował do r. 1910.—Ł. ogłosił sporo prac z dziedziny patologii po rossyj. w wydawnictwach peryodycznych lub zbiorowych, m. in. w „Warsz. uniw. izwiestjach“, a także i w niemieckich. Osobno wydał: „Osnowanija obszczej patologii

l>r J. P

E. Chw,

E. Chw.

ki.

kljetki“■ (Warszawa 1890-, przekł. niem. Lipsk 1891; franc. Paryż 1895) i „Osnowanija obszczej patołogii sosudnoj sjistiemy“ (Warszawa 1893; przekł. niem. Lipsk 1894). Od r. 1889 do 1894 redagował „Trudy russk. mied, obszczestwa prji warsz. uniw.“, w roku zaś 1893 wydawał pod redakcyą własną „Archiw łaboratorji obszczej patoł. prji warsz. uniw.‘‘ (3 zeszyty), gdzie umieszczał prace własne i uczniów.

Łukławice (mylnie Lusławice) wieś nad Dunajcem u uścia Paleśnicy, blisko Zakliczyna, pow. Bocheńskim, druga (po Rakowie) stolica aryanizmu w Polsce, ongi włość wspólna Ta-szyckich i Błońskich Bibersteinów. Pierwszy sprowadza do Ł-c aryanów Stan. Taszycki, syn Stanisława, dziedzica Ł-c, i ok. połowy w. XVI oddaje kościół miejscowy im na zbór i funduje pierwszą szkołę aryańską. Za przykładem Taszyckiego idzie Abram Błoński jego krewny i w r. 1565 również na swym gruncie funduje drugi zbór i szkołę. Pierwszym kaznodzieją w tych zborach i pierwszym zarządcą szkół w Ł-ach był Piotr Statorius Stojeński (f 1591, ob.). Wkrótce przenosi się do Ł-c słynny drukarz Aleksy Rodecki z Turbina i zakłada na wyspie, na stawie „Wenecya“, tłocznię, z której wyszły rzadkie druki aryańskie (Paulego „Wykład Starego y Nowego Testamentu“, Rodeckiego „Rozmowy chrystyańskie**, Goniądzkiego „Rozmowa o szczerej znajomości Boga“ 1575, St. Wiśniowskiego „Rozmowa o prawdziwej prawdziwego a jedynego Boga Ojca znajomości“ 1575). Większego znaczenia nabierają Ł. po rozgromię (1638) Rakowa. Tu kwitnie nauka aryańska. W szkołach Ł-ckich, urządzonych na wzór akademii, uczono teologii, metafizyki, fizyki, myślini, krasomówstwa. Tutaj zjeżdżało się, zwłaszcza z Siedmiogrodu i Niemiec, mnóstwo dostojników i szlachty, żądnej wiedzy aryańskiej . Gościli i uczeni, jak chemicy Marcin Wilhelm Elbingen i Szymon Polak. Ł. rozrastając się, przybierały pozory miasteczka. Z nauczycieli szkół aryań-skich w Ł-cach zasługują na wzmiankę: Stojeń-scy, 2 Piotrowie i Jan, dziad, syn i wnuk; Schuman, Stanisław Lubieniecki (f 1533 w Łukławicach), Jonas Schlichting i Walenty Baumgarten (rektor szkół w Ł-cach około 1641). W Ł-cach u Błońskich znalazł w r. 1598 schronienie Faust. Socyn i tutaj (3 mar. 1604) na rękach Piotra Stojeńskiego (syna) żywota dokonał. Były Ł. również miejscem wielu sy-Dodów aryańskich: r. 1575 odbył się w Ł-cach synod dla rozstrzygnięcia ostatecznie sporu o prawie miecza i urzędu. R. 1582 na synodzie w Ł-cach jednobożcy wyrzekają się Bud-uego. Oprócz A. Rodeckiego miał w Ł-cach drukarnię Sternacki (syn). Dopiero w drugiej połowie w. XVII (1664) Achacy Taszycki zwrócił Zbór z powrotem katolikom i pozamykał szkoły aryańskie. Odtąd datuje się upadek kulturalny i ekonomiczny Ł-wic. Por. Morawski Szczęsny ,,Aryanie Polscy“ (Lwów 1906).

Łukno, miara pojemności, znana niegdyś w całej prawie Słowiańszczyźnie, spotykana najczęściej na Rusi dawnej, dziś używana jedynie w Dalmacyi. Jak ,,korzec“ powstał z odartej z drzewa kory, Ł. zostało wycięte z dranicy cienkiej. Ł. pojemnością jest nieco mniejsze, niż korzec. W dokumentach historycznych spotyka się w „Ruskiej Prawdzie“. Por. Rakowiecki „Prawda Ruska“ 2 t.

Łukocz, herb polski, Na tarczy w polu błękitnem lub czerwonem nad murem srebrnym blankowanym czarny łeb dzika z dwoma kłosami pszenicy w pysku. Nad hełmem w koronie

I . ..L I

Fig. 8. Łukocz, herb.

szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Stary herb, przyniesiony, jak się zdaje, z Prus Zachodnich, a używany przez rodziny: Brzumiń-skich, Filipowiczów (gałąź Brzumińskich), Łu-kockich v. Łukoskich „z Łukoczyna“ (zapewne majątek gniazdowy rodu), Łuniewskich p. Plewa i Ryczków (gałąź Brzumińskich). Źródła: Okolski; Kojałowicz; Niesiecki; Borkowski. Di Łukojanow, od r. 1820 miasto pow. gub. Ni-żegorodzkiej, o 180 kim. na płd.-zachód od N.-Nowogrodu. M-ców niespełna 3 000.—Powiat Ł. tworzy południową część guberni, obszaru 572 000 ha. Część północna wzniesiona, wiele jarów i dolin; południowa—równina. Piaskowce, wapienie, fosforyty, torf, krzemienie. Dużo błot i jeziorek; sporo rzek (Ałatyr, Insar, Tesza i in.) niespławnych, lecz dobrze zarybionych. Resztki olbrzymich niegdyś lasów (przeważnie iglastych ) — na płd.-zachodzie. M-ców około 250 000 (ok. 7 % Mordwa); trudnią się rolnictwem, rzemiosłem domowem, wyrobem cegieł i t. p. — Znaczniejszym niż Ł. punktem handlowym i przemysłowym powiatu, jest miasteczko Poczin-

M. Ab.

Łukomla, m-stko w pow. sieńskim, gub. rno-hylowskiej, nad rz. i jeziorem Łukomką, r. 1905 ok. 1 200 m-ców, przeważnie starozakonnych,

kościół, cerkiew, szkółka początkowa, jarmark, buntu przeciw Polsce. Linia Iwana kończy się Gród starożytny, szczątki obwarowań dawnych bezpotomnie na kniaziu Romanie koło r. 1612, przechowały się do dziś. Występuje poraź pierw- a nazywa się szczyducką. Dłużej nieco żyje linia szy pod r. 1078: pali go Włodzimierz Mono- druga, Andrzeja na Meleszkowiczach, której osta-mach. Gniazdo rodzinne kniaziów Łukomskich tni przedstawiciel, Bazyli, z pierwszej połowy (ob.), od w. XIV stale należała do Litwy. R. w. XVII, jest fundatorem (a raczej dokończą 1563 spalił ją Iwan Groźny. R. 1793 przyłą- fundacyę swego ojca, Iwaua) klasztoru 00. czona została do Rossyi. Niegdyś Ł. posiadała Franciszkanów w Ł-li. Trzecią jest linia Roma-zbór helwecki, oraz kilka kościołów katolickich, na. — Około połowy w. XVII przerywa się ta po których nie zostało śladu.    Chw- ciągłość geneologiczna kniaziów Ł-ch, tak że

Lutomscy, ród książęcy litewsko-ruski her- nie można stwierdzić napewno, od którego z bu własnego, który Okolski wywodzi od Andrz. kniaziów pochodzą dalsi przedstawiciele tego Olgierdowicza, Kojałowicz od siostry Jagiełły, rodu. A jest ich ilość znaczna. Również niewia-Karamzin „z plemienia wielkiego księcia Wło- domo, którzy i ilu z tego rodu przeniosło się na sta -dziinierza kijowskiego“ (VI, 150). Ponieważ łe do Moskwy; kniaź Michał, jak jeden z uczonych główny majątek, na którym dziedziczyli i od przypuszcza, może syn Konstantego, s-sty ul-którego nazwisko swe wzięli, Łukomla, leżał skiego (f 1581), przyjmuje prawosławie i jest w okolicy Drucka w Połockiem, przypuszczać dworzaninem carskim w czasie 1627—1658. należy, że tworzą gałązkę udzielnych kniaziów Dzisiaj żyją w państwie rossyjskiem i już nie połockich, licznie już rozrodzoną w drugiej po- jako kniaziowie, ale bojarowie i do szlachty tam-łowie w. XV. W tym bowiem czasie spotykamy tejszej zaliczeni Ł. w dwóch odrębnych liniach, w źródłach dziejowych imiona kniaziów: Wąsy- jednej w okolicach Wielkich Łuk, drugiej w la, Iwaua, Romana i Hrihorego, nadto zaś guberni Niżogrodzkiej. Znaczne były posiadłości wzmianki o innych jeszcze Ł-ch, z których jed- tego rodu i obszerną ich władza w dobrach ni wyemigrowali do Moskwy, inni wymarli bez- ich kniaziowskich, zbliżona do książęcej, zwłasz-potomnie, inni uwikłani w spisek Glińskiego, cza w pierwszych czasach. Przez cały wiek ulegli banicyi, i o dalszych ich losach nic nie XVI służą wiernie Rzplitej, piastują liczne go-wiadomo. Ze wszystkich tych kniaziów Iwan dności: starostów, sędziów ziemskich orszań-(1573) w osobach swych synów: Iwana „na    skich, wojskich. Wiek ten jest też czasem naj-

Szczytach“, piszącego się często Szcziduckim,    większej ich świetności rodowej i pierwsza po-

Andrzeja „na Meleszkowicach“, piszącego łowa w. XVII. Wchodzą w związki familijne z się niekiedy Meleszkowskim, i Romana stał    Radziwiłłami, Sapiehami, kniaziami ruskimi

się protoplastą trzech linii rodu na Litwie. Li-    Druckimi z Sokolina. Ale z biegiem czasu mania Iwana Szczyducką, wygasła w r. 1611.    leje znaczenie rodu, przechodzi w zapomnienie

Linie Andrzeja i Romana istnieją po dziś dzień,    ich kniaziostwo i stają się szlachtą zwykłą,

zarzuciwszy tytuł książęcy już w połowie w.    W w. XVII trafiają się jednostki gorszego ty-

XVIII. Jedna z nich, podług Okolskiego, uży-    pu i nie tak usłużne potrzebom Rzpltej. Jeden

wała herbu Jastrzębiec na piersiach jednogło-    z nich jest wiernym naśladowcą Sicińskiego,

wego orła, druga zaś herbu własnego, podobne-    znanego posła z Upity i podobnie, jak on, zry-

go do herbu Roch III (ob.).- Źród ł a: Okol-    wa sejmy, a partye chętnie korzystają z tych

ski; Kojałowicz; Niesiecki; Wolf „Kniaziowie li-    usług i gdy im tylko potrzeba, obierają go po-

tewsko-ruscy“ 213 — 230. —Pochodzenie Ł-ich    słem, pewni zerwania sejmu. Toczą w tych

jest kwestyą sporną w nauce. Pierwszą osobisto-    czasach także długotrwałe spory i kłótnie z ro-

ścią historyczną, bo za taką nie może uchodzić jaka    dem Paców naprzód, a potem i z Sapiehami.

M a r y a, żona Witolda Kiejstutowicza—jest Ma-    W początkach w. XVI zasłużyło się kilku z nich

r y n a, której Kazimierz Jagiellończyk, jeszcze    w wyprawach wojennych na Moskwę i Tatarów,

jako W. ks. litewski, nadaje pewne przywileje,    Z ostatnich bliżej znany jest Teodor, sędzia

następnie kniaź Wasyl, a przedewszystkiem    ziemski witebski i komisarz do rozsądzenia spoiw an, który, aby się przysłużyć Kazimierzowi    ru między kapitułą wileńską i Dominikanami

Jagiellończykowi, urządza z własnej inicyatywy    z Witebska z mieszczanami tego miasta, Alek-

spisek przeciw ks. moskiewskiemu Iwanowi    sander, sędzia orszański, podpisuje elekcyę Ja-

Wasilewiczowi w Moskwie w r. 1483 (a bawił    na III. W w. XVIII ginie ślad tych kniaziów

M. G-y.

tutaj już od 20 lat), ale spisek został odkryty    w Polsce.

i kniaź Iwan zginął, spalony żywcem w klatce że- Łukomski Stanisław, znakomity rytow-laznej nad rz. Moskwą. Od któregoś z tych    nik (* 1835 w Poznaniu — f 1867 tamże); wy-

dwóch kniaziów pochodzi całe dalsze potom-    konał wiele sztychów (zwłaszcza do wspauia-

stwo. Pozostawili oni 5 synów, niewiadomo tyl-    łych ilustrowanych wydań Żupańskiego), odznako który, czy też obaj, żyjących za czasów    czających się czystością rysunku i wyborną

Aleksandra Jagiellończyka. Z nich—trzej są pa-    techniką.

tryarchami 3 oddzielnych linii: Iwan, Andrzej i Łukomski Andrzej, archidyakon krakow-Roman. Pierwsi dwaj należą także do zwolen- ski, dr teologii, biegły w prawie kościelnym, pików i stronników kniazia Glińskiego i jego. kanonik kujawski i sandomierski, został kano-

srebrna z krzyżem na wierzchu. Nad hełmem mitra książęca. Używany przez jednę z linii kniaziów Ł-ich (ob.) już w w. XVI. Źródła:

Kojałowicz; Niesiecki; Ostrowski.

Łukowe lampy, ob. Lampy elektryczne i Elektryczne światło.

Łukowska ziemia, z. Ł. tworzyła część północną w-dztwa lubelskiego, oddzielona od ziemi Lubelskiej rz. Wieprzem i Tyśmienicą.

Obszaru według obliczeń Pawińskiego 30.70 mil kw., składała się z 6 wiejskich, 4 miejskich parafii i liczyła w r. 1576 — 248 wsi, a 395 realności, 416 łanów kmiecych. Ludność miejska w tym samym czasie liczyła 179 zagrodników z rolą, 353 bez roli, 135 komorników.

Z. Ł. w przeciwieństwie do innych ziem małopolskich była klasyczną siedzibą drobnej szlachty. (172 murowanych), ar. 1908 m-ców 10 348

Dr Ig. B.

nikiem krakowskim r. 1615, archidyakonem r. 1636, zapisał dwie wsi swoje na uczynki miłosierne, a liczną bibliotekę kościołowi ś. Piotra w Krakowie. Urn. tamże r. 1637. Wydał: „Obrona używania pod jedną osobą Sakramentu Ciała i Krwi Chrystusa Pana“ (Krak. 1619), przeciwko ewangielikom; „Nauka dobrego i szczęśliwego umierania“ (tamże 1621); „Examen kazania Grzegorza z Żarnowca, które w swej Postylli przeciwko N. Sakramentom wydał“ (tamże 1624). Przełożył Bellarmina.

Łukomski Jan, pisarz pedagogiczny (* 1838 — f 1869), syn zasłużonego pedagoga Adama Ł. (* 1799 — f 1872); nauki średnie ukończył w Piotrkowie i Lublinie, uniwersyteckie w Moskwie, poczem był nauczycielem w jednem z gimnazyów warszawskich, lecz z powodu choroby zawód ten opuścił i został urzędnikiem w komisyi oświecenia. Ogłosił: „Praktyczną gramatykę polską na zasadach historyczno-porównawczych“ (Warsz. 1862); „Krótką gramatykę polską“ (kurs wstępny, 1866, cz. II w rękopisie); „Przewodnik do wykładu geografii powszechnej“ (przekład z Pütza) i in. Ułożył „Wypisy Polskie“ (3 części).

Łukomskich książąt herb. Na tarczy w polu czerwonem—na trzech belkach srebrnych poprzecznych ku dołowi coraz mniejszych — lilia

Fig. 9. Łukomskich herb.

D.

Na 600 — 800 łanów należących do szlachty folwarcznej było tam z górą 770 łanów uprawianych przez szlachtę bezkmieciową. Pod względem liczby kmieci zajmowała przeciwnie ziemia Ł. ostatnie miejsce w Małopolsce. Pod względem politycznym ziemia ta była silnie złączona z pozostałem w-dztwem Lubelskiem, nie mając nawet swego senatora, ani swego sejmiku. Natomiast pod względem historycznym, etnograficznym i społecznym przedstawiała więcej cech wspólnych z ziemią Czerską i z zachodnią częścią Podlasia, niż z w-dztwem lu-belskiem. Jak całe Podlasie i zawiślańska część ziemi Czerskiej, Z. Ł. zaludniona była pierwotnie przez Jadźwingów, należała jednak do tych części ich kraju, które pierwsze uległy przemocy oręża polskiego. Nie ulega wątpliwości, że podbój tej ziemi ukończony był w końcu w. XI. Widocznie wówczas przemyśliwano nad przyłączeniem Z. Ł-ej do Mazowsza, gdyż nadano w niej Kock ze wsiami okolicznemi b-stwu Płockiemu. Jeszcze w ciągu w. XIII Z. Ł., jako wówczas graniczna, wystawiona była na ciągłe napady pogan, co utrudniało ogromnie zaludnienie kraju, jak również utrwalenie w nim chrześciaństwa. Posiadała wówczas kasztelana, który miał bronić jej, opierając się na silnym zamku łukowskim. Bolesław Wstydliwy pragnął ufundować w ziemi Ł-ej posterunek, z któ-regoby rozszerzało się chrześciaństwo na sąsiednie ziemie pogańskie. W tym celu r. 1250 ufundowano nawet w Łukowie templaryuszów i przemyśliwano nad założeniem b-stwa łukowskiego. Czeski Franciszkanin Bartłomiej pracujący gorliwie nad nawróceniem pogan przeznaczony był na pierwszego b-pa łukowskiego. Jednak projekt nie przyszedł do skutku i Z. Ł-ą włączono do dyecezyi Krakowskiej.

Łukowski Stanisław Wojciech, literat (* 1843 w Łęczycy — f 1879), nauki wyższe pobierał w Szkole Głównej warsz. Zajmował się opracowaniem różnych części hygieny, prócz wielu prac w pismach wydał: „Rys badań o cholerze“ (z Pappenheima, 1872); „Oględziny i grzebanie zmarłych“ (1873); „O małżeństwie“ (1872).

Łukowskie starostwo grodowe w w-dztwie Lubelskiem składało się ze wsi Sie-cianki, Krynki, Żdziara, posiadało nadto browar w Łukowie. Na gruntach r. 1766 siedziało 120 chłopów, których powinności były następujące: 104 dni białogłowskich, 87 dni ciągłych, 84 dni pieszych, 86 korcy owsa dannego, 34 złp. czynszu, 171 kapłony, i 437 jaj jako drobna danina. W w. XVIII s-stwo należało do

Nowosielskich, od r. 1766 do Dłuskich, którzy opłacali z niego kwarty 3 966 złp. 28 gr. Dr Is- B.

Łuków: 1) m. pow. gub. siedleckiej, pod 51°55’5 szer. płn. i 40°20’3 dł. wsch., nad rz. Krzną, węzeł 3 linii kolei żel.: terespolskiej, Ł.-Lublin i L.-Iwangród. R. 1904 domów 535

(4 665 m. i 5 683 kob.), w tem 7 077 staroza- « i skąpo opłaca pracę rolnika. Na 170 047 dj. konnych, 3 149 katolików, 94 prawosławnych ; obszaru ogólnego (1907) było pod rolą 54.1°/c,

1    28 luteran. Prócz urzędów powiatowych i miej- lasami 18.8°/₀, łąkami 9.6°/₀, pastwiskami 9.1%, skich, poczta, telegraf, więzienie poprawcze, domostwami, sadami i ogrodami — 3.9°/₀> nieu-Dwa kośoioły (parafialny pobernardyński 1803), żytków—4.5%. Stan posiadania. Do wło-

2    cerkwie, synagoga, szpital św. Tomasza, (na ścian należy 39.6% obszaru (67 307 dj.), do dwo-

54 łóżka), biblioteka, czytelnia, straż ochotni- rów 27.7% (46 928), do szlachty drobnej 17.3%» cza ogniowa, kasa pożycz. - oszczędnościowa, (29 098), do osad 3.4% (5 640), do miast 1.5% apteka, 2 hotele, zakład fotograficzny. Szkoły (2465), do skarbu 3.1% (5 132), do in. właśc. niższe: 2 męzkie, 2 żeńskie i 1 ogólna. Zakła- (majoraty) — 7.4$ (13 477). Włościanie mają dów przemysłowych (1904)    23 z 64 robotni- pod rolą 39 945 dj., łąk 6 977, pastwisk 6 530,

kami i 90 900 rb. wyrobu (fabryka mydła, lasu 8 347, pod domostwami i ogrodami 3 294 olejarnia, garbarnia i pomniejsze). Jarmarków i nieużytków 2 214. Posiadłość dworska składa

5    z obrotem do 6 000 rb. Budżet miejski (1904): się z 27 825 d. ziemi rolnej, 10 329 lasów,

w dochodach 13 200 rb., w wydatkach 11 900    3 444 łąk, 2 148 pastwisk, 1941 nieużytków

rb. — Dzieje: Osada starożytna z w. XIII. 1241 pod domami, sadami i ogrodami. Posia-Ok. r. 1250 Ł. ma już zamek obronny przeciw dłość drobnoszlachecka składa się z 14 603 dj., Jadźwingom. R. 1264 pod Ł-em Bolesław Wsty- pod rolą, 4 761 pod lasem, 3 573 pod pastwi-dliwy zadaje cios ostateczny Jadźwingom. R. skami, 2 543 pod łąkami, nieużytków 2 299 (naj-1403 Jagiełło nadaje Ł-owi prawo niemieckie, więcej) i 1319 pod domami i ogrodami. Osady Kazimierz Jagiellończyk r. 1415—targi, a Alek- mają 3 914 d. pod rolą, 501 pod łąkami, 359 sander r. 1505 nowe swobody. R. 1530 odwie- pastwisk, 290 lasów, 279 pod domami (i uli-dził Ł. Zygmunt I. R. 1533 pożar zniszczył carni), 163 nieużytków i 134 pod ogrodami i sa-miasto. R. 1535 bawił w Ł-ie Zygmunt August, darni. Folwarków niewiele (1907 — 57) wielkość R. 1629 Erazm Domaszewski funduje kościół Ber- średnia 1 140.6 mrg. Do rzędu latifundyów nardynów. R. 1656 Rakoczy pustoszy Ł. R. należą trzy: Kock, Gułów i Miastków. Służeb-1701 Pijarzy zakładają tu szkołę (z nich wy- ności obciążają 6 majątków. Szachownica w 10 szli Kluk i Bron. Trentowski). R. 1775 Ł. zo- folwarkach. W dzierżawie 1 384 d. ziemi (w staje stolicą kasztelanii łukowskiej. D. 9 lut. ręku włościan 50 d.). Gospodarstw włościań-r. 1831 stał pod Ł-em gen. Geismar, koncentru- skich (1904) poniżej 3 mrg. było 8$, 3 — 15 jąc wojska rossyjskie. D. 28 sierpnia r. 1831 mrg. —73.1$. Gospodarstw drobnoszlacheckich zajmował Ł. geu. polski Ramorino. — 2) Ł-i poniżej 3 mórg. było — 33.8%, 3 — 15 mórg. — powiat utworzony r. 1867; 1 655.3 w. kw.; 58%. Kartofle, owies, żyto i gryka główne grauiczy na płn. z siedleckim i nowomińskim, przedmioty uprawy. Bezrolnych (1901) liczono na wsch. — z radzyńskim, na płd. — z lubar- 8 395 na wsi i 843 po osadach. Wychodźtwa towskim i puławskim (nowo - aleksandryjskim) i emigracyi prawie niema, choć zamożność i na zach. — z garwolińskim. Ludność. R. licha. Płócieunictwem domowem trudnią się 1890 było 87 949 m-ców, w r. 1908— 120 429 wszędzie. Sukiennictwem — w gminach: Biało-(59 441 m. i 60 988 kob.), według wyznań: brzegi, Gołąbki, Krakusy, Serokomla, Skrzy-103 923 katolików, 15 054 starozakonnych, 1 009 szew i Trzebieszów. W gminie Serokomla roz-luteran, 299 prawosławnych, 129 maryawitów wija się kołodziejstwo, bednarstwo i gonciar-i 15 in. ewangielików. Po miastach 10 348 stwo. Przemysł. Mała zamożność ludności, m-ców (Łuków), po osadach—12 274 (Adamów— brak miast ludnych i odległość znaczna od

la

1    597, Kock-5 034, Łysobyki — 1 729, Serokom- większych ognisk przemysłu i handlu nie sprzy-1 764 i Stoczek — 2 150 m-ców), w tem jają rozwojowi przemysłu: ogólna wytwórczość

6    057 mężcz. i 6 217 kob., a podług wyznania: w r. 1905 wynosiła 864 756 rb. (na Ł. wypada 6 935 katolików, 5 275 starozakonnych, 56 pra- 104 250 rb), w czem przeważną część zajmuje wosławnych i 8 luteran. Na wsi 97 807 m-ców wyrób gorzelniany. Kilka browarów, garbarni, (48 719 m. i 49 088 kob.; 93 839 katolików, tartaków, kilkanaście młynów i cegielni. Pod

2    702 starozakonnych, 973 luteran, 149 pra- względem środków komunikacyjnych powiat ł-ski wosławnych, 129 maryawitów i 15 in. ewan- jest najlepiej w guberni uposażony; 3 linie ko-giel.). Żydzi skupieni są głównie w Ł-ie, Ko- lei żel. (terespolska, Ł.-Lublin i Ł.-Iwangród) cku, Serokomli i Stoczku. Niemcy w gminach: przecinają go w 3-ch kierunkach. Dobre drogi Gołąbki (836) i Wojcieszkowie (61). P o- bite łączą ^powiat z Siedlcami, Żelechowem, Ra-wierzchnia. Płaskowzgórze (500 — 600 st. dzynem. Oświata. Szkolnictwo w zaniedbali. p. m.) lesiste i bagniste, najwyższy poziom niu. Szkoły rządowe zaledwie dają oświatę 7% koło Jaty 14 w. na płd. zach od Ł-a. Uboga młodzieży w wieku szkolnym. Na cały powiat roślinność karłowata uzupełnia krajobraz. Rzeki jeden szpital w Łie. Podział. Pod względem Trzna, Stawówka, Bystryca, i Czarna i kilka kościelnym powiat ł-ski tworzy dekanat dyec. mniejszych zlewają swe wody do Świdra, Wilgi, lubelskiej i składa się z',18 parafii. Pod wzglę-Wieprza, Bugu. Ongi puszcza rozległa, poprze- dem administracyjnym; składa się z 1 miasta trzebieniu lasów odsłoniła liczne piaski i błota (Ł.) i 22 gmin; Białobrzegi (6 166 m-ców), Ce

liny (3 305). Dąbie (3 343), Gołąbki (4 533), Gułów (6 482), Jakusze (3 062), Jarczew (3 907), Kock (5 034), Krasuse (2 511), Ł-ów (4 967), Łysobyki (6 995), Miastków (6 815), Mysłów (7 175), Prawda (9 148), Radoryż (3 599), Serokomla (5 275), Skrzyszew (2 806), Stapin (3 790), Trzebieszów (6553), Ulan (5 023) i Wojcieszków (6 473).

Łukśniany, pow. kalwaryjski, jezioro długie 27a w., szer. około l/₃ w.; brzegi bezleśne, Wyniosłe. W pobliżu wsi tej samej nazwy.

Łukszta, jezioro w pow. telszewskim na Żmudzi, 65 włók obszaru, a w pobliżu drugie Wieprzowe (Parszeżeris), pomiędzy jeziorami bagniska torfiaste, przez które płynie rz. Situwa, łącząca oba jeziora. W poprzek bagien i Si-tuwy prowadzi droga kamienna podwodna (ob. K u 1 g r u n d a), pozostałość po czasach pogańskich. Por. L. Krzywicki „ Żmudź starożytna“.

St. Rew.

—Ł. pochodził z rodziny o-

kiem.

E. Chw.

!.. K.

Łuniewski Kazimierz, krytyk literacki i nowelista (* 1845 — f 1891 w Stawiszynie pod Kaliszem), był współpracownikiem ,,Kurye-ra Warsz.“ (felietony, kroniki literackie i przeglądy teatralne) a zarazem inn. czasopism. Napisał powieść „Historya o zaklętej królewnie“, w „Echu“ szkic „Pan sędzia“ i przełożył na język polski kilka sztuk teatralnych (m. innemi „Kwiat z Tlemcenu“).

Łuniewski T y m o t e u s z, rolnik postępowy, działacz spółczesny (* 24 stycz. 1847—f 20 kwiet. 1905). R. 1863 zastał go w VI klasie gimnazyum siedleckiego. Pomimo, że był jedynakiem, wstąpił do oddziału Bończy, gdzie w kompanii 4-ej (zwanej „grenadyerską“) był w potyczkach pod Miedzyszynem i Dołhą, potem w oddziale konnym Grzymały walczył w potyczce pod Łężynem. W r. 1864 powrócił do kl. VI gimnazyum, ukończył je i w r. 1866 wstąpił do Szkoły Głównej, gdzie słuchał wykładów na wydz. przyrodniczym, a po ukończeniu w niej nauk, przeważnie w dziedzinie chemii, ok. r. 1870 wyjechał za granicę i w Gem-bloux w Belgii ukończył kurs rolnictwa w akademii tamecznej. Nabywszy po powrocie do kraju Korytnicę od Ronikierów, folwark główny wraz z pałacem rozparcelował, sobie pozostawiając dwa inne, z dworkiem staroświeckim, i tutaj przez lat kilkanaście z podziwu godną ścisłością naukową prowadził studya doświadczalne nad uprawą kartofli, pielęgnując sto kilkanaście ich odmian, każdą w kilkudziesięciu rozmaitych warunkach gleby, nawozu i uprawy. Owocem tych doświadczeń mozolnych a ścisłych, jakich na tak rozległą skalę nikt jeszcze przed Ł-m nie przeprowadził, nie tylko w Polsce, ale i zagranicą, była książka o uprawie kartofli. Na kilkunastu włókach nieużytków, zalegających oba brzegi Liwca, zaprowadził, nie szczędząc własnej pracy, nawodnianie, z tak pomyślnym skutkiem, że dawne nieużytki zamieniły się na żyzne i wydaj ne łąki, tworzące podstawę gospodarstwa, które znaczny przynosiło dochód. W gospodarstwie tern zaraz po łąkach szły: rozszerzona uprawa ziemniaków, ■ gorzelnia, woły opasowe i liczna obora, złożona z krów dojnych, których mleko obracano na wyrób serów, t. zw. u nas ronikierowskich, zbywanych przeważnie na granicę. Z piśmiennych prac jego najważniejsze: „Uprawa kartofli“ wydana w Warszawie w r. 1899, oraz streszczenie tej pracy, przystępne dla ludu „Jak należy uprawiać kartofle“. Z zamiłowaniem badając historyę rolnictwa, Ł. ogłosił monografie: „Znaczenie łubinu u starożytnych Rzymian podług historyi naturalnej K. Pliniusza starszego“ (1887); „Znaczenie łubinu w rolnictwie u Rzymian, z dzieł Katona, Warrona, Kolumelli i Palladyusza“ (1888); „Mierzwienie i uprawa ziemi u Rzymian“ (1889); „Rolnictwo i uprawa ziemi u starożytnych Rzymian“ (1900). Ł. stale zasilał czasopisma pracami swemi z dziedziny archeologii, etnografii i krajoznawstwa; niektóre z nich wydane zostały oddzielne, jak up.: „Brzegi i dolina rzeki Liwca“ (1881); „Cmentarzyska starożytne“ (1882); „Starożytne żarna w Polsce“ (1883); „Drobna szlachta“; „Socha pod-lasko-litewska“ (1899); „Brona Podlaska“ (1901) i wiele innych, siadłej od wieków na Podlasiu, której gniazdem jest Łuniewo w okolicach nadbużnych. Wcześnie przejął się poczuciem obowiązków obywatelskich. Ł. udoskonalił koustrukcyę niektórych narzędzi do uprawy kartofli służących, a zwłaszcza obsyp-n i k. Na gospodarstwie swojem kształcił nietylko praktycznie, ale i naukowo, praktykantów. Cały oddany uprawie roli, hodowli i próbom agronomicznym,znajdował jeszcze czas na najrozmaitsze prace społeczne i uaukowo-literackie; był pożytecznym delegatem T-stwa Kred. ziemskiego, członkiem komitetu „Enc. Rolniczej“ i współpracownikiem „Przeglądu fizyograficznego“ i „Słów. Geogr.“; był sędzią gminnym, posiadającym wpływ na lud, prowadził stacyę meteorologiczną, czynił poszukiwania archeologiczne w swej okolicy; gromadził materyały do monografii powiatu węgrowskiego, pisywał artykuły i korrespondencye do rozmaitych czasopism. Prócz wyżej wymienionych napisał dwie rozprawy o chlorofilu (przyczynki do przemiany materyi w organizmie roślinnym), oraz ważną pracę historyczną „Rolnictwo i hodowla zwierząt u starożytnych Rzymian“ (Warszawa 1900). T-stwo Przyjacił Nauk w Poznaniu mianowało go swym człon-

z. Gl.

Łunin Michał, podpułkownik gwardyi, dekabrysta, ze starej szlachty (* ok. 1783—f 20 grud. 1845). Zdolny, wykształcony, wstąpił do wojska, wkrótce poróżnił się ze zwierzchnością i samowolnie udał się za granicę. Wychowany w sceptycyzmie francuskim; stopniowo pod wpływem pewnego Jezuity, może pod wrażeniem śmierci ojca, zachodzi w nim zmiana w

M. Ab.

kierunku mistycyzmu chrześciańskiego. W r. 1816 poznał się Ł. w Paryżu z Saint-Simo-nem (ob.), który oceniając inteligencyę jego i przymioty moralne, zapragnął przeistoczyć go w apostoła pośród „młodego i nie wyżartego przez sceptycyzm narodu“ i doradzał mu powrotu do kraju. Ł. wrócił i wstąpił do pułku huzarów grodzieńskich w Warszawie, gdzie wprędce zdobył sobie poważanie u kolegów i łaski u w. ks. Konstantego. Wtedy został członkiem loży Trzech Cnót. W r. 1817 przyjęty w Moskwie do Związku Ocalenia a. „Stowarzyszenia prawdziwych i wiernych synów ojczyzny“ (założonego przez N. Murawjewa, Pestla i Tru-beckoja), należał r. 1820 do składu Zarządu Związku Pomyślności, później znalazł się w or-gauizacyi Północnej. Zwolennik „czynu“, o Pest-lu (ob.) mawiał, że ten ma chyba zamiar wpierw encyklopedyę napisać, dopiero zaś o rewolucyi pomyśli. Niektórzy z więźniów zeznali, iż Ł. już w r. 1816 — 17 pielęgnował zamiar zamachu na monarchę, a Pestel na zjeździe kijowskim w r. 1823 proponować miał utworzenie z kilkudziesięciu spiskowców t. zw. „Garde“ albo „Cohorte perdue“ pod wodzą Ł-a. Ł. wydrukował potajemnie poezye Rylejewa (ob.), „Katechizm“ N. Murawjewa (ob.) i cieszył się zaufaniem, skoro przezeń, jako przebywającego w Warszawie, miały być prowadzone układy pomiędzy Pestlem a ks. Jabłonowskim i or-ganizacyą polską. Wybitniejszej roli w samym spisku nie grał, nawet bodaj stracił wiarę w owocność tych wysiłków, nie chciał jednak u-chylać się od odpowiedzialności za swoje czyny. W chwili wybuchu przebywał w pułku swoim w Warszawie. Istnieje przypuszczenie, że w. ks. Konstanty chciał Ł-wi umożliwić ucieczkę i mimo protestów Kuruty (ob.), puścił go nad granicę śląską na polowanie—na słowo honoru, którego Ł. nie złamał, bo sam w ręce oczekującego nań feldjegra się oddał. W Petersburgu milczał uparcie. Oddany pod Sąd Najwyższy, w czerwcu r. 1826 był skazany na śmierć cywilną („położyć głowę na szafocie, poczem zesłać na dożywotnie ciężkie roboty“), co złagodzono o tyle, iż pozbawiono go rangi i szlachectwa i zesłano do katorgi na lat 20 (gdy więźniom na podwórku fortecznym, w nocy, wśród szeregów wojska, przy dźwiękach bębna, odczytano wyrok ostateczny, Ł. miał do kolegów powiedzieć: „Messieurs, cette belle sentence doit être arrosée“—i spełnił najspokojniej swój toast). Przed wysłaniem trzymano go w twierdzy w Wybor-gu, gdzie szkorbut pozbawił go zębów. R. 1828 — 30 więziono go w Czycie, potem w „Petrow-skim Zawodzie“, wreszcie na osiedleniu pod Irkuckiem. Skłonności jego do mistycyzmu wzmogły się w więzieniu, otwarcie przeszedł na katolicyzm i w urządzonej przez siebie kapliczce oddawał się modlitwie. Pod względem politycznym nieugięty był: za listy z osiedlenia do siostry o władzach miejscowych osadzono

go w więzieniu w Akatuju, gdzie umarł. Ł-a i Nik. Murawjowa uważają za autorów „Rozbioru raportu Tajnej Komisyi Śledczej“ (Londyn 1863) (wykazano tu stronniczość śledztwa i umyślne zamilczenie energicznie popieranej przez dekabrystów sprawy usatnowolnienia włościan). Niewątpliwie jego pióra są „Aperçu sur la société occulte en Russie 1816—1826“ (przekład rossyjski u Kasprowicza Lipsk 1874) i „Coup d’oeil sur les affaires de Pologne“ (Paryż 1841). Osobnej monografii o uim niema.

Łunkiewicz Jan Ludwik, ksiądz (* 1810 — f 1894 w Wilnie), kształcił się w duchownej Akad. wileńskiej, święcenia kapłańskie otrzymał r. 1834, stopień magistra teologii r. J841. Był sekretarzem b-pa Kłągiewicza. Wydał dziełko w licznych powtarzane wydaniach: „Wykład obrzędów i religijnych zwyczajów rz.-katol. kościoła ze względu na ich duchowne znaczenie“ (Wilno 1878). Rektor i kapelan kościoła gimnazyalnego w Grodnie, a następnie dziekan grodzieński, w końcu proboszcz w Ossowie (dekanat raduński), gdzie przebył lat 12. W r. 1891 osiadł w Wiluie.

Łunna, m-ko, pow.. grodzieński, o 46 w. na płn.-wsch. od Grodna, nad Niemnem. Kościół parafialny św. Anny (1544 przez królowę Annę wzniesiony, 1785 przez Stanisława Augusta na murowany zamieniony), synagoga, stacya obserwacyjna na Niemnie, szkółka początkowa, urzędy okręgowe i gminne. M-ców 1 533, przeważnie (75%) starozakonnych. R. 1879 pożar połowę miasta obrócił w perzynę. Posiadłość ongi Walickich, następnie Czechowskich. Chw-Łupek, szyfer (niem. Schiefer), w mineralogii wszelki kamień, dający się dzielić na cienkie płytki lub listki; rozróżniamy przeto pod względem mineralogicznym Ł. wapienny, kwarcowy, gliniasty, bitumiczny, mikowy i t. d., a pod względem praktycznym Ł. dachowy, szyfrowy (do pisania), litograficzny i t. d. U największej części Ł. lupliwość jest zgodna z uwarstwieniem i jest skutkiem pierwotnego osadzania się minerału. U niektórych jednak łupliwość jest zupełnie niezależną od kierunku i nieregularności ułożenia i w tym razie budowa łupliwa minerału jest skutkiem następnych przeobrażeń, którym ulegał, a przy których zachodziło jego ściąganie się.

Łupież, ob. Pitiriasis.

Łupków krystalicznych formacya, „terrain crystallophyllien“, nazwa nadana przez Omaliu-sa d’Halloy kompleksowi złożonemu z Ł. K. i leżącemu pod typowemi wąrstwowanemi skałami osadowemi wszędzie, gdzie tylko są odsłonięte dostatecznie głębokie pokłady skorupy ziemskiej. Kompleks ten zaczyna się zwykle gnejsami (ob.). Powstawanie tych utworów było i jest po części zagadkowe. Już w w. XVIII jedni uważali je za pierwotną skorupę zastygania ziemi (Buffon, Breislak), inni (Werner, Saussure i in.) za najstarsze osady chemiczne z

r,.

zao-

zze-

ciekłego środowiska, Hutton zaś uważał je za normalne skały osadowe, przetopione, przekry-stalizowane i zmetamorfizowaue pod wpływem wewnętrznego ciepła ziemi i wysokiego ciśnienia. Te trzy poglądy, acz w zmienionej formie znajdują swych zwolenników, aż do chwili o-becnej. Dzięki badaniom przedewszytkiem Ro-senbuscha i Bauera, potem Barroisa i in. okazało się, że wszystkich Ł. K. nie można łączyć w jedną całość, gdyż wiele z nich są to skały znacznie młodsze, należące do późniejszych systemów, zarówno wybuchowe, jak osadowe, zme-tamorfizowaue w głębszych warstwach skorupy ziemskiej, i tylko część Ł. K. należy do skał najstarszych, do t. z.~grupy archaicznej (ob.). Wobec tego Ł. K. nie tworzą jednolitej forma-cyi, lecz przeciwnie są to metamorficzne facyesy rozmaitych formacyigeologicznych.

ŁupliwoŚĆ, własność ciał, które w pewnych kierunkach posiadają spójność mniejszą, aniżeli w kierunkach iunych, tak, że przez działanie siły zewnętrznej, jak przez uderzenie, rozdział następuje według płaszczyzn, do kierunków najsłabszej spójności prostopadłych. Jest to w szczególności cechą kryształów (ob.).

Łaski zwierząt. Ł-i są utworami skóry właściwej (ob. Skóra), rogowemi lub kosttiemi, wybitnie występują u ryb i gadów, noszą piętno szczątkowe u pewnych płazów, u ssaków zaś istnieją tylko u Łuskowców (Mani-dae) (ob. Łuskowce). Ł. służą zwierzętom jako urządzenia ochronne. I Typy Ł-ek u ryb

1) Ł. „p 1 a k o i dn e“ . b. ważne pod względem filogenetycznym, gdyż służą za punkt wyjścia w budowie Ł-ek ryb wogóle: rombowe blaszki kostne, po środku wyrostek stożkowaty, strzouy — „ząb skórny“, zgięty w jednym kierunku; zęby skórne w budowie swej, a poniekąd i sposobie tworzenia się podobne są do zębów istotnych: mają bowiem wewnątrz u podstawy jamę, wypełnioną miękiszem z tkanki łącznej (gdzie przebiegają naczynia krwionośne), otoczone są warstwą zębiny, nad którą wnątrz znajduje się jeszcze warstwa szkliwa (substantiel adamantina). Są to więc jak-gdyby zęby istotne; tylko dzięki odmiennemu położeniu swemu i uwarunkowanej przez to czynności odmiennej otrzymały inny rozwój. Ł-i takie mają płaszczki, rekiny i inne z pośród Spodo ustych (ob.) które są ułożone w skórze zwięźle mozajkowato, nie przykry -wają się wzajem. 2)ganoidne w skórze ryb kostołuskich (Ganoidei)\ blaszki skórne kostne, przeważnie rombowe (niekiedy okrągłe), ułożone na kształt posadzki, jedna przy drugiej; u osobników młodych mają te Ł., a właściwie blaszki, „zęby skórne“, które zanikają u osobników dojrzałych, kostną blaszkę powleka gruby pokład „ganoiny“ (odpowiadający deu-tynie zębów typu poprzedniego); szkliwa zęby te niemają; wewnątrz blaszek są przewody. Z ryb, mających opisane blaszki wymienić należy łuskosta (Lepidosteus osseus L. i pokrewne mu gatunki) i rodź. wielopletwa (Polypte-rus). U jesiotrów (Acipenser) blaszki tworzą silne rombowe tarcze kostne, ułożone w nieparzysty szereg na linii środkowej grzbietu i w kilka szeregów bocznych parzystych. Z ryb kościstych (Trdeostei) należy wymienić pan-cerzosumów (np. rodzaj Galicditys)\ ryby te mają w skórze duże blaszki kostne rombowego kształtu, ułożone ukośnie z boków ciała w dwa szeregi podłużne; każda blaszka posiada liczne ząbki. 3) u ryb kościstych (Teleostei) występują istotne Ł-i (kostne), które bywają a) (kolistej „cykloidne“ i 6) „ktenoidne“ albo grzebieniaste; Ł. tego typu powstają w skórze właściwej i podstawą swoją tkwią wewnątrz t. zw. woreczków łączno-tkanko-wych, zwanych „kieszeniami łusek“. L. cykloidne są całobrzegie i zaokrąglone lub okrągło-wielokątne; ktenoidne mają ząbki na brzegu tylnym; pierwsze posiadają zazwyczaj podwójną „rzeźbę“; środek łuski jest punktem środkowym dla współśrodkowo całą Ł-ę pokrywających pasków, z drugiej strony — punktem wyjścia licznych promienisto do obwodu przebiegających linii; drugie zaś posiadają rzeźbę L-ek cykloidnych, ale na tylnym brzegu są ścięte skośnie i mają na nim grzebykowato-ząbkowate wyrostki. Ł. ryb kościstych ułożone są w skórze dachówkowato i tworzą w układzie tym szeregi poprzeczne, skośne i podłużne. Co do swej budowy anatomicznej wewnętrznej, Ł-i te jak i dwóch typów tworzą się z 2 warstw: zewnętrznej, kruchej, odpowiadającej zębinie lub ganoinie blaszek ryb spodoustych i kostołuskich i głębszej —wewnętrznej, „odpowiadającej zapewne blaszcze podstawowej“ (Nusbaum). U form dojrzałych obie warstwy ulegają zwapnieniu. — II Ł. płazów. U obecnie żyjących, prócz rzędu Gymnophiona s. Apoda, Ł-ek niema; w tej zaś grupie są one utworami szczątkowemi, np. u Coecilia, Ichthyopiris Ł. ukryte są w skórze właściwej w zamkniętych woreczkach z tkanki łącznej (odpowiadających „kieszeniom Ł-ek“ u ryb) i znajdują się po kilka ułożone jedna nad drugą, zzewnątz są niewidzialne; zbudowane są z dwu warstw. U rodzaju Ceratophrys w skórze istnieją blaszki kostne. Płazy kopalne (np. permskie: Ganoce-phali, Steyocephali lub Labyrynthodonta miały olbrzymie tarcze kostne skórne, ob. Płazy) Ł-i gadów powstają również w skórze właściwej: ukazuje się brodawka, która rośnie w kierunku naskórka i uwypukla się go ku górze; naskórek rogowacieje i tworzy nad brodawką powłokę rogową; część dolna Ł-i w wielu wypadkach ulega zwapnieniu lub skostnieniu (np. u padalca). Brodawkowate wyniosłości skóry właściwej rozrastają się u pewnych gadów silnie ku tyłowi i zachodzą jedne na drugie; części zaś naskórka silnie rogowacieją; powstają w ten sposób właściwe Ł-i rogowe,

St. Min.

E. M.

E. Chw.

ułożoue dachówkowato (u wężów i jwielu jaszczurek). Przy kostnieniu i wapnieniu podsta-nych części Ł-i powstają silne niekiedy tarcze kostne, np. u krokodyli i żółwi, które tworzą mocny szkielet skórny; skielet taki był rozwinięty u gadów dawniejszych okresów (formy kopalne z forinacyi permskiej, kredowej), np. u Ornithopoda (gat. Stegosaurus ungulatus Marsh miał olbrzymie tarcze kostne na grzbiecie ok. 1 m. wysokości), Dinosaurii i w inn. Utworami analogicznemi w pewnej mierze do Ł-ek gadów są pióra ptaków, gdyż powstają w sposób b. podobny. Jak i pióra ptaków, Ł. gadów podlegają linieniu. Natomiast włosów u ssaków nie można filogenetycznie sprowadzić do Ł-ek gadów.

Łuskiewnik (Lathraea). Rodzaj roślin z rodziny trędownikowatych (Scrophularia-ceae). Kwiaty nieprawidłowe. Zalążuia jednokomórkowa z łożyskami ściennemi. Rośliny bezzieleniowe, pasorzytujące na korzeniach drzew. Ł. p o s p o li t y (Squamaria L.)jest rośliną bladoróżową i zwłaszcza częstą na leszczynie.

Łuskina Stefan (* 31 grud. 1725 w Wi-tebszczyźnie —f 21 sierp. 1793 w Warszawie) ostatni rektor (od 1770) warszawskiego kolle-gium jezuickiego, astronom królewski, redaktor i założyciel „Gazety Warszawskiej“, najbardziej zapalony bojownik zachowawczości w Polsce w drugiej połowie w. XVIII. Pochodził ze szlachty witebskiej, kształcił się w Akad. Wileńskiej, poczem, po odbyciu 2-letniego nowicyatu u O. O. Jezuitów, został nauczycielem w ich szkołach. Miał zdolności do matematyki. Wysłany na dalsze studya teologiczno-naukowe do Rzymu, poświęcił się głównie matematyce, astronomii i fizyce. Po ukończeniu nauk zwiedził Paryż (1758), Wersal, Lotaryngię, gdzie bawił czas jakiś na dworze Leszczyńskiego, który go bardzo polubił. Stęskniony do kraju, wrócił do Warszawy, został profesorem filozofii i matematyki w koli. jezuickiem. R. 1761 obserwował w bibl. Załuskich przejście (6 czerw.) planety Wenus przez tarczę słoneczną, uczestniczył z tego powodu w głośnym zatargu pomiędzy Jezuitami i akademikami, ścierał się ze znanym wieszczbiarzem Stan. Duńczewskim, z którego przepowiedni szydził. Zatarg ten zamilkł dopiero z chwilą, kied;y powracający z północy astronomowie Hell, Plaumann i Boscovich oświadczyli, że zarówno Ł. jak Duńczewski mylnie określają czas przejścia Wenery przez tarczę słoneczną. Wezwany przez Stan. Leszczyńskiego do Nancy, po raz drugi opuścił ojczyznę i do samej śmierci króla wygnańca pełnił obowiązki spowiednika królewskiego. Po zgonie tego monarchy objął z powrotem profesurę w koli. jezuickiem warszawskiem, rósł wr sławę i dostatek i otrzymał od Stan. Augusta godność astronoma królewskiego. Wraz z wiekiem kostniał w swych przekonaniach coraz bardziej. Jezuita do głębi duszy, upatrywał w kasacie zakonu (1773) cios dla religii, moralności i nauki, i walkę wypowiedział wszelkiemu postępowi. Rozwinął ją zwłaszcza energicznie w prasie, uzyskawszy od króla przywilej (9 list. 1773) na wydawanie w Warszawie gazet we wszystkich językach, prócz francuskiego. Skoro tedy Er. Bohomolec ustąpił Ł-nie „Wiadomości Warszawskie“, Ł. zaraz od numeru drugiego przekształcił je na „Gaz. Warszawską“ (1773) i w każdym niemal numerze przy lada sposobności przypominał zasługi Jezuitów i przypinał łatki ruchowi reformatorskiemu. Interesowny, z jednej strony miotał brutalstwa na Woltera, Rousseau’a i Marmontela, z drugiej — w doniesieniach płatnych umieszczał reklamy o „Dictiounaire portatif“, o dziełach Monteskiusza i t. p. Tymczasem „Gaz. Warszawska“, przez długi czas jedyny dziennik stołeczny polski, stawała się coraz poczytniejszą i dzięki temu na coraz szersze koła społeczeństwa wywierała wpływ wsteczny, ile, że sam redaktor z wiekiem stawał sie coraz bardziej zabobonnym. Wierzył w sny i skuteczność modłów o deszcz, opisywał smoki skrzydlate w „Gazecie“, a trzęsienia ziemi przypisywał łamaniu postów. Pod koniec życia stał się wstecznikiem zupełnym. W woluości prasy widział źródło przewrotów i nieszczęść. Radby nie tylko zaprowadzić cenzurę („Gaz. Warsz.“ z d. 26 wrześn. 1789), ale i w mieszkaniach prywatnych poszukiwać książek wymierzonych przeciw religii, obyczajom i władzy („Gaz. Warsz.“ z d. 15 paźdz. 1774). Oddany bezwzględnie zakonowi swemu, nigdy się nie mógł pogodzić się z kasatą papieską, zabiegał z Wyrwi-czem, aby Rzplta, nie zważając na bullę, utrzymała Jezuitów i nadal, gorąco stawał w obronie rebelizujących braci zakonnych na Rusi Białej i w Prusiech, w r. 1790 wydał odezwę: „Ofiara ex-jezuitów z własnych swych osób dla Rzpltej uczyniona“, w której w imieniu Jezuitów polskich zrzekał się majątków zakonnych i obiecywał nauczanie bezpłatne, byleby Rzplta wyjednała uchylenie bulli. Połączył się nawet w tym celu z Targowiczanami. Prace Ł-ny ob. Estreicher: „Bibl. Polska“ (Tom XXI, str. 531 -533).- Por.: Bartoszewicz J. „Znakomici mężowie polscy w. XVIII“ (Peters. 1853—1856, 3 t.). Smoleński Wł. „Przewrót umysłowy w Polsce w. XVIII (Krak. 1891).

Łuskina Włodzimierz, malarz i literat (* w Witebsku — f w Krakowie), kształcił się tamże. Główniejsze obrazy są: Savonarola; Koniec wieku; Cieplarnia i in. („Enc.Org.Powsz.“). Łuskoskrzydłe owady, ob. Motyle.

Łuskosty (Lepidosteidae), ryby, ob. N i s z-c z u k a.

Łuskowiec (Manis), rodzaj zwierząt ssących z rzędu szczerbatych (Bruta s. Eden-tata) ( ob. ) ; szczęki bezzębne; otwór gębny mały, okrągły; język długi, wysuwalny i lepki; ucho zewnętrzne b. małe w kształcie klapki. Ciało wydłużone, pokryte łuskami rogowemi, dachówko-

Gz. St.

Cz. St,

E. Chw,

wato ułożouemi (prócz strony brzusznej), o-gon długi, głowa inała, pysk stożkowato zaostrzony; kończyny przednie i tylne krótkie, pię-ciopalcowe z mocnemi pazurami; kończyny tylne opierają się podeszwami, przednie zaś z wy-giętemi ku tyłowi pazurami dotykają ziemi powierzchnią przednią. Ł-ce zamieszkują Azyę i Afrykę, prowadzą życie nocne, przebywają w norach, żywią się głównie mrówkami i ter-mitami; wrazie niebezpieczeństwa zwijają się w kłębek; mięso jadalne. — Do rodzaju tego należą gatunki: 1) M. longicaudata, ogon dwa razy tak długi, jak ciało; środkowy rząd łusek wzdłuż ciała składa się zwykle z 9 łusek na głowie, 14 grzbietowych i 22—24 ogonowych; kończyny przednie pokryte włoskami szczeci-nowatemi; pysk i podgardle nagie; pazur wewnętrzny muiejszy, niż zewnętrzne; barwa ciała czarniawo brunatna; oddzielne łuski u nasady czarno-brunatne, po brzegach żółtawe; długość ciała z ogouem 1 — 1.3 m.; zamieszkuje zachodnie wybrzeża Afryki Środkowej; 1) M. laticau-data, ogon długości ciała; środkowy rząd łusek składa się z 11 na głowie, 16 grzbietowych, i 16 ogonowych; kończyny przednie od przodu pokryte łuskami; pazur wewnętrzny pod względem długości nie różni się od zewnętrznych; długość —1.3 m. Zamieszkuje Indye. Przebywa w norach 2—4 m. głębokości, które' sam wygrzebuje; żyje parami. Sposób życia obu ga-tuuków mało znany.

Łuszczaki (.Fringillidae), rodzina ptaków wróblowatych (Passeres) pospolita u nas; dziób stożkowaty, z jednym lub kilku wałko-watemi wzdęciami bez wycięć ząbkowatych; w skrzydle tylko 9 lotek pierwszego rzędu, z których zazwyczaj trzy pierwsze najdłuższe; ogon wynosi najwyżej połowę długości ciała; skok i z tyłu pokryty łuskami. Ł. liczą ok. 74 rodzajów i 500 gatunków, rozpowszechnionych we wszystkich częściach świata, prócz Australii. Żywią się najczęściej nasionami, a także owadami. - Do rodziny tej należy m. iun. pospolity u nas gatunek Ł. kulczyk (Serinus hor-tulanus s. Pyrrhula serinus). W ogólnem upierzeniu przeważa barwa zielona; tylna część głowy, grzbiet i ramiona zielono-żółte, z prążkami czarniawemi podłużnemi; czoło i spód złocisto-żółty; lotki i sterówki czarno-brunatne; dziób koloru szarego rogu; nogi żółtawo-mię-snej barwy; długość ciała —12.5 cm., — skrzydeł 6.7 cm., — ogona 5 cm. Miejsce zamieszkania Europa Środk. i płd., oraz Azya Mniejsza. Gniazda wysłane włosiem i piórami buduje Ł. z korzonków, trawy i t. p. materyału wśród gęstych gałęzi drzew i krzewów. Pora lęgowa rozpoczyna się mniej lub więcej w kwietniu. Żywi się nasionami i delikatną zielenią.

Łuszczanski Jurji, ksiądz, pisarz górno-łużycki (* 8 listop. 1839 w Wortowie na Łu-życach). Po ukończeniu nauk w Pradze, r. 1866 uzyskał święcenia kapłańskie, był regensem seminaryum łużyckiego w Pradze, r. 1894 kanonik scholastyk kapituły budyszyńskiej. Największy, po Horniku, szermierz rozbudzenia narodowego na Łużycach. Oprócz dzieł religijnych pisał powiastki popularne dla ludu. Największą pracą Ł-go jest przekład (przy współudziale M. Hórnika) Nowego Testamentu na jęz. łużycki („Nowy Zakon*, Budyszyn 1887 — 1896). W uznaniu zasług powołany na prezesa Macierzy Serbskiej w Budyszynie.

Łuszczewska Teofila (* 1807 w Warszawie — f 1856w Poznaniu), córka Ks. Skarżyńskiego i Maryi z Łubieńskich, wychowana w domu bogobojnym, poszła za mąż za Adama

w*

fê

Ź.-

HM

Fi

üp

WSÊâg.

fili

Tlfe;

ST

Zr

m.m?

Fig. 10. Łuskowiec (Mans longicaudata)—¹/₁₀ w właśc. (ob. początek art. na str. 94).

Łuszczewskiego (ob,). Osiadłszy z mężem w W.    > dzieje. Improwizowała też później w Krakowie’

ks. Poznańskiem, zajmowała się domami ochrony    \ Część tych improwizacyi ukazała się p. n. „Im-

w Poznaniu, przez kilka lat prawie bez innej    • prowizacye i poezye“ (Warsz. 1854 — 58, 2 t.).

pomocy chodząc koło utrzymania tych przytuł-    Autorka wszędzie jest przedmiotowa, rozkoszuje

ków. Czynną także przynosiła pomoc założy-    się wiadomościami swemi i chciałaby rozkosz

cielom domu sierot, podczas powodzi radą    tę przelać w umysły słuchaczów. Pierwiastku

i uczynkiem wspierała dotkniętych tym nie-    uczuciowego i indywidualnego niema wcale w

szczęściem.—Por. ks. A. Prusinowski w dziełku    tomie pierwszym, w drugim jest go więcej, choć

za-

„Mowa żałobna na pogrzebie Teofili L-ej, w    i tutaj nie nosi cech osobistych. Poezye

Oporowie d. 11 grud. r. 1856* Grodzisk 1857).    warte w pierwszych dwóch tomach mają tę

Łuszczewska Magdalena, nazywana Ni-    samą cechę, co improwizacye: odznaczają się

uą, matka Jadwigi (Deotymy) (* 1806 z ojca    przewagą refleksyi nad uczuciowością („Treny

gen. Edwarda Żółtowskiego — f 1869). Ode-    nad grobem Adama Mickiewicza“, „Sonety do

brała wychowanie bardzo staranne, i należała    oblubieńca“ i t. d.). Stopniowo poezya Ł-ej

do najpiękniejszych kobiet swojego czasu. W r.    uwalnia się od pęt erudycyi i abstrakcyjności,

1829 zaślubiła Wacława Ł-go (ob.). Początku-    acz retoryka i rozwlekłość pozostają. Owocem

wo wraz z mężem przebywała na wsi Strugi,    tego zwrotu jest poemat „Tomira“ (Warszawa

później w Warszawie. Ł. wywierała znaczny    1855). Następnie Ł. jęła się poematu na wielką

wpływ na życie umysłowe Warszawy, groma-    skalę „Polska w pieśni“. Chciała w paśmie

dząc w swoim słynnym salonie wszystkie wy-    utworów odtworzyć chwile ważniejsze z dzie-

bitne osobistości swojego czasu. W tym salo-    jów narodowych. Pierwszy utwór tego cyklu

nie zrodziła się myśl założenia „Bibl. War-    „Lech“ (1859) jest zobrazowaniem narodzin

W r. 1860

na

„Tyg. Ilustr,“

scen

szawskiej“. Ł. również dała inicyatywę do państwa polskiego i wskazaniem idei, jakie wydania przekładu polskiego pism Kopernika, miały rozwojowi jego przywodzić: przedsta-które opuściły prasę w r. 1854. Prócz tego wiwszy obrazowo wyłanianie się Słowian z po-sama wiele pisała, nie wszystko jednak ogła- śród mgławicy narodów, Ł. w zachwycie dytj-szając drukiem*, w „Pielgrzymie“ Ziemięckiej rambicznym opiewa zjawieuie się Lecha, „ojca wydrukowała przekład „Rozmyślania nad mo- przyszłości, orła z wolą-opoką“. dlitwą pańską: Ojcze nasz“ (1845, t. II). Por. wyszedł t. II „Polski w pieśniach“, zawiera-„Magdalena (Nina) z Żółtowskich Łuszczewska jący trzy nierównej objętości utwory: „Wojnę i jej salon“ H. Skimborowicza, (Warszawa 1869). olbrzymów“, „Wyszymira“ i „Dwunastu woje-Łuszczewska Jadwiga (pseudonim De o- wodów“. Dwa pierwsze utwory to rapsody lity ma), poetka i słynna improwizatorka (* 1 ryczne jak i Lech, ale krótsze, o treści real-sierp. 1834 w Warszawie — f 23 wrześ. 1908 niejszej. Pierwszy pomimo nastroju zbyt pate-tamże), córka Wacława (ob.) i Magdaleny tycznego jest udatnym obrazkiem życia Sło-z Żółtowskich (ob.), pochodziła więc z rodziny wian. „Wyszymir“ ma już zakrój epopei (Ł. zajmującej się sprawami umysłowemi i arty- pragnęła wystawić bajeczne panowanie Lechitów stycznemi. Matka jej słynęła z ukształcenia na morzu). Dodatni wpływ na rozwój talentu i dowcipu; ojciec tworzył opowiadania i po- Ł-ej wywarły podróże, jak świadczą o tern wiastki, siostra starsza Kazimiera (po mężu opisy wycieczek:, Wycieczka do Gdańska, Komierowska) drukowała powiastki pod pseudo- Rugię, na górę Sto-Krzyską, do Ojcowa, w Kar-nimem Jolanty. Wychowanie Ł-ej było nad- paty („Gaz. Warszawska“ i zwyczaj staranne; ojciec sam uczył ją hist. 1856 — 60). Wycieczka w Tatry zostawała w powszechnej, geografii, arytmetyki i dziejów związku z chęęią poznania tła krajobrazowego ojczystych; matka przeszła z nią kurs religii, do dalszych części „Polski w pieśni“. Obmy-a potem czytywała jej dzieła myślicieli i poe- śliła już wtedy plan obszernej trylogii dramatów. Józef Sikorski uczył muzyki, do której tycznej, mającej zawierać dzieje Krakusa i Wan-Jadwiga okazywała zamiłowanie, Ant. zaś Waga dy. Wykonaniu stanęły na przeszkodzie wy-wykładał nauki przyrodnicze i zasady jęz. oj- padki ówczesne. Ł. towarzyszyła po powstaniu czystego. Ł. ze szczególnem zamiłowaniem przy- r. 1863 ojcu podczas jego pobytu w Rossyi kładała się do geografii i astronomii. Umysł przez lat kilka. Po powrocie do Warszawy młodej dziewczyny odznaczał się skłonnością wznawia tradycyę salonu rodziców: wieczory do uogólnień, potrafił wiązać spamiętane fakty „czwartkowe“ Deotymy. Wraca też do pierw-w syntezy nowe, niespodziewane. To jej zami- szych zajęć literackich i ogłasza drukiem w łowanie i uzdolnienie posłużyły jej wybornie r. 1887 udramatyzowane dzieje Krakusa i Wan-przy improwizacyach, co przy żywej i ruclili- dy. Dramat „Wanda“ ma więcej zalet poety-wej wyobraźni pozwalało pomysły ubierać w ckich od poprzednich części „Polski w pieśni“: kształty malownicze. Improwizacye zaczęła pierwiastek uczuciowy silnie w nim uwydatnio-wygłaszać Ł. od 17 maja r. 1852, na słyń- ny i gorącemi barwami oddany, wyróżnia go nych przyjęciach poniedziałkowych w domu od nich dodatnio. Całość ma nastrój operowy rodziców. Wątku dostarczały geografia, astro- ze względu na wyszukaną tnalowmczosć nomia, botanika, mineralogia, opisy podróży, i sytuacyi. Pierwiastek fantastyczny góruje nad

A, G.

f d. 26 czerwca 1812 w Warszawie). Ukończył nauki u Pijarów w Warszawie, poczem przebywał na dworze Stanisława Augusta. W r. 1788 obrany z pow. socha-czewskiego posłem na Sejm Wielki, był mianowany jego sekretarzem i w ciągu przeszło 2 lat urząd ten piastował; prócz pensyi publicznej otrzymując raz jeden i drugi sute gratyfikacye (20 000 złp. w r. 1790, wraz z wydatkami kancelaryi sejmowej 70000 w r. 1791). Podczas insurekcyi Kościuszki wchodził w skład Administracyi Pożyczek Skarbowych. Po trzecim rozbiorze osiadł na wsi, w r. 1806 wszedł do T-stwa Przyjaciół Nauk i tu wystąpił z projektem połączenia wszystkich zuajdujących się w kraju bibliotek: wezwał klasztory, aby wygotowały swoich zbiorów katalogi, które, złożone w jednem miejscu, pozwoliłyby wiedzieć gdzie się jakie dzieło znajduje. W r. 1806 należy do deputacyi, która udaje się do Poznania, aby powitać Napoleona, a tej okoliczności zawdzięcza swoje powołanie na członka Rządu tymczasowego. Kiedy ogłoszono Księstwo Warszawskie,

i,. K

!.. K.

prawdą historyczną. Do cyklu „Polski w pieśni“ zaliczyć także należy „Gonitwy w dolinie Prądnika (1866 w „Tyg. Ilustr.“, osobno w książce dopiero Kraków 1900) i wyjątki z fantastycznie cudownego utworu „Na Jasnej Górze“ (1896). Do tegoż cyklu należy poemat „Sobieski pod Wiedniem“, największe dzieło Deotymy. Jest to prawdziwie poemat bohaterski, gdzie ton rycerski we zwrotkach dziesięciowierszowych dźwięczy potoczyście i pięknie. W tym kierunku prześcignęła L. gawędy rycerskie Pola i Syrokomli. Uderza tylko różnica tonu, zachodząca między pierwszym śpiewem, a następ-nemi. Pierwszy jest alegoryczno symbolicznem przedstawieniem walki Wschodu muzułmańskiego z Zachodem chrześciańskim; poetka wprowadza nas przed tron Wszechmocnego i charakteryzuje poetycznie aniołów, opiekujących się ziemiami i narodami europejskiemi. Późniejsze śpiewy przedstawiają obraz stosunków doczesnych i ludzkich, z ich powszednością codzienną. Prócz tego ogłosiła Ł. dramat historyczny „Narzeczona z Ogrodzieńca“ i poemat „Bolesław Chrobry“ (1875). Ł. pisywała też prozą. W pismach drukowała prócz wrażeń z podróży charakterystyki Słowackiego i Krasińskiego. Później ogłosiła powieści, jak „Na rozdrożu“ (1876), „Krzyż nad otchłanią“ (1877), „Zwierciadlana zagadka“ (1879), „Panienka,, (1898) i „Branki w jasyrze“ (1889 i 1901, 3 t.). Ostatni utwór cieszył się wielkiem powodzeniem i rzeczywiście posiada zalety artystyczne i szlachetny, podniosły ton, płynący z głębi duszy poetki. O talencie improwizatorskim Ł-ej pisali: Z. Kaczkowski „Deotyma w Krakowie“ (Warsz. 1854); K. Estreicher („Dzień, literacki“ 1858) i A. Marcinkowski.

Łuszczewski Jan Paweł, minister Ks. Warszawskiego (* 1764 w Skotnikach, pow. Sochaczewski objął obowiązki ministra spraw wewnętrznych i religijnych (do 1812). Mając ogromną liczbę przyjaciół i znajomych, przepełniał wszystkie miejsca w biuraoh swoich sąsiadami ze wsi, przyjaciółmi swymi lub osobami polecouemi mu przez przyjaciół, aż nazbyt często zdolności miernych, a niekiedy zupełnie niezdatnych. A ponieważ był człowiekiem sumiennym, odpokutował więc ciężko za swą uprzejmość : sam wszystko redagował i własną ręką przepisywać musiał. Pilny, pracowity, ale zdolności dość pospolitych, miał pod ręką zadanie ciężkie: na niego spadł obowiązek urządzania Księstwa na zgoła nowych zasadach administracyjnych. Jako minister zawiadujący sprawami duchowieństwa, okazał się energicznym obrońcą państwa nowoczesnego wobec średniowiecznych dążności kleru, zwłaszcza parafialnego. Dowody wytrwałej walki zebrano później w otoczeniu arcbkpa Raczyńskiego i wydano p. n. „Sześcioletnia ko-respoudencya“ (Warsz. 1817). Jako sekretarza Sejmu Czteroletniego wydał: „Dyaryusz“ jego (1788 -1790, 2 tomy obejmujące sesye od d. 8 paźdz. 1788 do d. 6 maja 1789), nadto „Głos na sesyi d. 10 maja w izbie senatorskiej“ (Warsz. 1791), a także kilka mów z okresu Księstwa Warszawskiego, instrukcyę „O orga-nizacyi prefektur“ (Warsz. 1810).

Łuszczewski Adam syn Jana Pawła (* ok. 1798 — j 1853 w Poznaniu). Szkoły średnie i uniwersytet ukończył w Warszawie. W młodym wieku, po śmierci ojca, musiał objąć cały ciężar spraw rodzinnych. Poseł z ziemi So-chaczewskiej na sejm r. 1831, głosował za de-tronizacyą Mikołaja 1; po zajęciu Warszawy udał się do Zakroczymia, a stamtąd do Drezna. Wydalony przez rząd saski, wyjechał do Paryża, gdzie przebywał do r. 1840, majątki w Królestwie uległy konfiskacie. W r. 1840 zamieszkał w Poznaniu. Por. ,,Przechadzki po mieście‘! (Poznań II 145—151).

Łuszczewski Wacław, syn Jana Pawła (* 1806 w Warszawie — f na zesłaniu w Ros-syi 1867). Pierwsze nauki pobierał u Pijarów, wyższe w uniw. warszawskim. W r. 1827 wstąpił do minist, spraw wewuętrz. W r. 1840 przeszedł do dyrekcyi ubezpieczeń. W r. 1857 wydelegowany do Petersburga jako członek komitetu do przejrzenia taryfy celnej, wydanej w cesarstwie dla handlu europejskiego. W r. 1859 mianowany radcą stanu i dyrektorem wydziału przemysłu i handlu, na której to posadzie zostawał do końca r. 1863. Ł. od pierwszego zawiązku red. „Bibl. Warszawskiej“ r. 1841 wszedł w jej skład, a pracami swemi z ekonomii politycznej wzbogacił to wydawnictwo. Opracował projekt T-stwa kredytowego miejskiego. Łuszczka (okulist.) ob. Pannus. Łuszczkiewicz Stanisław (* 1805 —f 22 lut. 1879) lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w uniwersytecie królewsko-warszawskim; będąc uczniem czteroletnim w r. 1830

pełnił służbę lekarską w korpusie gienerała zarzucić mu brak ścisłości, ale są to szczegóły, Dwernickiego, następnie szpitalną w Zamościu; które przy kontroli łatwo poprawić, zebrany przy bateryi Narzymskiego znajdował się pod- jednak materyał daje możność napisania histo-czas szturmu Warszawy. Po upadku sprawy ryi architektury romańskiej w Polsce. Syste-narodowej wyjechał do Francyi; wstąpiwszy matycznie, stale, uzupełniał Ł. badania swoje do wydziału lekarskiego w Montpellierze, tam- opracowując kolejno zabytki romańskie. Bada-że w r. 1834, po obronieniu rozprawy ,,Essai niami temi zajął się jeszcze r. 1854, pisząc sur la bronchite aiguë“, dyplom doktorski pracę w felietonie „Czasu“ O Kapitularzu Ję-uzyskał, poczym w roku następnym osiadł drzejowskim . Następnie zbadał pod wzglę-w Ceilhes [dep. Hérault], gdzie do śmierci zaj- dem architektonicznym opactwo Cystersów w mował się wykonawstwem lekarskiem. Dwu- Mogile pod Krakowem, a potem z prof. M. krotnie otrzymał medal zasługi za leczenie i Sokołowskim ruiny na Ostrowie jeziora Ledni-pielęgnowanie ubogich chorych —Syn jego, K a- cy. Wydaje pracę „Kościoły i rzeźby Duni-zimierz, doktor medycyny, był lekarzem nowskie w Strzelnie na Kujawach“ („Pam. Ak.

Dr i. p.

w Nîmes [dep. du Gard].

Umiej. wydz. filol. i filoz. historycznego“ t. III).

Łuszczkiewicz Władysław, artysta ma- Dalsze prace pomieszczał w „Sprawozdaniach larz, profesor malarstwa w Szkole Sztuk Pięk- Kom. hist. sztuki“ wydawanych przez Akade-nych w Krakowie, historyk sztuki i dyrektor mię Umiejętności, której był długoletnim i bar-Muzeum narodowego. Zajęcie jego, jako uczo- dzo czynnym członkiem. Opracował tam, a na-nego, wobec urzędu, który zajmował, było ubocz- stępnie na schyłku życia w wydawnictwie mine, ale w tym zakresie pracy położył wielkie łośników hist. zabytków Krakowa, zabytki ro-zasługi (*    1828 — f 1900 w Krakowie), j mańskie w Czerwińsku. Dziekanowicach, Gie-

przywnicy, obu Kościelcach, Kościelnej Wsi, w Krakowie, Krobi, Kruszwicy, Lubinie, Mogilnie, Opatowie, Płocku, Poznaniu, Prandocinie pod Proszowicami, Rudzie, Sandomierzu, Siewierzu, wsi św. Stanisława pod Haliczem, Starem Mieście pod Koninem, Strzelnie, Sulejowie, Tumie pod Łęczycą, Wąchocku, Zwierzyńcu pod Krakowem, Żarnowie i Zębocinie. Dzięki czemu można dziś napisać pierwszy rozdział historyi sztuki w Polsce. Ale także architektura gotycka miała w nim pracowitego badacza, te prace pomieszczał we wspomnianych wydawnictwach i zarazem w popularnych rozprawkach, na które kładł jako pedagog wielki nacisk. Za wielką też zasługę poczytać należy tę właściwie działalność popularyzatorską. Nie tylko pisze, ale miewa wykłady o naszych zabytkach; zachęca, jednem słowem budzi zamiłowanie do starożytności, świadom że miłość ogółu jest największą rękojmią tychże konser-wacyi. Wykłady jego dla uczniów semina-ryum duchownego dyec. krakowskiej wydały niejednokrotnie później pożądany owoc. Należał do założycieli T-stwa miłośników historyi i zabytków Krakowa, których działalność objąwszy szersze warstwy przyniosła nauce cały szereg prac ważnych. Ł. był wzorem uczonego, który z wyżyny swej wiedzy schodzi do publiczności z nauką ukochaną. Że zabytki Krakowa nie zostały popsute dążnością naszych czasów — prostowania malowniczych krzywizn i szablonem, to w wielkiej części zasługa Ł-a. Dokładne życiorysy w „Kwart, histor.“ (1900) pióra L. Lepszego, oraz „Rocznik krakowski“

F. K.

W Krakowie ukończył gimnazyum i pracował i czu, Hebdowie, Inowłodziu, Inowrocławiu, Jeżo-przez całe życie. Po ukończeniu gimnazyum I wie, Jędrzejowie, Kazimierzu biskupim, Ko-uczył się dwa lata filozofii, potem przerzucił się do Szkoły Sztuk Pięknych i otrzymawszy stypendyum wyjechał na dalsze studya do Paryża, Holandyi, Francyi południowej i Włoch.

Wróciwszy r. 1850 do Krakowa, został profesorem rysunków, wykładał także anatomię artystyczną, uczył perspektywy i stylów, a nawet historyi powszechnej. Praca jego nad rozwojem Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie idzie w parze z rozwojem sztuki polskiej. Zwraca on uwagę młodzieży na piękno rodzime zabytków naszych, budzi zamiłowanie do przeszłości.

Słowem i piórem w tym kierunku gorliwie pracuje. Wykłady o stylach poprowadziły go na drogę samoistnych badań naukowych. Na stanowisku profesora Szk. sztuk pięknych pozostawał przez lat 44, ustąpił bowiem r.

1895. Dyrektorem Muzeum narodowego był od czasu urządzenia tej instytucyi r. 1884 aż do r. 1900. Znajomość jego sztuki w Polsce, stosunki rozległe pociągnęły za sobą wzrost instytucyi, prawie że wcale nie obdarzonej środkami pieniężnemi. Głównie dział malarstwa średniowiecznego cechowego w Polsce wzbogacił się jego staraniem. Na gromadzenie dzieł sztuki z tego zakresu kładł nacisk wielki, sam bowiem przedewszystkiem zajmował się sztuką średniowieczną. Największe zasługi Ł-a, to studya nad historyą sztuki w Polsce.

Badania jego odznaczają się prostotą, ścisłem trzymaniem się przedmiotu bez pretensyi do olśniewania frazesami. W tych czasach, kiedy historyi sztuki jeszcze nie traktowano ściśle, tylko prócz kilku uczonych zajmowano się pięknem, on

Łuszczkiewicz Stanisław (* 1829 w Krakowie—f 28 lut. 1862 w Krośniewicach) lekarz. Wydział lek. ukończył w Krakowie, poczym od

śledził gruntownie jej rozwój, zdejmował pla- (t. V) St. Tomkowicza. ny, rysował szczegóły. Badania jego w dziedzinie architektury romańskiej tworzą całą siłę jego zasług naukowych. Można tu i owdzie

Łuszczyca—Łuźycę.

9§

f'

r. 1854 w Krośniewicach był lekarzem zakładów fabrycznych; zasłużył się tam przez urządzenie szpitala, o ile fundusze ua to pozwalały, zastosowanego do wymagań sztuki lek. ówczesnej.

E. M.

E. Chw.

E. Chw.

I>r J. P.

Łuszczyca, choroba skórna, ob. Psoriaris.

Łuszczyna, rodzaj suchego, pękającego owocu, podobnego do strąka. Jak strąk, Ł. pęka wzdłuż ua dwie części całkowicie się odchylające lub odpadające, poczem jeduak pozostaje zawsze cienka błonka, która przegradzała te dwie połowy owocu i na której właśnie siedzą nasiona, gdy tymczasem w strąku takiej przegrody niema wcale; takie Ł-y są zwykle podłużne jak strąki. Krótkie zaś okrągławe nazywamy łuszc zynkami. Ł-ny i Ł-ki wydają wszystkie prawie rośliny, mające koronę krzyżową (up. lak, gorczyca, ognicha, tasznik).

Łut, łót (łac. lothum), miara wagi = 732 funta (12.794 gram.). Siłą tradycyi utrzymuje się nawet w wielu państwach Europy Zachodniej mimo zaprowadzenia systemu dziesiętnego. Wielkość Ł-a jest różna: w i e d e ù s k i=17.502 gr.; bawarski (1811 — 1871) —17.5 gr.; bre-meński (1818—1857)=15.578 gr,; hambur-ski (do 1857) —15.144 gr.; duński (do 1861) — szwajcarsk i=l 5.625 gr.; 1 u b e c k i (do 1860) = 15.202 gr.; norweski (do 1875) = 15.569 gr.; pruski (do 1858)-=14.616 gr.; czeski (do 1856) = 16.075 gr. Przy oznaczeniu próby srebra nasz Ł.=Vi6 grzywny, a wie-deński = 17.541 gram.

Łuza, rzeka w gub. Wołogodzkiej, dopływ Juga, wpadającego do Dzwiny Północnej. Bierze początek w pow. Ustsysolskiin i biegnie (390 w.) początkowo w kierunku pin., a później —zachodnim. Na wiosnę żeglowna od przystani Noszulskiej. Prąd wartki. Niegdyś ważna droga handlowa, obecnie bez znaczenia.

Łużyce, Luzacya, Ł-anie pospolicie przez Niemców Wendami zwani, jedynie siebie samych nazywać zwykli Śerbami, ziemię zaś ojczystą zowią Łużycą. Nazwa Serbów dowodzi łączności z wygasłem dawno plemieniem Serbów (na lewym brzegu Elby do So-lawy). 1) Podział. Na kongresie wiedeńskim r. 1815 płd.-zachodnia część górnych Ł-yc, z Budyszynem, weszła w skład król. Saskiego, płc.-wschodnia z in-stami Zhorjele ( Görlitz), Wojerecy (Hoyerswerda) i Rozbork (Rothenburg) i całe dolne Ł-ce dostały się Prusom. Podział ten nie korzystnie oddziałał na Serbów, ile że pod względem językowym Ł. są rozdzielone. Istnieją bowiem dwa serbskie języki: górno i dolno-łużycki, wprawdzie zbliżone, ale wprowadzające rozdział w piśmiennictwie. Granicę obu języków tworzy granica dawnych margrabstw górnej i dolnej Luzacyi, dziś granica obwodu frankfurckiego i prowincyi brandenburskiej, do której przynależą Ł-ce dolne z jednej i drugiej strony obwodu lignickiego i prow. śląskiej, wraz z przyłączoną częścią pruską Ł-c górnych. Na linii pogranicznej oba narzecza zlewają się prawie i trudno określić, do którego z nich należy mowa w danej wsi. Gdyby w owym pasie pogranicznym powstało było odrodzenie literackie Ł-c, jedność językowa byłaby możliwą, ale nastąpiło na Górnych Ł. i piśmiennictwo tutejsze rozwinęło się w narzeczu bu-dyszyńskiem, Dolne przyjęły narzecze chociebu-skie. Oba narzecza rozpadają się na kilka pod-narzeczy. Serb z pod Budyszyna z trudnością rozmówić się może z dolno-łużyekim. Jęz. Dolno-łużycki jest b. podobny do polskiego i tylko odmiany fonetyczne utrudniają Polakowi opanowanie go bez nauki. W Wiekach Średnich, prawdopodobnie nad Odrą, powyżej Fraokfurtu, polski i łużycki jęz. zlewały się bez wyraźnej linii granicznej. Germanizacya prowadzona całe wieki, w saskich Ł-ach, gdzie od r. 1848 zbudziło się poczucie narodowe, osłabła, lecz na pruskich pozostała w mocy dawnej. Obecnie Serbowie łużyccy zamieszkują w Saksonii w pow. Budyszyńskim (Bautzen), częściowo Lubińskim (Löbau) i Kamienieckim (Cammtz). Pruskie Ł. zajmują w obwodzie Lignickim część pow. Wo-jereckiego (Hoyerswerda) i Rozberskiego (Rothenburg). Dolne Ł-ce należą całe do obwodu frankfurckiego, w którym Serbowie zamieszkują prawie cały pow. Chociebużski (Cotbus) i Grod-kowski (Sprembery), wycinki Kalauskiego (Calau) i Żórawskiego (Sorau), oraz wieś Rogów w pow. Gubińskim (Gaben). W okolicach rdzennie serbskich, niemieckiemi są tylko miasta. W Budy-szynie, prócz inteligencyi złożonej z gorących ivotcincow (patryotów) i garstki robotuików, tylko na przedmieściu Żidow (Seidau) mieszkają Serbowie. Największa długość obszaru serbskiego od Korzynia (Kirschau), wsi w górach [połudn.], do najbardziej na północ wysuniętej, w pow. Chociebużskim wsi Szejnejde (Schönhöhe) wynosi 15 mil, największa szerokość między m. Złem Komorowem (Senftenberg) na zachodzie, a xMużakowem (Muskau) na wschodzie mil 8. Pas ten, wśród lasów i równin pias-czystych, jest pod względem etnograficznym graniczną linią obu Ł-yc; pod względem zaś administracyjnym, oddziela prowincyę brandenburską od Śląska. Od granicy czeskiej etnograficznej Ł-ce są oddalone o 8 mil, od polskiej w pow. Ba-bimojskim 13. Najdalej na zachód posunięty punkt, Życin, oddalony jest od Drezna o 2 godziny drogi; z Wietoszowa ( Vetschau), najwięcej na północ wysuniętego, do Berlina 4 godziny drogi. — 2) Geografia. Ł. mają wiele rozmaitości. W Ł-ach saskich ciągną się pasma pięknych wzgórzy świerkowych, u których stóp leży ku północy żyzna, małemi wzgórzami przybrana równina. Na Ł-ach pruskich, przeważnie leśne, często piaszczyste i niezbyt urodzajne płaszczyzny. Wschodnia część małym paskiem dotyka Nissy koło Mużakowa i należy do dorzecza Odry. Środek Ł-c przecina dopływ Elby Szprewia, której odnogi rozliczne i ramiona po

we

są

sa

na

za Chociebużem tworzą krajobrazy malownicze Żuław (t. zw. błota, t.j. wielkie nadrzeczne lasy Sprewaldu. Dzisiaj lasy odwieczne zniknęły, a wśród błot rozrzucone wioski, pełne znamiennych widoków, są miejscem letnich wycieczek Berlińczyków). —3) Liczba. Oznaczenie liczby Serbów jest rzeczą trudną. Statystyka urzędowa, zwłaszcza pruska, nie uznaje tej luduości. R. 1867 po raz ostatni uwzględniono ją należycie. Uczony serb łużycki prof. Muka, w swej statystyce z r. 1880, podaje na Górnych Ł-ach 56 354 (urzędowa statystyka z tego roku tylko 48 358), na pruskich Górnych 37 303 (urzędowa 31 780), na Dolnych 72 410. Mieszkających w Niemczech, Ameryce i Australii, Muka oblicza na 10 902 (z tych 7 402 górnołużyczan, a 3 500 dolnołużyczan). Pospołu 176 969 głów. Emigra-cyę Serbów wywołuje po części chęć polepszenia bytu i ucieczka przed prześladowaniem języka i narodowości. Ad. Parczewski obliczył r. 1884 liczbę Serbów na 170 000. Ad. Czerny, powołując się na dane urzędowe r. 1900 i własne spostrzeżenia, zaznacza zmniejszanie się liczby ludności łużyckiej, przypuszczalna liczba ich nie przekracza dziś 156 969.-4) Wyznanie Serbowie Ł-cy są przeważnie wyznania ewan.-augsburskiego. W zachodniej stronie saskich, górzystych Ł-c, jest 7 parafii katolickich (Bu-dyszyn, Radworie, Baconie. Niebielczice, Kro-scice, Balbice i Watrowo, dyecezyi Budyszyń-skiej). Na pruskich zaś L-aetflyttœ jedna wsi Kulowie (dyec. W rocławska). Serbów katolików jest 15 000. Pod Budyszynem, niektóre wioski mają ludność mieszaną, oba wyznania żyją w zgodzie; proboszcz, czy pastor, Serb z przekonania, duchem swoim ożywia parafię ale i germanizator potrafi również szkodliwie oddziaływać. Lud obu wyznań jest przywiązany do religii i obrzędy wykonywa sumiennie. Luteranie przechowali niektóre zwyczaje katolickie (Na Dolnych Ł-ach, w kilku wioskach, podczas wielkiego postu, mieszkańcy procesyą chodząc, śpiewają pieśni nabożne). Księża katoliccy są przeważnie synami ludu, a niejeden wysoki dostojnik Kościoła spędza wczasy w chacie rodzinnej, wśród ludu. Pastorami zawsze synowie pastorów, lub nauczycieli wiejskich. Wśród katolików poczucie narodowe silniej jest rozwinięte niż u ewangielików. Małżeństwa mieszane pod względem religijnym uchodzą za wielkie poniżenie. — 5) Usposobienie; stan materyalny. Serbowie są zachowawcami. W ruchach r. 1848, tylko pułk z nich złożony, stanął w obronie dynastyi skiej, i stąd pochodzą sympatye jej dla Serbów, nawet do deputacyi Ł-ich kr.ól saski przemawia nieraz w ich języku, a urządzona przed kilku laty wystawa etnograficzna łużycka w Dreźnie odbyła się pod protektoratem księżny Matyldy. Ale prądy z Berlina oddziaływają ujemnie te stosunki. O politycznej odrębności Serbowie nie myślą i są zawsze posłuszni władzy, Do

swojego języka i zwyczajów przywiązani bardzo, poczucie odrębności etnograficzne odczuwają silnie. Pod wpływem szkoły, stosunków handlowych i wojskowości, wszyscy zmuszeni są posiadać jęz. niemiecki, zdarzają się jednak rodziny, szczególnie wśród pokolenia starszego i kobiety, które słabo albo wcale nie rozumieją po niemiecku. W domu, w rodzinie, hospoza (gospodyni; rozmawia zawsze po łużycku. Tylko na konia i psa (te zwierzęta uchodzą za arystokratyczne!) lud nawołuje po niemiecku. Na Dolnych Ł-ach, na wyborach, głosują zawsze za zachowawcą, na Górnych już kilkakrotnie z urny wyborczej wyszedł wieśniak łużycki. Inteligencyę łużycką tworzy kilku lekarzy, nauczycieli ludowych, prawników, profesorów, kupców, przeważnie w Budyszynie; największy procent przypada na duchowieństwo obu wyznań. Każda wieś i rodzina noszą dwa nazwiska, jedno własne, dla swoich, drugie, ukute przez władze (Wsi — Hodzij-Góda,' Khrościcy-Krost-witz; Rodziny: Smoler-Schmaler, Krawc-Schnei-der, Słodenk - Melzer, Wićaż - Lehman, Muka-Mńcke). Ludność po wsiach zajmuje się rolnictwem i rzemiosłami domowemi. Na Górnych Ł-ach w okolicach Budyszyna wioski doskonale są zagospodarowane. Murowane, piętrowe domy buro w (wieśniaków) otoczone latoroślą winną, z ogródkami pełnemi owocowych drzew i kwiatów. Właściciel 30 mórg rnagd. jest zamożny, inwentarz ma wspaniały, mieszkanie przyzwoicie urządzoue, na stole książki i „Nowiny“ (gazety), a synowie kształcą się w szkołach i w uniw. lipskim. Kobieta odznacza się pracowitością i gospodarnością, skąd Serbki udające się na służbę do Drezna i Berlina są poszukiwane. Oszczędni, lubią jednak zabawy i tańce. Pijaństwo jest rzadkością, a niewierność małżeńska wśród kobiet wyłączona. Gościnność wielka: zwiedzających, szczególnie Polaków i Czechów, podejmują bardzo gościnnie. O Słowianach mają przekonanie, że każdy z nich zna i mówi po serbsku. —6) St rój, zabawy, zwyczaje. Lud jest rosły, dobrze zbudowany; kobiety, szczególnie na dolnych Ł-ach niezwykle urodziwe. Na Dolnych Ł-ach Serbowie są mniej zamożni: gleba lesista, piaszczysta, utrudnia środki bytu. Na Górnych Ł-ach prawie w każdej wsi są stowarzyszenia, To warst w a, śpiewacze i roluicze, które urządzają teatry amatorskie, koncerty. Dorocznie, co rok w innej wsi, są obchodzone staraniem uczącej się młodzieży skhadżo wańka (zebrania, zabawy). Strój narodowy przechował się w niektórych stronach. Na Górnych, ewangieliczki zarzuciły go, mężczyzn częściej można spotkać w długich, dawnym krojem szytych sukmanach. Ogół nosi zwykły ubiór mieszczański. Po wsiach katolickich, kobiety trzymają się stroju dawnego. Szaty świąteczne, przeważnie ciemne; ożywia białych przepasek noszenie i przez dziewczęta, oraz białych fartuchów. Barwności dodają różnokolorowe pa-

ciorki szeroko na staniku rozwieszone i gęsto ein z Kulowa wydrukował katechizm, w jego ślady przetykane medalikami, naszyjniki takie często są wstępuje ks. katolicki Świetlik. Odtąd książki b. kosztowne, ze szczerego złota. Na śluby i we- ukazują się dzięki tylko wysiłkom jednostek; sela, tam nawet gdzie strój narodowy zarzu- położenie Ł-c staje się bowiem coraz cięższe, cono, w serbskie szaty przybiera się cały or- y Bracia Marcin i Jerzy Szymonowie z Ciemie-szak weselny. Żałobę u kobiet oznacza kolor | rzyć z pod Budyszyna, księża katoliccy, zakła-biały, na Górnych Ł-ach za pogrzebem, naj- . dają w Pradze, w r. 1704, Seminaryum Serb-bliższa rodzina przybrana w grubą żałobę, nawet twarz zakrywa białą chustką i tylko oczy są odsłonięte. Na Dolnych, wszystkie kobiety idące za pogrzebem, są okryte chustkami bia-łemi wielkiemi. W niektórych wsiach na Górnych Ł-ach lekką żałobę oznacza przepaska biała na czole. Na Dolnych ‘ Ł-ach kobiety przechowały dawny strój narodowy. Szczególnie malownicze jest przybranie głowy, wielka chustka czarna lub wzorzysta nader kunsztownie opasująca głowę, choć to zachowanie stroju nie ma nic wspólnego z poczuciem narodowem. Tańcem narodowym jest serbska reja, przypominająca polonez. Pieśni ludowych Ł. mają ogromne zbiory i śpiewają wiele, dobrze i z wielkiem zamiłowaniem. Dolne Ł-ce mają o wiele większy zasób pieśni i podań. Do dziś dnia przechował się cykl podań na pół historycznych i mitycznych o serbskim królu.

skie, podległe kapitule Budyszyńskiej, środowisko dla wszystkich przyszłych serbskich księży katolickich. Dia młodzieży protestanckiej, chcącej w języku ojczystym kształcić się, było tern samem, założone w r. 1728 w Lipsku, T-stwo kaznodziejskie serbskie, oraz w Wittenberdze w r. 1749. Lud miał duchowieństwo, które rozumiało jego ducha. W r. 1790, dwaj teologo-gowie ewangieiiccy Szirach z Budyszyna i Janko z Bukiec zaczęli wydawać pierwsze pismo „Me-saćne pismo k rozwuczenju a k wokrzewienju“, które po ukazaniu się Nr. 1 z rozporządzenia władzy zamknięto. Podobny los spotkał w r. 1806 „Serbski povedar a kurjer“ (przez cieślę z Budyszyna, Deuke). Lud zniszczony wojnami napoleońskiemi upadł materyalnie, język wygnany ze szkół, zamierał, T-stwa w Lipsku i Wittenberdze upadły. Pojedyńcze osoby usiłują podtrzymać narodowość, pastor w Budyszynie And. Lubeński w pierwszych dziesiątkach w. XIX zajmuje się wydawnictwem książek, dopomaga mu w pracy d-r. Ad. Klin; młody poeta And. Zeiler zakłada pismo „Nowiny“ i wydaje gramatykę, J. E. Smoler zbiera pieśni a zostawszy nauczycielem, skupia około siebie garstkę iuteligencyi. Zejler, Kłosopolski, Jordan, PM, Wela, Smoler pracują wspólnie. Z inieyatywy Sraolera powstaje r. 1846 T-stwo Maticy Serbskiej, uznane przez rząd saski w r. 1847, ognisko odrodzenia narodowego. Od tej chwili imię Smole-ra i jednego z pierwszych członków Maticy, podówczas ucznia gimnazyalnego, ks. Michała Hornika związało się z historyą Ł-c. W r. 1853 Smoler założył „Tydzeńske Nowiny“, które w r. 1854 zamienił na „Serbskie“, do dziś dnia przez Marka Smolera syna, w Budyszynie, wydawane. Do Macierzy należy prawie każdy Serb, organ jej „Czasopis Maticy serbskiej“, przez prof. Mukę redagowany, jest jedynem pismem naukowem. „Macierz“ posiada własny gmach wspaniały, kosztem ofiar zbudowany. Prócz „Nowiu serbskich“ wychodzą: beletrystyczny mieś. „Łużyca“. tyg. „Katholski Posoł“; ewangielikom poświecony „Missioński Posoł“, „Pomhaj Boh“ i rolnicze „Serbski Hospodarz“. Największą liczbą prenumeratorów cieszą się „Serbskie Nowiny“. Pisma i książki drukuje w Budyszynie drukarnia Marka Smolera, wydawcy Serbskich Nowin. Obok And. Zeilera, J. E. Smolera i ks. Michała Hornika, zapisali się przedstawiciele starszego pokolenia: K. B. PM, Kulman, Mu-czink, Młonk, Jak. Buk, K. A. Jencz, Rostok,

r. 1574: tj. pastora

Podania miejscowe niekiedy mówią iż z gór powstaną zaklęci wojownicy i wypędzą Niemców, i to nawet w zupełnie zniemczonych wioskach. Przaza, wieczornice na które schodzą się. od św. Burcharda w październiku dziewczęta, przy warczeniu kołowrotka rozbrzmiewają pieśniami. Na Górnych Ł-ach podania u U Amówią o rycerzach zaklętych, we wnętrzach Ui .Łubinu, o bohaterskim Miliduchu, a wznoszące , się w płd. stronie Budyszyna góry Biełoboh, i Czarnoboh są miejscem uprzywilejowanem bóstw Ł-ich. W samym Budyszynie na jednej ze skał nad Szprewią, miał stać bożek, Przi-boh (według podania, corocznie pochłaniał jednego Niemca); inne bóstwo, boże sadleszko, zamieszkiwało w jednej z baszt miejskich. Mi-l_4ologiczne szczątki przetrwały obficie, na Dolnych Ł-ach. Por. Czerny „Istoty mityczne na i Ł-ach“ (,,'Wisłą“ t. IX—X). Literatura. Ł. mają literaturę względnie dość bogatą . Pierwsza i książka łużyckaMcazała się

Alb. Moliera śpiewnik kościelny (w dolno Ł-ienr" narzeczu). Podczas Reformacyi, ludność serbska była tak liczną, iż pastorowie w jej mowie musieli wydawać książki, w r. 1597 tłómaczony przez past. Wacł. Worjecha katechizm był pierwszą książką w grłż-iem narzeczu. Michał Frencel, pastor z Budestec, pierwszy, który pracując nad przekładem Nowego Testamentu, dbał o poprawność języka (Początek przekładu ukazał się 1706, całość, po zgonie tłómacza,

1728). Na Dolnych Łach, pierwszy przekład Nowego Testamentu wyszedł r. 1709 (Polaka past. z Korienia Bogumiła Fabrycyusza). Serbowie katoliccy dopiero w r. 1629 otrzymali serbka Herta Wicacez, Ks. Aud. Duczman, ks. pierwszą książkę, kapelan wojskowy Jakób Ty- Jerzy Łuszczański pastor J. Imisz; z żyjących

m. v.

na-

ks. kanonik Herman i K. A. Fiedler. Młodsze pokolenie zasłużonych Serbów reprezentuje prof. Muka, niedawno zgasły poeta Bart-Cisziński, ks. Jak. Słaka, Mich. Czoch, Jan Kral, ks. Szew-czik, zmarły ks. J. Ibsz, oraz niezwykle zdolny dziennikarz ks. Andricki, dr. Pilk. M. Handrik, pastor Walter, ks. Winger, Bryl i Remcz. Współpracownikami Czasopisma Macierzy są również: czech Ad. Czerny i polak Alf. Parczewski. Muzykę narodową uosabiają dr. Pilk, Beruard Krawc i Słodenk; pierwszym do starego pokolenia Serbów należącym był K. Kocor. Na Pruskich Ł-ach, po Fabrycyuszu, już tylko w końcu w. XVIII Hauptman i Frico zajmują się przekładami. Ruch odrodzenia z Górnych nie przedostaje się na Dolne. Założony w r. 1852 w celach agitacyjnych przez junkrów pruskich „Bramborski Czasnik“ przechodzi na własność Panka. Redagowany następnie przez prof. Szwiele w Chociebużu, staje się jedynem pismem, wychodzącym na Pruskich Ł-ach, Do starszego pokolenia pisarzy dolno łużyckich, należy Pank, Tesznar, Bronisz, Szwiela, Kołoziej, Stempel i Grys.—Poeta Mato Kossyk, zesłowiańszczony Jęrzy Sauerwein, nauczyciel i pisarz ludowy Jordan, redaktor i wydawca Bramborskieh „Nowin“, pastor Szwiela (syn), są przedstawicielami młodszej generacyi pracowników. W r. 1904, pastor Riesa zaczął wydawać mieś. religijuy „Wo-sadnik“, w r. 1880, na wniosek Al. Parczewskiego, przy T-stwie Macierzy serbskiej w Bu-dyszym'e, założono oddział dolno-łużycki, oraz T-stwo pomocy dla uczącej się młodzieży doluo-łużyckiej. W tymże samym roku, wyszły duże, poczytne na Dolnych Ł. książki: poemat Kossyka „Serbska szwaśba w Błotach“ i Jordana powieść „Bogumił albo biblia liumożo wot sziner-szi“. W rok później ukazał się pierwszy, dolnołużycki kalendarz wydany nakładem A. Parczewskiego. W germanizowanych Dolnych Ł-ach, życie bije zawsze słabiej. Łużyczanie, dzielący się na Górnych czyli Milczana. Budziszan i Dolnych, t. j. właściwych Ł-an, i posługujący się ogólną nazwą Serbów a. Syrbów, tworzyli odłam Słowian połabskich, zwauych So rab a mi, do których należały plemiona: Goleszinców, Ślu-bian (Selpuli), Łupian, Lubuszan, Niżan, Gło-maczów a. Dalemińców, Zytyców, Suselców i Nnleticów. —1) Okres pierwotny. Ł. mieli swoich władców, obieralnych werchów a. hłowników. Ci dowodzili wojskiem podczas wojuy i zawierali przymierza. Wetenicy t. j. orężni, dziedzicznie rzemiosłem się swoim zajmujący, wyróżniali się od innych wojowników, przygodnie jeno walczących. Pierwszą wzmiankę o władcy serbo-łężyckim Derwanie podają kroniki pod r. 630, gdy królik ten wspierał Samona. We dwa wieki później Mili duch budziszyński mężnie się sprawił z Karolem, synem Karola W. pod Hwernafeldo (podobno Gera nad Halsztrowem [Elster] w ks. Reuss-

Schleiz), lecz waleczność swoją śmiercią okupił (806). Zniszczył wtedy cesarzewicz gródek Ż y d o w o, w pobliżu którego Milczanie wystawili dzisiejszy ßudziszyu (Bautzen). W r. 820 Ludowit dolno Ł-cki podniósł oręż przeciw Ludwikowi Pobożnemu. Podobno T u n gl o, który bawił w r. 826 u cesarza w Iugelheimie, miał być władcą Ł-im. Z polecenia Ludwika Niemieckiego Takulf, margrabia turyński, najeżdża Ł-ce, lecz odparty (856), zadowolił się krajami między Solawą i Muldą, które niebawem stracił. Czci bor (mający swój gródek w Landskrone, koło Zgorzelca) i panujący nad Milczanami i Ł-ami, wstawił się był u Ludwika Niemieckiego za jakimś wywłaszczonym dynastą czeskim, co uwikłało Czcibora w walkę i ziemie jego były spustoszone. Aż nako-niec Świętopełk W. morawski, zawarłszy pokój z Niemcami (873), przywiódł Milczan i Ł-n pod swoje panowanie. Od upadku W. Moraw (w. X), aż do Henryka Ptasznika (919 — 936) nie zaszło nic ważnego na Ł-ch. Dla poskromienia Milczan i Ł-n Henryk założył marchię misznieńską (Meissner Marle) i mianował Brunona landgrafem. Znaczniejszym Serbom nakazano mieszkać w pobliżu zamków po miastach i nadawano im lenności miejskie (Burg-lehen). Wetenikom powierzono straż miejską, wyłączając ich od załogi miejscowej. Sprowadzono osadników niemieckich, którzy mieszali się z ludnością tubylczą. Milczanie i Ł-nie płacili.tylko daninę. Nie mieli udziału w powstaniu przeciwko Geronowi (936 — 965), który w r. 963 ich wraz z Ślubiauami (Selpuli) do uznania zwierzchności cesarskiej przywiódł. Równocześnie Wichman, krewny Otona I, ujarzmił Licikawików, odrośli Lubuszan, nad którymi panować miał Mestko. —• 2) Okres krzewienia chry styanizmu. Rozpoczyna się chrystyanizacya Milczan i Ł-an i wraz z tern niemczenie tych dzielnic i zależność od książąt niemieckich. Cesarz zakłada dla nich b-pstwo miszuieńskie (965), pierwszym b-pem jest Bur-hard, kapelan cesarski. Ziemia ł-cka i mil-czańska podzielona na powiaty (pagus) pod władzą wójtów. Oprócz daniny, płacili Milcza-uie i Ł. dziesięciny biskupom i w wybuchłem w r. 982 powstaniu Słowian połabskich uczestniczyli. Ekhard saski, stłumił powstanie (965) i Krescencyusz, władca Milczan, oblężony w gródku na Limaszowej Górze, był zabity w ucieczce. W r. 1202 Bolesław Chrobry, w imieniu ces. Henryka II zajął ziemie Milczan i Ł-an i obiegł Miszno; wetenicy zabili dowódcę swojego Breccia i ułatwili Bolesławowi zdobycie miasta. Cesarz nieuznał tej zdobyczy, niby w jego imieniu dokonanej, bo dał Miszno niejakiemu Guncelinowi. Ale Bolesław odzyskał swą zdobycz, najechał Głowaczów i 3 000 jeńców uwiózł. Dwie wyprawy Niemców na Ł-ce r. 1004 i 1005 były zakończone pokojem w Poznaniu (1005). Bolesław

zrzekł się wprawdzie Ł-c, ale stratę swoją margrabiom brandenburskim Ottonowi i Her-spustoszeniem kraju aż po Magdeburg pomścił (1007), a gdy Niemcy dotarli do Jutrobogu, odzyskał Ł. (1009), które, mimo wojen, zakończonych pokojem w Budziszynie (1018) zatrzymał sobie, przekazując synowi Mestkowi II.

manowi (1304). Na mocy praw, które rościł sobie do pokrewieństwa z Brandenburczykami ks. jaworowski Henryk, wojska śląskie opanowały Milczan, lecz Jan czeski, wymógł na nim zrzeczenie się większej części tego kraju, ua-próżno siląc się o zdobycie Ł-a (1316). Zaprowadzono feudalizm a dobra lenników hrabiowskich nosiły nazwę wićezne kubła (Lehn-gut) i przechodziły w dziedzictwo na starszych synów. Przez Kościół i nieodłączną odeń ko-lonizacyę niemiecką, dążono do wynarodowienia krajowców, których niedopuszczano do urzędów i cechów rzemieślniczych. Po śm. ks. Jana i Henryka ks. jaworowskiego część Ł-c będącą we władaniu drugiego z nich, przyłączona została do Czech (1346). Karol IV, ces. odzyskał na Brandenburczykach Ł-ce Dolne (1348). lecz już w r. 1350 ustąpił je Ludwikowi bawarskiemu. T. r. pap. Klemens VI, rzucając klątwę na Ludwika, odróżnia Ł-ce Górne (Milczanie) od Dolnych. Te drugie wróciły do Czech w r. 1373 i zapisane zostały najmłodszemu synowi Karola IV Janowi ks. Zgorzeleckiemu, następnie po otruciu jego (1396), starszemu bratu Wacławowi czeskiemu. Hanusz z Chociebuża, zebrawszy 800 rozbójników, 22 wsi koło Budziszyna spalił (1401), mieszczanie zaś tamtejsi zrzucili magistrat i nowe wybory przeprowadzili. Wezwany na pomoc Bolko ziembi-cki (Münsterberg na Śląsku) syna swojego Janusza rządcą Budziszyna mianował, a król Wacław dawny stan rzeczy przywrócił (1408). Husytyzm, dla przeważającej w Ł. ludności niemieckiej, nieznaczne czynił postępy, co wywołało najazd Husytów (1423). Ł. posiłkowały wojska misznieńskie w wyprawie do Czech (1426). W 3 lata później Husyci obiegli Budziszyn, który złożeniem hołdu ocalał. Podobnież postąpiło kilka miast dolno-ł-ich, Guben jednak spalony. Ces. Zygmunt dolne Ł ce zastawił Januszowi z Poleńska (1429). Gdy Elżbieta, wdowa po Albrechcie, zamierzała dać Ł-ce w posagu córce swojej Annie, wydanej za Wilhelma saskiego, zatrwożony tem Mikołaj z Poleńska wezwał Fryderyka brandenburgskiego, który zajął Chociebuż (1445) i Pień (1448). Za Jerzego Podjebradzkiego, Zdenko ze Steinberga zburzył Chociobuż (1461). Na mocy układów w Gubinie ustąpił Chociebuża Jerzy margrabiemu na prawie lennem (1462). Maciej kr. węgierski zatrzymał Górne Ł. (1478), które przeszły pod panowanie Władysława Jagiellończyka (1490). Źródła: Widukind „Rege-stae Saxoniae libri III“, Pertz „Mon. hist.“ (V, 66-67); „Annales p 193“ (Pertz M. h. II); Zakrzewski „Cod. diplom. Majoris Poloniae“ IV); Sieniawski Dr. ,,Pogląd na dzieje Słowian zachodn. półn. między Łabą (Elbą) a granicami dawnej Polski“ (Gniezno 1881); Giesebrecht L. ,,Wendische Gesch. aus den Jahren]780 — 1112“ (Berlin 1883); Wachowski K. „Słowiańsz-

Ten stracił Ł. przyznane Teodorykowi, spokrewnionemu z Piastami. Z polecenia cesarza rządy nad Milczanami i Ł. objęli margrabiowie:

Ekhard II i Teodoryk czyli Dytrych (1031). —

3) Podział na Ł. dolne i górne. W 30 lat Dedo otrzymał Misznę i Milczan, a ponieważ spiskował on z panami saskimi i turyń-skimi, przeto Henryk IV na zjezdzie w Miszny (1071) przyznał Milczanów Wratysławowi czeskiemu, a Ł-an Bolesławowi Śmiałemu. Ł. rozpadają się odtąd na dolne i górne, które niekiedy łączą się, ale w zasadzie mają dzieje odrębne, a zawsze są przedmiotem, przechodzącym z rąk do rąk, Wratysław zdołał zająć Dohna, Budziszyn i Zgorzelec i w pobliżu Miszny» wybudował gródek Gwozdek. Niebawem atoli syn jego Wiprecht z Groitscha, otrzymał w posagu Budziszyn, żupę niżyńską i Zgorzelec, lecz za Henryka V zaledwie się tam utrzymał, a gdy syn Wiprechta tegoż imienia, zwany Wacławem, wspierał Borzywoja w Czechach, cesarz młodzieńca uwięził, a ojca pozbawił Budzi8zyna i żupy niżyńskiej, które Hoyerowi z Mansfeldu oddał (1112). Gdy Serbowie około tego czasu powstali, Wiprecht przyłączył się do wyprawy (1118), za co odzyskał łaskę cesarską, kraje budziszyńskie i Ł-e, przysądzone niegdyś Bolesławowi Śmiałemu, który kraju tego w posiadanie był nie objął.

Młodszemu synowi jego Henrykowi z Groitscha, wydarł Ł-ce' Albrecht Niedźwiedź, margrabia wschodni, lecz ces. Lotar zwrócił kraj ten właścicielowi poprzedniemu (1131). W r. 1135 Konrad z Wethinu zajął kraj Milczanów i Ł-n prócz Wschodnich Milczan, przyłączonych do Czech przez Sobiesława I. Niebawem i tę część Milczan odzyskał, pozostawiwszy Czechom jedną Żytawę (1144). Fryderyk Rudobrody, wywdzięczając się Władysławowi II czeskiemu za pomoc we Włoszech, zwrócił mu kraj bu-dziszyński po śm. Konrada z Wethinu (1157 —

1160). W w, XIII jak świadczy Boguchwał, władali tutaj książęta szląscy, lubo niewiadomo jakim prawem. Część znowu Milczan (Ruhland i Kamieniec) otrzymał Oton III, margr. brandenburski, od Wacława I czeskiego w zastawie. Za Przemyśla Otokara II przeszły do Brandenburgii: Budziszyn, Zgorzelec, ,Lubij i Lubań., Ł. były w posiadaniu Konrada z Wethinu i Dytrycha. Częścią Ł-c, Kopnikiem i Mittenwalde zawładnął Jaksa, protoplasta magnatów polskich. Ok. r. 1209 panuje w Ł.

Henryk Brodaty wrocławski, a w r. 1245 Henryk Illustris, margr. misznieński. Po śmierci jego jeden z krewnych, Dyzman, opanował ^-ce i wkrótce sprzedał Gródek, Chociebuż i (Lubin

J. F. G.

czyzna Zachodnia'* (t. I, Warsz. 1903); Bogu- , z wielką był czcią dla tego miejsca; przed sławski W. „Rys dziejów serbo-łużyckich‘‘ każdą wojną z Krzyżakami tutaj modły odpra-(Petersb. 1861); Bogusławski i M. Hornik ,,Hi-storija serbsk. naroda“ (1884).

Łużyckie góry, ob. Sudety.

Łydka, Ł y t k a, Ł y s t, Ł y s t k a, ob. Noga.

Łykanie (Deglutitio) ob. Połykanie.

Łykawośó (weter.), ob. Narowy końskie.

Łyko, ród książęcy na Litwie, gałąź kniaziów Oboleńskich. Z rodu tego spotykamy w Kijow-szczyznie i na Zadnieprzu kniaziów Aleksandra, Iwana i Semena Iwauowiczów Ł-o, żyjących w r. 1600—1621. Z nich Semen, mąż rycerski i w wojnie z Moskwą niemało wsławiony, otrzymał od Zygmunta III nadania obszerne w woj. kijowskiem. Synem tego Semena był Michał, wspominany w źródłach dziejowych w 1. 1620 — 30, wnukiem zaś Maciej (t ok. 1660), niewątpliwie ostatni z rodu. -Źródła; Wielądko; Wolf, str. 230    231.

Łyko, W anatomii roślin część wiązki łykodrzewnej, zawierająca rurki sitkowe, ob.

Wiązki łykodrzewne.

Łyngmiany, m-ko, pow. święciański, gub. wileńska, o 28 w. na płn. zacli. od Święcian, nad jez. Żezdrys, niegdyś stolica starostwa. Kościół parafialny św. Trójcy (1517 przez Zygmunta I fundowany, 1720 przez Tyszkiewicza restaurowany), około 400 m-ców, przeważuie starozakonnych. Posiadłość ongi (początek w.

K. Chw.

wiał i czynił pokuty, kościół blachą ołowianą pobił, wnętrze greckim kształtom pomalować krył, co do r. 1777 dotrwało; zatwierdził y nadto wszystkie przywileje i nadania Kazimierza W. r. 1423. Za Jagiełły opatami bywali tu Polacy (pierwszy z nich był Mikołaj Bostowski, h. Szeliga). Władysław Warneńczyk potwierdził dawniejsze prawa i swobody r. 1440 i 1442, a Kazimierz Jagielończyk r. 1445 i nowemi obdarzał Ł-ę r. 1464 i 1468, często odwiedzał klasztor i stąd na wyprawę pruską wyruszył; kiedy w r. 1459 klasztor cały zgorzał, a kościół mocno uszkodzony został, król kazał ponaprawiać budowle, podniósł mury i kościół rozszerzył, kard. Oleśnicki zaś swoim kosztem dał sklepienie nad chórem. Pożar ten zniszczył najdawniejsze księgi rękopiśmienne, których tutaj wiele przechowywano; król dał klasztorowi na opata Michała z Lipia, mistrza Akad. krakowskiej, który klasztor do porządku, kościół do ozdoby, jak nigdy przedtem, przyprowadził, Lecz po śmierci jego niedbałość następców popsuły wszystko. Nieład trwał aż do Zygmunta III, kiedy opat. Mich. Maliszewski, sekretarz król., ujął w kluby rozprzężenie. Król modlił się tu po zwycięstwie guzowskiem r. 1607, w lat zaś kilka potem przysłał jako wotum trzy posągi srebrne własnej roboty. Władysław IV i Jan Kazimierz kościół ten zwiedzali. Szwedzi w r. 1656 uczynili osobną | wyprawę na klasztor, ale nic nie znaleźli (trzech

n.

J. Trz,

XVI) Narbuttów,

Łysa góra al. Świętokrzyska, jeden z dwóch najwynioślejszych szczytów Łysogór, tworzy ptd

starszych i uciekło), powtórzyło się to i w r. 1704 pod Karolem XII ze Szwedami i później jeszcze w r. 1716 podczas wojny domowej ze swoimi i Sasami. D. 26 paźdz. r. 1777 ogień spalił do szczętu klasztor i opactwo. Był tak

Z wierzchołka roz-

wsch. kraniec głównego grzbietu tego pasma, w j zakonników pochowało kosztowności z woli pobliżu os. Nowa Słupia, pow. opatowski, 2 w. od Słupi, 27 w. od Opatowa i tyleż prawie od Kielc; 1908 stóp npm.

legły widok na cały obszar otaczającej wyżyny. Kielce, Chęciny, Busko, Kazimierz uad

Wisłą, dają się okiem wyróżnić, a na widno- nagły, że w trzy godziny zostały same rumo-kręgu pas podgórza karpackiego. Poniżej wiska. Ocalono tylko drzewo krzyża św. i głównego szczytu, na wysokości 1 813 stóp, bibliotekę. O dawniejszej zatem budowie ko-kościół i gmachy poklasztorne. Pierwsza nie- ścioła tylko podług podań możemy mieć wyo-wątpliwa o tym klasztorze wzmianka w dyplo- brażenie: na rycinie z r. 1690, przy dziele ks. matach r. 1166 — 7, w których wspominani Marc. Kwiatkiewicza benedyktyna, jest otoczony są opaci de Galvomonte. W r. 1260 Tatarzy drewnianym parkanem z wielką bramą muro-wymordowali zakonników i klasztor złupili. waną, której szczątki istnieją jeszcze do dziś dnia. Po tej klęsce długo był bezludny, i dopiero Kościół był z kamienia, z dwiema wieżami Bolesław Wstydliwy nowych zakonników z Mon- czworobocznemi od wejścia, których wierzch te Casino sprowadził, obdarzywszy licznemi był pokryty dachem baniastym o 2-cli piętrach, przywilejami, a Leszek Czarny potwierdził je Na lewo wznosił się klasztor, którego mury w r. 1286 (Kod. dypl. pol. III); toż uczynił dotąd pozostały. Cały kościół w kształcie krzy-Kazimierz W., który przeniósł wszystkie wioski ża łacińskiego wystawiony, mający w koło łu-łysogórskie z prawa polskiego na szredzkie kowato sklepione okna wielkie, na rogach wzrno-w r. 1354. Lubart i Kiejstut, wracając z wy- cniony przyporami, zdawał się być dziełem cieczki pod Wiślicę w r. 1370, kościół znowu w. XIV, a najpóźniej w. XV. Staraniem J. N. obdarli ze sprzętów, a nawet drzewo Krzyża Niegolewskiego, ostatniego opata, stanęła nowa św. ze sobą zabrali. Legenda opowiada, że świątynia, mająca dwie ściany szczytowe i w drodze wóz, na którym relikwia znajdowała wyniosłą wieżę z ciosu, ściany boczne z cegły, się, stanął, a konie i woły padały; Litwini Ukończono ją w r. 1806. Kapüca, w której odesłali relikwię św. Odtąd pobożność liczne- są złożone relikwie krzyża, uratowana śród potni nadaniami wzbogacała kościół. Jagiełło gorzeli, jest dziełem czasu nieco dawniejszego.

C*

skaja Myśl“ 1885, V).

Wysławił ją w r. 1604 Mik. Oleśnicki, kaszt, radomski, i na rodziny swojej groby przeznaczył; w r. 17ß4 do szczętu zburzona. Kryst. Stan. Mirecki, opat, przeniósł tu relikwiarz z drzewem krzyża św. i odtąd dawne nazwisko kaplicy Oleśnickich na św. Krzyża przemieniła. W ołtarzu mieści się relikwiarz w kształcie niewielkiego podwójnego krzyża ze złota, prostej ale gładkiej roboty, z napisem na czarnej emalii, że sprawiony był w r. 1614 przez Bog. Radoszewskiego opata. W nim umieszczono pięó sztuczek drzewa Krzyża św., trzy cząstki na trzech rogach krzyża, poniżej cały krzyż z tegoż drzewa wyrobiony, a pod nim część piąta u samej rękojeści w formie słupka kwadratowego. Zabudowania klasztorne są dawniejsze od kaplicy. Sklepienia krzyżowe krużganków mają tę samą formę jak w Koprzywnicy i Wąchocku. Kiedy nowy kościół odbudowano, Benedyktyni francuzcy, przyjęci gościnnie do klasztoru, spalili bibliotekę, której nie rozumieli; w tej sprawie odznaczył się szczególnie ks. Gerard Lefebure de Las-sus. Przy bibliotece znajdował się skarbiec, znany tylko najstarszym zakonnikom pod przysięgą, że nikomu nie wydadzą wiadomości o nim. Gdy książki niszczono, braciszek jeden przeczytał wiadomość o miejscu, gdzie się skarb znajduje. Z dwoma innymi wykradł złoto i klejnoty, zaledwie część odebrano zbiegom. Pozostałe sprzęty złote i srebrne razem z odzyskanemi zabrał rząd austryacki, za co płacił rocznie klasztorowi 14000 złp. Temu wypadkowi przypisują upadek zamożności klasztoru, któremu gdy dobra jeszcze odjęto, w gmachu mogącym do stu zakonników pomieścić wkrótce ledwie kilku pozostało. W r. 1824 było jeszcze Benedyktynów pięciu pod zarządem opata Niegolewskiego (f 1828). Kiedy wygaśli ostatni już Benedyktyni, rząd gmachów klasztornych użył dla instytueyi, która była w augustowskiem Liszkowie, zdrożnych księży przeniesiono na Łysą górę w r. 1851. Kościół zostawał pod zawiadywaniem osobnego administratora, w klasztorze zaś mieścił się dom księży demerytów. Obecnie mury klasztoru przerobiono na więzienie. Klasztor przyozdabia 7 obrazów pędzla Smuglewicza. Do zabytków sztuki rzeźbiarskiej należą dwa nagrobki: Mikołaja i Zofii Oleśnickich. Są z marmuru ciemnego, twarze zaś i ręce z białego alabastru. Dwie pamiątkowe tablice na kurytarzach klasztornych: jedna z r. 1806, obejmuje wspomnienie dziejów kościoła tutejszego, druga jest pamiątką pochowania, w r. 1766, kości tutejszych kapłanów (28 opatów, 275 przeorów a 1 085 prostych zakonników). Dawniejsze nagrobki kamienne, po rozebraniu kościoła pierwotnego, użyto na materyał do późniejszych jego napraw. Pozostał tylko ślad w kilku schodach, niegdyś do biblioteki klasztornej prowadzących, z których dwa zrobione także

Wielka Eac. Powsz. Ilustr. Ser, I. Tom XLV. Zesz. 354b.

zostały z rozerzniętego pomnika. (Tu również mają spoczywać zwłoki ks. Jeremiego Wiśnio-wieckiego). Dzieje klasztoru: ks. Wojciech Rufin „Historya o drzewie Krzyża św.“ (Kraków 1604 i 1610); ks. Marcin Kwiatkiewicz i ks. Jacek Jabłoński „Żywoty Opatów“ skreślił Henr. Johnston, benedyktyn anglik, bibliotekarz i archiwista klasztorny w w. XVIII (w rękopisie); Gacki „Benedyktyński klasztor na Łysej Górze". („Sł. Geogr.“).

Łysek — Olibrus, rodzaj chrząszczy, zaliczony do rodziny Phalacridae (pleszczako-wate), uzbrojony w głaszczki szczękowe, zakończone jajowatym członkiem końcowym oraz z licznemi drobnemi i 2 większemi kolcami na końcach goleni. W Europie występuje ok. 20 gatunków. Najpospolitsze: O. aenus Fabr. (2 — 3 mm.) i O. geminus lilig (0. testaceus i? a u z) (1—2 mm.). Jako larwy i jako chrząszcze dorosłe występują na kwiatach. Przeobrażenia odbywają się w ziemi.    K- K c-

Łysianka, ob. Li sianka.

Łysienie, ob. Alopecya.

Łyska, ptak, ob. F u 1 i c a.

Łyska, trawa, ob. Phalaris.

Łyskowo, wieś handlowa w pow. maka-ryewskim, gub. niżegrodzkiej, nad uściem rz. Suudowika do Wołgi. M-ców około 6 000 (1904). Słynie jarmarkiem Makaryewski m (obrót ok. 100 000 rb.). Osada starożytna, sięga w. XV. Bezobrazow „Sieło Ł. i Makarjew“ („Ru-

E. Chw.

Łyskowski, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem—na pasie srebrnym, idącym ukośnie w prawo, pięć róż czerwonych pięciolistnych. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na gałązce z dwiema odnóżkami po każdej stronie, po trzy listki każda mającemi — róża czerwona. Odmiana herbu Poraj (ob.), używana z dawien dawna przez zachodnio-pruski ród Ł-wskich przydomku von Koschembar. — Źródła: Niesiecki; Siebmacher III, 2, 300.

Łyskowski Ignacy (* 1820—f 14 lipca w 1886 w Poznaniu), obywatel ziemski, dziedzic Mileszewa pod Broduicą (reg. Kwidzyńska), działacz na polu odrodzenia narodowego w Pru-siech Zachodnich. Po raz pierwszy wystąpił na widowni politycznej r. 1848, na sejmie frankfurckim, jako przedstawiciel Prus Zachodnich. Następnie był czynny w zarządzie T-stwa pomocy naukowej dla młodzieży polskiej ziemi Michałowskiej i w zarządzie T-stwa interesów moralnych, którego był twórcą i krzewicielem (Ogłosił: „Rzecz o T-stwie moralnych interesów ludności polskiej pod panowaniem pruskiem“ Pozn. 1869). Przy zawiązaniu T-stwa Naukowego w Toruniu obrano Ł-go prezesem. Kierował prowincyonalnym komitetem wyborczym. Był posłem kilkakrotnie do sejmu pruskiego, do parlamentu Związku płc. Niemieckiego, nako-uiec do parlamentu Rzeszy. Tu przewodniczył kołu polskiemu i bronił interesów polskich ze

stanowiska ziemiańsko-zachowawczego. Dorna- mknął się 5 maja osaczony oddział Kuzniecowa gał się równouprawnienia języka polskiego z generałowi Chrzanowskiemu. Tegoż roku pod niemieckim i wydał nawet w tyiń celu broszu- Ł-kami zaszło d. 19 czerwca nieudolne spotkanie ry agitacyjne po polsku i po niemiecku: „Spra- Turna (naczelnika oddziału gen. Jankowskiego), wozdanie posła pow. brodnickiego... o petycyi z armią rossyjską pod dowództwem Riidigera, ludności polskiej Prus Zachodnich względem które ułatwiło temu wydobycie się z zastawio-równouprawnienia jęz. polskiego z niemieckim nej matni.—Por.: Prądzyński „Pamiętniki.

« E. Chw

(Poznań 1873) i „Beiträge zur Beleuchtung d.    Łysogóry, ob. Świętokrzyskie góry.

Gleichberechtigungsfrage d. polnischen Sprache    Łyszczatki, chrząszcze, ob. N i t i duli d a e.

in Westpreussen“ (Poznań 1872). Wzorowo go-    Łyszozyca (botan.), ob. Gypsophila.

spodarując w majątku rodzinnym, ogłosił wyni-    Łyszczyk, ob. Mika.

ki swego doświadczenia rolniczego w książce    Łyszozyuka albo Błyszczak, chrząszcz, ob.

„Gospodarz“ (Brodnica 1850, wyd. 5-e, 1870). Ni ti duła.

Dbały o oświatę ludu, pisał książeczki ludowe:    Łyszczynkowate, chrząszcze, ob. Nitidu-

„Książeczka dla ludu polskiego“ (Chełmno 1849); li d a e.

„Scena w piekle“ (Kwidzyń 1848), „Słowa praw- Łyszczyński Kazimierz, domniemany dy“ (Brodnica 1848); zbierał przysłowia ludo- ateusz polski (* ok. 1634). Z rodziny szlache-we: „Pieśni gminne i przysłowia ludu polskie- ćkiej h. Korczak, osiadłej od początku w. XVII go w Prusach Zachodnich“ (Brodnica 1854). Wy- w w-dztwie brzesko litewskiem; zdolny, dobrze dał zbiorek: „Poezye“ (Brodnica 1847).-Por.: ukończył nauki, wstąpił do Jezuitów i nie przyj-Łyskowski I. „Curiculurn vitae d. Rittergutbesit- mując święceń, wykładał w ich szkołach przez zersv.L.“ (autobiografia, Lipsk 1861); wspomnie- lat kilka, poczem się ożenił, dostał urząd pod-nie pośmiertne (Ateneum 1886, III), E Chw sędka ziemskiego i, jak powiada ks. Gabryel Łyskowskie starostwo niegrodowe, Coyer w swej „Hist. de Jean Sobieski“ (1761, woj. Nowogrodzkie, pow. Wołkowyski, na po- przekł. polski 1852 przez Wład. Syrokomlę), łudnie od Wołkowysk. Podług spisów podskar- „żył w społeczeństwie uczonych, mało gdzie bińskich z r. 1569 należało do dóbr stołowych bywając a czyniąc dobrze“ a „przyjaciel praw-królewskich. Wedle metryk litewskich obej- dziwej czci wzgardzał niektóremi zabobonno-mowało: in-ko Dyskowo z zamkiem i wsi: ściami polskiemi.“ — W końcu r. 1687 sąsiad Międzyżyc, Piotuchowo, Łopienica, Derewna, jego, dłużnik i dawny przyjaciel, Jan Brzózka, Dorobowo, Markowo, Potońsko, które Matys stolnik bracławski, powodując się prawdopodob-Janowicz, s-sta żmujdzki, umierając, zapisał i nie chciwością pospolitą, gdyż podług prawa Zygmuntowi Augustowi w wywdzięczeniu za I połowa majątku skazańca przypadała delato-otrzymane od niego dobrodziejstwa; Zygmunt rowi, oskarżył go o ateizm. Za podstawę do zabezpieczył na tem s-stwie 11090 kop lit.gr. tego posłużył mu rękopis Ł-go zawierający pozostałej żonie Janowicza, jako jej posag, komentarz do dzieła teologa kalwińskiego Jana Łysków, m-ko pow. wołkowyski, gub. gro- Henryka Altsteda v. Altstadiusa (* 1588 — f dzieńska, niegdyś stolica s-stwa niegrodowego, 1638) „Theologia naturalis“ (Frankfurt 1615). kościół (1527 przez Macieja Kłoczkę wzniesio- Na marginesie tego dzieła, skierowanego prze-ny) z klasztorem ks. misyonarzy (ob. zniesio- ciw ateizmowi i dość nieudolnie dowodzącego nym), cerkiew, synagoga, dom modlitwy, przy- istnienia Boga, Ł. miał podobno, „uważając nie-tułek, szkółka początkowa, 2 jarmarki doroczne dostateczność pracy“ i wyszydzając słabą argu-i targi tygodniowe. Ok. 1 100 m-ców, przeważ- inentacyę autora, położyć napis: „ergo non nie starozakonnych. Na cmentarzu grób Franc, est Deus“. Materyał oskarżenia przesłanob-powi Karpińskiego. Ongi (w w. XVI) posiadłość By- wileńskiemu Konst. Brzostowskiemu, który za-

chowców.

e. chw.    sięgnąwszy opinii Akad. wileńskiej, potępił au-

divinae“ i zażądał od króla przytrzymania winowajcy i stawienia go przed sądem. Na rozkaz Jana III Kaz. Sapieha, w-da wileński, spełnił to, a wyznaczony pod przewodnictwem b-pa inflanckiego Mik. Popławskiego sąd, pozbawił go prawa obrony i uznał za winnego zarzucanej zbrodni. Wyroku nie wykonano wskutek protestu podkomorzego brzesko - litewskiego i trybunału Litewskiego, który pozwał nawet b-pa wileńskiego z powodu pogwałcenia zasady: Neminem captivabimus. Sprawa przeszła do sejmu, który w końcu stycznia r. 1688 zagajony, 5 marca został zerwany. Ł. uwol-

Łysobyki, osada, dawniej m-ko, nad Wie- tora, oskarżył go o „Crimen laesae Majestatis przem, pow. łukowski, o 18 w. od st. kol. Leopoldów (w 1908) 1 729 m-ców (857 m. i 872 kob.), według wyznania 1 264 katolików i 465 starozakonnych. Kościół parafialny (1797 założony), szkółka początkowa, urząd gminny. Jarmarków 3. Poczta w Kocku. Prócz rolnictwa ludność trudni się garncarstwem, najmern do spławu na rzece i torfiarstwem. Ł. istniały w w. XIII. R. 1498 Jan Olbracht na prośbę właściciela, Mikołaja z Ostrowa, w-dy sandomier-* skiego, nadał Ł-kom prawo miejskie. W w.

XVII za staraniem Zbąskich istniał w Ł-kach zbór kalwiński (1629 — 1662). Od Zbąskich Ł.

przechodziły kolejno do Rzewuskich, Krasiń- niony zamieszkał w domu u siebie, przykładnem skich, Przanowskich, W r. 1831 pod Łami wy- * życiem starał się zadać kłam posądzeniom

o nieprawomyślność religijną, w kwietniu r.    (wileński), Witwicki (poznański), Popławski (in-

1688    spowiadał się i komunikował a nawet    flancki), Dąbski (płocki), Lipski (lwowski),

nową kaplicę ufundował. Wrogowie jednak nie    najgorliwszy zaś — prymas kard. Radziejowski

dali za wygraną. Przypuszczać należy, iż obok    i b-p kijowski A. Chr. Załuski. Coyer przy-

chciwości donosiciela, obok fanatyzmu i ciem-    puszcza, że „biskupi po nastąpionym ostatnim

tę godność“ i że „b-p poznański szukał okoliczności przypodobania się Rzymowi, sądząc tę być najlepszą“. Tak samo sądzi Dalerac, autor dzieła: ,,Les anecdotes de Pologne“ (Amsterdam 1699). Że w interesie Rzymu zdawało się leżeć popieranie oskarżenia, świadczy list ówczesnego nuucyusza papieskiego, Jakóba Can-telmi(1640 — 1702), który d. 2 marca napisał do kardynała Cybo z Warszawy: ,,oświadczyłem kilka razy na sesyach, na których zasiadał kardynał - prymas i biskupi, że podług wszelkiego prawa i praktyki przepisanej przez trybunał św. inkwizycyi, potrzeba koniecznie wziąć oskarżonego na tortury, żeby wyznał resztę prawdy i wspólników; lecz chociaż wszyscy byli przekonani o potrzebie tego sposobu badania, utrzymywali jednak, że użycie jego sprawiłoby wielki hałas na sejmie,, gdzie wielu, acz przeciwnych oskarżonemu, nie. pochwalało uwięzienia szlachcica prawem nie-przekonanego. Gdyby tedy dowiedzieli się, że został wzięty na tortury, jeszczeby to bardziej oburzyło umysły, i tym sposobem oskarżony uszedłby kary“ (przekład z oryg. włoskiego, Paryż 1859). Głównym oskarżycielem był Załuski, który przemawiał (por. jego ,,Mowy sejmowe przy publicznych ojczyzny obradach miane“, przedruk w Kaliszu 1734) m. in. „hor-ret animus cogitare, lingua loqui“; ,,Izami... nieszczęśliwość ojczyzny naszej należałoby opłakiwać, że takie wydała monstrum, nad które i sama Afryka straszniejszego, producere nie może“; „jakoż znalezć się może nie człowiek, ale, że starego Plauta zażyję, Legirupa, im-pudem, impurus, invereeundissimus, który to neguje w Bogu, co samże nie od kogo innego, tylko od niego samego ma?“ ; tu ,,directe pe-titur honor Boga, przy którym umierać każdy nie raz, ale kiedyby milion dusz miał, powi-nienby“; „tu... sam Bóg tollitur: a co większa nie inconsiderate. ale ex deliberatione na papierze ręka nieszczęśliwa wyraża to, na co i sama frémit natura“; spowiedź... zda się być bardziej saerilega, niżeli prawdziwa, a nie widzę też absolutionem de atheismo, której żaden prywatny nie mógł dać kapłan“; „ten grzech nec negari, nec excusari potest“; zakończył zaś mowę terni słowy: „zgadzam się... in genere poenae z Kardynałem Jego Mością Prymasem, hoc adjecto żeby tak zbrzydli we pisma wprzód ta nieszczęśliwa paliła ręka, która je pisać odważyła się“. Na to po raz ostatni przed sądem kilka słów głosem drżącym powiedział Ł., twierdząc, że jest „niewinny, zupełnie niewinny“ i błagając na wypadek skazania, „aby srogość sprawiedliwości była złagodzona

noty ogólnej, działała jeszcze zemsta Je-    na kardyualstwo mianowaniu podobali sobie

zuitów za wycofanie się z ich zakonu oraz obawa, aby pobłażliwość w tej sprawie nie naraziła ich samych na zarzut, iż „Societas peperit atheum“. W każdym razie sprawy nie umorzono; w końcu roku Ł-go schwytano i przystawiono do Warszawy na sąd sejmowy (sejm rozpoczął się d. 17 grud. 1688) a 15 lut. r.

1689    instygator Kurowicz wnosi urzędowe przeciw niemu oskarżenie, jako że napisał książkę z 15 arkuszy złożoną pełną bluźnierstw, które nie „animo disputandi“, lecz „décisive i positive“, przytacza, że sakrament małżeństwa uważa za związek jedynie, że „zakaz żenienia się krewnego z krewną nie miał u niego żadnej wagi“, „że ateizm jest najszkaradniejszą ze zbrodni“, prosi instygator o pociągnięcie go „do przykładnej kary“. Podane mu pisma oskarżony uznał za swoje, ubolewał bardzo, że w sądzie duchownym nie dozwolono mu „składać się dowodami, że wierzy w Boga“ i błagał króla, aby mu „łaskawie raczył dać obrońcę“.

urodziłem

„niezostawjający wątpliwości“ dowód,

Gdy zrazu wzbraniano się spełnić tę prośbę, przekonywał, iż sam nieraz się dziwił, że Alt-stedius „z tak lichemi, z tak bezsilnemi dowodami bytności Boga wyjeżdżał“ i dlatego je wytykał. „Zresztą — twierdził się i żyłem na łonie katolickiego Kościoła“,

że rzeczywiście jest Bóg, sformułował po łacinie: „in omni genere eutium, datur per-fectissimum. — In genere entium intellectua-lium datur ens perfectissimum quod est Deus“.

Przystał wreszcie sąd na obrońcę pod warunkiem stawienia się przed kratkami za trzy dni najdalej. Nieznany z nazwiska adwokat próbował wnieść ekscepcyę, król ją oddalił, obrońca więc d. 25 lutego wygłosił ostatecznie swoją mowę za podsądnym, w której powoływał się na jego chrześcijańskie uczynki („bogobojne rozpamiętywanie swoje przelewał na papier“,

„swój testament zaczął pisać w imię Trójcy Przenajświętszej“); zaznaczył też śmiało, że nie żarliwość o chwałę i honor Boga stały się powodem skargi, tylko chęć zysku. Odpowiedziała na to strona skarżąca między innemi, że widoczną jest w podsądnym error in intellectu et pertinacia in voluntate, że o bogobojności jego „nikt nie wie“, że „dobre uczynki nie są dostatecznem prawdziwej wiary świadectwem, bo poganie i obłudnicy zdobywają się na takież“, nakoniec że „do przysięgi, którą ofiaruje oskarżony, nie można go przypuścić, bo zaprzeczył tego, na któregoby imię przysięgał".

Rozprawy stron przeciągnęły się i nazajutrz.

Z 20 ówczesnych b-pów siedmiu tylko bezpośrednio należało do tego sądu: Brzostowski

zwykle skazanym na

„Mrok“ (1905).

Łyszozyński Adam (* 1805 w obwodzie Białostockim), lekarz i polityk. Od r. 1822 do 1825 uczył się w wydz. prawniczym wileńskim, następnie do r. 1832 zajmował się pracą na roli. Zmuszony kraj rodzinny opuścić, udał się do W. Brytanii i w Edynburgu przykładał się do nauk lekarskich, tam też w r. 1837 dyplom doktora med. osiągniął. W 1. 1838 i 1839 pełnił służbę lekarza okrętowego na statkach Kompanii Wschodnioindyjskiej. W r. 1840 był wysłany przez rząd angielski jako ajent polityczny do Serbii. Po załatwieniu spraw powierzonych sobie powrócił do Anglii, gdzie zamieszkał stale; czas pewien bawił też w Paryżu.—Por.: Kośmińskiego „Słów. lek. polskich“

Dr J. P.

(293).

Dr J. r.

dobrocią ‘ ‘, gdyż męczeńską i długą śmierć skracają męki przez uduszenie, potym palą ich zwłoki“. D. 28 lutego przyszło do głosowania. Prymas wniósł karę śmierci w mękach i płomieniach, byli tacy, którzy chcieli wyrok zastąpić ścięciem lub więzieniem dożywotniem. Na żądanie króla, Brzózka z 6 innymi świadkami wykonał przysięgę, że nie przez złość oskarżył Ł-go i jako że żadnych pism jego, mogących na korzyść podsądnego przemówić, nie zataił. Przeważyło to szalę i d. 4 marca zapadł wyrok, którego mocą Ł. przekonany „o zbrodnię“, tudzież skazany zostaje na to, że „pisma jego ateuszow-skie gdy je trzymać będzie w prawej ręce na rusztowaniu wystawionym w rynku Starej Warszawy, zostaną spalone przez kata, sam zaś obwiniony wywieziony za Warszawę, tam na gorejącym stosie żywcem spalony i w proch obrócony będzie, że „dobra jego będą połowicznie rozdzielone między oskarżyciela i skarb i ulegną konfiskacie, dworek także, w którym mieszkał winowajca i kreślił bezecne pisma ręką zbrodniczą, jako pracownia obłąkanego, ma być z ziemią zrównany, ziemia zaś, na której stał ten dworek, ma dla wiekopomnej przestrogi pozostać pusta i nierodząca“ (A. Chr. Załuski: „Epi-stolae historieo-familiares“, t. I). Nazajutrz po wydaniu wyroku, na wniosek b-pa Stan. Dąb-skiego, odprawiono w kościele ś. Jana suplika-eye uroczyste o odwrócenie gniewu Boskiego od kraju za bluźnierstwa popełnione; poczem skazaniec publiczne odwołanie uczynił, czytając na rusztowaniu, przed siedzącym b-pem Stan. Witwickim wyznanie wiary, a uderzony kilkakrotnie dyscypliną przez niego otrzymał rozgrzeszenie. D. 28 marca marszałek lit. odczytał Ł-mu wyrok, a ten zaniósł do tronu prośbę o złagodzenie kary i o ścięcie. Wywołało to zwłokę dwudniową, król prośby tej wysłuchał i d. 30 marca 1689 Ł. wyspowiadany i Sakramentami opatrzony przez jez, Nestorowicza, był na rynku Starej Warszawy ścięty, za miasto wywieziony i tam już trup na stosie spalony. Powtarzana po rozmaitych podręcznikach (np. Kariejew) legenda o torturach i spaleniu żywcem pochodzi zapewne z listu b-pa Załuskiego, który dla niezrozumiałych powodów rzecz tę całą błędnie opisał, jak to „pastwiono się naprzód na języku i ustach, któremi srogo krzywdził Boga, potym spalono rękę, dalej papiery bluźniercze; nakoniec on sam, potwór swego wieku, Bogobójca i Prawołomca, został pożarty przez płomienie błagalne“. Dodać należy, że rachuby b-pów na przypodobanie się R/.ymowi przez bezwzględność wyroku zawiodły. Pap. Inocenty XI uznał wyrok za niesłuszny, lekkomyślny i w liście własnoręcznym do Jana III potępił go (por. Jonsac: „Hist. de Stan. Jabłonowski“—Lipsk 1774).—Porówn.: „Suplika pisana przez Ł-go do króla Jana w więzieniu z Wilna“ (1688) w „Źródłach do dziejów polskich“

Malinowskiego (Wilno 1843, t. II); Anonimowa ,,Historische u. ausführliche Relation v. d. Ge-fäugniss u. Tode Cas. Liszyński wegen des Atheismi“ (1689, przedruk w Berlinie 1841; przekł. w ,,Przyjacielu Ludu“, r. X, J\° 37); Rubinkowski: „Janina zwycięzkich tryumfów“ (Poznań 1739) Seyler J.: „Acta L.“ (Królewiec 1740); Ammon Chr. Pr.: „Beitrag zur Gesch. d. idealischen Atheismus“ (Getynga 1802); Grabowski M.: ,,Źródła do dziejów polskich“ (Wilno 1843); Adr. Krzyżanowski: „Dawna Polska“ (t. II, Warsz. 1857); Tripplin Ł. —„Tajemnice społeczeństwa“ (t. I); Kraushar Al.: „Drobiazgi historyczne“. Rzepnicki Franc.: „Vitae Praesu-lum Poloniae“ (3 t., Poznań 1761—3). — Postać Ł-go wystawił Ad. Krechowiecki w powieści

M. Ab.

Łyszkowicz Wincenty, doktor, med , zajmujący się w Krakowie wykonawstwem lekarskim od r. 1617 do 1648, przez Starowolskiego do lekarzów sławnych zaliczony („Laudat. Almae acad. Cracov.“ 16); znany głównie z tego, że w r. 1617, bez powodu wszelkiego, jeno dla tego, że był dysydentem, napadli na niego studenci, pastwili się nad nim, bijąc go i wlokąc po ulicach, aby go utopić w Rudawie, co by się i stało, gdyby kilku profesorów, spotkawszy przypadkiem rozwydrzoną zgraję, nie było obroniło Ł-a. — Por.: Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. szt. lek. w Polsce“ (II, 193).

Łyszkowski 1) Stanisław, literat, rodem z Galicyi, osiadły po r. 1831 w Warszawie, gdzie zajmował się r. 1832 — 35 redakcyą „Gaz. Codziennej“, którą znakomicie podniósł. Później pisał i tłómaczył rozmaite dzieła, gospodarstwa wiejskiego dotyczące („Poradnik hodowli i weteryDaryi dla ziemianina“ 2 t., Warsz. 1839, „Hodowla koni“ 2 t., Warsz. 1842 i t. d.). Urn. r. 1844 w Warszawie.—2) Maksymilian, syn poprzedniego (* 1810 w Galicyi — f 1872 w Warszawie); po ukończeniu uniwers. lwowskiego przybył do Warszawy i pomagał ojcu w redakcyi ,,Gaz. Codziennej“. W r. 1845 nauczyciel szkół warszawskich, r. 1854 dyrektor gimnaz. realnego, a r. 1862 rektor gimnazyum w Suwałkach. Ogłosił: „Wy-

c-

NJ CO

0.4* °-

,4 'iii

;l ' il] Q-© ©*

pisy z pisarzów polskich, zawierające po większej części przedmioty realne“ (4 cz., Warsz. 1849 — 51; wyd. 2-e, część 1 —2, Warsz. 1871 — 72; nast. wyd. 1883 i 1895) i „Krótkie wiadomości z dziejów piśmiennictwa polskiego“ (Warsz. 1855).

Łyżka: 1). Znane powszechnie narzędzie stołowe, za którego pomocą jadamy dziś pokarmy płynne lub półpłynne. Ł. spółczesna wszystkim jest tak dobrze znana, że opisywanie jej staje się zbytecznem. — Ł-ek używamy przy stole metalowych: srebrnych, platerowanych, z blachy żelaznej i cynowych: rzadziej drewnianych; rogowe lub kościane zwykle służą do użytku innego. — Ł. jest narzędziem od b. dawna znanym i używanym. Assyryjczycy i Babilon czy cy wyrabiali Ł-i swe z miedzi lub bronzu, lecz nie wiemy, czy się niemi także posługiwali przy stole, natomiast posiadamy wiadomość pewną, że Ł-i E g i p c y a n dawnych, zwykle kościane, albo drewniane, o trzonku b. długim, najczęściej rzeźbionym ozdobnie, i o czerpaku stosunkowo niewielkim, nie służyły do jedzenia niemi, lecz wyłącznie do sypania kadzidła na ogień ofiarny. — W Grecji staroż. użycie Ł-ek p,oauXï], tô p,óotpov, to pmv), ponieważ zup nie jadano, przy stole było b. ograniczone, natomiast używano Ł-ek wielkich, podobnych do dzisiejszych wazowych (Jl oivo)(ÓTj), któremi z kraterów czerpano wino, aby je przelewać do kubków. — Rzymianie częściej niż Grecy posługiwali się Ł-ami przy stole, pomimo że niemi także zup nie jadali, a mieli Ł-i dwojakie; czerpak u obu był płytki, okrągły, trzonek zaś prosty, u jednych (cohlear, cochleare, cochlearium) był zakończony ostro i służył do otwierania ostryg, muszli, jaj, albo do wydobywania ślimaków ze skorupek, u drugich (ligulo) bywał zaokrąglony i płaski.—Zarówno u Greków jak i Rzymian Ł. służyła też już za miarę zadawanych leków płynnych. — Przez Rzymian ludy barbarzyńskiej jeszcze Europy poznały się z Ł-ą, lecz długo trwało zanim się jej użycie stołowe rozpowszechniło. W Kościele chrześciańskim pierwotnym, podobnie jak do dziś we wschodnim, Komunię św. podawano wiernym Ł-ą, tern tylko różniącą się od rzymskiej (cochlear), że koniec trzonka prostego krzyżem się kończył. Podobne też były Ł-i do użytku stołowego służące i przez wiele wieków postaci nie zmieniały. W Średniowieczu Ł-ek przy stole używano rzadko, ponieważ wtedy potrawy płynne, o ile wogóle na stół się dostawały, pito wprost z miseczek lub czarek głębokich, a zwyczaj ten wielokrotnie zachowywano do końca w. XVI, chociaż już wcześniej zaczęto podawać na stół zupę w miskach wielkich, z których ją każdy czerpał Ł-ą własną. Dopiero w połowie drugiej w. XVII wykwintny książę de Montausier wynalazł Ł-i półmiskowe i wazowe, a wtedy też dopiero pomału ustawać zaczęło branie własną Ł-ą zupy i potraw z naczyń wspólnych, ale zwyczaj ten, dziś powszechny, ustalił się dopiero w w. XVIII.— W dobie Odrodź e n ija trzonki Ł-ek, zachowujące wciąż postać starożytną, zaczęto przyozdabiać rzeźbą, oraz ryć na nich napisy, cyfry i herby; o wyglądzie Ł-ek takich dają nam

© N © *'"H ^ £-S g

131

* l'i

§?f

,3 0 3 © có

£

-o O

ë.2 «

ncs:2

PO *“H

© .O

N g N

© ©5? a n 4r~*

£ 2-* ci eö 3

■° N & ^ -frj o

■i 1-8

&.a oś

S-S £

■N O ttf wyobrażenie t. zw. Ł-i staropolskie, niczem nie różniące się od używanych spółcześnie w innych krajach Europy cywilizowanej, chyba tern, że napisy na nich są polskie. Napisów takich zebrał Gloger 49 i ogłosił je w „Encykl. starop.“ (III, 172 — 174), mnóstwo podobnych ułożył Mikołaj Re y (ob.). Ł-i takie, przeważnie srebrne, nieraz pozłacane, noszono przy sobie w pokrowcach skórzanych, ponieważ i w w. XVIII jeszcze, nawet w domach wielkopań-skich, obok sreber stołowych licznych i bogatych, posiadano Ł-ek zwykle tylko niewiele. Postać Ł-ek dzisiejszych ustaliła się dopiero w w. XVIII. — Por. A. Franklin „La vie privée d’autrefois. Les repas* (Paryż 1889; 35 nast.), tegoż „Variétés gastronomiques“ (t-że 1891; 64 nast.); Gloger 1. c. i A. Moszczeński „Pam. do hist. pois, w ost. latach panów. Augusta III i t. d.“ (Warszawa 1907, 87).—2) Z Ł-i do użytku kuchennego lub przemysłowego, o postaci i wielkości rozmaitej, wyrabiane bywają z drzewa, miedzi lub żelaza. — 3) Ł-ą albo łyżeczką ostrą (curette) w chir. nazywamy narzędzie mniej lub więcej podobne do Ł-i o trzonku długim, a czerpaku drobnym, posiadającym brzeg ostry,

służące do wyskrobywania tkanek przez chorobę zniszczonych.—Ł-mi zowią się też połowy kleszczy porodowych.—4) Ł-ą albo łyżeczką nazywano dawniej niekiedy wyrostek mieczyko-waty mostka (ob.) oraz dołek sercowy, czyli doły-szek.

D.

242, 252).

tok).

Dr J. P

Łyżwa, przyrząd przyczepiany do obuwia, służący do ślizgania się po lodzie. Skandynaw-czycy używali od najdawniejszych czasów Ł-ew z kości zwićrzęcych; w Europie środkowej zamiłowanie do ślizgania się po lodzie rozwinęło się dopiero w połowie w. XIX. Pierwotnie używane były Ł. stalowe, osadzone na podeszwie drewnianej, rzemieniami przywiązywane do obuwia; w konstrukcyach nowszych Ł. przytwierdzają się do obuwia szrubami, nie uciskając bynajmniej nogi. Ł-y holenderskie, o długości 30 cm. i o płaskim brzegu dolnym na 3 mm. szerokim, umożebniają znaczną szybkość w kierunku prostolinijnym; jeżeli idzie o opisywanie na Ł-ach rozmaitych łuków, Ł-y mają odpowiednie zakrzywienia. W Skandynawii i Kanadzie dla osiągnięcia znaczniejszej szybkości jeźdźcy używają żagla, przytwierdzonego na plecach, który nastawiają na działanie wiatru; przy tej pomocy szybkość dochodzi do 70 m. w ciągu 10 sekund. Do ślizgania się na powierzchni asfaltowej lub cementowej w umyślnych salach służą skating rings (ob.). Urządzano w niektórych miastach powierzchnie lodowe nawet w lecie; w tym celu wodę oziębia się za pośrednictwem zimnych roztworów solnych czyli mieszanin oziębiających, rozprowadzonych po rurach. Ł-y do ślizgania się po śniegu, używane w Skandynawii, nazywają się ski (ob.). Por. Holletschek „Kunstfertigkeit im Eisläufen“ (wyd. 4-e 1892); Schneider „Katechismus des Wintersports“ (1894); Meagher „Figurę and fancy skating*⁴ (1895).

Łyżwowy most, ob. Mosty.

ŁyŻyński, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem—podkowa srebrna ocelami na dół z jednym krzyżem kawalerskim złotym na barku, a z drugim w środku między ocelami. Nad tarczą korona szlachecka. Nadany wraz z nobilitacyą Franciszkowi i Ludwikowi, braciom Abramowiczom - Łyżyńskim, neofitom, przez Stanisława Augusta w r. 1763. —Źródło: ks. kanclerska 42a, str. 11.

Łzane gruczoły, ob. Oko.

Łzawia, mylne odczytanie przez Paprockiego zawołania herbowego C z a w i a (ob. Czewo-j a) dało początek nazwie nigdy nieistniejącego herbu. Błąd ten powtórzyli za Paprockim dalsi pisarze heraldyczni, a pod ich wpływem przeszedł nawet do niektórych wydawnictw urzędowych, np. „Pocztu szlachty galicyjskiej“, wydanego przez Wydział Stanów.

Łzawica, trawa, ob. Coix.

Łzawienie, ob. Ł z otok.

Łzawilice, naczynia- ze szkła i gliny, w której opłakujący zmarłego, w czasach przedchrześcijańskich, zbierali podobno łzy i stawiali w mogiłach obok prochów zgasłego; szklane są rzadsze, w kształcie kulek misternych, zewsząd zamkniętych, lub flaszeczek na podstawach stojących.

Łzotok (Epiphora), powolne a ciągłe sączenie się łez z oczu, towarzyszące różnym chorobom i przypadłościom ich, zwłaszcza przewlekłym; jeżeli zaś wydzielanie się takie jest zależne od przyczyn przemijających (np. ciała obce), po których usunięciu ustaje też, wtedy nazywamy je łzawieniem. Oba te stany różnią się znów od płaczu tem, że trwanie jego, stosunkowo nigdy nie długie, nie jest zależne od zmian chorobnych lub urazów oka. Ł. b. przewlekły nazywany też bywa kaprawością (lippitudo).—Por.: B. Ziemińskiege „Zarys okulistyki“ (Warszawa 1909;    109, 181, 200, 224,

Dr J. P.

Łzy (Lacrimae), ciecz swoista, wydzielana przez gruczołki łzane (por. Oko), posiadające budowę anatomiczną podobną do budowy gru-czołków śluzowych, wydzielinę ich, t. j. Ł. mo-żnaby też uważać za śluz (por. Śluzowe błony), jeno nadzwyczaj rozwodniony. Ł. składają się przeważnie z wody, b. drobnych ilości mu-cyny i białka (ob. te wyr.), nadto z soli rozpuszczonych; są bezbarwne, przezroczyste, o smaku wyraźnie słonym, dające odczyn alkaliczny. — Nerwy ( przeważnie trójdzielny i bloczkowy) wywierają wpływ niezaprzeczony na wydzielanie się łez, czego m. in. dowodzi także napływ ich wzmożony nagle pod działaniem wrażeń dusznych, zwłaszcza przykrych (płacz), jak również i podrażnienia odruchowe (np. błony śluzowej nosa, spojówki, czyli łącznicy oka i t. p.).—Ł. przez przewodziki b. drobne z gruczołów wytwarzających je, wpływają między powieki, a gałkę oczną, a zadaniem ich fizyo-logicznym jest właśnie utrzymywanie oka w stanie ciągłym wilgotności i czystości; nadmiar ich niewielki spływa przez przewody właściwe do jamy nosowej; wydobywają się zaś z pod powiek na zewnątrz tylko w razie nagłego i nadmiernego wydzielania się z powodu jakiegokolwiek, lub też jeżeli przewodziki odprowadzające Ł. do nosa ulegną zapchaniu (por. Łzo-

Dr j r.

Łzy batawskis, łzy szklane, małe bryłki szkła, zakończone wąskiem wydłużeniem i mające niejako kształt łzy, otrzymywane przez nagłe wpuszczenie kilku kropel szKła roztopionego do wody zimnej. Przez nagłe ostudzenie cząsteczki szkła przybierają ułożenie niejako naprężone, utrzymywane tylko wytrwałością warstw zewnętrznych, równowaga ich jest niestateczna i za utrąceniem ogonka rozpryskują się ze słabym wybuchem. Ob. bolońskie ftasz-I ki, s pój n o ś ć.

Dopełnienia.

Łabędzik, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem—na pagórku zielonym biały łabędź ukoronowany, w prawo zwrócony, z jabłkiem złotem w dziobie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na ogonie pawim sześciopro-mieuna gwiazda złota. Nadany Józefowi Jagielskiemu, majorowi wojska kor. non praeciso scartabellatu r. 1790 na sejmie warszawskim. Źródła: Vol. Legum IX, 198; Ostrowski. v-Łabędziogrot, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem—na murawie stoi wprawo zwrócony łabędź biały ze strzałą w dziobie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Nadany w r. 1818 przez ces. Aleksandra I Antoniemu Łabędzkiemu, franki-ście, wraz ze szlachectwem dziędzicznem.— Źródła: Jeske-Choiński „Neofici polscy“, str. 86; Ostrowski; Herbarz w manuskrypcie, przeznaczony dła hr. Kotzebue’go, przechowywany obecnie w b. Zamku Królewskim w Warszawie. D-Łabędź. Dodatek do art. Łabędź, herb, t. XLIII-IV, str. 969, rys. 12.

Łada. Dodatek do art. Łada, herb, t. XLII—IV, str. 976, rys. 13.

iw

•es

ri

ISO*

Fig. 13. Łada, herb.

tĘs —

³1|

Fig. 12. Łabędź, herb.

Łaganowski Stefan (* 1862. Po ukończeniu gimnazyum w Kielcach i wydz. przyrodniczego w uniw. Warszawskim oddał się pracy pedagogicznej i pisarskiej. Współpracownik kilku pism codziennych oraz czasopism specyal-nych („Naokoło Świata“, „Przyroda“, Ziemia“) i pedagogicznych („Przegląd Pedag.“, „Szkoła Polska“, „Nowe Tory“). Zajmował się m. in. sprawą etyki wychowawczej („O motywach etycznych przy wykładzie gieografii“ w „Szkole Polskiej“ 1907, J\e 3 i 4-, przedrukowany w czasop. czeskim „Komensky“) i przeciążenia uczniów i nauczycieli. Art. „Przepracowani“ („Gaz. Polska“, 1899; j\ę 238), powtórzony i komentowany przez pisma, przyczynił się nieco do polepszenia bytu nauczycieli szkół prywatnych, łącznie z późniejszemi artykułami w tej sprawie (np. „Dni pracy i dni odpoczynku“--

t.

na-

czasem

za-

Szkoła Polska 1907, J\s 20J. Ułożył wypisy gieograliczne: „Ziemia w opisach i obrazach“ (cz. I, 1907), oraz podręcznik gieografii ogólnej (1908).

Łagoda. Dodatek do art. Łagoda, herb, t. XLIII—IV, str. 981, rys. 14.

«VG

Fig. 14. Łagoda, herb.

Łekno. Dodatek do art. Łekno, herb, XLIII — IV, str. 1024, rys. 15.

on

Fig. 15. Łekno, herb.

Łoboda Archory (błędnie Grzegorzem zywany), watażka kozacki z końca w. XVI. Imię Ł-y stało się głośnem w Rzplitej, z powodu jego łupieżczych najazdów i szeroko idących zagonów rozbójniczych, sięgających od Bra-cławszczyzny aż w głąb Litwy. Burzliwe umysły lub męty społeczne tłumnie zalegające Niż Dnieprowy, nieujęte w karby karności, już przed Batorego wytwarzały najazdy liczne, prowadzone przez śmiałków, nieraz bardzo odważnych, niepozbawionych zdolności, ale nie posiadających myśli politycznej, szukających łupu i nasycenia żądzy zemsty osobistej. Batory jęty wojną z Moskwą (które to walki dostarczały niemałego pola do łupieztw) nie miał czasu na ujęcie w karby posłuszeństwa żywiołów kozackich. Nawet ścięcie Podkowy, wodza najazdów kozackich na Wołoszczyznę, nie wstrzymało wtargnięć zuchwałych na terytorya tureckie, a gdy Batory posłał do Kozaków ze stanow-czem napomnieniem posła, oni go utopili. Swawola ta niczem niepowstrzymana, i sama nie-hamująca się, wzmaga się za Zygmunta III. Występują na widownię coraz to nowi watażkowie. Jednocześnie na falę wydarzeń wypływają dwaj watażkowie, Ł. i Semen Nalewajko. Pierwszy grupuje około siebie żywioły kozackie starsze, drugi młodzież. Obaj wyróżniają się uzdolnieniem, odwagą, pociągają siłą i pięknością niezwykłej swej budowy. Ł., olbrzymiej postawy, prześcigał wzrostem innych a dzikością i grozą spojrzenia przerażał swych mołojców, których umiał utrzymać w posłuchu twardą dłonią. Ł., gdy ukazał się na widowni wypadków krwawych i wypraw łupieżczych, współzawodniczy z Nalewajką. Są między nimi niesnaski o władzę. Wspólne niebezpieczeństwa lub wspólne korzyści uspakajają zwaśnionych, lecz nienadługo. Ł. prowadził do boju siczowni-ków zorganizowanych. Nalewajko przewodniczył żywiołom samopas idącym, najburzliwszym, z instynktami najbardziej łupieżczymi. Gromady zbrojne Ł-y były zastępami wybornych bojowników, których umiał do boju zaprawiać i, poniekąd przynajmniej, utrzymać na wyżynie prawie rycerskiej, acz celem ich wypraw było łupieztwo lub zadośćuczynienie zemście osobistej. Pierwsze wyprawy Ł-y szły na dolny Dunaj, do Multan. Ponawiać ich nie zdołał; wstrzymywała go przewaga oręża Zamoyskiego. Rozpuścił przeto zagony swe po Ukrainie, a gdy ta, mało wtedy zaludniona, nie dostarczała łupu większego, posyłał część swych sił na Litwę, pod jakimciś Sawułą. Obok Ł-y w wyprawach, czy do Multan, czy w granicach Rzpltej, spotyka się imię Saski, jego ulubieńca, którego mieni wciąż pułkownikiem, siebie tytułując atamanem. Szlachta litewska napad na Minszczyznę odparła, zapewne z większemi stratami kozactwa; wówczas i Zamoyski powołał z Multan Żółkiewskiego, ażeby koniec położyć zawierusze trapiącej szerokie przestrzenie Rzpltej, od Mińska litew. przez Wołyń do Bracław-szczyzny. Wobec sił prowadzonych przez Żółkiewskiego współzawodnicy łączą się w jedną gromadę znaczną, która wprędce pobita została pod Ostrym Kamieniem, gdzie niemało padło kozactwa; Sasko, jeden z czynniejszych watażków, zginął, a Ł. i Nalewajko ciężko byli ranni. Cała siła krwawej swawoli uznała Ł-ę głównym wodzem po tej porażce krwawej. Mniemano, że uratuje to położenie. Ł. był wprawdzie uzdolnionym wodzem, przesunął się w swej już o-bronnej pozycyi za Dniepr, by tamecznymi, bardziej dzikimi żywiołami zapełnić swe szeregi, uszczuplone z powodu klęski pod Ostrym Kamieniem, długo wszakże ostać się nie zdołał wobec sił Rzpltej, pod wodzami biegłymi, jak hetman poi. Żółkiewski, a pod nim kniaź Ro-żyński, Karol Chodkiewicz, Jerzy Struś star. bracławski, i in. Zresztą niezgoda wewnętrzna

nurtowała w obozie kozackim. Nalewajko rze- M. Bielskiego, u Heidensteina „Rer. Pol.“ XI— komo zależnym uznawał się w tej fazie walki od Ł-y, zawiść go wszakże trapiła; miał zwolenników tajemnych, którzy, mało ważąc karność i przysięgi, gotowi byli przy lada sposobności obalić Ł-ę i ponownie powołać Nalewajkę na atamana naczelnego. Ł., przewidując dalsze klęski, zawiązał rokowania pokojowe z wodzami Rzpltej, której wojska oddzielone były Dnieprem od obozu kozackiego. Ł. przeprawiał się przez rzekę do przednich czat polskich. Struś z nim „traktował, ale się nie mogli strakto-wać“. Wobeć tego Ł. posunął się w głąb Za-dnieprza, gdzie nad Sułą, blizko Lubien, kozacy zamknęli się w taborze mocno ufortyfikowanym nasypami ziemnemi. Kilkanaście dni w maju i czerwcu r. 1595 trwały do tych warowni szturmy, zaznaczone z obu stron męstwem i zaciętością. Położenie kozaków stawało się rozpaczliwem, rycerstwo odcięło ich od wody, od drzewa i od łąk, a więc od żywności dla koni: padali w warownym taborze ludzie i konie, jak mrowie, co roznieciło wśród nich jeszcze srożej rozterki. Za namową tajemną Nale-wajki rzucono się na Ł-ę, przypisując mu klęski ówczesne, podejrzywając o zdradę. Sądzono go i ścięto przy końcu maja r. 1595. Zginął więc Ł. z ręki współbraci, z których liczni byli tem oburzeni, nie mogli jednak przeszkodzić, wśród ogólnego rozjątrzenia. Dziwna ta walka posiadała podnietę niemałą w knowaniach domu Habsburskiego, który, acz spowinowacony z Zygmuntem III, pragnąc Polskę osłabić i wplątać ją w wojnę z Turcyą, podniecał kozaKów do rokoszów. Umieli trafiać posłowie cesarscy na Zaporoże, z darami i obietnicami, z buńczuka-mi, trąbami srebrnemi, umieli schlebiać watażkom, tytułując ich hetmanami i wmawiając, że są sprzymierzeńcami cesarza. Wzbijało to w dumę owych watażków, dawało im podnietę do oporu, budziło nadzieje niedające się ziścić w umysłach prostaczych, w osobnikach zdziczałych, żądnych sławy, lecz przedewszystkiem łupu.

XII; Pszonki „Res memorab. dign.“ (rękp. w Ossolineum); w „Zbiorze Pam.“ hr. Włodz. Platera. — Aug. Bielowski opracował studyum „Ł. i Nalewajko“ („Tyg. 111.“ 1861).

Łodzią. Dodatek do art Łodzią, herb, t. XLV—XLVI, str. 14, rys. 16 i 17.

M. D.

V-J

Fig. 16. Prototyp h. Łodzią.

Fig. 17. Łodzią, herb.

Łopaciński Hieronim, filolog, badacz polszczyzny i starożytności polskich, ludoznawca i pedagog (* 30 wrześ. 1860 —f 24 sierp. 1906 w Lublinie). Pochodził z ziemi Kaliskiej, ze wsi Ośno Górne, w pow. Nieszawskim; nauki gimnazjalne pobierał w Kaliszu, następnie od r. 1879 kształcił się w uniwersytecie warszawskim, na wydziale filologiczno-historycznym, który ukończył w r. 1883 ze stopniem kandydata filologji; tamże otrzymał medal złoty za rozprawę p. n. „Charakterystyka osób w komedjach Tereneju-sza“. W tymże r. 1883 został nauczycielem języków starożytnych w gimnazjum 3-im w Warszawie, a w 1884 przeniesiony jako nauczyciel tych języków do Lublina, gdzie pozostawał przez lat 22; nadto wykładał w tymże gimnazjum dodatkowo język polski, niemiecki, historyę powszechną i gieografję, w ostatnich zaś latach w miejscowej szkole handlowej język polski. Obok zajęć nauczycielskich, wolne od nich

Żółkiewski w zdobytym później taborze Ł-y i Nalewajki, nad Sułą, znalazł dowody dotykalne tych knowań rakuskich. Wśród watażków było sporo materyału na rycerzy prawdziwych, gdyby nie zeszli na bezdroża rozboju. Starowolski o Ł-dze mówi, że był mężny, uzdolniony w rzemiośle wojsko wem i szczęśliwym w bojach z muzułmaństwem i Wołochami, że był gościnnym, słowo dotrzymującym, pomimo licznych trudności, acz przytem nieokrzesanie i otoczenie, wśród którego urósł i przebywał, pomnażało w nim skłonność do pijaństwa i rozpusty. Idealizowanie watażków kozackich.—Ł-y i in. —przez naszych poetów z okresu romantyzmu, wraz z ówczesną nieznajomością dziejów kozaczyzny, spaczyły prawdę historyczną, wytworzyły teorye chwile poświęcał badaniom i pracom nauko-najzupełniej fałszywe o „ucisku“ kozaków i rzu- wym, do których w bardzo wczesnej młodości ciły światło mylne na całość ruchów kozackich, rozwinął zamiłowanie. Przedmiotem tych badań —Materyły do Ł-y spotykamy : w kronice j była rozległa dziedzina filologji i historji. Wszy-

Wielka Ënc. Powsz. Ilustr.Ser. I. Tom XI-V. Zeaz. 354b.

stko, co dotyczy wiedzy kraju ojczystego: jego przeszłość dziejowa, pomniki kultury, literatura, język, lud, jego życie, zwyczaje, mowa, umy-słowość — wszystko to wchodziło w zakres badań uczonego. Badania zaś i poszukiwania swoje prowadził umiejętnie, opierał je na materjale pewnym, docierał do źródeł, często nieznanych i przez nikogo nietkniętych, umiał z nich korzystać krytycznie i tą drogą dochodził do wniosków, zdobywał prawdę, lub do jej rozjaśnienia się przyczyniał. Język ojczysty, poznanie jego przeszłości i rozwoju historycznego przedstawiały dla niego jedno z zadań najbardziej wdzięcznych i ważnych. Ażeby móc badania w tym zakresie prowadzić naukowo i z należytą korzyścią, Ł. zabrał się przedewszystkim do grun-towniejszych studjów przygotowawczych, z uniwersytetu bowiem warszawskiego wyniósł pod tym względem zaledwie ogólnikowe i bardzo powierzchowne wiadomości naukowe. Przyczyna tego zjawiska spoczywała w samym ustroju uniwersytetu. Gdy bowiem z zamknięciem Szkoły Głównej w r. 1869 katedrę języka polskiego zniesiono, pominięto ją również i przy organizacji nowego uniwersytetu i przez cały czas istnienia tej wyższej uczelni w Warszawie katedry tej nie otworzono, — rzecz prosta — z widoczną szkodą dla nauki filologji słowiańskiej j w samym uniwersytecie i z niemniej wyraźną j a dotkliwą krzywdą społeczeństwa polskiego. Ł. po ukończeniu uniwersytetu braki swoje w dziedzinie tej nauki, dzięki własnej pracy i wytrwałości, potrafił uzupełnić tak, że mógł dalej nietylko śledzić postęp nauki, ale i czynny w tym postępie brać udział. Jednocześnie, obok studjów w okresie kształcenia się, Ł. rozpoczął zbieranie materjału słownikowego , zapisując wyrazy godne uwagi, czy to w rękopisach i drukach spotykane, czy też w mowie ludowej dotąd używane. Pracę tę prowadził i dalej w ciągu swoich poszukiwań historycznych, jako też podczas podróży i wycieczek, prawie corocznie do różnych okolic etnograficznego obszaru Polski odbywanych. Zwiedzając Mazury Polskie, Kaszuby, Śląsk, księstwo Cieszyńskie, źródła Wisły, zapoznawał się z mową ludu, jego zwyczajami, stanem kultury i twórczością umysłową. W wycieczkach bliższych po kraju miał zawsze na pamięci biblioteki i zbiory prywatne, przezierał je okiem miłośnika i biegłego znawcy, i miewał szczęście niejeden osobliwy i cenny druk dawny, albo rękopis nieznany z ukrycia wydobyć, by go następnie ogłosić lub dla pożytku nauki opracować. W ten sposób odnalazł egzemplarz nieznanego bibljografom „Sądu Parysa“, najdawniejszej gry polskiej drukowanej w r. 1542, którą wydał następnie w dokładnym przedruku z podobiznami tekstu i rycin, wraz z językowym opracowaniem (1897 w „Pracach filolog.“). Do takich zdobyczy w poszukiwaniach zabytków języka i literatury należy t. zw. „Mammotrectus“ z r. 1471, t. j. zbiór rękopiś-mienny trudniejszych wyrazów Pisma św., objaśnianych po łacinie z tłumaczeniem polskim, a więc zawierający obfity materjał językowy polski z wieku XV. Opracowanie naukowe tego zabytku Ł. znacznie już ku końcowi posunął. Zgromadził także bogaty zbiór dokumentów i materjałów do dyplomatarjusza miasta Lublina od początku wieku XIV (od 1317) i innych miast, i nad przygotowaniem do druku tego dzielą w ostatnich latach gorliwie pracował. Posiadał materjały do dziejów cechów lubelskich i innych, do apokryfów polskich od wieku XV, do studjum porównawczego o przysłowiach łacińskich i polskich, odpisy nieogło-szonych dotąd zabytków języka staropolskiego z wieku XV i XVI, przyczynki do dziejów sztuki i przemysłu w Polsce i wiele innych. — Prace Ł-go, drukiem ogłoszone, dotyczą głównie języka polskiego, ludoznawstwa i starożytności

Pig. 18. Łopaciński Hieronim (z fotogr.).

polskich. Do zakresu j ęzy ko zna wst w a polskiego należą wydania zabytków dawnej polszczyzny wraz z ich opracowaniami, oraz prace słownikowe; a m. in. zabytki: „Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki jęz. polskiego w końcu w. XV i początku XVI“ (w ,,Prac. filol.“ IV, 1893 i osob. odb.), z dwiema podobiznami; „Kilka zabytków języka staropolskiego“ z podobizną światłodrukową „Pieśń o zwiastowaniu“ i in. („Prace filol.“ IV iV, 1893 i 1895; podpisany tutaj pseudonimem „Rafał Lubicz“, ze względu na bezpieczeństwo stanowiska nauczyciela gimnazyum, którego dyrektorem był Sięgalewicz); „Sąd Parysa, króle-

wydany w r. 1901. W roku tym na wystawie lubelskiej rolniczo-przemysłowej Ł. urządził dział naukowy, jako też dział rękopisów i druków na wystawie sztuki i starożytności tamże. Jego pióra są też katalogi i sprawozdania z działów: etnograficznego i archeologji przedhistorycznej na wystawach r. 1901 w Lublinie. Ł. był współpracownikiem „Słownika języka polskiego“, wychodzącego w Warszawie, „Wielkiej Encyk-lopedji powsz. ilustrow.“, „Encyklopedji kościelnej“ i „Encyklopedji staropolskiej“ Glogera. Umieszczał artykuły naukowe i recenzje w licznych czasopismach polskich warszawskich i prowincyonalnych, jak „Bibljot. Warsz.„Ateneum“,

„Światowidzie“ skiej“, „Ziemi Lubelsk.“ szaninie

„Tyg. Ilustr.“,

> >i

wica Trojańskiego, 1542, najdawniejsza gra polska drukowana“ („Prace filol.“ V, 1898). Tu także należy cenna jego rozprawa o języku „Figlików Reja“ zamieszczona przy wydaniu tych wierszy w pięknej podobiźnie w r. 1905 ku uczczeniu czterechsetnej rocznicy urodzin Reja.

Prace słownikowe: „Przyczynki do nowego słownika jęz. polskiego“ (cz. I, 1892 i cz. II,

1900 w „Prac. filol.“ t. IV i V), obejmujące obfity zbiór prowincyoualizmów z różnych ziem polskich, oraz wyrazów z terminologii górniczej, rybackiej, flisackiej i in. Pierwsza częśc tej pracy była odznaczona nagrodą im. Lindego przez Akademię Urn. krakowską; „Głosy polskie, zawarte w rękopisie z kazaniami łacińskiemi z połowy wieku 15-go“ (Kraków 1893, odb. z t. V „Sprawozdań kom jęz. Ak. Urn.“), cenny i wybornie opracowany przyczynek do słowo-zbioru starej polszczyzny; „Najdawniejsze słowniki polskie drukowane“, oraz „Przyczynek do słownictwa z wieku 16-go“ („Pr. filol.“ V, 1898).—

Drugi dział prac Ł-go tworzą badania ludoznawcze. Zajmując się ludem wiejskim, jego życiem, zwyczajami, obrzędami, jego twórczością umysłową, zapisywał przy każdej sposobności pieśni i podania ludowe i skrzętnie je gromadził jako materjał do badań naukowych.

W ożywionym ruchu, który się skupiał przez lat kilkanaście od r. 1887 około redakcyi „Wisły“, czasopisma gieograficzno-etnograficznego, Ł. brał czynny i bardzo znaczny udział. W rocznikach „Wisły“, począwszy od t. 3-go (1889), drukował mnóstwo przeglądów i sprawozdań z książek polskich, oraz czasopism i dzieł ludoznawczych z literatur obcych: niemieckich, czeskich, ros-syjskieh, bułgarskich i i innych. Jeżeli Karłowicz jako redaktor i kierownik był duszą „Wisły“, to niewątpliwie Ł. był najpilniejszym i najwytrwalszym współpracownikiem tego pięknego i świetnie prowadzonego czasopisma. Z obszerniejszych prac umieścił w Wiśle ułożony przez siebie kwestjonarjusz p. n. „Sobótka“

(1891, t. V), zawierający 195 pytań tego starego obrzędu dotyczących. W Wiśle także, a następnie w osobnej książce p. u. „Życie i prace Jana Karłowicza, 1836--1903“ (Warsz.

1904), którą redagował wspólnie z E. Majewskim, opracował kilka działów; z tych najobszerniejszy „Ludoznawstwo, mitologja, kultura pierwotna“ (str. 192 — 294) poświęcony jest rozbiorowi prac i ocenie zasług Karłowicza w tych dziedzinach nauki. — Liczne są również prace i drobne przyczynki Ł-go, odnoszące się do starożytności polskich, ,jak oto: „Z dziejów cechu mularskiego i kamiennego w Lublinie“, z cynkotypami w tekście i tablicą (odb. ze „Sprawozd. Komis, do badań hist. sztuki w Polsce“ t. VI Kraków 1899); „Mons Reipublicae Polonia A. 1578, obrazowana ale-gorja polityczna z czasów Stefana Batorego“

(Krak. 1902, odb. z t. VII „Sprawozd. Kom. hist. szt.“); „Najdawniejszy widok Lublina r. 1618“,

»Pamiętniku literac.“, Wędrowcu“, w „Gazecie Lubel-

Kalend.Lubels.“, ..Kali-

,Gaz. Radomskiej“ i wielu in. Do prac krytycznych obszerniejszych należą tu: O „przekładzie Korneljnsza Neposa, dokonauym przez prof. A. Mierzyńskiego“ („Bibi. Warsz.“ 1884), o „Gramatyce języka polskiego A. A. Kryńskiego“ („Ateneum“ 1901); „Oskar Kolberg i ostatnia jego praca“ („Ateneum“ 1890), oraz życiorys Kolberga w t. I «Albumu zasłużonych Polaków*; „Życie i prace Lucjana Malinowskiego, prof. filologji słowiań. w uniw. Jagiellońskim“ (Warsz. 1898, odb. z„Tygodn. niedzielo.“); ocena zasług J. Karłowicza na polu ludoznawstwa w książce zbiorowej „Życie i prace J. Karł.“ (Warszawa 1904J; życie i prace Staszyca przedstawił w gazecie „Ziemia Lubelska“ (marzec 1906, nr. 44— 54), z powodu 80-ej rocznicy jego zgonu, oraz w artyk. „Grób Staszyca na Bielanach pod Warszawą“, drukowanym w tygodniku ilustr. lwowskim „Nasz Kraj“ (zesz. 5-ty, 4 sierp. 1906). Była to ostatnia praca drukowana Ł-go; w trzy tygodnie potym zakończył życie w Lublinie, wskutek nieszczęśliwego wypadnięcia z bryczki, uniesionej przez wystraszone konie i śmiertelnego poranienia. Praca pedagogiczna Ł-go, gorliwa i sumienna, płynęła ze szczerego źródła miłości nauki i gorącej chęci szerzenia oświaty. Oprócz nauczania w szkole, umiał i po za jej murami obudzić w młodych umysłach zamiłowanie do rzeczy swojskich, do poznawania kraju ojczystego w jego przeszłości i teraźniejszości, do cenienia nade wszystko mowy ojczystej. Żywe słowa, któremi szczepił poczucie potrzeby nauki i pracy dla niej, wypowiadane z wielkim przejęciem, nieraz z zapałem, były dla niejednego zachętą i podnietą do zajęć naukowych na wytkniętej drodze, według rad i wskazówek, przez Ł-go udzielanych. — W życiu umysłowym Lublina, w jego ruchu piśmienniczym ostatnich lat kilkunastu Ł. był czynnikiem dodatnim, postacią wybitną i ogólnie cenioną. Przeszłość starożytnego grodu ze wszystkiemi jego zabytkami i pomnikami znał wybornie i źródłowo; według utartego wyrażenia „Ł. był żywą kroniką Lublina“. W roztrząsaniu zagadnień i spraw ogólniejszego znaczenia, społecznych i naukowych,

dentem od r. 1900.

brał czynny udział, służąc zawsze swą wiedzą i wskazówkami rozumnemi. Oddawna nosił się z myślą stworzenia biblioteki miejskiej w Lublinie. To też rodzina najbliższa nieboszczyka chętnie przyczyniła się do urzeczywistnienia tej szlachetnej jego myśli i przychyliła się do projektu utworzenia z bogatego księgozbioru Ł-go stałej biblioteki publicznej Lublina, — obecnie otwartej już od lat kilku do użytku mieszkańców. Pozostałe zaś rękopisy i prace niedokończone powierzono opiece Akaderaji Umiejętności w Krakowie, której Ł. był członkiem korespon-

A. Ant. K.

Łubieński Henryk, syn ministra Feliksa (* 11 lipca 1793 w Pradze Czeskiej — f 16 wrześ. 1883 w Wiskitkach). Odbywał nauki w warszawskiej Szkole prawa. W wieku lat 19, wysłany z rekomendacyi ojca z bardzo ważnemi dokumentami do rządu saskiego, umiał przedrzeć się ostrożnie i wypełnił polecenie.

Po kongresie wiedeńskim osiadł w Krakow-skiem i oddał się cały podniesieniu poziomu gospodarczego majątków, odrywany od tych zajęć obowiązkami posła na sejmy Królestwa.

Jest radcą Dyrekcyi Głównej T-stwa Kred. Ziemskiego; Lubecki wtedy, 1826, dostrzegłszy jego ruchliwość obok innych zalet, powoływa go do prac przedwstępnych podczas organizowania Banku i oddaje mu kierownictwo jednego z wydziałów, handlowego. Ł. nie poprzestaje na tych czynnościach, ale wraz z braćmi zakłada dom haudlowo-komisowy pod nazwą Bracia Łubieńscy i S-ka. Podczas wybuchu powstania listopadowego wraz z bratem swoim Tomaszem (ob.) pomaga koledze, wiceprezesowi banku, Józefowi Lubowidzkiemu przenieść byłego naczelnika tajnej policy i, osławionego Mateusza Lubowidzkiego, z lazaretu ujazdowskiego (d. 15 stycz. 1831) i ułatwia mu ucieczkę. Oburzenie powszechne było tak silne, iż Chłopicki, acz rzecz dokonywała się z jego wiedzą, musiał dodać straż Ł-u i pociągnąć go do odpowiedzialności. Morawski we wspomnieniu pośmiertnem („Kur. Poznański“ 1883) podnosi, iż podczas całego powstania Ł. jest czynny na swoim urzędzie: zakłada i urządza fabryki prochu, zbiera saletrę z niższych części murów miejskich, zakłada warsztaty odzieży i obuwia dla wojska, a przez swoją znajomość stosunków handlowych ułatwia sprowadzanie z zagranicy płótna, sukna, prochu i broni, która przybywała porozbierana w kawałkach.

Wiele jest w tern przesady: Ł. był tak ścigany przez opinię publiczną, iż był zupełnie nieczynny co do swoich obowiązków w Banku, jakby zawieszony; szuka wprawdzie sposobów reha-bilitacyi: jest obecny na polu Grochowskiem, gdzie staje przy szwadronach poznańskich, dzięki stosunkom osobistym, które go łączyły z T. Działyńskim i Bern. Potockim. Kiedy depozyty Banku Polskiego zostały odwiezione na Pragę (d. 6 wrześ. 1831), stamtąd do Modlina, a później do Torunia, Ł. staraniem swojem powraca je do Warszawy. Wypływa na widownię jako działacz w okresie rządów Paskie-wicza, tworząc jako vice-prezes Banku Polskiego z J. Lubowidzkiin, prezesem, duumwirat, który od d. 24 stycz. r. 1832 do d. 11 paźdz. r. 1842 będzie trząsł Bankiem. A chyba nie miał przymiotów potrzebnych: ruchliwy, rzutki nawet, zamiast rozwagi trzeźwej i głębokiej znajomości potrzeb kraju, kierował się poniekąd temperamentem, był raczej spekulantem niż rozumnym inicyatorem; bodaj chodziło mu więcej o dekoracyę niż o melioracyę, jak kiedyś odezwał się z innego powodu Marc. Badeni, a niewątpliwie dbał więcej o wzbogacenie się własne niż o utrwalenie przemysłu statecznego. Nieznany pamiętnikarz („Kartki z dziejów Banku polskiego“ Dod. mieś. do „Prz. Tyg.“ 1885, półrocze II) kreśli sylwetkę „Napoleonika“, jak przezywano Ł-go, barwami niezmiernie czarne-mi: szlachcic wdzierający się do zyskania rozgłosu i sławy... typ rubasznego szlachcica... osłaniał głowę aksamitnym biretem w formie siodła, mającym naśladować koronę hrabiowską; dbający, ażeby urzędnicy byli ogoleni, sztywnie wyprężeni, ale puszczający im płazem przekroczenia poważne. W r. 1833 Ł. do obowiązków swoich prezesa za przyzwoleniem ministra przyłącza departament górniczy i na tern stanowisku rozpoczyna swoją działalność gorączkową, ale nie wytrawną, nad uprzemysłowieniem Królestwa: zwłaszcza zaś górnictwa (Suchedniów, Starachowice, Zagdańsk, Bobrza i Dąbrowa), a nadto na własną rękę podejmuje różne zamiary: zakłada pierwszą cukrownię w Królestwie, w Guzowie, należy do spółki, która powoła do życia zakłady żyrardowskie, kupuje dobra Ostrowieckie i wznosi Klimkiewiczów, kupuje od Puchałów lasy Zaklikow-skie i zakłada osadę fabryczną Irenę, nakoniec nabywa dobra Lubartowskie ; ale upadek przeszkodzi dalszym zamiarom stworzenia tam ogniska przemysłu. Ł. wchodzi w stosunki z Co-querilem, największą firmą wyrobu machin w Belgii. Fundusze osobiste nie wystarczają na te cele: zapożycza się więc w Banku i wogóle korzysta z jego funduszów, nawet pożycza domowi handlowemu Łubieński w Gdańsku, co również było przekroczeniem. Umie zyskać zaufauie i uchodzi za zdolnego bardzo statystę gospodarczego; w społeczeństwie tworzyły się legendy o jego pracowitości, stróże Ogrodu Saskiego mieli go widywać opartego o kratę żelazną i śpiącego ze zmęczenia w nocy, gdy powracał z Bauku; w Banku przesiadywał nocną porą. Już w r. 1835 Niepo-kojczycki (ob.) wystąpił przeciw zamiarom Ł-go i dowodził, iż Bank nie mocen czynić z własnej woli tak znakomitych nakładów, ale został przeniesiony na urzędnika do „szczególnych poleceń“ w biurze Namiestnika. Ł. był panem położenia, otrzeźwienie jednak wzrastało w mia-

rę tego, jak wychodziła na jaw niezdolność Ł-go do oryentowania się w danych warunkach. Zwłaszcza w samym Banku nieufność rosła, ku czemu przyczyniało się postępowanie wice-preze- ! sa, który nie znosił osób niepłaszczących się przed nim, a niekiedy darzył zaufaniem szarlatanów, jak belgijczyka Habicha. Doszło nawet do sceny gwałtownej pomiędzy Ł-im a młodym Jan. Lipskim, który wyrzucił zwierzchnikowi wiele grzechów, już uatury poważniejszej. Nako-niec przyłapanie urzędników na malwersacyach przy paleniu wycofywanych banknotów oraz podczas losowania premii wydawanych na obligacje r. 1830 — 31 wywołało zarządzenie re-wizyi całej działalności Ł-go i Lubowidzkie-go. W październiku r. 1842 zawieszono ich w czynności, wyznaczono komisyę pod kierownictwem gen. Rautenstraucha dla zbadania j winy i osadzono w Zamościu. Jednocześnie uległy likwidacyi kupione przez Ł-go majątki: Ostrowiecki, Zaklikowski i Lubartowski, a ponieważ nie pokryły zobowiązań i strat, Ł. pozostałe 11 000 000 złp. zabezpieczył na Guzowie. — Ł. odpowiedział majątkiem swoim i za winy Lubowidzkiego. Oskarżono obu o przekroczenie pełnomocnictw w zakresie rozporządzania funduszami Banku. Sprawa zakończyła się względnie łagodnie: z okazyi 50-let-niego jubileuszu służby swojej Paskiewicz w r. 1850 wysłał Lubowidzkiego na lat trzy do Orła, Ł-go zaś do Kurska. Ł. powrócił z zesłania w r. 1854 i odtąd nie wychylał się po za obręb życia prywatnego.

Łubieński Józef (* 1797 w Zagości), syn ministra Feliksa. Po ukończeniu nauk osiadł w Poznańskiem. W r. 1821 ułożył melodramat, grany na weselu ks. Mich. Ogińskiego, muzykę do niego dorobił Kozłowski. W Gdańsku założył dom handlowy pod firmą Łubieński i na nim stracił majątek. Napisał: „Katechizm rz.-katolicki“ (Warsz. 1854), oraz „Katolickie nabożeństwo na wszystkie niedziele“ (Warszawa 1852, 1859, 1865).

Łubieńskich. Dodatek do art. Łubieńskich hr. herb, t. XLV—XLVI, str. 73 (ob. kliszę, szp. 2-ga).

Łuszczewska. Dodatek do art. Łuszczewska Jadwiga (Deotyma), t. VLV-XLVI, str, 96. Portret, rys. 20.

-v|

Mi

Fig. 19. Łubieńskich hr. herb.

Tm.

L. K.

Red.

Fig. 20. Łuszczewska Jadwiga (z fotogr.).

Vii

: '■■■ l) -•    ,v    : h« 1h■■ "k.'i.iih't

!

«

iS ■

!

?

4

r,

J.

•' i.

\

i

i •

r    *

&.

• *

*

; -i

..

■ ij

■

V

..

-

'•{

-• V:

\

V

' '

V-

V !»

*

.{

' \ .

(M)

K. A.

Mo-

(7i

000

r,. K.

M. Dwunasta litera alfabetu łacińskiego, w abecadle polskiem 19-ta. Pierwotnie litera M miała kształt odmienny o pięciu laskach przypominający nieco greckie p., a przechowany po części w napisach staro-ital-skich. Spółgłoska M wymawia się zapomocą zwarcia warg (mniej lub więcej energicznego), przyczem podniebienie miękkie opuszcza się i ton, wytworzony przez równoczesne drganie strun głosowych w krtani, wydostaje się na-zewnątrz przez jamy nosowe, co nadaje tej spółgłosce charakterystyczne zabarwienie nosowe. Jestto więc spółgłoska nosowa. Ze względu na mechanizm fizyologiczny wymawiania jest ona zamknięta, chwilowa; akustycznie zaś jest trwała. Zwykle spółgł. M jest dźwięczna (głośna), podobnie jak N, L, Ł, po spółgłoskach głuchych na końcu wyrazów staje się bezdźwięczną, głuchą (cichą). Różnica między M dźwięcznem i głuchem nie odpowiada wszakże różnicy między slabem b i mocnem p, między w i / i t. p., jest oczywiście mniejsza. Tę swoistość spółgłoski M, zarówno jak N, L, Ł, R, oznacza gramatyka tradycyjnym terminem spółgł. płynnej. Tak zw. spółgłoski płynne mogą być wymówione (dzięki swojej dźwięczności) w połączeniu z innemi spółgłoskami bez samogłoski, czyli mogą tworzyć same podstawę zgłoski. Nazywamy je wtedy zgłoskotwórcze-mi czyli sonantami (ob.).

M jako cyfra oznacza w greckim 40, w łacinie (właściwie Cło) 1000, MM = 2000. W rękopisach łac. =• Marcus, Manlius, Magister, Monumentum, Municipium. We Francy i M = Monsieur, MM — Messieurs; M’ = szkoc. Mac. M (pisane) oznacza skróć, dla marki, m— metra; M na cedułach londyńskich ney, p, w mikroskopii = mikromilimetr 0.001 milim.). Na monetach fr. oznacza miejsce bicia monety Tuluzę- M na krzyż położone: Marsylię; na mon. hiszp. M ukoronowane: Madryt. W gram. M zamiast masculinum, w muzyce (fort.)—mano lub main, w grze organowej: manuał. M. A. — Magister artium; M. B. w Anglii = Medicinae Baccalaureus, również = Musicae Baccalaureus; M. C. = mio conto (wł.), w Amer. Płn. === Member of Congress; m. d. = mano destra lub main droite; M. D.=Mediciuae Doctor; m.d.s. dawniej na receptach = misce, da, signa (zmieszaj, daj, oznacz). M. d. R. w niem. — Mitglied d, Reichstags (członek sejmu); m. g. = main gauche; M. I. C. E. w Anglii = Member of the Institution of Civil Engineers; m. m. = mutatis mutandi; m. p. lub m. pr. = mensis praeteriti (zeszłego miesiąca); M. P. w Angl. = Member of Parlement; M. R. A. S. = Member of the Royal Asiatic Society, zaś M. R. G. S. = M. of the R. Geographical S.; m. s. lub m. sin. = mano sinistra (wł. = lewą ręką). M. S. =* manuskrypt.

Ma: 1) bóstwo egipskie. Wyraz ten oznacza „prawdę“, a w zastosowaniu do kosmosu, zwycięstwo ładu nad zamętem, dobra nad złem. Rola bóstwa słonecznego, według Egipcyan, polegała na podtrzymaniu życia stworzeń, jego ukazanie się codzienne jest wyrazem ciągłego tryumfu nad wpływami zakłócającemi porządek. Z chwilą wejścia słońca rozpoczynało się panowanie bogini M., t. j. „prawdy“. 2) Bogini księżyca i wojny w Kapadocyi. Straoon zestawia ją z Artemidą, świątynia jej najsławniejsza znajdowała się w Komanie (ob.), a podczas uroczystości przybywały tutaj tysiące pątników, którzy wśród ruchów namiętnych rozdzierali ciało i dopuszczali się wybryków lubieżnych. W świątyniach jej niektórych służbę pełniły dziewice i wykonywały tańce wojenne. Rzymianie M. nazywali Belloną azyatycką, Stefan Bizantyjski utożsamia ją z Rheą.

Maanen Korneliusz Feliks, mąż stanu holenderski (* w Hadze 1769 — f 1849), początkowo adwokat w mieście rodzinnem,

M. Ko.

E Chw.

adz.

Sittenlehre“

A. T

później prokurator generalny, był przez króla Ludwika mianowany r. 1806 ministrem sprawiedliwości, Napoleon zaś obdarzył go w r. 1810 godnością prezesa izby apelacyjnej w Hadze. W r. 1814 otrzymał od króla Wilhelma godność prezesa Zebrania Notablów, a w r. 1815 ministra sprawiedliwości w nowem królestwie niderlandzkiem. Położył wielkie zasługi na polu prawodawstwa, ale jako wróg reform — znany z surowego postępowania w politycznych procesach prasowych—wzbudził głęboką nienawiść do siebie. On-to podniecał króla do jaknaostrzejszego postępowania z Belgij-czykami, co doprowadziło do wybuchu rewolu-cyi belgijskiej. Po abdykacyi Wilhelma I r. 1842 M. został usunięty.

Maanselka (Maa nselk ä^grzbiet ziemski) nazwa głównego pasma górskiego w Finlandyi, tworzącego przedłużenie grzbietu górskiego Koleń na płn.-zachodzie Finlandyi. M. rozpoczyna się od wzgórza Talkunaoaivi, zwraca się stąd w kierunku południowym, o 50 kim. na zach. od granicy rossyjskiej, dosięgając jej niekiedy swemi odnogami (Korvatunturi, Nuor-tituuturi), zbacza następnie nieco na zach., o-pasując półkolem okolice Kuoloiervi i Kuusa-mo, i tworzy wzgórza Sallatunturi (600 m.) i Kiäskistunturi (535). Wzgórza te wiążą się tutaj w węzeł górski, od którego rozchodzą się liczue pasemka na płn.-zachód, i płd.-wschod. W okolicy Kuusamo są szczyty Iivaara, Kunti • vaara, Ukonvaara, Neorunen (532 m.), pokryte przez większą część roku śniegiem i lodem i pozbawione roślinności. Od szczytu Näränkä-vaara biegnie od pasma głównego znaczna odnoga Kainunselke w kierunku płd.-zach. Skąd M-ka ciągnie się wprost na płd., tworząc granicę pomiędzy Rossyą i Finlandyą oraz dział wodny pomiędzy dorzeczem Ealtyku i m. Białego. Średnia wysokość gór w tym miejscu 250—280 m. Przy Miinaan-kivi M-ka rozgałęzia się na odnogę wschodnią, która, kierując się na płd.-wsch. przechodzi przez gub. Archangielską i Ołoniecką, tworząc dział wod-nymiędzy Bałtykiem i morzem Białem, — i zach o d n i ą, która do góry Mäntänvaara oznacza granicę finlandzko-rossyjską a następnie, skierowując się na zach. i płd.-zach. otrzymuje nazwę Suomenselkä. Odnogą nakoniec ros-syjska M-ki jest Salpausselkä. Góry te składają się głównie z piaskowca i grafitu i pokryte są przeważnie lasem lub polami torfowe-mi, miejscami tylko wyłaniają się na wierzch skały pierwotne.

Maartens Maarten, pseudonim wybitnego powieściopisarza angielskiego Joost Marius Willem y. d. P orten-S c h wartz’a, z urodzenia Hollendra (* 1858). Wychowany w Anglii i Niemczech, był docentem uniwers. w Utrechcie, głównie jednak dla prac literackich przebywał na Rivierze i w Algierze. Z licznych powieści M-a cenniejsze: „The sin of Joost

Avelingh“ ( 1890), „An old maid’s love“ (1891), „Good’s fool“ (1892), „The greater glory“ (1894), „Some women have knovn“ (1901), „Dorothea“ (1904), „The new religion“ (1907).    . * .

Maas, rzeka, ob. M o z a.

Maas (Maes) Mikołaj, malarz holenderski (* 1632 w Dordrecht—f 1693 w Amsterdamie), jeden z najwybitniejszych uczniów Rembrandta. Dzieła jego z pierwszego okresu twórczości, odznaczające się wysokiemi zaletami malarskiemi, uzyskały mu sławę, której w następstwie nadużył, hołdując modzie i niewybrednym gustom, oraz tworząc olbrzymią ilość portretów średniej albo małej wartości. Dzieła najlepsze znajdują się w Anglii w ga-leryach prywatnych, w Buckingham Palace („Wnętrze“), w National Gallery (trzy „Wnętrza“, „Gracze“), i w Amsterdamie (trzy „Wnętrza“ w gal. Six; „Modlące się staruszki“ w tow. Felix Meritis; dwie „Prządki“ w muzeum pań-stwowem).

Maass Jan Gebhard Ehrenreich, niemiecki pisarz filozoficzny (* 26 lut. 1766 w Krottendorfie—f 23 grud. 1823 w Halli) Po odbyciu nauki i uzyskania godności doktora na uniw. w Halli, wykładał tam przez wiele lat filozofię, matematykę i retorykę. Na stanowisku rektora zastał go w r. 1806 wydany przez Napoleona rozkaz zamknięcia uniwersytetu. Podczas wojen o niepodległość M. zawiadywał szpitalem oraz instytucyami dobroczynnemi. Jako filozof, stał na stanowisku tak zw. racyonalizmu teologicznego, bronił Wolffa (ob.), zwalczał zaś w liczoych artykułach krytycyzm teoryo-poznawczy Kanta (ob.); natomiast był zwolennikiem kantowskiej filozofii moralności. M. odznaczył się również jako pracownik w dziedzinie logiki i psychologii. Z dzieł jego wymienimy: „Briefe über die Antinomie d. Vernunft“ (Hala 1788); „Ueber die Aehnlickheit d. christlichen mit der neuen philos.

(Lipsk 1791); „Kritische Theorie der Offenbarung“ (Halla 1792); „Versuch über d. Einbildungskraft“ (tamże 1792); „Grundriss d. Logik“ ( 1793); „Grundriss d. reinen Mathematik“ (1795); „Versuch überd. Leidenschaften“ (1805 —07), „Versuch über d. Gefühle“ (1811). M. jest autorem pracy „Sinnverwandte Wörter“ (Halla 1818—21), będącej dopełnieniem słownika synonimów Eberharda.

Maas Herman (* w Starogrodzie na Pomorzu 3 stycz. 1842 — f w Würzburgu 23 lip. 1886), lekarz, chirurg b. wybitny. Do nauk zawodowych przykładał się w Gryfii i we Wrocławiu, gdzie w r. 1865 dyplom doktorski osiągnął, poczem został asystentem prof. cliir. M i dd eIdo r p fa (ob.), po śmierci zaś tegoż i uastępcy jego H. Fischera. Stanowisko to zajmował we Wrocławiu do r. 1873. Podczas wojny francusko-niem. (1870 — 1) pełnił w wojsku pruskiem obowiązki lekarzu sztabowego. Będąc już od r. 1869 doc. pry w. chirurgii, w r. 1876

otrzymał katedrę nadzw. tegoż przedmiotu. W r. 1877 powołano go do Freiburga w Bryzgowii na katedrę zwycz., gdzie do r. 1883 wykładał i prowadził klinikę cbir.; w tymże roku zaproszono go do Wiirzburga na prof. zwycz. chirurgii oraz na dyrektora kliniki chir., a ze stanowiska tego zabrała go śmierć przedwczesna. M. zaliczał się do grona najdzielniejszych chirurgów niemieckich, profesorem był świetnym, zalety zaś jego osobiste jednały mu przyjaciół śród kolegów i uczniów. Pracował wiele nad patologią chirurgiczną, nad techniką operacyjną i żywo zajmował się chir. doświadczalną. Pozostał po nim szereg pokaźny prac drukiem ogłoszonych, których wyszczególnienie znaleść można w „Münchener med. Wochenschr.“ (1886, 567) i w „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV,

Dr J. p.

adz.

Red.

E. Chw.

74 i VI, 914).

Maass Ernest, filolog i archeolog niemiecki (* 1856 w Kołobrzegu), kształcił się w Tybindze i Gryfii, wyjeżdżał w celach naukowych do Paryża, Londynu, Grecyi, Rzymu i Floren-cyi, habilitował się r. 1883 w Berlinie, profesor zwyczajny r. 1886 w Gryfii, a r. 1895 w Marburgu. Dzieła główne: „Analecta eratosthe-nica“ (Berlin 1883); „Aratea“ (tamże 1892); „Orpheus. Untersuchungen zur griechischen, römischen, altchristlichen Jenseitsdichtung“ (Monachium 1895). Nadto: „Scholia in Iliadem Town-leyana" (Londyn 1886—9, 2 t.) „Phoenomena“ Aratosa (Berlin 1893) „Commentariorum in Ara-tum reliquiae (tamże 1898) i „Hygini ad M. Fa-bium über“ (tamże 1900).

Maasen Fryderyk Bernard Chry-styan, kanonista (* 1823 w Wismarze — f 1900); nauk prawnych i filologii uczył się w Jenie, Berlinie, Kielu i Rostoku; adwokat, r. 1851 przeszedł na katolicyzm; w r. 1855 profesor prawa rzymskiego w Peszcie; następnie w Insbruku, w r. 1860 w Gracu, w r. 1871 w Wiedniu; w r. 1873 członek Akademii nauk.

Wydał: „Gesch. d. Quellen und d. Literatur des kanon. Rechts“ (t. I, 1870); „Neun Kapitel über freie Kirche und Gewissensfreiheit“ (1876); „Der Primat d. Bischofs v. Rom“ (Bonn 1853), „Pseudo-Isidor-Studien“ (Wiedeń 1885). Maastricht, ob. M a s t r i c h t.

Maat, dawna miara gruntowa w Holandyi =.⁵/« morga amsterdamskiego,=6 774 metr. kw.

Maat (z holend., ang. mate, pomocnik), w marynarce nazwa podoficerów.

Maba, rodzaj roślin z rodziny hebankowa-tych. DrzeWa w Indyach Wsch. i Nowej Holandyi. M. ebenus na Molukkacli dostarcza drewna hebanowego; odwaru drewna i korzeni używają w Indyach Wsch., jako środka przeciw różnym chorobom. Jagody tego i niektórych innych gatunków są jadalne.

MabeinV/wyraz^arabski, dosłownie: przestrzeń środkowa, pośrednia), część domu, oddzielająca w domach tureckich harem i wogó- . le pokoje kobiet od se lam liku, tj. mieszkania j

Wiel. Eacykl. Powsz. Uustr. Sar. 1 TXLV, Zesz 354b.

mężczyzn. M. Hu mai un — sala posłuchań w pałacu sułtana w Konstantynopolu, a także ta część pałacu, gdzie przebywa kanclerz dworu, M a be i n d z i - urzędnicy dworscy, obecni podczas posłuchań i wysyłani z poleceniami do dygnitarzy. M.-M u s z i r i —marszałek dworu suł-tańskiego.

Mabileau Leopold, pisarz filozoficzny francuski (* 10 paźdz. 1852), po ukończeniu szkoły normalnej (1873) w Paryżu, poświęcił się zawodowi pedagogicznemu, po uzyskaniu doktoratu („De perfectione apud Leibnitium“ 1881), został profesorem psychologii i etyki w Auteil, potem w Muzeum Pedagogicznem (1887 —

1890), r. 1890 zaś profesorem psychologii w Caen. M. in. napisał: „Hist. de l’école de Padoue“ (Paryż 1879);    ,,Cesare Cremonini“

(tamże 1881);    ,,Manuel d’iustruetion civique“

(tamże 1882); „Manuel de morale“ (tamże 1882); „La moral du sentiment“ (1890); „Victor Hugo" (tamże 1893); „Hist, de la philosophie atomistique“ (tamże 1895, za nią dostał wielką nagrodą im. W. Cousina).

Mabillon Jan (* 1632 w Saint-Pierremonts w Szampanii — f 1707 w Paryżu), uczony francuski, wstąpił w r. 1653 do zakonu Benedyktynów, został w r. 1663 kustoszem opactwa w St.-Denis, a w r. nast. powołany do klasztoru Saint-Germain-de-Prés w Paryżu, gdzie porządkował materyały, dotyczące historyi zakonu i bronił ich autentyczności przeciw Jezuitom. Z polecenia Colbert’a zbierał materyały do historyi Francyi .—Dzieła ważniejsze: „Acta sanctorum ordinis sancti Beuedicti“ (Paryż 1668 — 1701, 9 t.); „De Re diplomatica libri VI“ Paryż 1681, wyd. 2-e 1704); „Sancti Bernardi opera omnia“ (Par. 1687, 2 t. in-fol., i 9 t. in-8); „Traité des études monastiques“ (Par. 1691, wyd. 2-e 1692, 2 t.); „Annales ordinis sancti Benedicti“ (Par. 1703 — 38, 6 t.).    ad'⁴-

Mably Gabryel Bonnet, wybitny pisarz społeczny francuski w. XVIII (* 14 marca 1709 w Grenobli — f 23 kwiet. 1785 w Paryżu). Wychowaniec kolegium jezuickiego w Lyonie, a następnie seminarym św. Sulpicyusza, nie ubiegał się ani o dostojeństwa kościelne, ani o żadne inne. Gdy wuj jego, kardynał Tencin, zajął stanowisko ministra, M. pełnił przy nim skromne obowiązki sekretarza i w tym charakterze wygotował umowę tajną, którą Voltaire miał doręczyć Fryderykowi II (1743), oraz był czynny w rokowaniach, które doprowadziły do pokoju w Bredzie (1746) a także napisał na użytek kardynała zarys traktatów od czasów pokoju westfalskiego („Le Droit public de l’Europe... depuis la paix de West-phalie“ 1748). Ale M. niedługo wytrwał w tych obowiązkach: zerwał z krewnym swoim i protektorem, gdy ten jako biskup lug-duński unieważnił małżeństwo mieszane pe-wnego^katolika z protestantką. Pełen niechęci względem dyplomatów i dworaków, oddał

1827).

adz.

L. K

Maca (1. m. Macoth) słowo hebrajskie oznaczające chleb przaśny, sporządzony tylko z mąki i wody i upieczony prędko, tak aby ciasto nie zdążyło fermentować i stać się kiszonym

się naówczas całkowicie pracy umysłowej, wyrzekał się dochodu z dzieł swoich, odmówił nawet marsz. Richelieu zgody swojej na wyjednanie krzesła w Akademii, a to dlatego, jak oświadczył bratu swemu starszemu, znanemu Condillacowi (ob.; nadto M. był krewnym d’Alemberta), ażeby nie wygłaszać mowy pochwalnej na cześć kard. Richelieu; a kiedy w starości otrzymał rentę, która umożliwiłaby mu życie wygodniejsze, oddał ją swemu słudze staremu. Nieomal żyjąc w samotności, rozpoczął walkę z „starym porządkiem rzeczy“; wróg samowoli i despotyzmu, więzów i poddaństwa, a znawca wyborny świata starożytnego, czerpał w nim wzory i przenośnie, któremi tem silniej uderzał w ustrój ówczesny. Obok

J. J. Rousseau i Montesquieu, M. należał do rzędu pisarzy, których pisma przyczyniły się niepomiernie do tego poruszenia umysłów, z którego wszczęła się Wielka rewolucya. A jeżeli data napisania pracy o Prawach i obowiązkach obywatela, mianowicie r. 1759, jest prawdziwą, naówczas z ust M-ego padłoby po raz pierwszy hasło zwołania Stanów Generalnych. Powaga jego była tak można, iż Konfederacya generalna (barska) do Rousseau i do M-go wysłała kuchmistrza lit. Wielhorskiego z prośbą o napisanie konstytucyi dla Polski. M. spędził r. 1771 w kraju naszym, tu zjednał sobie poważanie powszechne i odpłacił się pracą „Du gouvernement de la Pologne“ (1781). Rzecznik swobód obywatelskich, godził się jednak na monarchię dziedziczną, byleby monarcha rozporządzał jeno „cieniem władzy“. W swej pracy „Observations sur 1’histoire de France“ 1763 przeprowadza ideę umowy pospolitej Rousseau i krzewi hasła konstytucyonalizmu demokratycznego, przedstawiając absolutyzm i feodalizm jako wytwory gwałtu i przywłaszczenia. Na przekór temu, co robił Montesquieu, M. nieco surowo ocenia urządzenie angielskie, marzy o „dyktaturze“ ciała prawodawczego. Odrzucał marzenia Rousseau o bezpośredniej władzy ludu: „w czystej (t. j. takiej bezpośredniej) dernokracyi lud zgromadzony uchwala tak samo prawa niesłuszne jak dywan osmański“,—idea, która przewodzi wypadkom r. 1789 — 1793 w zakresie urządzeń prawodawczych Jedynie dla Polski spostrzega zbawienie w dziedzicznej władzy prawodawczej, acz i w tym razie kładzie nacisk na potrzebę wyodrębnienia władzy prawodawczej od wykonawczej. W okresie panowania indywidualizmu głoszącego, że roz-kiełzanie więzów ciążących na osobuiku przyczyni się najskuteczniej do stworzenia harmonii powszechnej, M. występuje z hasłami poniekąd ascetycznemi. W „Entretiens de Pho-cion“ r. 1763 poddaje ocenie surowej poglądy Hel-wecyusza, jakoby osnowy dla bytu społecznego należało poszukiwać w postępie rozumu: M. rozumowi przeciwstawia moralność. Już to w polemice z fizyokratami („Doute sur 1’ordre naturel et essentiel de société‘£ 1768) już z Holbaehem (,,Principes de morale“ 1783), to znów w takich pracach jak „De la législation ou principes de morale“ (1776), ,,Les Droits et les devoirs du citoyen“ (1789) rozwija te swoje poglądy indywidualistyczno-ascetyczne oraz wyciąga wnioski, do których czasy owe nie dojrzały były. W tym względzie M. jest poniekąd zwiastunem socyalizmu utopijnego. Uważa iż swobodna działalność namiętności nie da pogodzić się z dobrem pospolitem, i prawodawca musi o tem pamiętać, nakładając na nie więzy prawne. Należy uszczuplić potrzeb, a to da się osiągnąć przez zniesienie własności prywatnej i zastąpienie jej przez spólnictwo. Drobne gminy, hołdujące jak Sparta powściągliwości, są jedyną więzią społeczną, mogącą podołać temu zadaniu. Warto także wspomnieć o pracy „De la manière d’écrire histoire“, w której potępił M. wolterowski sposób traktowania dziejów i wypowiedział na czasy swoje wiele poglądów głębokich; „Observations sur 1’histoire de la Grèce“ (1766); „Observations sur le gouvernement et lęs lois des Etats-Unis“ (1784; wskazówki praktyczne). Zbiór dzieł M-ego: „Ouevres complètes“ (1789, 12 t.); „Ouevres posthumes“ (1790, 4 t.j. Na polski przełożono:

,0 prawodawstwie czyli pierwszych zasadach praw“ (W. Skrzetuskiego, Warsz. 1783, niektóre ustępy opuszczono); „Rozmowy Focyona“ (Warsz. 1777); „Uwagi nad historyą Grecką“ (Warsz. 1870); „List Mably do Wielhorskiego“ (1790); „O moralności“ (Al. Gajeckiego, Lwów

T,. K

Mabuse Jan, właściwie J. Gossart (Gos-saert), malarz flamandzki (* ok. 1470 w Maubeu-ge (Mabuse)—stąd nazwisko — + między 1537 a 1541 w Autwerpii). Kszałcił się pod wpływem Quintin’a Massysa i Gérard’a Davida, przyjęty w r. 1503 do gildyi malarskiej, udał się w r. 1508 z Filipem Bourgogne, bk-pem utrechtskim, do Włoch, gdzie przebywał w ciągu lat 11. We Włoszech nasiąknął wpływami Michała Anioła, Leonarda i Rafaela. Wróciwszy do ojczyzny, pracował w Middelburgu, Utrechcie, nakoniec w Antwerpii. Dzieła ważniejsze: „Św. Łukasz, malujący Madonnę“ (Praga, Rudolfiuum), „Pokłon trzech królów“ (Howard Castle), kilka „Madonn“ (Antwerpia, Londyn, Wiedeń, Monachium, Paryż, Madryt itd.). „Neptun i Amfitryta“ (Berlin), „Danae w złotym deszczu“ (Monachium), portrety „Dzieci Krystyana II duńskiego“ (Hamptoncourt), kanclerza Carondeleta (Paryż, Luwr).

Mac (w skróceniu Mc a. M'), cząsteczka, u Celtów szkockich dodawana na początku nazwiska rodowego, a odpowiadająca naszej końcówce wic z, a więc Mac Douald = potomek Donalda, Donaldowicz.

ÔU

Macacheira—Macao: kolonia i m-to.

(chciwiec). M. to pierwotna forma chleba, była przeważnie pokarmem biedaka, który głodny nie może czekać, aż ciasto skiśnie, przeto nazwa jej w Pięcioksięgu (Deut. 16, 3) „lechem oni“, t. j. chleb nędzy. Gdy gość zawitał do Damiotu a trzeba

Dr s. p.

J (M. I

Maryi Blumberg: „Mord rytualny wobec trybunału prawdy i sprawiedliwości“, 3 części, Warsz. 1905).

Macacheira, ob, Mani bot.

prace koło poprawy dróg komunikacyjnych w Anglii otrzymał r. 1834 tytuł baroneta, którego nie przyjął. Z prac M-A-a zasługują na uwagę: „A practical Essay on the scientific Repair and Préservation of public Roads“ (Loudyn 1819); ,,Remarks on the present State of Road-Making‘‘ (tamże 1820); „Observations on Roads“ (tamże

E. Chw.

Mac Adam John London, inżynier (* 1 756 było prędko ucztą go przyjąć,^ w Ayr—j- 1836 w Moffat), Szkot z pochodze-pieczono też M-ę jako okrągłe podpłomyki nia; początkowo inspektor dróg, a od r. 1816 (Gen. 19, 3).-)( Ofiara śniedna musiała być rów- dyrektor komuuikacyi miejskich w Bristolu. Za-nież składana jako M. i była ona też spożywa- słynął jako twórca nowego systemu budowania na przy pierwszej ofierze, którą Izraelici złożyli dróg bitych, t. zw. makadamizacyi. Za Bogu swojemu, mianowicie przy ofierze paschalnej. W święto zaś Paschy, obchodzone na pamiątkę wyjścia z Egiptu, nakazuje Pismo jadać wyłącznie M-ę, a to dlatego że wyjście było tak nagłe, „iż lud wypiekł ciasto swoje, które był zabrał z sobą z Egiptu, jako placki przaśne (Ex. 12, 39), stąd też nazwa tego święta „Cliag ha-Macoth“ (święto przaśników). Jest 1822).

też M. spożywana po dziś dzień przez Żydów Macao (mączek — w gwarze szulerów), w ciągu całych 8 dni tego święta i nie tylko I jedna z najhazardowniejszych gier w karty,

nie wolno spożywać nic kiszonego, ale nie powinno się ono znaleść nawet w mieszkaniu. M. jest pieczona w formie okrągłych, płaskich placków z mąki pszennej i wody, a przy pieczeniu przestrzega się skrupulatnie, by ciasto nie fermentowało. Niektórzy posuwają tę skrupulatność tak daleko, iż chowają ziarna pszenne na M-ę przeznaczone w osobnym worku, by się z wodą nie zetknęły, a M. z nich wypieczona nazywa się „M. szemura“ (M. strzeżona). Spożywanie M-y łączy się z jednym z najokropniejszych oskarżeń przeciw Żydom, mianowicie że dokonywują mordu rytualnego przeciw chrześcianom, by użyć ich krwi do M-y. Oskarżenie to rozpoczyna się w w. XII w Anglii, ale nabiera mocy dopiero od w. XIII i kosztowało dużo krwi żydowskiej, bo oprócz licznych skazanych na śmierć przez sądy inkwi-zycyjne rozbudzono też przy jego pomocy namiętności tłumu do mordów i grabieży przeciw Żydom. Nie pomogły dowodzenia, że mord jest uważany w Biblii za zbrodnię największą i że używanie nawet krwi zwierzęcej jest surowo zabronione w rytuale żydowskim, jak nie pomagały inne dowodzenia w analogicznych o-skarżeniach Średniowiecza (procesy przeciw czarownicom, trucie studzien itd.). Papieże w swoich bullach („Die päpstlichen Bullen über die Blutbeschuldigung“ Berlin 1893) i monarchowie w swoich edyktach przeważnie potępiali to oskarżenie. Z książąt i królów polskich uczynili to między innerni: Bolesław Pobożny (1264), Kazimierz Wielki (1334), Kazimierz IV (1453), Stefan Batory (1576) itd. W nowszych czasach oskarżenie to ma za pobudkę nietyle fanatyzm religijny, ile demagogię polityczną antysemitów. Z ostatnich prac o tym przedmiocie zasługują na wyszczególnienie dzieła dwóch teologów chrześciańskich; protestanta Stracka („Das Blut im Glauben u. Aberglauben d. Menschheit“, wyd. 8-e, Monachium 1900) i katolika Franka („Der Ritualmord“; przekład polski

dotąd szeroko rozpowszechniona, pomimo surowego zakazu przez prawo, pochodzenia węgierskiego. Liczba uczestników dowolna. Każdy z grających, kolejno, ma bank i odpowiada za wszystkie stawki. Wszyscy otrzymują początkowo od bankiera po jednej karcie i składają do banku umówioną stawkę. Wygrywa posiadający największą liczbę (9) oczek. Jeżeli ma mniej, może dokupywać; jeżeli przekroczy 9 oczek, przegrywa. Figur i dziesiątek się nie liczy, as uważany jako jedność.    E- Chw

Macao: 1) Kolonia portug. na płd. wybrzeżu Chin (prow. Kuangtung), przy uściu rz. Kanton, 104 km. od Kantonu, a 60 od Hongkongu, na małym półwyspie, połączonym wąz-kiem piaszczystem międzymorzem z wysepką chińską M. Ciągnące się na granicach M. mury, strzeżone dawniej przez żołnierzy chińskich, obecnie w ruinach. Ogółem zajmuje M. z wysp. port. Taipa i Colovane 11.75 km. kw. przestrzeni, 63 991 m-ców (3 780 Portugalczyków, 60 057 Chińczyków, trochę Anglików i Hiszpanów, którzy przesiedlili się tutaj z Hongkongu dla zdrowego klimatu). Do r. 1884 należało M. do gubernatorstwa Goa, odtąd tworzy z Timorem odrębną prowincyę. Handel z Portugalią wyniósł w r. 1907: przywóz —13 636 431, wywóz— 14 657 137 dolarów meks., dochody w r. 1908 — 1909 — 700404, wydatki —678 404 milrejs. —

2). M. miasto pod 22°11 szer. płn. a 113°34’ dł. wsch. od Gr., zbudowane amfiteatralnie na wzgórzach, z kilku fortami na najwyższych punktach, bez znaczenia strategicznego. Składa się z prawidłowo zabudowanego m-ta portug. z 5 kościołami (katedra św. Pawła), klasztorami, domami gry (główne źródło dochodu kolonii) i z dzielnicy chińskiej z bazarem i wązkiemi, brudnemi ulicami. Siedziba gubernatora, biskupstwa, mandaryna chińskiego i missyi franc, w Chinach; do 50 000 m-ców. Na wzgórzu pod m-tem znajduje się grota C a m o e n s a (ob.) z biustem poety, w której wygnaniec ukończył swe głośne

Trójcy w Cambridge, podczas studyów uniwersyteckich zabłysnął zdolnościami poetyckiemi i otrzymał nagrodę kanclerską raz za poemat „Pompei“ (Cambridge 1819), drugi raz za poemat „Eve -ning“ (1820); odbył praktyczne studya prawa w Linconl’s Inn i w r. 1826 wstąpił do adwokatury londyńskiej, mało jednak oddawał się zawodowi prawniczemu. Pisywał ballady, niebawem jednak przeszedł na pole historyczne. W r. 1825 w piśmie „Edinburgh Review“ ukazał się pierwszy jego szkic (Essay) historyczny o Miltonie, po którym nastąpiły znakomite sylwetki Bacona, Machiawela, lorda Clive, dwóch Walpole’ôw, lorda Chathama i t. d. Prace te w r. 1843 wydał w zbiorze „Critical and histori-Macarins Z Marfelic Józef, teolog czeski cal Essays“ (Lond. 3 t.), oraz „Biographical (f 1635 w Pradze). Wychowaniec Jezuitów. Essays“ (1851). Jednocześnie poświęca się M. Kształcił się w Rzymie w kolegium niemie- działalności politycznej. W r. 1830 wybrany na ckiem, skąd, wróciwszy do Pragi z godnością członka parlamentu jako kandydat whigów, dra teologii, mianowany kanonikiem i scholasty- wygłasza pierwszą mowę parlamentarną w kiem u ś. Wita i dziekanem u W. W. S. S. Po- sprawie einancypacyi Żydów, poczem żywy u-lemizował z protestantami i wydał parę pisemek w tym duchu. Z prawa kononicznego napisał: „Directorium juris canonici“ (Praga 1611).

„Luzyady“; na cmentarzu protestanckim pomnik misyonarza i sławnego filologa Morrisona (oh). Port zewnętrzny niewygodnie położony, 2 wewnętrzne wązkie i zamulone, tak że większe okręty kupieckie i wojenne muszą się zatrzymywać o 9—10 km. Dawniej był port M. ważnym składem dla handlu europejskiego zChiuami; podupadł od czasu założenia Victorii nad Hongkongiem, a włęcej jeszcze od wzbronienia handlu kulami (Coolis) (1873). Obecnie wywożą z M. Chińczycy herbatę (3 mil. mk.), jedwab, indygo, kassyę, przywożą zaś sól, opium, przędzę, bawełnę z Indyi, towary bawełn,, naftę, proch i in. Wywóz roczny wynosi 35, wwóz — 44 mil. mk.

dział bierze w rozprawach nad reformą wyborczą. W r. 1832 ponownie wybrany do parlamentu, odznacza się w rozprawach nad Kompanią Indyjską. W r. 1834 mianowany członkiem najwyższej Rady Indyjskiej, udaje się do Kal-kutty; tam opracowuje nowy kodeks hinduski. W r. 1838 powraca do kraju, w r. 1839 wybrany w Edynburgu na posła do parlamentu, wstępuje do ministeryum Melbourne’a, piastując w uiem tekę ministra wojny. Zabiera głos we wszystkich sprawach, nad któremi toczą się obrady, później, po upadku Melbourne’a, w r. 1841, jest głównym mówcą opozycyi przeciwko ministeryum Peel’a. Po powrocie whigów do władzy wstępuje znowu do ministeryum (1846), w następnym roku jednak, zraziwszy sobie pu-rytanów szkockich wystąpieniem w obronie se-minaryum katolickiego w Maynooth, przepadł na wyborach. W r. 1852 Edynburg wybrał go ponownie, ale w r. 1856 choroba serca zniewoliła go do złożenia mandatu. W r. 1857 mianowany parem z tytułem barona M. of Rothley-Temple, walcząc ciągle z chorobą, niebawem życie zakończył, pochowany w opactwie Westmin-sterskiem, w zakątku poetów, obok Addisona, Sheridana i Johnsona. Wszystkie chwile wolne od zajęć publicznych i przerwy w działalności parlamentarnej M. poświęcał pracom historycznym. Największa i najznakomitsza jego praca-to Historya Anglii, do której przystąpił w r. 1841 i której całkowicie się oddał od końca r. 1847, odbywając często podróże po , Wielkiej Brytanii i Irlandyi, w celu dokładue-I go odtworzenia miejscowości będących widownią wydarzeń dziejowych. Pierwsze dwa tomy jego „Historyi“ („History of England from the Accession of James II“) ukazały się w r. 1848; miały olbrzymie powodzenie. Następne tomy ukazały się: III i IV w r. 1855, V, w r. 1861,

Dzieło to, jak i inne

Na powitanie Ferdynanda II ułożył panegiryk, za co otrzymał tytuł: ,,cornes sacri palatii im-perialis consistorii‘‘; następnie dziekanem kapituły i wikaryuszem generalnym mianowany.

J. F. G.

„Nauen. Slown.“

adz.

Macarsca, miasto w Dalmacyi, nad kanałem della Brazza, u stóp góry Biokovo; port, w którym ruch dochodzi do 70 000 tonn; ok. 1800 m-ców.

Macartney Jakób (* w Armagh w ost. ćwierci w. XVIII—f w Dublinie 6 mar. 1843) lekarz, najznakomitszy anatom i fizyolog irlandzki. Zaczął się kształcić zawodowo w Dublinie (1793), następnie (1796) udał się do Londynu, a zostawszy tamże w r. 1800 członkiem koleg. chir. (Royal College of Surgeons), zajął się wykonawstwem a zarazem wykładał anatomię i fizyologię w szpitalu św. Bartłomieja. W r. 1813 powołano go na katedrę anatomii w dublińskiem Trinity College; stanowisko to zajmował przez lat przeszło 20 i przyczynił się niezmiernie do rozkwitu szkoły rzeczonej. Nauce przysłużył się przez odkrycie niektórych szczegółów tyczących się budowy mózgu, objaśnił naukowo przeżuwanie zwierząt roślinożernych, opisał także pierwszy odkryte przez siebie twory gruczolaste w przewodzie pokarmowym zwierząt, zwłaszcza gryzoniów. — Spis prac jego podaje Callisen w „Med. Schriftsteller-Lex.“ (XII, 33 i XXX, 159). — Por.: „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV

74 i VI, 914).

Macaulay Tomasz Babington, lord M. of Rothley-Temple, znakomity historyk, polityk, mówca parlamentarny angielski ( * 25 paźdz. 1800 w Rothley-Temple w hr. Leicester —f 28 grud. 1859 w Kensingtonie). Syn kupca i filantropa szkockiego Zacharyasza, przyja- ' już po śmierci autora, çiela Wilberforce’a, wychowauiec kollegium św. prace M., odznacza się stylem świetnym, do-

Dr f. p.

„M., sein

T. R.

adz.

adz.

adz.

Mac Carthy Justyn, pisarz i polityk irlandzki (* 1830 w Corku w Irlandyi). Od publicystyki przeszedł do powieściopisarstwa i w r. 1867 zwrócił na siebie uwagę powieścią „The waterdale neighbours“, za którą poszły „Lady Judith“ (1871), „A fair Saxon“ (1873), „Linley Rochford“ (1874>, „Dear Lady Disdain“ (1875), „Miss Misanthrope“ (1877), „Maid of Athens“ (1883) i in. W r. 1879 wybrany w Longford na posła do parlamentu, przystąpił do irlandzkich Home Rulerów (ob. Home-Rule) i był zwolennikiem Parnella. W obronie Home-Rule’u wydał w r. 1887 „A Case for HomeRule“. Gdy w r. 1890 wśród narodowców irlandzkich nastąpił rozłam, zajął stanowisko wrogie Parnellowi

T. R.

T, R

kładną znajomością przedmiotu, nadzwyczajnym darem opowiadania, ale też powierzchownością poglądów i tendencyjnością. Myślą przewodnią jego dzieł jest obrona polityki whigów; często też występuje nie jako historyk bezstronny, lecz jako namiętny apologeta i polemista. Z innych jego dzieł zasługują na wymienienie: „Lays of Ancient Rome“ (1842), poetyckie odtworzenie podań starorzymskich; „Speeches corrected by himself“ (1854, 2 t.). Kompletne wydanie dzieł jego: Londyn 1860 (25 t.); drugie staraniami siostry M. lady Trevelyan r. 1866; trzecie (8 t.) w r. 1880. Na jęz. polski M. tłóma-czyli: Pawiński „Dzieje Anglii“, Karłowicz, Tarnowski „Szkice i rozprawy“. Por. Arnold „Public Life of L. M.“ (Lond. 1863); Otto Trevelyan „Life and Letters of lord M.“ (1876); Morrison „Macaulay“ (1882); Kinkel Leben u. sein Geschichtswerk“ (1879).

Macbeth, król szkocki (1040 —1057). Syn Finnlaec’a, wódz szkocki, zamordowawszy króla Dunkana I, zawładnął tronem; w r. 1050 odbył pielgrzymkę do Rzymu w celu uzyskania odpuszczenia grzechów. W r. 1054 Malkolm, syn zamordowanego Dunkana, wydarł mu część państwa, a w r. 1057 w ponownej bitwie przeciw Malkolmowi M. zginął. Stał się bohaterem legend, z których jedną zużytkował Szekspir w swej tragedyi słynnej.

Macbeth Robert William, malarz i rytownik szkocki (* 1848 w Glasgowie), kształcił się w Edynburgu i Londynie. Uwagę na siebie zwrócił malowidłami „Eilis na świeżo skoszonem sianie“ i „Lincolnshire gang“. Z późniejszych obrazów najważniejsze: „Wylew w błotach“, sceny z polowania i in. Odznaczył się zwłaszcza jako rytownik przez dzieła zarówno oryginalne jak i reprodukcye z Tyeyana, Velas-queza, Millais’a i in.

Maccari Cezar, malarz włoski (* 1840 w Sienie, uczeń Mussini’ego, czynny obecnie jako profesor w akademii San Luca w Rzymie. Z dzieł najważniejsze; „Rebeka przy studni, przyjmująca dary Eleazara“, „Monna Lisa, pozująca Leonardowi da Vinci“, freski w kościele del. Sudario w Rzymie i freski w sali przyjęć Senatu.

i wybrany został na leadera grupy anti-parnel-lowskiej. Na wyborach w r. 1892 anti-parnel-lici rozbili na głowę parnellitów, ale i wśród nich powstały niesnaski, któremi zniechęcony M. C. w r. 1896 złożył godność leadera. Poświęcał się także pracom historycznym. Słynną jest jego „A history of our own Times“ (Lond. 1880, w 1897 wyszły tamże t. t. 5 i 6) — hi-storya angielska za panowania Wiktoryi, napisana przejrzyście, z wielkim talentem literackim, obfitująca w świetne charakterystyki wybitnych polityków współczesnych, ale ślizgająca się po powierzchni wypadków historycznych i nie dająca głębszej ich analizy. Inne jego prace historyczne: „History of four Georges“ (1884, w r. 1901 t. t. 3 i 4); „Sir Robert Peel“ (1891); „Life of Leo XIII“ (1896); „The story of Gladstone’s Life“ (1898); „Modern England before the Reform Bill“ (1898—9); „The story of an Irish man“ (1904, utwór autobiograficzny).

Mao Carthy Justyn Huntley, syn poprzedniego (* 1860) Młodość spędził w Ameryce, wiele podróżował po Europie. Odznaczył się jako powieściopisarz i historyk. Utwory bel-letrystyczne: „Serapiou“ (1883); „Hafiz in London“ (1886); „Harlequinade“ (1889); „Doom“ (1886); „Dolly“ (1889). Oddawał się także piśmiennictwu dramatycznemu. Prace historyczne: „Outline of Irish history“ (1883); „The Prench Revolution“ (1890). Pisma polityczne: „England under Gladstone“ (1884); ,,Ireland sińce the Union“ (1887). W r. 1884 został wybrany na członka parlamentu od jednego z irlandzkich okręgów wyborczych.

Macchi Maurycy, publicysta i mąż stanu włoski (* 1 lipca 1818 w Medyolanie —f 24 grudn. 1880 w Rzymie), początkowo uczeń se-minaryum duchownego, porzucił je wkrótce i poświęcił się zawodowi nauczycielskiemu (1842), ale niebawem musiał opuścić ten zawód wskutek przekonań republikańskich. R. 1845 dostał się za nie do więzienia. Po uzyskaniu wolności poświęcił się publicystyce i swe czasopismo „Spettatore industrial e‘‘ prowadził w duchu Cattaneo, z którym się zaprzyjaźnił. Trapiony przez policyę austryacką, musiał uciekać do Piemontu, gdzie uczestniczył w redak-eyi „Messagiere Torinese“, organie Brofferia. R. 1848 walczył w Medyolanie w ruchu rewolucyjnym, ale w r. 1849 musiał schronić się do Turynu. Tu zorganizował robotników i założył organ „Proletario“. Po klęsce pod Nawarrą przeniósł się do Genui, gdzie prowadził w dalszym ciągu swą działalność. Wygnany (1850), udał się do Tessyny, i wspólnie z Cattaneo wydawał „Archivio triennale delle cose dTtalia“. Szczery rzecznik sojuszu z Francyą. Po uzyskaniu niepodległości przez Włochy, skończyło się życie tułacze M-go. R. 1860 uczestniczy w ruchach Garibaldiego. R. 1861 został członkiem parlamentu (zasiadł na skrajnej lewicy),

E. Chw.

M. Ko.

4 0000.

1881).

dzięki prawości charakteru i jasności umysłu posiadł takie względy, że od r. 1865 do 1870 powierzano mu stale czynność sekretarza Izby. Odznaczał się niepospolitą wymową. R. 1878 mianowany przedstawicielem Włoch na wystawie międzynarodowej w Paryżu. Tegoż roku (16 marca) otrzymał krzesło senatorskie. Z prac M-go zasługują na wzmiankę: „Storia del Con-siglio dei X“ (Turyn 1847 — 49); „La Politica di V. Gioberti“ (tamże 1849); „Vita politica di Massimo d’Azeglio“ (tamże 1850); „Le Contra-dizioni di V. Gioberti“ (tamże 1852); „Le Armi e le Idee“ (tamże 1855); „II colpo di Stato e la Democrazia Europea“ (Genua 1852); „Studj politici“ (tamże 1854); „La Conciliazione dei partiti“ (Genua 1857).

Macchiavelli, ob. Mac lii ave 11 i.

Mac ciellan Jerzy Br in ton, generał wojsk płc.-amerykańskich (* 1826 w Filadelfii — f 1885 w Orange [New Jersey]). Wychowaniec akad. wojskowej w West Point, był czynny w wojnie z Meksykiem 1845—48, podczas wojny krymskiej przedsięwziął podróż do Europy w celach wojskowo-naukowych. Po powrocie pracował w zarządzie dróg żelaznych, a po wybuchu Wojny domowej został głównodowodzącym wojsk stanu Ohio. W maju r. 1861 ge-nerał-major, obejmuje w listopadzie naczelne dowództwo nad armią północną, ale już na wiosnę r. 1862 zostaje odwołany i utrzymuje dowództwo nad armią Potomaku. Szczęście nie sprzyjało mu ani pod Chickahominy ani pod Aquia i Creeck, odniósł jedynie zwycięstwo pod Autietam, ale nie umiał go wyzyskać, a w dodatku w jednym ze swoich rozkazów wojskowych wystąpił przeciw prawu znoszącemu niewolnictwo. Po Wojnie domowej wysunięty został przez partyę demokratyczną jako kandydat na prezydenta, przeciw Lincolnowi, po-czem wyjechał do Europy i dopiero w r. 1868 powrócił do Ameryki i był superintendentem doków i portów w New-Yorku, w r. 1878 został gubernatorem New - Jersey. Pozostawił „Report on the organisation and campaigns ot the army of thePotomac“ (New-York 1864).

Macclesfield, stolica lir. Chester (Anglia), nad rz. Bollin, o 27 kin. na płd. od Manchesteru, stacya kolei Manchester-Turstall, ognisko przemysłu jedwabniczego w Anglii, który tu r. 1756 się usadowił. Kościół św. Michała z w. XIII, piękny ratusz, muzeum, biblioteka, szkoła katolicka (od 1502) i anglikańska, liczne fabryki jedwabnicze, bawełniane, niciane i że-łazne. W pobliżu znaczne kopalnie węgla i kamienia łupkowego. Mieszkańców (1905) około

E. Chw.

Mac Clintock, Franciszek Leopold, marynarz angielski (*1819 w Dundalk w Irlan-dyi—f 19 list. 1907), uczył się marynarki w Portsmouth. W r. 1848 towarzyszył Ross’owi w poszukiwaniu śladów wyprawy podbiegunowej Frankli-na.Jako starszy porucznik na okręcie,.Assistance“, pod dowództwem Ommaney’a wyruszył znów w tych samych celach na północ i w sierpniu r. 1850 dotarł do przyl. Riley; ua w. Beeckey znaleziono pierwszy ślad Franklina (zimowe obozowisko), a kiedy okręt osiadł w lodach M: udał się wiosną r. 1851 na łyżwach wzdłuż północnych wybrzeży cieśniny Parry’go i po 80 dniach dotarł do najbardziej wysuniętej na wschód placówki odkrytej r. 1820 przez Parry’ego. Po powrocie mianowany komendantem, wyruszył r. 1852 znów na poszukiwania Franklina i dosięgną! przylądka noszącego im. M. C-a. Lady Franklin podejmując jeszcze jedną próbę odnalezienia męża, powierzyła M-i r. 1857 dowództwo jachtu Fox. Pierwszą zimę spędził M. w zatoce Baffina, w r. 1858 udało mu się przez cieśniny Laukastra i "Regnet Inlet dojechać do cieśn. Bellot, gdzie przezimował, następnej wiosny przedsięwziął wycieczkę na łyżwach do ziemi Williama, tam znaleziono dowody piśmienne o losie Franklina i jego towarzyszów. W tej wyprawie M. stwierdził istnienie drugiego przejścia, biegnącego tuż przy lądzie stałym, a łączącego O. spokojny z Atlantykiem. Po powrocie r. 1860 otrzymał godność szlachcica, w r. 1872 zostaje admirałem i dyrektorem królewskich warsztatów okrętowych w Portsmouth. Napisał: „ The yoyage of Fox in the Arctic Seas“ (1859, wyd. 5-e

M. K o.

Mac Chiera zatoka, u tuziemców T e 1 o k Beru, zatoka na wybrzeżu płn.-zach. Nowej Gwinei niderlandzkiej, wrzyna się ku wschodowi 220 km. głęboko w ląd, w najszerszera miejscu na zach. ma 110 km. szer. Międzymorze (25 km. szer.) oddziela ją od zatoki Geelvink.

Mac Ciurę Robert Jan L. Mesurier, zasłużony badacz krajów podbiegunowych (* 28 styczn. 1807 w Wexford, Irlandya—f 17 paźd. 1873 w Portsmouth). R. 1826 wstąpił do marynarki, uczestniczył w wyprawie podbiegunowej Backa r. 1836—38, oraz J. Rossa r. 1848 — 49. R. 1850 jako kapitan „Investigatora“, wysłany przez rząd angielski do cieśniny Beringa w celu odnalezienia śladów wyprawy Franklina. W tej wyprawie odkrył ziemię ks. Alberta, a kiedy lody zamknęły okręt w cieś. ks. Walii (73° 16’ szer. płc.), dotarł na łyżwach do krawędzi północnej tej cieśniny, spostrzegł cieś. Melvilla i wykazał istnienie sieci wodnej dokoła Ameryki półn. (t. zw. przejście zach.-północne). Ale przejechać tędy mu się nie udało, a spędziwszy dwie zimy wśród lodów w zat. Mercy, musiał opuścić okręt i spotkał wyprawę Kelleta, wysłaną w celu odnalezienia śladów jego wyprawy. W lipcu r. 1853 zetknął się z nią, a wróciwszy r. 1854 do Anglii, otrzymał za odkrycie przejścia nagrodę 10 000 i st. i inne odznaczenia. R. 1856 — 61 dowodził marynarką angiel. aa wodach

L. K

L. K

Red.

of évolution“ (1888).

Mac Culloch John Ramsay (* 1789 wWi-thoru, w hrabstwie szkockim Wigtown — f w Londynie 1864), znakomity ekonomista, profesor ekonomii w Londynie, a następnie kontroler „Stationery Office“. M. C. był uczniem Ricarda i epigonem szkoły klasycznej w ekonomii. Zwolennik manczesteryzmu dążył jednak do ograniczenia wolności banków emisyj-

St. A. K.

chińskich. Por. Osborn „Discovery of the N. West Passage 1854“ (wyd. 3-e, Lond. 1859).

Macconnell Jan, powieściopisarz amerykański (* 1826 w stanie Illinois). W 20 roku życia wszedł do armii przeciw Meksykowi i odznaczył się w bitwie pod Biien-Vista. Wróciwszy do ojczyzny, został w Jacksonville adwokatem i napisał kilka powieści obyczajowych; celniejsze: „Talbot and Vernon“ (1850); ,,Graham or youth and manhood“ (1851)-, „The Gleens, a family historyk (1852) i „Western characters“ (1853).

Mac Cormiok Robert, badacz okolic podbiegunowych (* 22 lipca 1800 — f 2 paźdz. 1890). R. 1825 jako lekarz okrętowy wstąpił do marynarki , towarzyszył Edwardowi Parry r. 1827 podczas wyprawy na fleklę, a odbywszy parę podróży mniejszych podbiegunowych, jako dowódca „Forlorn Hofe‘u“ r. 1852 udał się na poszukiwanie Franklina. Zostawił: „Voyages of discovery in the Arctic a. Antarc-tic seas, a round the world“ (Lond. 1884, 2 t.).

Mac Oormick Cy r us-Hall mechanik amerykański (* 1809 w stanie Wirginii — f 1884 w Chicago). Syn rolnika, zbudował r. 1831 pierwszą żniwiarkę mechaniczną, którą ciągle udoskonalał (nagrody 1855 i 1878 na wystawach franc, międzynarodowych).

Mac Cosh Jakób, angielski pisarz filozoficzny (* 1811 w Carskeoch w Szkocyi—f 1894). Studya filozoficzne odbywał w Glasgowie i Edynburgu, 1852—68 wykładał filozofię w „Queens College“ w Belfaście; powołany w r. 1868 do Ameryki Północnej na przewodniczącego „Princeton College“ (w stanie New-Jersey), sprawował tę godność oraz wykładał w tym znakomitym zakładzie naukowym w ciągu lat 20. Jako filozof, broni M. stanowiska naiwnego realizmu, który przeciwstawia idealizmowi i agno-8tycyzmowi. Odpowiadając na badania Milla ( ob.), dotyczące filozofii Hamiltona (ob.), M. występuje jako zwolennik drugiego z nich, przyczem kładzie nacisk na doniosłość doktryn szkoły szkockiej. —Główne dzieła M-a: „The method of divine governement“ (wyd. 9, 1867); „The intuitions of the mind“ (Belf. 1860); „The super-natural in relation to the natural“ (1862); „Au Examination of Mill’s Philosophy“ (N. Y. 1866); „Laws of discursive thought“ (1870); „Christia-nity and positivism“ (1870); „The Scottish philosophy“ (1874); „The émotions“ (1880); „The Realistic Philosophy“ (1887); „Religions aspect

A. T.

nych. Przez długi czas uchodził w Anglii za największą powagę w nauce ekonomii; teraz, gdy teorya wolności handlowej upadła, ma tylko znaczenie historyczne. M. C. wygłosił zdanie błędne, że maszyny fabryczne większe jeszcze korzyści przynoszą robotnikom, czego rzeczywistość zgoła nie potwierdziła. Wywody swoje opierał głównie na Smith’cie i Ricardzie. Z dzieł jego najważuiejsze były: „Discours on the rise of political ecouomy“ i „Literaturę of political ecouomy“ (1845).

Maccus, ob. Atellanae fabułae.

Maodonald Stefan Jakób Józef Aleksander, książę Tarentu, marszałek i par Fran-cyi (* 17 list. 1765 w Sedanie — f 25 września 1840 w Courcelles pod Guise), potomek szkockiej rodziny Clanronaldów, rozpoczął służbę wojskową w pułku szkocko-irlandzkim Dil-lona, na żołdzie Francyi zostającym, w r. 1784 przeszedł do legii generała porucznika hr. Mail-lebois. W trzy lata później został podporucznikiem w 87-mym pułku piechoty liniowej, r. 1792 porucznikiem-adjutantem gen. ßeurnonville, następnie kapitanem przy boku gen. Dumouriez, na-koniec podpułkownikiem 94 pułku piechoty. R. 1792 za męstwo pod Jemmapes mianowany brygadyerem drugiego pułku piechoty, a w 5 miesięcy potem generałem brygady. W tym stopniu, pod rozkazami gen. Pichegru, dowodził r. 1794 przednią strażą armii w sławnej wyprawie zimowej do Hollandyi, opanował War-wich, Comines i Menin, wdarł się do Fryzyi wschodniej i ścigał ks. York aż do Ems. R. 1795 jako generał dywizyi dowodził wojskiem w Kolonii i Dusseldorfie, następnie powołany do armii nadreńskiej, a nakoniec do Włoch, zyskał imię wojaka niepospolitego. Po traktacie w Campo-Formio należał do wyprawy, która pod wodzą gen. Berthiera obsadziła państwo kościelne. Mianowany gen.-gubernatorem Rzymu, przeistoczył państwo kościelne na Rzeczpospolitą. Pobił do spółki z Champiouetem gen. anstrya-ckiego Macka pod Otricoli i najbardziej przyłożył się do zwycięstw francuskich we Włoszech pod Trento, Monterosi, Baccano, Calvi i Civita Castellana. R. 1799 objął dowództwo naczelne nad armią francuską we Włoszech po Cham-piouefcie, zdobył Kapuę, uśmierzył bandy ka-labryjskie i zajął się sprawami uspokojonego Neapolu. W bitwie nad rz. Trebią d. 17, 18 i 19 czerwca, kilkakrotnie ranny, cofać się musiał ku Toskanii, wymknął się zręcznie z sieci, które nań silniejsi liczebnie Suworow i Melas zastawili, i połączył z armią gen. Moreau. Odwołany przez Dyrektoryat został komendantem Wersalu i na tern stanowisku d. 18 Brumaire’a skutecznie poparł Napoleona. W nagrodę otrzymał dowództwo nad armią odwodową w Dijonie. Dn. 1 grud. r. 1800 wkroczył do Graubiindten, wyparł Austryaków i zwycięstwami w Tyrolu, Voralbergu i Veitlinie nową okrył się sławą. Po podpisaniu pokoju lunewil-

skiego został posłem francuskim w Danii (do i pieśni nad wyraz piękne) — obie napisane po 1803), poczem, za zbyt żarliwą obronę gen.

szkocku; „Aunals of a quiet neighbourhood“ (1866); „The seabord parish“ (1868); i in. po angielsku.    M- Ko

Mac Dowell Patryk, rzeźbiarz irlandzki (* 1799 w Belfast—f 1870 w Londynie), kształcił się pod kierunkiem rzeźbiarza francuskiego Chenu i w akademii londyńskiej. W swych rzeźbach naśladował styl starożytny. Z dzieł najbardziej zuane: Ewa, Kupidou, Wirginiusz i jego córka, Dziewczyna w kąpieli, Modlitwa i pewna ilość portretów i pomników.

Mac Dowell Ef., ob. Dowell.

Mace, wyraz angielski używauy do oznaczenia władzy parlamentu i symbolu tejże władzy, urobił się za Karola II, i przybrał kształt wiązek, na podobieństwo wiązek liktorów („fasces“). Podczas posiedzeń parlamentu M. leży zwykle na trybunie przed mówcą, dla przypomnienia mu jego obowiązków. Z Anglii przeszedł do Ameryki. M. Stanów Zjednoczonych składa się z 13 lasek pojedyńczych (na pamiątkę pierwszych 13 stanów Unii), przepasanych dwiema wstążeczkami srebrnemi. U góry osadzony jest orzeł srebrny amerykański, unoszący kulę. Od r. 1834 oddzielne stany oraz wielkie miasta Stanów Zjednoczonych w swoich radach i ciałach prawodawczych również jęły używać M. jako symbolu godności swych przedstawicieli.

Macé Jan, popularyzator przyrodoznawstwa, twórca francuskiej ligi oświaty ludu (* 22 sierp. 1815 w Paryżu —f 13 grudn. 1894 w Monthiers), syn robotnika, r. 1825 wstąpił na naukę do kol-legium Stanisławowskiego; r. 1836 nauczyciel historyi w temże kollegium, a następnie w kol-legium Henryka IV. Demokrata i republikanin. Poza pedagogią, zajmował się publicystyką, u-czestniczył w ruchu r. 1848. Po zamachu, 2 grudnia, w r. 1851 musiał opuścić Paryż i ukrył się w Alzacyi w Beblenhein, gdzie przyjął posadę nauczyciela przyrody na pensyi le Petit Château. Na wygnaniu powziął zamiar pisania dla młodzieży powiastek popularyzujących nauki przyrodnicze, czem zjednał sobie sławę europejską. Pierwsza: ,,Hist. d’une bouche de pain“ (Paryż 1861) istne arcydzieło umiejętnoś-ci po-pularyzazyjnej, doczekała się przekładu na wszystkie języki europejskie (po polsku Kuczyńskiego, Warsz. 1864). R. 1862 M. zawiązał T-stwo bibliotek gminnych w dep. Górnego Renu, a dzieje jego opisał w „Morale en action“ (Paryż 1865). Uzyskawszy prawo powrotu do Paryża, założył w r. 1864 z Hetzlem (znanym pod pseud. ,,P, J. Stahl“) „Magazin d’éducation et récréation“, poświęcony szerzeniu oświaty śród młodzieży. W r. 1866 stworzył „Ligue de l’Enseignement“, która posłużyła następnie jako wzór do zakładania takich instytucyi w innych krajach. Na tem polu rozwinął taką działalność, że w ciągu roku zjednał Lidze przeszło 30 000 członków, a po upływie lat 10 było 210 oddziałów i 400 bibliotek przy gminach wiejskich.

adz

Moreau, odsunięty od armii, dopiero w r. 1809 powołany został przez Napoleona z powrotem na plac boju. Przyczynił się wówczas do odniesienia zwycięstwa pod Raab, a zwłaszcza pod Wagram, co przyznał M-i sam Napoleon i za co go buławą marszałkowską obdarzył. Nadto po powrocie do Paryża uzyskał M. tytuł księcia Tarentu. R. 1810, po odwołaniu marszałka Augereau, M. objął dowództwo jego korpusu i został gubernatorem Katalonii. W kampanii rossyjskiej r. 1812 M. dowodził 10-ym korpusem (Polacy, Ba warczy cy, Prusacy), d. 24 czerwca przeszedł Niemen po Tylżą, zajął Dy-neburg, Rygę i wspierał działania ks. Reggio.

Podczas odwrotu cofał się w największym porządku, d. 3 stycz. r. 1813 stanął w Królewcu i mężne stawił czoło ks. Wittgensteinowi. R.

E. Chw.

1813 pobił pruskiego gen. Jorka pod Mersebur-giem, d. 2 maja zniósł korpus wojsk sprzymierzonych pod Lützen, a d. 20 t. m. przebył Szprewę i uczestniczył w bitwie walnej pod Budyszynem. Odparty przez Blüchera pod Katz-bach, mężnie osłaniał odwrót Napoleonowi pod Lipskiem. Cofając się z ks. Józefem Poniatowskim, wraz z nim rzucił się do Elstery i szczęśliwie przepłynął, aby na nowe zdążać niebezpieczeństwa pod Hanau. Uczestuiczył również w wyprawie r. 1814 i uświetnił ją chlubną obroną w Nangis. Po zrzeczeniu się przez Napoleona tronu, uznał królem Ludwika XVIII, za co otrzymał tytuł para Francyi. Za powrotem Napoleona z Elby Ludwikowi XVIII towarzyszył do Menin, a powróciwszy następnie do Paryża wstąpił do szeregów gwardyi narodowej w stopniu prostego grenadyera. Po przywróceniu Ludwika XVIII rozwiązał armię cesarską nad Loarą. W nagrodę został kanclerzem Legii Honorowej, członkiem rady tajnej (1816) i jednym z czterech majorów generałów gwardyi królewskiej (1819). Po rewolucyi lipcowej (1831) usunął się od spraw publicznych i osiadł w dziedzicznym swoim zamku Courcelles. — Por.:

1892).

„Życie marszałków francuskich z czasów Napoleona“ (Warsz. 1841); „Sou/enirs du raa-réchel M., duc de Tarente (wyd. Rousset, Paryż

E. Chw.

Mac Donald Jerzy, poeta angielski (* 1824 w Huntly [hr. Aberdeen]—f 1905 w Sagamove [hr. Surrey]). Ukończył teologię w Independent College. Początkowo czynny był jako duchowny, później poświęcił się wyłącznie pracy literackiej, mieszkał przez długi czas w Londynie, ostatnie lata życia spędził w Bordigherze. W r.

1855 napisał dramat „Within a. without“

(1855), później „Poems“ (1857); „Phantastes, a faerie romance“ (1858); „The hidden life, a. other poems“ (1864) i „The disciple and other poems“ (1867). Był autorem wielu powieści jak oto: „ David Elginbrod“ (1862);

„Adela Cathcart“ (1864, znajdują się tu ballady i

Dopiero po utrwaleniu się rządów republikań-    kaznodziei nadwornego, był także deputowanym

skich Liga zyskała poparcie rządu (od 1878).    I oraz historyografem uzurpatora Dom Miguela.

Oświatę ludu prowadził M. przez Ligę w duchu    Z poezyi epickich: „Gama“ (Lizbona 1811, wyd.

republikańskim i przyczynił się wielce do de-    nast. p. n. ,,0 Oriente“, 1814), poemat bohater-

mokratyzacyi Francyi. Zasady Ligi opublikował    sko-satyryczny „Os Burros“; poemat filozoficzny

M. głównie w: ,,La séparation de l’Église et    „A Meditaęao“ (1813). Pisał także sztuki tea-

de l’école“ (Paryż 1872) i ,,La Demi-instruction“    traîne.—4) Joachim Manuel, uczony i poeta

(tamże 1872). R. 1883 w uznaniu zasług M. po-    brazylijski (* 1820 w prowincyi Rio de Janeiro —

wołany był (8 grudnia) na godność senatora    f 1882 tamże). W młodości poświęcał się me-

dożywotniego. Z prac popularyzatorskich M-go    dycynie, później zwrócił się do poezyi, był pro-

zasługują na uwagę: „Théâtre du Petit-Château“    fesorem historyi i geografii brazylijskiej w jednem

(Paryż 1862); „Arithrn. du Grand-Papa ou hist,    z kolegiów w Rio de Janeiro. Pisał poezye

de deux marchands de pommes“ (tamże 1863,    liryczne (,,A Nabulosa“ — 1857), tragedye

po polsku przekład Egera, Kraków 1869); „Le    („Cobe“—1855), komedye („Fantasma branco“ —

génie et la petite ville“ (Paryż 1866); ,,Les    1856), ,,Luxo e Vaidade“ (1859), oraz liczne,

serviteurs de l’estomac“ (tamże 1866, dalszy    bardzo poczytne powieści, z których „A Mo-

ciąg „Hist. d’une bouche de pain“); ,,L’oeil“    reninha“ (1844),    ,,0 moço louro“ (1845), „Vin-

(tamże 1869); „Les idées de Jean-François“    eentina“ (1853) doczekały się paru wydań.adz

(tamże 1893).

(tamże 1872 — 1873); ,,La grammaire de M-lle Macedonia, dzielnica na płwsp. Bałkań-Lilli“ (tamże 1878); „Philosophie de poche“    skim, nad zat. Salonicką, otoczona zewsząd wy-

e. chw. sokieini górami: na płd. odcinają M-ię od Tes-Macédo: 1) Franciszek (pseud. François    salii Olimp i góry Kambuńskie, na zachodzie—

de Saint-Augustin), literat portugalski (* 1596    Grammos (starożytny Beon), główne pasmo gór

w Coimbrze — f 1681 w Padwie). Gdy wy-    Albańskich, tworzy granicę, a Szar-Dag (staro-

buchło powstanie Portugalczyków przeciw Hisz-    żytny Skard) oddziela M-ię od Illiryi i Epiru

panii, udał się do Francyi, aby podtrzymywać    (Albanii), na wsch. oddzielają ją od Tracyi

zabiegi swych rodaków i tu napisał „Propug- góry Rodopskie (Despotodag), nakoniec płn.-naculum Lusitano-Gallicum contra calumnias granica zachodnia idzie przez dział wodny po-Hispano-Belgicas" (Paryż 1647). Pisał bardzo między rz. Wardarem z jednej strony a Mora-wiele, we wszystkich gałęziach poezyi. W licz- wą oraz Driną — z drugiej. Geografia. Pod nych dziełach teologicznych dążył do uwzględ- względem administracyjnym M. nie tworzy żad-nienia przez teologię urzędową nauki św. Augu- nej odrębnej całości, składają się na nią w styna, a także do pogodzenia św. Tomasza przybliżeniu wilajety: kossowski, będący pół-z Dunsem Szkotem (ob.). Z dzieł filozoficzno- nocną częścią M-i (t. zw. Stara Macedonia), teologicznych ważniejsze: „Scrinium sancti Monastyrski (Bitolijski), — płd.-zachodnią część Augustini de praedestinatione gratiae et libero M-ii, i Soluński, zajmujący płd.-wschodni kąt arbitrio“ (Paryż 1648); „Commentationes duae M-ii. Zawarta w tych granicach M. przedsta-polemicae pro sancto Augustino“ (Werona 1674);. wia płaskowzgórze, przerżnięte mnóstwem rzek „Collationes doctrinae s. Thomae et Scoti“ i strumieni, wpadających do m. Egiejskiego; (Padwa 1673); „Myrothecium morale documen- najważniejsze: Wistritza [Bystrzyca (Aliakmon)J, torum tredecim seu totidem lectiones super która wypływa z gór Albańskich; Wardar (Aktextum Aristotelis łib. VIII Ethicorum“ (tamże sios), największa z rzek macedońskich, wzdłuż 1675). — 2) Antoni (* 1612 w Coimbrze— której rozciąga się najżyźuiejsza część kraju, f 1693 w Lizbonie), brat poprzedzającego, zlewa swe wartkie wody do zatoki Soluńskicj; Jezuita, wysłany jako sekretarz poselstwa por- Struma (Strymon), biorąca początek w górach tugalskiego do Szwecyi. Tam wpłynął M. na bułgarskich Rila; Mesta (gr. Nestos, tur. Ka-zmianę wyznania przez królową szwedzką Kry- rasu),granica wilajetu Soluńskiego, a zarazem stynę. R. 1651 — 71 zajmował urząd w Rzy- M-i od wsch. ; Morawa (starożytny Margos) mie przy Watykanie. Po powrocie do Portugalii i Drina. Z jezior: największe Ochryda (Achris) piastował różne urzędy. Główne dzieła: „Lusi- i Kerkinitis (Tachino). Klimat łagodny, prze-tania infułata et purpurata, seu pontificibus et ważnie zdrowy. Osłonięta od zimnych wiatrów cardinalibus illustrata“ (Paryż 1663 i 1673); ,,De północy, M. jest krainą, gdzie dojrzewa ba-vita et moribus Joannis de Almeyda, societatis wełna (przeszło 200 wsi trudni się uprawą tej Jesu presbyteri in Brasilia“ (Padwa 1669, Rzym rośliny). Kwitnie na wielką skalę hodowla 1671); „Elogia nounulla et descriptio coronatio- drzew owocowych. Po zboczach gór ciągną się nis Serenissimae Christiuae, reginae Sueciae, nieprzerwanem pasmem winnice (wino niegos-ligata et soluta oratione“ (Sztokholm 1650). — kie). Lasy dość jeszcze znaczne. Aloes zieleni

3) José Agostinho (* 1761 w Beji—fl831 się przez rok cały. Fauna prawie taka sama, w Pedruęos), poeta portugalski. W r. 1780 jak w Europie Środkowej. Rzeki i jeziora są wstąpił do zakonu Augustyanów, skąd po 12- rybne (zwłaszcza pstrągi i sterlety). W górach letnim pobycie został wydalony za brak kar- żelazo, miedź, ołów, żywe srebro, także liczne ności. Jako kapłan świecki otrzymał miejsce pokłady węgla kamiennego. Wszystkie te bo-

Wielka Enc. Powsz. Uustr, Ser. I TomJXLV. Zesz. 355a.

gactwa mineralne nie wyzyskane. Mieszkańcy. Ogółem M. zajmuje, w przybliżeniu, 50 000 km. kw. powierzchni, którą zamieszkuje (1900) około l¹/, miliona m-ców, w tej liczbie 456 000 Bułgarów (410 000 chrześcian i 46 000 mahometan), 356 000 Albańczyków (¹/₅ wszystkich Albańczyków tureckich), 280 000 Turków,145 000 Greków, 120 000 Serbów, 95 000 Zinzarów czyli Wołochów i 45 000 Żydów hiszpańskich (zbiegów przed inkwizycyą). Po miastach i wzdłuż wybrzeża morskiego przeważają Grecy, częściowo Zinzarowie; środek kraju zamieszkują Słowianie, pomieszani z Turkami i Żydami; na zachodzie przeważają Albańczycy. Ta mieszanina ludów i wyznań (wielu Albańczyków, Bułgarów, Greków i Serbów jest Mahometanami) utrudnia rozwiązanie sprawy macedońskiej i wy-wołuje nieustanne spory między ościennemi państwami. Najwięcej roszczeń wygłasza Bul-garya, też są zainteresowani Włosi, którzy uważają Albańczyków za swoich współplemieńców, tembardziej że ok. 100 000 Albańczyków mieszka we Włoszech południowych. Do południowej M-i mają pretensyę Grecy. Spogląda na nią i Serbia, która liczy swych współplemieńców obfitą rzeszę w tym kraju. Rumunia pragnie wziąć pod swoją opiekę pokrewnych Wołochów. A ponieważ tylko Serbowie i Bulga-rowie są Słowianami, Albańczycy, Grecy i Zinzarowie greko-latynami, to zawiłość kwestyi macedońskiej potęguje się jeszcze bardziej. Stosunki społeczne. M. jest krainą drobnych rolników, uprawiających pszenicę, tytuń, winograd, poczęści róże (dla olejku różanego) i trudniących się nieco hodowlą bydła. Nizki stan kultury, brak opieki i poparcia ze strony rządu, nadmierne podatki sprawiają, że rolnictwo tutejsze jest niemal w stanie pierwotnym. Całe olbrzymie szmaty obszaru pozostają odłogiem. Drogi złe. Przemysł fabryczny nie istnieje, wszystko niemal sprowadza się z zagranicy: Anglia, Francya, Włochy i Austrya znajdują w M-i dla swej wytwórczości korzystne rynki zbytu. Handel w rękach Greków, Ormian i Żydów. Ludność słowiańska i turecka zajmuje się tylko uprawą roli. Wywożą stąd bydło, owce, wełnę, jedwab surowy, safjan, tytuń, wino i owoce, oraz makaty i dywany, główne przedmioty przemysłu domowego. Główne miasta: Saloniki (Salun) i Monastyr (Bitolia). Dzieje: 1) sta ro ży tne. W w. XI przed Nar. Chr. kraj ten zaludniali barbarzyńskie plemiona lllirów i Traków, nie należących do szczepu helleńskiego. W w. X przed Chr. opanowali kraj Doryjczycy i dali początek M-ii (która początkowo miała nazwę E mat i i) ze stolicą w E de ssie (obecna Bodena). Pierwszym władcą Ematii miał być w połowie w. IX przed Chr. Karano s, postać napoły legendowa. Właściwa historya zaczyna się od drugiej połowy w. VIII, kiedy na wybrzeżu mor-skiem, obfiitująeem w dogodne zatoki, powstają

pierwsze kolonie greckie, które żyją w zgodzie dobrej z władcami kraju. Perdikkas I do swego państewka, przyłączył ziemie: Orestis, Pierye i Elimeę. Amyntas (518 —515) powiększa posiadłości swe o Almopię, Ponię i Bottieę, a państwo jego równało się już dzisiejszej południowej i większej części środkowej M-ii. Najazd Persów na Helladę powstrzymuje wzrost M-i. Nie mogąc mierzyć się z Persami, przezorni królowie M-scy uznają się lennikami Persów. Lecz skoro potęga Persów została skruszona, uderzyli na rozbitków perskich, Od tej pory M. znowu uczestniczy we wszystkich sprawach helleńskich. Aleksander, syn Amyntasa uczestniczy w igrzyskach olimpijskich. Perdikkas II wdaje się w waśnie pomiędzy Spartą i Atenami. Archelaos (413—389) wyprowadza M-ię na szerszą widownię i przygotowuje ją do przyszłej roli dziejowej. Stolicę państwa przenosi ze skromnej Edessy do Pełli. Amyntas III (389—369) uwikławszy się w wojnę ze Spartą traci Olint. Filip II (359 — 336) (ob.) podnosi M-ę do jeszcze większej potęgi i narzuca władzę swoją Helladzie. Za Aleksandra W. (336 —323) (ob.) M. staje się władczynią połowy świata ówczesnego. Po jego śmierci nastąpił okres zamieszania ogólnego w M-i. Regentem ogłoszono P er di kkas a (*j* 321), po jego śmierci Anty-p a t r a (-f- 319), później Polisperchonta, a od r. 315 do 296 Kassandra, który r. 306 przybrał tytuł króla. Następca i syn Kassandra Fulip IV panował dwa lata. Nastają nowe zamieszki, korzysta z nich Demetryusz Po-liorketes i zostaje panem M-i (294—287), Niezadowoleni zeń Macedończycy powołują na tron Pyr rusa, króla Epiru, lecz ten zaledwie 1V₂ roku utrzymał się na tronie. Po nim panował Liz y mach (do 281). R. 280 ogłoszony został królem P to lem eus z Ker au nos, za którego rządów doznała M. najazdu przez Gallów (280—278). Po śmierci Ptolemeusza nastaje znowu zamęt: tron co kilka miesięcy przechodzi w inne ręce: Meleager (2 mieś.) Anty-pater (l‘/₃ mieś.), aż nakoniec władza pozostaje na czas dłuższy w rękach syna Deme-tryusza, Antygona Gonatosa (278 — 239) i utrwala się w jego rodzie. Następcy jego Demetryusz II (239—229) i Antygon Dozon (229—221) znowu opanowują Helladę. I kiedy na tron wstąpił Filip V (221 —179) M. była państwem silnem, miała wyborne wojsko i finanse należycie uporządkowane. Było to w przededniu rozpoczęcia walki z Rzpltą rzymską. Dla odparcia niebezpieczeństwa połączył się F. przymierzem zaczepno-odpornem z Hannibalem, ale po nieszczęśliwej bitwie pod Kynoskephale (197) musiał podpisać pokój na ciężkich warunkach. Perseusz (179— 168) następca Filipa V, zamierzał zrzucić jarzmo rzymskie, lecz w krwawej bitwie pod Pydną (168) był przez Emiliusza Pawła rozbity. M-ię podzielili Rzymiani na 4

republikańskie związki federacyjne: Amphipolis na wschodzie, Tessaloniki z półw. Chalcedoń-skim, Pełła na granicy tessalskiej i Pelagonia w środku. Rzeczpospolite te istniały aż do r.

wstają Macedończycy, wypędzają Bułgarów i zakładają własne państewko, które r. 1018 ulega Bizancyi. R. 1204 Bonifacy z Mon-

znowu

teferatu tworzy z ziem południowej M-ii i Tes-salii królestwo Tessalouickie. Bułgarzy znowu próbują zająć M-ię północną, ale się w niej utrzymać nie zdołali. R. 1214 zajmuje środkową M-ię wraz z Ochrydą despota Epiru. Do walki o M-ię występuje i Serbia i w początkach w. XIII podbija powiaty Skoplja i Prisz-tyna (część półn. M-ii), a następnie i południową M-ię z Seretem. R. 1331 Turcy zagrażają Salonikom. W r. 1333 król serbski Duszan Silny wciela M-ię, prócz powiatów południowych i Salonik, do państwa swojego. R. 1352 zwala się na M-ię potęga turecka i już z niej nie ustępuje. R. 1430 Saloniki przechodzą w ręce Murada II. — 3). Rządy tureckie. Zwyczajem wschodnim podzielono kraj na lenna świeckie, większe i mniejsze („timar“ i „cia-met“) i duchowne („wakuf“). Większe rozdano dygnitarzom, mniejsze zaś kolonistom mahome-tańskim i tym mieszkańcom, którzy przyjęli inahometanizm. Połowa gruntów stała się własnością lenną posiadaczy wielkich, część trzecia poszła na rzecz duchowieństwa, szósta zaś dostała się „wiernym“. Chrześcianom pozostawiono jedynie góry nagie i wzgórza kamieniste, prawo zakładania tam „wolnych wsi“ (kephalochoria) i przyznano autonomię kościelną.. W tych to osadach „wolnych“ przechował się duch niepodległy i na podkładzie tej autonomii gmiuno-kościeluej rozwinął się duch narodowy. R. 1525 przyznano ludności górskiej, na zachodnich zboczach Pindu i Olimpu osiadłej, prawo tworzenia stowarzyszeń zbrojnych (arma-tolów). Kiedy Turcy, po zmuzułmanieniu Albań-czyków, zapragnęli znieść armatolów, ci nie zgodzili się złożyć broni i rozpoczęli (1805) walkę. Rozogniło ją powstanie Greków (1820) w obronie niepodległości, zwłaszcza kiedy przeniosło się i do południowej M-i, zamieszkanej przeważnie przez Greków. Przywódcy armatolów Gatzor i Karatassos, utworzyli legion macedoński, który tak świetnie zapisał się w walce o niepodległość Hellady. Po stłumieniu tego pierwszego w w. XIX powstania w M-ii, w którym głównie byli czynni armatolowie i Grecy, r. 1854 wszczęła się druga ruchawka, o wiele Poczem nastąpił kilkoletni spokój,

148, kiedy śmiały Andriskos, korzystając z powszechnego niezadowolenia przeciw Rzymianom, podniósł rokosz zbrojny, który dopiero Q. Ce-cylius Metellus'uśmierzył. Wówczas senat rzymski odjął wszelki cień niepodległości, zniósł związkową organizacyę i wcielił M-ię jako prowincyę do Rzymu (146). W kilka lat później na ziemi M-ej wybuchł znów rokosz w Nestos (Karasu), lecz został poskromiony. Kiedy M. została prowin-cyą rzymską Macedończyków było więcej, niż obecnie (około 2 250 000). Senat ustanowił ad-ministracyę rzymską i ulokował legiony. R. 20 M. staje się „prowincyą cesarską“ i Rzym zaczyna kolonizować ten kraj, a Tyberyusz wyprawia pierwszy zastęp wychodźców. Potomkowie tych osadników mają być (zdaniem uczonych rumuńskich) Zinzarowie czyli Wołosi, w okolicach górzystych kraju. W połowie pierwszego wieku naszej ery zaczyna się szerzyć chrześciaństwo, przedewszystkiem po miastach. W w. III kilkakrotnie pustoszą ją Gotowie i usadawiają się w Mezyi (dzisiejszej Bulgaryi) i Dacyi (ob. Rumunia). — 2) Okres czasów bizantyjskich. Za Teodozyusza Wielkiego Tessaloniki w M-i stają się siedzibą cesarską, a przy rozpadnięciu się Rzymu M. wchodzi w skład imperium wschodniego. R. 434 niszczą M. Hunnowie, r. 478—Ostrogotowie, odtąd ciągle ponawiają się najazdy barbarzyńców. M. przetwarza się pod wpływem pierwiastków plemiennych, które zwolna się w niej osiadają.

Macedończycy jeszcze uważają się za Greków, ale w ich żyłach jest znaczna już domieszka krwi obcej. Justynian W. ratuje M-ę przed Awarami,

Bułgarami, Antami i Słowianami. W drugiej połowie w. VI wkraczają do M-i hordy Awarów, Antów i Gepidów. R. 610 cesarz Hera-kliusz wchodzi w układy z Serbami i oddaje im pod osady pas ziemi w południowej M-ii między Olimpem i uściem rz, Bystrycy (Alkiamon).

Serbowie zakładają tam swój gród Serwią.

Jeszcze na całym obszarze M-i używają mowy helleńskiej, lecz obfita jest domieszka dźwięków: germańskich, mongolskich, słowiańskich. Drogą krzyżowania, tworzy się nowy lud. R. 678 zbroj-no nadciągają do Mezyi Bulgarowie i łączą słabsza, się z pozostałemi tamże szczątkami Awarów wkrótce zamącony przez ruch odrodzenia bul-i Antów. Za Konstantyna Kopronima rzucają garski i odtąd trwa do dzisiaj. Na pierwszy się Bułgarzy pod wodzą chana Teleca. Na- plan występują Serbowie i Bułgarzy macedoń-paści te powtarzają następcy Teleca: Tokto scy, usuwając czynuik grecki na miejsce dal-i Krummos (Krum). Bulgarowie osiadają osta- sze. Działalność rewolucyjna organizacyi bul-tecznie w Mezyi i zaczynają ją odtąd nazy- garskich ogarnia (1863 — 1875) i M-ię. Bazyli wać Bulgaryą. Odtąd M-nia staje się przed- Lewski często ją odwiedza. R. 1875 wybucha miotem walki między Byzancyum a Bułgarami, w M-ii powstanie, a kiedy r. 1878 pokój w R. 917 Car Symeon bułgarski podbija większą San-Stefano stworzył księstwo bułgarskie, do część M-i, a po jego śmierci M. wraca pod niego miało należeć dwie trzecie M-ii. Traktat

berło bizantyjskie. Szyszman ogłasza się królem Macedończyków i Albańczyków. R. 963 po-

ten na kongresie berlińskim zmieniono w ten sposób, że M. wróciła pod berło sułtańskie,^

E. Chw.

a wzamian Porta zobowiązała się do przeprowadzenia reform w wilajetach. Uchwała berlińska wywołała protest ze strony ludności macedońskiej, wybuchło nowe powstanie: „hajducy“ i „klefty“ w ciągu całego roku 1878/1879 prowadzili wojnę partyzancką. Ostatecznie ru-chawkę uśmierzono, poczem Turcya zabrała się r. 1880 do zniesienia autonomii gmin i parafii chrześciańslfioh i do wyzyskania swej roli rozjemcy w sprawach wyznaniowych i szkolnych pomiędzy Grekami a Słowianami. Reform zaś w myśl zobowiązań berlińskich nie uskuteczniła. R. 1893 zawiązuje się organizacya rewolucyjna „Wewnętrzna organizacya macedońska“ i pod hasłem„ M-i a dla Macedończyków“ rozwija swoją działalność. Na czele komitetu stali kolejno Kitanczew, Tiufekczew, Naumow i ostatni Sarafow. Początkowo Bulgarya popiera (Stoi-łow) rokoszan, lecz na jesieni r. 1895, czyniąc zadość wielkim mocarstwom (zwłaszcza Rossyi), cofa swe poparcie i więzi wychodźców macedońskich. Postępek ten utrwala tylko hasło: „M. dla macedończyków“ i przyczynia się do postawienia nowych wymagań: usamodzielnienia M - i lub też zjednoczenia wszystkich państw bałkańskich na zasadzie związkowej. Jednocześnie z „Wewnętrzną organizacyą macedońską“ powstaje inny komitet insurrekcyjny, o zabarwieniu narodowo-bulgarskiem, pod przewodnictwem Michajłowskiego, prof. uniwersytetu w Sofii, który wytknął sobie przyłączenie M-i do Bulgaryi. Wystąpienie obu tych komitetów powstańczych w M-i rozpoczyna drugi okres ruchu insurrekcyjnego macedońskiego, ostry, gdyż rokrocznie na wiosnę wybuchający. Zakończenie wojny grecko-tureckiej wyzwoleniem Krety roznieciło ruch powstańczy jeszcze bardziej, objęło całą niemal M-ię. Wdaje się w tę sprawę Rossya i w grudniu r. 1902 wysyła min. spr. zew. Lamsdorfa do Serbii, Bulgaryi i Austryi w celu zbadania kwestyi macedońskiej i zaprowadzenia tam w interesie Rossyi ładu. Lamsdorf zmusił Bulgaryę do rozwiązania znajdujących się u niej komitetów rewolucyjnych macedońskich, do Turcyi zaś wspólnie z ambasadorem austryackim wysłał notę z żądaniem wprowadzenia w M-ii reform (21 lutego 1903), żandarmeryi europejskiej i amnestyi dla przestępców politycznych. W odpowiedzi na to Turcya zamianowała Hussein-Hilmi-paszę generalnym inspektorem wilajetów macedońskich i pocichu jęła przygotowywać się do wojny z Bulgaryą. Wówczas w maju r. 1903 posłowie, austryacki i rossyjski, ponowili swe żądanie zaprowadzenia reform. Na to sułtan wydał d. 29 paźdz. r. 1903 irade o reformach, które pozostało na papierze. Na zjeździe monarszym 16 paźdz. r. 1903 w Mürzsteg porozumiała się Rossya z Austryą w sprawie macedońskiej, postanowiwszy zobowiązać z jednej strony Turcyę do zaprowadzenia reform w M-ii, z drugiej •— komitety powstańcze do zaprze-

stania ruchów zbrojnych. Zawiadomiono o tein Portę d. 27 list. r. 1903; za pomocą demon-strancyi morskiej uzyskano formalną zgodę i zamianowano geuerała włoskiego De Giorgisa naczelnikiem żaudarmeryi w M-i. D. 22 kwiet. r. 1904 zawarła Turcya konwencyę z Bulga-ryą i, wzamian za obietnicę przeprowadzenia reform w M-ii, wymogła rozwiązanie rewolucyjnych komitetów macedońskich w Bulgaryi. Odtąd Bulgarya, pod naciskiem Rossyi, zaczyna wrogo występować przeciw ruchom macedońskim. Nie osłabiło to powstania w M-i. R. 1905 nastąpiło przedłużenie pełnomocnictw agentów politycznych, urządzających M-ę, a kiedy ruchawka nie ustawała, w marcu r. 1908, jednocześnie niemal, wysunięto dwa nowe plauy reform w M-ii: angielski i rossyjski. Rywaliza-cya ta ciągnęła się 4 miesiące, podczas których Turcya przekształciła się na monarchię konstytucyjną i państwa zuiewolone zostały do cofnięcia not swych. — Por. Bérard V. „Pro Macedonia“ (Paryż 1904); Abbot „The tale of a Tour in M.“ (Londyn 1903); „Macédonien Eine militär-politische Studie“ (Wiedeń 1903); Villarii „The Balcan Question“ (Londyn 1905); Schopoff „Les réformes et la protection des chrétiens en Turquie“ (Paryż 1904); Focief O. „La justice turque et les réformes en M.“ (Paryż 1907), Miecznik A. „M. i Macedończycy“ (Warsz. 1904); Brandoff „La Macédoine et sa population chrétienne“ (Paryż 1905); Draganoff „La M. et les réformes“ (Paryż 1906); Kasasis „Grecs et bulgares“ (Paryż 1907). Do historyi ruchu rewolucyjnego w M-ii: program organi-zacyi rewolucyjnej (Karicz W. „Serbija i bałkański] sjuz“. Sofja 1895) oraz praca „La M. et le Yilayet d’Andrinople“ („Mém. de l’organisation intérieure“ 1904).

Macedoniusz, patryarcha carogrodzki z w. IV po Nar. Chr. Początkowo ksiądz w Konstantynopolu. Po śmierci b-pa Euzebiusza (f 341), M. obrany został dzięki poparciu Aryanów pa-tryarchą carogrodzkim, na co stronnictwo ortodoksyjne odpowiedziało powołaniem biskupa Pawła. Wynikły stąd poważne rozterki i cesarz, acz zwolennik aryanizmu, długo się wahał z zatwierdzeniem któregokolwiek z elektów. Ostatecznie r. 351 przechylił się na stronę M-sza. Wynikły stąd krwawe walki w Carogrodzie, podczas których moc ludu zginęło. Objąwszy godność, mścił się M. na przeciwnikach i skłonił ces. Konstantyna do wydania edyktu wypędzającego z miasta zwolenników Soboru Nicejskiego. Zarządzenie wyniesienia zwłok Konstantyna W. z kościoła Apostołów, któremu groziło zawalenie, wywołało jeszcze większą do M-sza nienawiść. Cesarz odsunął się od niego, ile że M. w swych zapatrywaniach aryańskich chwiać się zaczął. Skorzystali z tego b-pi aryańscy Eudoksyusz i Akakyusz, zwolennicy aryanizmu bezwzględnego i r. 360 strącili M-sza z tronu patryarszego, osadziwszy na nim Eu-

K. Chw.

Dr J. P.

1847, I).

tów).

M. Ko.

doksyusza. Wówczas M. usunął się z Carogrodu, przyjął półarjanizm, głosząc że Syn jest tylko podobny (û[xoîôç) Bogu ojcu, a Duch św. nie jest wcale bóstwem. Zyskał wielu zwolenników, których nazywano Macedonianami lub Du-choborcami. Duchoborcy rozpadli się wkrótce na dwie sekty odrębne a wrogie, z których jedna widziała w Duchu św. istotę samoistną, stworzoną przez Syna bożego, druga jedynie symbol, a raczej przymiot Boga Ojca.

Maceio, stolica stanu brazylij. Alagoas, na półwyspie, oddzielającym zat. Lagoa de Norte od O. Atlantyckiego i połączona koleją z Impe-ratriz; katedra, pałac gubernialny, liceum, związek archeolog.-geograficzny, fabr. machin, przędzalnie bawełny, doki okrętowe, wywóz cukru, bawełny, kukurydzy i t. d., 12 000 m-ców. .'.

Macer Aemilius (f 15 przed Chr.) poeta rzymski rodem z Werony, przyjaciel Wergilego i Owidjusza; podług wzorów greckich pisywał utwory wierszowane treści przyrodniczej; tylko z jednego z nich „Ornithogonia“ posiadamy urywki szczupłe; zebrał je Bährens w „Fragmenta poët. Rom“ (344nast.).

Macer Floridas, jest to utwór wierszowany, składający się z 2269 heksametrów, napisanych łaciną średniowieczną, skażoną, opisujący własności leczniczo-hygieniczne 77 roślin rozmaitych. Pochodzi podług prawdopodobieństwa wszelkiego z w. X. Autorem ma byó albo Otton z Meudon (O. Magdunensis) albo też Odo z Mo-rimont (O. Moremendensis), opat w Beauprai (f 1161); de Renzi (ob.), przypuszcza, że powstał w Salemie. Napis właściwy brzmi „M. F. de viribus {albo virtutibus) herbarum“, treść zaś jest przeważnie zaczerpnięta z dzieł Dio-skoridesa, Pliniusza i Galena (ob. te nazw.). Odpisy pochodzące z w. XII zachowały się dotąd w bibliotekach niektórych; w druku ukazał się M. F. poraź pierwszy w Neapolu (1477), poczem przedrukowywano go jeszcze przeszło 20 razy; w Krakowie wydał Szymon z Łowicza (ob.); wyd. ostatnie ogłosił go Choulant (Lipsk 1832). — Por. Choulant „Handb. d. Bücherkunde (Lipsk, wyd. 2-e 1828, 233), tegoż „Graph. Incunabeln f. Naturg. u. Med.“ (tamże 1858, 93), Baudry de Balzac w „Mem. de la soc. des sc. morales de Seine-et-Oise“ (Paryż

Dr j. r.

Maceracya (chemia, farmakologia, anatomia), sposób rozmiękczania lub ekstrakcyi, polegający na pozostawieniu ciał stałych przez dłuższy okres czasu, lecz w zwykłej ciepłocie, w zetknięciu z cieczami (wodą, wyskokiem, e-terem, benzyną, octem, kwasami, ługami, olejami, winem i t. d.) posiadającemi własność rozmiękczania lub rozpęczniania niektórych ze składników ciał poddawanych M-i. Zazwyczaj czynność tę wykonywamy z ciałami, które ulegają całkowitemu lub częściowemu rozkładowi przy ekstrakcyi w wyższych ciepłotach lub ulatniających się przy tern. Wytwory otrzymywane za pomocą M-i nazywamy wyciągami na zimno (przygotowanemi). W odmiennem znaczeniu M-ą jest rozmiękczanie, któremu ulegają tkanki zwierzące już pod wpływem płynów, lecz bez gnicia (np. skóra płodu obumarłego w łonie matki), już skutkiem działania bakte-ryi gnilnych (np. przy preparowaniu szkiele-

Dr A. J. O.

Macerata: 1) prow. włoska w krainie staroż. Marków, graniczy na wsch. z m. Adryatyckiem, ua płdn. — z prow. Ascoli-Piceno, na zach.— z Perugią, na płu. z Aficouą; 2 816 km. kw. przestrzeni, 258 348 m-ców (1908), t. j. 86 na km. kw. Na zach. górzysta (odnogi Apeninów; Monti Sibillini 2 477 m.), mało urodzajna, pokryta lasami i pastwiskami, na wsch. obniża się grunt ku morzu. Główne rzeki ua wybrzeżach: Potenza i Chienti. Urodzajna równina wschodnia dostarcza pszenicy (1891 762000 hl.), kukurydzy (492 000 hl.), roślin strączkowych, wina (648 800 hl.) i oliwek. Rozwinięta hodowla bydła i jedwabnictwo. Wydobywanie gipsu, wapienia, krzemieni, fabr. machin, wyrobów garncarskich, drzewnych, szklanych, skóry, papieru, tkactwo domowe. Dwa okręgi: Camerino i M.—

2) miasto, stolica prow., 368 m. n. p. m. na wzniesieniu między dolinami Chienti i Potenza i przy kolei Porto Civitanova-Albacina; b-pstwo od r. 1320, staroż. mury miejskie z wieżami z w. XIII, katedra, kilka pałaców, uniwersytet (1290) z wydziałem prawnym, liceum, gimna-zyum, szkoła techniczna, rolnicza i rękodzielnicza, biblioteka (50 tys. t.), muzeum; 22 784 m-eów z gminą (1907); 62 km. na płdn. piękny kościół Madouna delle Vergini. W blizkości M-y była założona przez Septymiusza Sewera kolonia Helvia Recina.

Macfarren Jerzy Aleksander, muzyk angielski (* 1813 w Londynie—f tamże w 1887); uczeń, a od r. 1834 nauczyciel teoryi muzyki w królewskiej Akademii muzycznej, od r. 1876 jej dyrektor i jeduocześnie prawie profesor muzyki w uniwersytecie w Cambridge. Od wielu lat ociemniały, nauczał jednak i komponował aż do samej śmierci. Prócz dziewięciu oper („Robin Hood“, 1860), napisał oratorya i utwory chóralne („May day“, 1856; ,,The Lady“ of the Lake, 1877), wiele innych sztuk kościelnych, 8 symfonii, 7 uwertur, wiele sztuk muzyki kameralnej itp. Wielkiem uznaniem cieszyły się jego podręczniki. „Rudiments of harmo-uy“ (wyd. 14-e 1860); „Lectures on harmony“ (wyd. 3-e 1882); „Cownterpoint, a pratical course of study“ (wyd. 6-e 1886). Wydał kilka zbiorów pieśni ludowych: „Old English ditties“ (1857—80; 2 t.), „Moore’s Irish mélodies“ (1859) i „Scottish ■ ditties“ (1861 do 1880); dokonał rewizyi nowo wydanych dzieł Piercell’a, Handel’a i innych.

Mac Gregor Jan, podróżnik angielski (* 1825—f 1892). Wykształcił się w Dublinie i Cambridge, podróżował wiele po Europie, Egipcie

adz.

Psychischen“ (Jena 1886, wyd. 5-e 1906);

nen

i Palestynie („Three days inTjthe East“ 1850), zwiedził Algier i Tunis, Stany Zjednoczone i Kanadę („Our brothers and cousins: a sum-mer torn in Canada a. thd States“ 1859). Przepływał w niewielkiej łodzi (długości 4 metrów) jeziora i rzeki europejskie, Bałtyk, we Francyi, nakoniec przez Jordan i Nil, a wrażenia swoje opisał w licznych pracach. Dochód z tych dzieł, które miały wiele wydań, przeznaczał na cele dobroczynne.

Mach Ernest, współczesny filozof i fizyk niemiecki (* 18 lut. 1838 w Turas w Morawii). Po ukończeniu nauk w uniwersytecie wiedeńskim, w r. 1861 docent tamże, w trzy lata później profesor matematyki w Grazu, a w r. 1867 fizyki w Pradze Czeskiej. Jako „Rector Magnificus“ w roku akad. 1879 — 80 okazał się przeciwnikiem usiłowań, zmierzających do uczynienia uniwersytetu praskiego instytucyą czeską. Powołany w r. 1895 na katedrę filozofii do Wiednia, wykładał zwłaszcza dzieje oraz teoryę nauk indukcyjnych; lecz już w r. 1902 był zmuszony, przez wzgląd na słabe zdrowie, zrzec się nauczania. — M. przeszedł stopniowo od badań dziejów przyrodoznawstwa do filozofii, a właściwie do teoryi poznania, rozwijając poglądy, zbliżone do em-piryokrytycyzmu. Zadanie nauki polega, według M-a, nie na „wyjaśnianiu“, lecz na uproszczonym opisie faktów, któryby zawierał wyobrażenie naprawdę niezbędne i celowe, przyczem fakt oznacza treść naszej świadomości: wszelka praca naukowa zmierza ku oszczędzeniu wysiłku umysłowego w zakresie pojmowania świata. Myślenie znajduje się w naturalnym procesie rozwojowym, a pojęcia, któremi się posługujemy, wynikają z konieczności przystosowania się do otoczenia. Według M-a, przyszłe przyrodoznawstwo wyruguje, jako niejasne, tego rodzaju pojęcie, jak przyczyna i skutek, ten sam los czeka pojęcia siły, masy; substancyi. M-owi szło o znalezienie punktu widzenia, którego nie umiał porzucić przy przejściu od fizyki do psychologii, tym punktem widzenia stało się dlań pierwszeństwo czucia przed pojęciami atomu i duszy. Ciała jedynie symbolami myślowemi splotu czuć. Nie ciała wywołują czucia, lecz przeciwnie: grupy czuć, posiadające względną trwałość, tworzą ciała. Ostatecznemi pierwiastkami są więc nie atomy, lecz barwy, zapachy, tony i t. d., pomiędzy któremi zachodzą stosunki funkcyonalne; otóż nauka ma zbadać te pierwiastki i ich związki. Również i „ja“ nasze fiie tworzy jedności rzeczywistej, lecz tylko silniej zespoloną grupę czuć, która jest słabiej związana z innemi grupami tego samego rodzaju i dlatego jest jakby przeciwstawiona temu, co nazywamy światem. Rozróżnianie „ja“ od świata, podmiotu od przedmiotu, jest zgoła dowolne, gdyż zarówno dziedzina psychiczna, jak fizyczna powstają z tych samych, jedynie bezpośrednio nam danych, pierwiastków. —Prace: „Compendium der Physik für Mediziner“ (Wied. 1863); „Einleitung in die Helm-holtz’sche Musiktheorie“ (Graz 1866); „Die Geschichte u, die Wurzel des Satzes ü. die Erhaltung d. Arbeit“ (Praga 1872); „Optisch-akustische Versuche“ (tamże 1873); „Grundlinien d. Lehre v. d. Bewegungsempfindungen“ (Lipsk 1875); „Die Mechanik in ihrer Entwicklung“ (tamże 1883, wyd. 5-e 1904); „Die Analyse der Empfindungen u. das Verhältnis des Phys. zum

„Leitfaden d. Physik f. Studierende“ (z Jau-mannem; Praga 1891); „Die Prinzipien d. Wärmelehre, histor.-krit. entwickelt“ (Lipsk; wyd. 2-e 1900); „Populärwissenschaftliche Vorlesungen“ (Lipsk; wyd. 3-e 1903); „Erkenntnis u. Irrtum, Skizzen zur Psychologie d. Forschung“ (wyd. 2-e 1906). — Por. J. Baumann „Machs philos. Ansichten“ (Arch. f. syst. Philos., 1897, 1899, 1901); E. Lucka „D. Erkenntnisproblem in Machs Anal. d. Empf.“ (Kunststudien 1903); Th. Beer ,,Die Weltanschauung eines moder-Naturforschers’* (Drezno 1903); R. Hönigs-wald „Zur Kritik d. Machschen Philosophie“ (Berl. 1903); Höffding „Mod. Philosophen“ (str. 104 — 10); Külpe „D. philos. d. Gegenwart in Deutschi.“ (str. 19-30); B. Hell „Machs Philosophie“ (1907).—Po polsku wyszły „O widzeniu“ — „O symetryi“ (Warsz. 1902). a.t. Wyjątek z dzieła:,,Mechanik in ihrer Entwickelung“ (1883, wyd. 2-e 1889) w przekł. poi. zamieścił „Wszechświat“ 1884 (,,Podstawowe pojęcia w elektro-statyce‘£). Nakoniec „Odczyty popularno naukowe“ Łódź 1889, wkraczające częściowo w zakres filozofii i częściowo drukowane we „Wszechświe-cie“ (przekł. S. Kramsztyka), mieszczą wyjątki z rozpraw M-a: „Die ökonomische Natur der physikalischen Forschungen (1882) i „Ueber Umbildung und Anpassung im naturwissenschaftlichen Denken‘‘ (1884). —Od r. 1891 M. wydaje czasopismo „Leitfaden der Physik für Studierende“ przy współpracownictwie Jaumanna, z którym opracował „Die Principien d. Wärmelehre“ (1896). Napisał rozprawy z akustyki (o nakreślaniu wysokości tonu, odbijaniu i załamaniu głosu), w początkach zajmował się także określaniem barwy gwiazd podwójnych, a.ł.

Mâcha Karol H y ne k, poeta czeski (* 1810 w Pradze na Małej Stronie — f 1836 w Lito-mierzycach). Rodzice jego, ciężko walczący o byt, nie mogli mu zapewnić wykształcenia i zamierzali uczyć go rzemiosła. Mimo tego skończył jedną szkołę parafialną i pijarską, uczęszczając do gimnazyum, gdzie, acz otrzymywał wychowanie niemieckie, wkrótce się z niego otrząsł. Nie było znaczniejszego zabytku piśmiennictwa staroczeskiego, którego by nie czytał. Nie zaniedbywał przytem literatury polskiej, niemieckiej i angielskiej. - Pierwsze, próby jego po czesku; „Strabo“, „Na hrbitovë“ (na cmentarzu) i „Pevec“, niemieckie zaś w r.

1829 (ogłoszone drukiem 1892). Pod wpływem Byrona skreślił szkic prozaiczny „Krkonośska pout“, podobnież i późniejsze „Mnich“ i „Maj“. Poezya „Svatij Ivan“ była pierwszym utworem poetycznym M-a drukowanym u Krameriusa „Vecerniho wyrażeni“ (1831) a w następnym roku „Abelard i Heloisa“. W tym czasie stu-dyował filozofię, czynił wycieczki w okolice Pragi, za co odpokutował w kozie z polecenia Kohlera,

cza na

Pr s. P.

(„Nauen. Slovn.“).

dziekana fakultetu filozoficznego. Zwiedził Włochy. W r. 1835 napisał prozą „Krivoklät“ i „Marinku“. Zaciągnął się do kółka młodych patryotów, którzy, skupiając się koło J. K, Tyla, założyli teatr amatorski „U Kajetänü“. Tam przyjął na siebie role dramatyczne. T. r. napisał romans „Cikäni“, nieprzepuszczony przez cenzurę. W r. 1836 wydał „Maj“ p. n. „Spisu Karla Hynka M... dii prvni“. Śmierć nastąpiła z zaziębienia się przy gaszeniu pożaru. Nadmienić należy, że r. 1862 — 1900 było 11 wydań „Maju“. W r. 1845 wyszły: „Spisy K. H. M.“. W r. 1851 w „Łumirze“ drukowano romans „Cikani“, a także w r. 1856 w „Bib. ćesk. puvodnich ro-manu“. W r. 1862 I. L. Kober wyd. „Spisy“. W r. 1886 J. V. Priez przerobił „Maj“ na libretto do muzyki V. Suka: „Leśni pan“, lecz opera ta nie została przyjęta przez dyrekcyę teatru narodowego, przełożona na język rossyj-ski i wystawiona w Charkowie r. 1900 („Le-snoj Carj“). O M-u pisał po polsku Mar. Zdzie-chowski „K. H. Mâcha i byronizm w Czechach“ („Nauen. Slovn.“).    J- F- G-

Machabeuszowie v. Hasmonej czycy, żydowski ród kapłański, a następnie i panująca dynastya książęca. Protoplastą rodu był kapłan Matatjasz, zwany Hasmone jeżykiem. Gdy Antyoeh IV Epifanes, syryjski, chciał gwałtownie helenizować naród żydowski i edyktem r. 167 przed Chr. wprowadził do świątyni jerozolimskiej kult bałwochwalczy, naówczas Ma-tatiasz pierwszy dał hasło do oporu czynnego i prowadził wojnę partyzancką przeciw Syryjczykom i helenistom (t. j. żydowskim zwolennikom edyktów królewskich). Dopomaga mu w tym pięciu jego synów: Jan, Szymon, Juda, Elazar i Jonatan, którzy wszyscy giną później dla ojczyzny. Umierając r. 166 Matatjasz przezna-wodza trzeciego, najwaleczniejszego syna swego, Judę, zwanego Mach ab i (prawdopodobnie od hebr. makkab t. j. młot; analogiczna nazwa Karol Martel), a stąd nazwa przechodzi na cały ród. Sztucznym się wydaje objaśnienie jakoby Machabi było anagramem wiersza biblijnego, który figurował na proporcach M-w: Mi Chnmocha Baelim Jahwe (kto tobie równy pomiędzy bogami, o Wiekuisty!). Judzie udaje się zająć świątynię i przywrócić w niej kult Boga Izraela, ale ginie w bitwie r. 161. Dowództwo przejmuje po nim brat Jonatan, który umie wyzyskać panujące wówczas zamieszki w Syryi i otrzymuje od zasiadającego na tronie syryjskim samozwańca Aleksandra Balasa tytuł arcykapłana. Po jego śmierci następuje Szymon, który uzyskał zupełną niezależność, a którego naród obiera dziedzicznym swoim księciem. Syn jego i następca, Jan Hyrkau I (135 — 105) przyłącza do państwa judejskiego Idumeę i Samaryę, a jego rządy tworzą szczyt potęgi M-ów. Syn jego, Juda Arystobul I (105 — 104) przybiera tytuł króla, ale panuje rok tylko. Następuje po nim brat, Aleksander Jannaj (104- 78), który się oznacza okrutnym charakterem. Umierając przekazuje tron swojej małżonce, Salomei Aleksandrze (78 — 69), ale po jej śmierci wybucha walka o tron pomiędzy jej synami, Hyrkanemll i Arystobul em II. Znajdujący się wówczas na wschodzie wódz rzymski, Poinpeujsz, podbija Judeę r. 63, zostawia jako wasala słabego Hyrkana, a Arystobula zabiera jako jeńca do Rzymu. Prawdziwą władzę dzierży chytry Idumejczyk, Antypater. Synowi Arystobula, An ty gonowi, udaje się uciec z Rzymu i zająć przy pomocy Partów tron judejski (40 — 37), ale w pierwszym roku jego panowania senat rzymski mianuje Heroda, syna Antypatra, królem Judei, a Antygon, ostatni z dynastyi M-ów, ginie przy zdobyciu Jerozolimy przez Heroda.—Dzieje M-ów są opowiadane w obu apokryficznych księgach Machabeuszowych, i w Starożytnościach Józefa Flawiusza.

Machâczek Szymon Karol, pisarz czeski (* 1799 w Pradze — y 1846). Szkoły i gim-nazyum ukończył w mieście rodzinnem, tu słuchał filózofii. Uczył się muzyki, wymowy i deklamacyi. Przełożył z niemieck. Goethego: Ifigenię w Taurydzie (1822). Pisywał o liter, czeskiej do berlińskiego „Gesellschafter“. W r. 1823 wydał wybór nowszych poezyi czeskich „Krasorecnik“. W r. 1826 ogłosił grę wierszowaną „Zenichove“, osnutą na jakiejś fraszce niemieckiej ze źródeł hiszpańskich p. n. „Schildwache Tod u. Teufel“ (1794). Godny uwagi jest zbiorek „Zpèvy ceské pro jeden hlas pri pianuforte“. Pisywał krytyki teatralne do „Öecho slave“. W r. 1830 wyd. Chresto-matyę czeską dla Niemców. Mowy Cycerona przeciw Katylinie. Przekładał utwory dramatyczne z niemieckiego. Ułożył tragedyę historyczną „Zàvis“, komedyę: „Pujcka za opłatku“ i tragedyę „Bulhar“. Wszystkie te trzy utwory ogłoszono drukiem r. 1846: „Nové divadel-ni hry“ i zbiorek poetyczny „Drobnejśich baśni“

J. F. G.

Machajszczyzna, nazwa prądu społecznego, nurtującego od r. 1898 klasę robotniczą i niektóre koła inteligencyi w Polsce, na Litwie i w Cesarstwie. M. rości pretensye do ujęcia w sobie ideologii proletaryatu całego,f ja jest właściwie ideologią tylko mętów społecznych (Lumpen-Proletaryatu). M., teorya eklektryczna, tworzy zlepek różnych poglądów marksizmu

i dążeń demagogicznych ze współczesną tak- i lizma XIX stoletja“ (b. m. dr. i r.); Łozinskij tyką syndykalistyczno-anarchistyczną. Wyzna- , E. „Czto że takoje, nakonec, inteligjencija?“ niem M-y jest napisane po rossyjsku dzieło (Petersburg 1907); tegoż „Itogi parłamentari-„Umstwennyj raboczyj“ pióra Polaka, Machaj-skiego (stąd nazwa samego prądu), który, zesłany po r. 1890 na Syberyę za uczestnictwo w ruchu robotniczym w Królestwie Polakiem, rozpoczął r. 1898 w licznych broszurach (początkowo hektografowanych) krytykować marksizm i demokracyę społeczną i snuć inne poglądy o wrogim stosunku inteligencyi względem proletaryatu. Artykuły te, zebrane w jedną całość, wydano pod pseudonimem A. Wolskiego początkowo na Syberyi Wschodniej (na hekto-grafie 1900 — 1901), następnie w Szwajcaryi (Genewa 1904 — 1905, 3 części), nakoniec w Petersburgu (1906, pierwsze 2 części). Autor, wychodząc z założenia, że nauka jest swego rodzaju majątkiem klas uprzywilejowanych, a socyologia—ujęciem teoretycznym panowania mniejszości nad wolą i myślą tłumów, dochodzi do wniosku, że inteligencya jest odrębną klasą wyzyskiwaczy, która w swoim interesie przywłaszcza sobie wiedzę, że zatem uspołecznienie uarzędzi pracy nie usuwa dzisiejszego ustroju i ucisku klas upośledzonych, gdyż nad niemi panuje nietylko garstka bogaczów, ale koła uczonych, że przeto sam socyalizm nie jest poglądem na świat proletaryatu, lecz ideologią inteligencyi. Ideologii tej przeciwstawia Machaj-ski teoryę własną, niby właściwy socyalizm pro-letaryacki: wysuwa uspołecznienie nauki, jako główne żądanie proletaryatu, na plan pierwszy i uważa wywłaszczenie inteligencyi z monopolu na naukę za sprawę o wiele donioślejszą, niż wywłaszczenie kapitalistów ze środków produk-cyi. Zasadom każdemu według jego zasług lub każdemu według jego potrzeb M-na przeciwstawia zasadę: każdemu po jednakowej części, bez względu na jakość pracy. Domaga się M-na i zniesienia spadków rodzinnych „tego odwiecznego łupiestwa, któremu znakomita większość ludzkości zawdzięcza swe ubóstwo“, swą niezasłużoną karę na dożywotnią pracę fizyczną.

zma“ (tamże 1907). Krytyka: Iwanow-Razumnik „Ob inteligjencji“ (tamże 1910, wyd. 2-e).

Mâohal Jan (Janusz), historyk liter, oze-skiej (* 1855 w Nowych Dworach pod Milew-skiem), skończył gimn. realne w Taborze, uniwersytet w Wiedniu i Pradze. R. 1887 doktór filozofii, a r. 1888 nauczyciel gimn. wyższego w Pradze. W r. 1891 członek koresp. kl. III Akad. cesarskiej, r. 1894 docent prywatny literatur słów. przy uniwersyt. praskim. Będąc słuchaczem uniwersytetu pisywał artykuły beletrystyczne i przekładał drobne powiastki z rossyjskiego, łużyckiego i serbskiego. Z filologii i hist. lit. słów. napisał: ,,0 znovu zrozeni nârodnosti a pisemnictvi Luźickych Srbüv“ (,, Kolęda“ 1880); „Prispëvek k otâzce svevské“ (,,Program reâln. gymn. w Nëm. Brodé“ 1883); ,,0 nosovkâeh v jazyce Drevanskÿch Bodrcuv“ (1883 tamże); „Prispevek k hlaskoslovi feöi polabske“ (tamże 1886); „Ku kvantitë ceske“ (tamże 1888); „Nakres slovanského bàjeslovi“ (praca bardzo cenna, Praga 1891); „Uvod ve studium ruskych bylin“ („Progr. gymn. v Zitne ulici w Pradze“ 1891) „O bohatÿrskem epose slovanskem“ (1894); „K pisni slovenské o Pa-romovi o Ratce“ (,,Cesky lid“ 1897); „Dejiny literatur slovanskÿch“ (wyd. Akad. ces. 1898); „Mickiewicz a Cechy“ (Ces. cas. hist. 1898); „O spisech L. N. Tolstèho“ (Cas. 1898); „Ceske pohadky o panne Krasnè a osklivem zvi-feti“ („Cesky lid“ 1898); „A. I. Puchmayer“ (Praga 1895); P. J. „oafarik a jeho näzory kritické a aesthetické“ („Cesk. cas. hist.“ 1895); ,,Chocholouskuv Jih“ („Rozpr. filol.“ 1898); „Hau-kovy Ohlasy pisni ruskych“ („Listy filol.“ 1899); „0 basnické einnosti F. L. Celakowského“ („Cesk. Revue“

Ohlas pisni ruskych“ („Listy filol.“ 1899); „Sna-hy F. L. Celakowského o obuovu cesk. lit.“ („Cesk. cas. hist.“ 1799). („Nauen. Slovn.).

Machanidas (Ma^aviSaç). Spartanin wysokiego rodu, który po śmierci króla Kleomene-sa III narzucił się Spareie na władcę (cópawoę); panował niesprawiedliwie a okrutnie i w r.

206 przed Chr. zginął w walce ze związkiem

nr j, r.

E, Chw.

1899);    ,,F. L. Celakowského

J. F. O.

Machaon (Ma^àcov) osobistość mityczna, syn Asklepiosa i Epiony, brat Podaliriosa (üoSaXetptoç), z którym razem na 30 okrętach przywiódł pod Troję wojowników tesalskich z miast: Trikka, Ithome, i Oichalia. Oba bracia występują w „Iliadzie“ (II, 729 nast.; IV, 193 i XI, 512 i 833) jako lekarze Greków oblegających Troję, przyczym M. jest przeważnie chirurgiem, brat zaś jego lekarzem właściwym.—M-a w bitwie ranionego strzałą Parysa (ob.), ocala stary Nestor („Iliada“ XI, 505, 598). Podług Wergiliusza („Enejda“ II, 263) M. należał do liczby Greków ukrytych

Cele te M-na nakazuje osiągnąć w drodze spiskowego zjednoczenia (blankizm) proletaryatu świata całego w jedno stronnictwo robotnicze i za pomocą strajku wszechświatowego (syndy-kalizm), ściśle ekonomicznego (apolityzin). Środki Achajskim. powyższe zmierzają bądź do podniesienia średniej płacy robotniczej do poziomu wykwalifikowanej płacy inteligenckiej, bądź do obniżenia tej znów do średniego mianownika według zasady: każdemu, bez względu na jakość pracy, po jednakowej części. Owocem M-zny były u nas organizacye bandyckie „Zmowy robotniczej“ (ob.).

Oprócz Machajskiego (A. Wolskiego), wybitnym ideologiem M-ny jest Eugeniusz Łozinskij, jego uczeń niejako. Zasadnicze dzieła: Wolski A.

„Umstwjennyj raboczyj“ (Petersburg 1906 , 2 cz.); tegoż „Burżuaznaja rjewolucija i roboczeje dieło“ (tamże 1906); tegoż „Bankrotstwo socia-

we wnętrzu konia drewnianego. — Według po- . otworzył granice Francyi dla dowozu surow-dań późniejszych M. miał polec z rąk Eurypy- ców (wełny, bawełny). Ustanowił kasę amor-losa, syna Telefosa, zwłoki zaś jego Nestor tyzacyi długów i w tym celu zaprowadził no-przewiózł do Messenii, gdzie w Gerenii poka- wy 5 % (vingtième) podatek od dochodu, nie zywano grobowiec jego, czczony    religijnie,    uwalniając    odeń ani szlachty, *ani    duchowień-

a mający dokonywać uzdrowień cudownych; stwa. Wyznając poglądy Yaubana i Boisgui-pierwszą na nim ofiarę miał złożyć Glaukos, leberta, M. zamierzał zamienić powinności po-syn Aipytosa. —Brat M-a, Podaleirios, wracając datkowe ua równomierny od dochodu podatek, z pod Troi, osiadł podobno w miejscowości    Naraził się    więc warstwom uprzywilejowanym-

karyjskiej Syros.    Dr j. p. zaledwie udało się M-wi przeprowadzić poda-

Machar J. S. poeta czeski (* 1864 w Koli- tek 5% w parlamencie. W Bretanii wybuchło nie). Nauki pobierał w gimnazyum w Pradze, z tego powodu powstanie, a duchowieństwo, słuchał prawa tamże, lecz dla służby wojsko-    obrażone za zakazy powiększania dóbr kościel-

wej musiał przerwać naukę. Po ukończeniu nych i za opodatkowanie, uzyskało zwolnienie służby otrzymał urząd w Wiedniu.    Pierwsze    od nowych    ciężarów. R. 1754 M.    usunięty ze

wierszyki jego drukował „Svetozor“    1882. W    stanowiska    generalnego kontrolera,    był miano-

5 lat później „Ruch“ wydał zbiorek „Confiteor“    wany ministrem marynarki, a z jego ustąpie-

(1887,1899) wyd. 2-e (pomstuje tu M. na burżuazyę    niem upadły i reformy. W r. 1757 wsku-

i rutynizm: w pierwszym cyklu „Kapitoly z mé-    tek intryg p. Pompadour (ob.) M. musiał zupełnie

ho romanu“ mówi o miłości modernistycznej,    wycofać się ze służby publicznej. Przypomniał

tchnącej nerwowością, ta część wyróżnia się    sobie zasługi bezinteresowne M-ta dopiero Lud-

wierszem lekkim, barwnym; cykl drugi „Har-    wik XVI i po wstąpieniu na tron, zwrócił się

monia“ jest przejściem do trzeciego „Dissonan-    doń r. 1774 listownie z prośbą o radę. List

su“, — pesymizm, przypominający Lermontowa,    ten, wskutek intryg dworu, cofnięto z drogi i,

Musseta i Heinego). Toż odnosi się do drugiej    zmieniwszy adres, przesłano Maurepasowi. R.

i trzeciej księgi liryki: ,,Bez nazvu“ (1889) i    1794 M., starzec 83 letni, wskutek nieporozu-

,,Treti kniha lyriky“ (1892), atoli pesymizm    mienia, oskarżony o zbrodnię stanu, był osa-

jaśniejsze tu przybiera barwy. Podobna jest    dzony w więzieniu, gdzie życia dokonał. Żar-

księga „Pele Mele“ (1892). Podczas pobytu    liwy zwolennik wszechpotęgi państwa, M. był

w Wiedniu napisał: „Tristium Vindobona I —    jednocześnie stronnikiem równości obywatel-

XX“ (1893, wyd. 2-e 1900), uwydatniające    skiej i wielce tolerancyjnym względem pro-

psychologię narodową i kulturalną. Cztery so-    testantów. Por. Marion ,,M. d’Arnouville“ (Pa-

nety: „Letni“ (1891); „Zimni“ (1892), „Jarni“ ryż 1891).    E-Chw'

(1893) i „Podzimni“ (1894) nader urozmaicone Machaut Wilhelm, poeta i muzyk franco do treści. Studyum społecznem i kultural-    cuski (* ok. 1300 — f 1377). W młodości

nem nazwać można poemat „Magdalena“ (1894;    był w służbie Jana Luksemburskiego, króla

przekład polski Adama M-ski’ego Warszawa    czeskiego, jako sekretarz prywatny. W ciągu

1900). Książka: „Zde by mëly krćst ruza“ (1894)    30 lat towarzyszył królowi i dzielił jego trudy

opisuje nędzę i cierpienia kobiety. W ciągu r.    wojenne. Za poparciem swego protektora

1896 wydał epopeę satyryczna: „Bozi bojovni-    otrzymał kapelanię szpitala w Houdain i kaci“. Jest członkiem tak zwanej „Ceskć Mo-    nonię w Verdun, w Arras i w Reims. Pap.

derny“.

Haiku („Nasi dobę“ 1895). Prócz Magdaleny przełożono na polski w czasopismach wiele utworów pomniejszych („Naućn. Slov.“).

Głośnym jest jego art. o Witosławie    Benedykt XII odwołał te wszystkie dobrodziej

J. F. G.

stwa, dopuszczone przez jego poprzednika Jana XXII i zatwierdził tylko kanonię w Reims. Po śmierci Jana M. wrócił do Francyi i służył Machator Jan, wierszopis łaciński, rodem na dworze córki jego Bony, księżny Norman-z Wyszkowa morawskiego (f 1655 w Poznaniu), dyi; po jej śmierci został sekretarzem ks. Nor-Ukończył r. 1638 akademię krakowską, wy- mandyi, Jana Dobrego, a gdy ten wstąpił na tron kładał w Poznaniu filozofię, a wykłady jego francuski, M. otrzymał miejsce notaryusza ściągały Czechów i Morawian. Biegły w jęz. królewskiego, co mu pozwoliło poświęcać się greckim pisał wiele po łacinie, zwłaszcza ody, usilniej poezyi i muzyce. M. zostawił wiele poświęcone możnym Polakom. Tytuły u Estrei- poezyi najrozmaitszych, z nich ważniejsze: „Le

Red.

chera XXII.

confort

«Le

Le Jugement du roi de Navarre“, a Lyon", „Le dit de la Alérion“,

„Le dit

„Le dit de la Harpe“, „Le dit de la Fontaine amoureuse“, „Le livre du Voir-Dit“, „La prise d’Alexandrie“. Kompozycye M-a składają

temps pastour“ ( opis poetycki ówczesnych Machault d’Arnouville Jan B a b t y s t a, fi- instrumentów muzycznych ) , nausista i polityk irancuski (* 13 grudn. 1701-- d’ami“ f 22 lipca 1794, w Paryżu, w więzieniu Ma-dalennettes), początkowo radca parlamentu, następnie intendent w Hainaut, r. 1745 objął posadę generalnego kontrolera państwa i tu ujawnił niepospolite zdolności administracyjne, się z muzyki do psalmów na 3 i 4 głosy; Zaprowadził handel wolny zbożem wewnątrz z ballad na jeden lub dwa głosy, z rond, pie-państwa, obniżył ciężary podatkowe rolników, śni żartobliwych, i nakoniec z mszy w 4 czę-

ściach, która była wykonana w Reims podczas w Paryżu w domu Ad. Czartoryskich rozsze-koronacyi Karola V (1364). — Bibl.: Pr. Tarbé rzył jej pogląd na świat i ludzi. Towarzysz-,,Les Oeuvres de Guillaume de M.“ (Reims i ki Czartoryskiej i sama księżna uczestniczyły

adz.

Paryż 1849).

1785—f w Dyneburgu 12 grud. 1841) lekarz.

Do szkół uczęszczał w Żyrowicach, w naukach lekarskich kształcił się w Wilnie i był jednym z pierwszych wychowańców Instytutu lekarskiego, założonego (1 wrześ. 1807) przez Józefa Pranka (ob.).—D. 10 grud. r. 1808 otrzymał dyplom kandydata med.; d. 19 mar. r.

1812 został magistrem, nakoniec d. 5 sierpn. r. 1814 doktorem med. Jako wychowaniec Instytutu obowiązany do służby rządowej, w r.

1812 mianowany był ordynatorem szpitala wojskowego w Wilnie. Podczas wojny z Napoleonem znajdował się naprzód pod Dynebur-giem, potem w Połocku i poci Czasznikami; podczas przejścia Francuzów przez Berezynę znajdował się w pobliżu Borysowa. W r. 1813 ordynował w lazaretach wojskowych; w roku następnym był lekarzem naczelnym szpitali wojskowych w Telszach i w Jurborku, a za leczenie chorych i ranionych jeńców francuskich w d. 12 lipca r. 1814 wybrało go na członka Tow. lek. paryskiego. W r. 1815, mianowany lekarzem korpusu gwardyi, zamieszkał w Wilnie. Zaczął wtedy zajmować się nauką, a prace swe w rękopisie przesyłał różnym towarzystwom uczonym, wskutek tego w r.

1817 został członkiem Tow. drezdeńskiego nauk i odkryć i moskiewskiego fizyko-medycz-nego; w r. 1820 Tow. galwaniczne we Floren-cyi zaliczyło M-a w poczet członków swych, w r. 1821 Tow. lek. wileńskie. Uwolniwszy się w r. 1819 od służby wojskowej zamieszkał naprzód w Myszkinie, następnie od r. 1821 w Poszanach, gdzie sprawował obowiązki lekarza powiatu. Od r. 1824 do 1833 przebywał w Wilnie, zajmując urząd operatora przy urzędzie lek. W r. 1833 ponownie wezwany do służby wojskowej był naprzód w Mińsku lit. ordynatorem szpitala, od r. 1834 lekarzem naczelnym. Pomimo emerytury wysłużonej, nie wystąpił ze służby i w r. 1839 został przeniesiony do Dyneburga, gdzie życia dokonał. — M. był człowiekiem prawym, gorliwie nauce oddanym, prace jego liczne nie doczekawszy się ogłoszenia drukiem zaginęły w rękopisie. — Por. Bielińskiego „Doktorowie med. promowani w Wilnie“ (Warsz. 1886, 59). Dr j.p,

Machczyńska Antonina, zasłużona pra-cowniczka na polu pedagogicznem (* 1837 w Płocku), córka sędziego Marcelego, siostra Konrada (ob.). Otrzymała wykształcenie początkowe w domu, później ukończyła pensyę p. Guérin w Warszawie. Oddała się cała sprawie wychowania. Podczas podróży po cyi i Niemczech, zwiedzała zakłady naukowe i przypatrywała się ich organizacyi i W „Przeglądzie Sądowym“ wydrukował obszer-sposobowi nauczania, a siedmioletni pobyt niejszą pracę r. 1868: „Pogląd historyczny na

r. 1871

Red.

w wykładach nauk w Instytucyi wychowania Machcewicz Aleksander (* na Litwie panien w hotelu Lambert. Tu M-ej przypadł wykład języka i literatury ojczystej. Sędziwy ks. Adam w pracach swoich nieraz wyręczał się nią: dyktował jej część swych pamiętników lub opowiadał, a ona te opowiadania spisywała. R. 1867 opuściła Paryż, udając się do Lwowa. Dotąd wychowanie kobiet było przeważnie klasztorne, — o wychowaniu ludu nikt jeszcze nie myślał. M. zrozumiała, że Galicya musi się stać „przystanią oświaty polskiej“. Postanowiła założyć zakład wychowawczy dla nauczycielek, o jakim marzyła w swojej „Młodej Nauczycielce“. Plan zakładu złożyła Radzie Szkolnej, lecz pomimo poparcia A. Małeckiego i in. urzeczywistnienie tego odłożono. Wpadła wtedy na myśl dołączenia paru semi-naryów żeńskich do postanowionych już męskich zakładów, w ten sposób w seminarya żeńskie zostały urządzone. Wykładała w takiem seminaryum, powoływała do życia stowarzyszenia kobiet nauczycielek, a r. 1900 wycofała się od działalności nauczycielskiej.—Zaczęła od poezyi — r. 1854, ale niebawem przerzuciła się do prozy. Pisywała wiele do czasopism, oddzielnie drukowała: „Szkółka wiejska“ (Warsz. 1856); „Złota księga“ (1861, nakładem Lwowskiego T-stwa Gospodarskiego, wyd. 2-e przez Wydawnictwo książek ludowych w Poznaniu 1870); „Młoda nauczycielka“ (1864); „Kilka objawów i kilka nauk zebranych przed wiejską strzechą“ (1863); „Powieść dla młodocianego wieku“ (1868); „Opowiadanie dla ludu“ (1863); „Rzut oka na literaturę pedagogiczną i ludową niewieściego pióra“ (1894); „Sprawozd. z wystawy Krajowej Lwowskiej“). M. jedna z pierwszych zwróciła się ku oświacie kobiet i ludu. Jej „Szkółka wiejska“ wywołała głębokie zainteresowanie się młodą autorką ze strony Lelewela. Por. A. Pług w „Wędrowcu“ (1899 JM® 26), oraz „Bluszcz (1901 Nr. 6, jubileuszowy na cześć M-ej z portretem).

Machczyński Konrad, prawnik, syn Marcelego i Ewy z Luboradzkich (* w Płocku d. 19 lut. 1826). Ukończył gimuazyum płockie a następnie kursa prawne warszawskie. Nauki prawne uzupełnił w uniwers. berlińskim i w École du droit w Paryżu. R. 1845 rozpoczął służbę sądową i przechodząc różne jej stopnie, wyszedł ze służby w r. 1876, jako prokurator rządzącego senatu, nie życząc sobie zająć posady w nowych sądach. Pisywał artykuły prawne w ,,Bibi. Warszawskiej“ i w ,,Gaz. Warszawskiej“. Należał do re-Pran- dagowania projektu kodeksu kryminalnego dla Królestwa wespół z Prane. Maciejowskim.

sądownictwo ludowe jako źródło instytucyi przysięgłych“. M. czynny był w pracy redakcyjnej ,,Gaz. Sądowej“ r. 1873 — 1885 i umieścił w tem piśmie szereg artykułów prawnych.

wybrana pod ich naciskiem oddala wszystkich niechętnych, w tej liczbie i M-go: d. 8 grudnia pozbawiony urzędów, jest uwięziony i torturowany; oswobodzony (d. 11 marca 1513), usuwa się na wieś z zakazem jej opuszczania. Tutaj pisze rzeczy, które unieśmiertelniły jego imię: ,,I1 Principe“, przyczynki do Tytusa Liviusza, „Arte della Guerra“, a nadto satyry i ko-medye. Powoli jednak zbliża się do Medyceu-szów, do czego przyczynia się rozgłos pracy „II Principe“, r. 1519 powraca do Florencyi, a kard. Juliusz Medyceusz powierza mu napisania historyi Florencyi i uposaża go r. 1520 pensyą roczną. M. otrzymuje różne polecenia, m. inn. zostaje posłany do Romauii w celu u-tworzenia tam milicyi narodowej, a kiedy r. 1526 utworzono urząd Ginque Procuratori dette Mura, zostaje sekretarzem i gorliwie pracuje nad doprowadzeniem miasta do stanu obronnego. Ale kiedy cesarscy podchodzili ku miastu, tam wszczynają się rokosze, Medyceusze uciekają, a rzeczpospolita zostaje ogłoszona. M. u-daje się do Florencyi, ale podejrzany o stosunki z nimi, traci posadę, a zmęczony niebawem umiera, pozostawiając żonę i pięcioro dzieci w nędzy. Chodziły pogłoski, że został otruty. Działalność M-ego pisarska jest wprost zdumiewającą, zwłaszcza wobec jego obowiązków męża stanu. Zdaje się, bardzo wcześnie zaczął spisywać spostrzeżenia swoje zarówno co do zdarzeń jak osób, ażeby stąd powziąć wskazówki praktyczne. W ten sposób powstały prace jego pierwsze: „Discorso sopra le eose di Pisa“ (1499), ,,del Modo di trattare i popoli della Valdichiana ribellati“, „Rapporto delle cose della Magna“ (=Alemagna; 1508); „Ritratti delle cose di Francia“ (1520) i in. Również w celu praktycznym, dla ostrzeżenia Florencyi przed zagrażającemi jej niebezpieczeństwami, napisał „Primo Décennale“ (1504); „Discorso dell’or-dinare lo stato di Firenze alle armi“. W odo-

W r. 1881 wyszła we Lwowie jego: „Jedna z odpowiedzi margrabiemu Z. Wielopolskiemu na jego list otwarty do Katkowa“. M. uczestniczył w pracach Komitetu T-stwa osad rolnych, a w r. 1883 był wybrany na przewodniczącego w zarządzie, które to obowiązki spełniał w ciągu lat 4. W r. 1890 zamieścił w kilku zeszytach „Bibl. Warszawskiej“ obszerniejsze studyum historyczno - polityczne: „Bismarck contra Fryderyk III“, szereg artykułów myśliwskich zaś w piśmie „Jeździec i myśliwy“ (od 1891). W r. 1895 w „Wędrowcu“ ukazała się jego: „Mozajka wilcza“ (następnie wydana nakładem księgarni Paprockiego w osobnej książce z ilustracyami Ryszkiewicza).

Księgarnia Wizbeka wydała artykuły M-go w w osobnej książce ,,W polu i w kniei“ z ilustracyami Wasilewskiego oraz r. 1898 „O wyżłach i ich układaniu“. Oprócz artykułów rozrzuconych po różnych pismach, u-inieścił r. 1900 artykuły w „Łowcu Polskim“.

S. !..

Spółka Wydawnicza Polska w Krakowie wydała r. 1904 „Humoreski i nowele myśliwskie i obyczajowe“ złożoue z różnych drukowanych przedtem artykułów i opowiadań M-go.

Machetes, ptak, ob. Batalion.

sobuieniu wiejskiem w Albergaccio zagrzebał się w pisarzach starożytnych („śmiem mówić do nich, żądać sprawy z ich czynów, a oni w dobrotliwości swojej mi odpowiadają... nie o-bawiam się śmierci, nie odczuwam ubóstwa“), tutaj napisał rozprawy o Liwiuszu i Księcia, prace w których wyłożył swoje zapatrywania polityczne. W „Discorsi sopra la prima deca di T. Livio“ z dziejów Rzymu wyciąga wnioski co do umiejętności rządów i poraź pierwszy politykę sprowadza na grunt naukowy. Podziw jego dla polityki rzymskiej podsunął mu ideę, iż Państwo jest ponad wszystkiem i może w imię swego dobra rozporządzać wszystkiem, nawet religią. A chociaż jest republikaninem, przyznaje w pewnych warunkach potrzebę monarchii: tyran jest nieodłączny od zepsucia o-bywateli. Poglądy swoje w tej mierze rozwija jeszcze szczegółowiej w „II Principe“. Obdarzony mocą wielką logiki, wykłada tutaj żale-

Machiavelli Mikołaj pisarz włoski (* d. 3 maja 1469 we Florencyi—f 22 czerwca 1527 tamże). Potomek domu starodawnego, acz zubożałego, otrzymał wychowanie staranne; ojciec był prawnikiem, matka uzdolnień wyjątkowych kobietą. R. 1498 M. otrzymał posadę w signoryi i w ciągu lat 14 piastował tu urząd sekretarza „dziesięciu dostojników, mających u-trzymać pokój i wolność¹' (i dieci di liberté e di pace). Jako sekretarz M. odbył 23 poselstwa, w tej liczbie parę bardzo poważnych: r. 1500 do Francyi, r. 1503 dla przeprowadzenia rokowań z Cezarem Borgia z powodu najścia na obszary Florencyi, oraz do Rzymu podczas odbywającego się conclave; r. 1504 do Francyi, ażeby zjednać dla Florencyi, zagrożonej przez Wenecyę i Hiszpanów, pomoc Ludwika XII; r. 1506 do pap. Juliusza II, a w r.

1507 i 1509 do Tyrolu i Mantui w celu porozumienia się z ces. Maksymilianem; w r. 1510 znów do Francyi dla zażegnania waśni pomiędzy pap. Juliuszem II a Ludwikiem XII. Mianowany sekretarzem t. zw. Nove dette milizie (9 urzędników w sprawach wojskowych), którzy mieli wcielić w życie ukochane marzenie M-ego,—a mianowicie zaciężne wojsko zastąpić przez armię regularną, wychodzącą z poboru prawidłowego, oddaje się cały tej sprawie i pisze: „Due Provisioni per istruire milizie na-zionali“ (jedna dla piechoty, druga dla konnicy). Ale r. 1512 Medyceusze z pomocą Ligi

Świętej powracają do Florencyi, i Signorya, ty księcia, a właściwie reprezentanta idei pań-

stwowej (wzorów zaczerpnął bodaj z postępowania Cezara Borgia): ten powinien być zarazem jako lew i jako lis, działać bez skrupułów, ale zachowywać wszystkie pozory, a cnoty to tylko pokrycie występków. Te poglądy dyktuje M-mu miłość Włoch: pragnie on ujrzeć je w jedności choćby w ręku „tyrana“, ale jednego, który dlatego, że jeden, zapewni przyszłość lepszą niż setki drobnych władców. Logika nieubłagana panuje w toku wywodów, przerywana liryzmem patryotycznym: myśl o jedności Włoch, o ich wolności unosi go. Książka ta wywołała liczne komentarze: jedni brali wywody za rady praktyczne ku użytkowi Me-dyceuszów, inni widzieli w niej krytykę zwierzchności, polegającą na doprowadzeniu założeń do ostatecznej niedorzeczności (Rousseau np. inne nie wyszły); Nitti „M. uella vita e nelle twierdzi, że M., udzielając wskazówek wład- dottrine“ (Neapol 1870); Nourrisson ,,M.“ (Pacom, właściwie odsłaniał przed ludami zbrodnie ryż 1875); Gervinus w ,,Sämmtl. Werke“ (1833, władzy). W każdym razie było to dzieło nie- t. I); Mundt „M. u der Gang der europ. Poli-zmiernie wpływowe: Sykstus V, Karol V, Ka- tik‘‘ (1851); Zimmermann „M. in seiner histor. tarzyna Medicis, Henryk III nie rozstawali się Bedeutung f. Italien“ (1856); Gaspary ,,Die z niem, sułtani Murad IV i Mustafa IV kazali neuesten Kritiker des M.“ (1871); Ellinger je przetłómaczyć na turecki, a Fryderyk II, „Die antiken Quellen der Staatslehre v. M.“ który poszedł całkowicie za jej wskazówkami, („Z. f. gesammte Staatswiss.“, 1888, t. XLIV); napisał przeciw niej swego „Antimachiavel’a“ — Knies ,,M. als volkswirschaftlicher Schriftsteller“ może po to ażeby w myśl M-go działając bez (tamże 1852, t. VIII). Ant. Sozański przełożył skrupułu, zachować wszelkie pozory. Nadto „Traktat o księciu“ (Krak. 1868); Konst. Mahr-M. pozostawił: „DelParte della guerra“ (1521), barg pozostawił w rękopisie przekład całego „Lo Sommario delle cose di Lucca“ (1520) i M-ego. Pisali: St. Potocki („Roczn. T-stwa „Vita di Castruccio Castracani“ (rodzaj powie- Przyj. Nauk“ XII); Żychliński ,,M.“ (Poznań śći, w której autor wprowadza „tyrana“ po- 1861), L. Siemieński ,,M. i jego system poli-stępującego rozważnie). Wskutek żądań pap. tyczny“ (Kraków 1850); por. o rzekomym prze-Leoua X pisze „Discorso sopra il riformare lo kładzie Osmolskiego w w. XVI Czacki ,,0 llt.-Stato di Firenze“. „Istorie fiorentine“, skoń- praw.“ I 79 i Estreicher XXII, 9. czone r. 1525, ukazały się dopiero 1531, je-    Machina Atwooda, ob. Spadanie ciał.

lari). Wydań zbiorowych M-go ukazało się wiele, najlepsze we Florencyi (1782, 1813, 1843—48); F. L. Polidori wydał jego „Opere minori“ (1852). Wzorowe wydanie we Florencyi (Fanfaui, Passerini, Milanesi) pozostało niedokończone (1873 — 77, 6 t.). E. Alvisi ogłosił „Lettere famigliari“ (Floren. 1883). Całkowity przekład ogłoszono kilkakrotnie we Francyi (ostatni G. v. Periès’, Paryż 1823—6, 12 t.). Bibliografia u MohPa ,,Gesch. u. Litteratur d. Staatswissenschaften“ (1858), oraz R. Mariano „Biografie critici de M.“ (Neapol 1886). Nadto Macaulay w „Szkicach“; P. Villari „M. e i suoi tempi“ (Floren. 1877 — 82, 3 t.); Tommasini „La vita e gli scritti di N. M. nella loro rela-zione col maohiavelismo“ (Floren. 1883, t. I,

I>. K.

dyne dzieło ozdobnie pisane (doprowadza w    Machina elektryczna, parowa, pneumatycz-

niem dzieje Florencyi do r. 1434). Prócz tych na, ob. Elektryczna, parowa, pneuma-prac poważnych, w chwilach jakgdyby pusto- tyczna machina.

ty, stwarza komedye: Mandragolę (ok. 1513), Machnicki Kazimierz, patryota polski, Klicyę, mały poemat satyryczny ,,1’Asino d’0- przyjaciel i doradca zaufany Łukasińskiego (ob.), ro“ (zwierzęta są więcej warte niż człowiek!), Ze szlacheckiej rodziny wielkopolskiej, syn Au-pieśni karnawałowe, a przeciw kobietom „Bel- toniego i Zuzanny z Gniazdowskich (* w Pozna-fegor arcidiavolo“, wreszcie układa „Dialogo niu 1780 —f w Marsylii 15 paźdz. 1844). Ode-sulla lingua“—rzeczy, które innemu dałyby roz- brał wychowanie staranne, posiadł języki obce, głos, ale już M-mu nie przysparzają sławy. Ję- uczył się prawa w kraju i zagranicą (w Heidel-zyk prosty, logiczny, ale silny jest wzorem bergu i Hadze), po powrocie urzędował jako włoszczyzny. M. uchodzi za jednego z najlep- sędzia trybunału w Łomży. Na wniosek Łubień-szych prozaików („Tacyt włoski“), a nauka po- skiego d. 14 wrześ. 1807 miauowany przez Ko-lityczna dzisiejsza widzi w nim twórcę tej ga- misyę Rządzącą pisarzem sądu dep. białosto-łęzi umiejętności. W pracach tych niepodobna ckiego. W r. 1809 rzucił urzędowanie, 29 manie dojrzeć rysów samego człowieka: namięt- ja wstąpił jako kapitan do pułku 13 piechoty, nością M-go jest wdawanie się w sprawy cu- uczestniczył w kampanii galicyjskiej; po potycz-dze, rządzenie ludźmi przez znajomość ich na- ce pod Pawłowicami, d. 12 maja 1812 został adju-wyknień, namiętności, wogóle tajemnych sprę- tantem gen. Haukego, d. 15 lipca—podszefem szta-żyn duszy. Potomność nie zawsze była spra- bu dywizyi Kosińskiego; był czynny w bitwach wiedliwa względem M-go: w r. 1559 władza pod Dubienką i Uściługiein. D. 10 lutego r. 1813 papieska zakazała jego dzieł, doktryny jego w podczas oblężenia Zamościa mianowany przez ciągu w. XVI i XVIII dostarczały podniety do Haukego majorem placu twierdzy, w ciągu 9 licznych polemik. Dopiero czasy nasze oddały miesięcy mężnie pełnił trudne obowiązki swo-sprawiedliwy hołd temu „mężowi najbardziej je—wobec panującego głodu (jadano koty, my-spotwarzonemu i najmniej zrozumianemu“ (Vil- szy, wrony), chłodu (rozbierano domy na pali-

wo) i gniłca. Na potrzeby wojska kazał w tym czasie z miedzi zabranej z kas magistrackich odlać monety 6-groszowe z napisem: ^Boże dopomóż wiernym ojczyźnie“ (Rembowski ,,Spadek pism. po g. M. Haukem“ —1905). D. 22 sierp. r. 1812 szef batalionu. Po pewnej przerwie d. 2 lut. r. 1815 wstąpił jako major do pułku 4 piechoty, d. 2 marca przeniósł się do 5-go, lecz nagle zażądał dymisyi, którą otrzymał d. 15 marca. Zrazu zamieszkał w Warszawie, skąd często wyjeżdżał w Łomżyńskie. Urzędu żadnego nie przyjął; żył na uboczu, w zażyłej przyjaźni z Łukasińskim, z którym go nie tylko koleżeństwo, lecz i wspólność przekonań łączyła. Obaj wyznawali umiarkowane zasady społeczne, byli przeciwnikami rewolucyjnego uwłaszczania włościan, zwolennikami zaś indemnizacyi stopniowej. Posiadając wyższy stopień wolnomularski, pomagał Łukasińskiemu w organizacyi Wolnomularstwa Narodowego, nie należał jednak do niego formalnie, choć był członkiem honorowym kapituły. Zajmował się opracowaniem jednej wspólnej ustawy dla kapituły i loży; do sprawy nie był pociągany. Lubił spisywać myśli swoje o polityce. Jeden z takich rękopisów jego („O dawniejszym i teraźniejszym stanie Polski“), zabrany przy rewizyi u Łukasińskiego, świadczy o wykształceniu wszechstronnem, umyśle niezależnym, wielkiej prawości obywatelskiej a zarazem surowości autora. Omawia w nim wpływ reformacyi, powołuje się na dzieła Fryderyka II, Rousseau, Mably’ego, Rulhière’a i in., potępia bezwzględnie maguatów i Sanisława Poniatowskiego („Precz z przymiotami i dobrą chęcią zniewieściałego tego bałwana“), a mówiąc gdzieś o braku broni, powiada: ,,kto ma gotową ludwisarnię i czynnych rzemieślników w tejże a mnóstwo bezużytecznych dzwonów, temu nie może zbywać na działach“.—Na wiosnę r. 1821 M. był u siebie na wsi i dlatego bezpośrednio nie uczestniczył w zebraniach spiskowych i w zakładaniu T-stwa Patryotycznego. Do Warszawy przybył na wezwanie Łukasińskiego, któremu dopomógł do zwalczenia wpływów Morawskiego, Prądzyńskiego i in. i do nadania spiskowi cech bardziej centralistycznych. Wszedł do komitetu; na posiedzeniach ogólnych bywał rzadko—przez ostrożność. Po zdradzie Sznaydra, przeciwko M-rnu skierowały się podejrzenia W. Ks. Konstantego, który zarządził nad nim nadzór tajny przez tak zręcznych a-gentów jak Kempen i Mackrott („observer le plus strictement chaque pas du major M.“) niemal kroku M-go i przekupienia jego lokaja, nic jednak obciążającego wykryć nie zdołali. W d. 6 maja r. 1822 M. wezwany przez gen. Rauten-straucha, musiał złożyć na piśmie deklaracyę, w której kategorycznie oświadczył, iż związek jest „szczerem urojeniem“ i ,,nigdy rzeczywiście nie egzystował“. Nakoniec d. 25 paźdz. r. 1822 aresztowano go w Warszawie i zamknięto w klasztorze Karmelitów na Lesznie, w celi JM® 15 na II piętrze. Zachowywał się nieugięcie: odmawiał uparcie nietylko zeznań, lecz i korzystania z wszelkich ulg (przechadzki itp.). Akt oskarżenia powiada, że się ograniczał na powtarzaniu odpowiedzi: „Albo rzecz, o którą pytany jestem, jest mi wiadoma, albo nie. W pierwszym przypadku, postanowiłem nic nie wyjawiać, w drugim—nic wyjawić nie mogę.“ „Ta nieule-głość rozkazom władzy wyższej,—mówi akt—nie mniej ułożony przez M. traktat polityczny o Polsce, zmierzający do okrycia pogardą obecnego jej bytu i do zasiania zarodu nieukóntentowania, te okoliczności przekonywają dostatecznie o przewrotnych M-go zamysłach. W czerwcu r. 1823 Komisya Śledcza postawiła go przeto w liczbie 6 głównych oskarżonych. Przy przesłuchaniu końcowem M. surowo napiętnował komisyę i zaznaczył, że „obrońcy nie żąda żadnego“, z urzędu jednak dodano mu na mec. Torosiewi-cza. Na sądzie, przed którym stanął razem z Łukasińskim i in., wyróżniał się postawą wyniosłą. D. 10 czerwca przy drzwiach zamkniętych (na żądanie audytora Tarnowskiego) odczytano ustępy z jego rozprawy „tchnącej duchem niechęci ku obecnemu rzeczy porządkowi“. D. 12 czerwca wygłosił mowę jego obrońca. Z 5 sędziów trzej podali głosy uniewinniające, dwaj (Bogusławski i Hauke) —potępiające. Motywowany wyrok zapadł d. 16 czerw. r. 1824: „sędziowie, zapatrzywszy się na § 409 Ordy-nacyi Kryminalnej“, uznali go „większością zdań za podejrzanego, lecz nieprzekouanego o zbrodnię stanu“. Jednocześnie postanowiono roztoczyć nad nim dozór policyjny na tak długo, jak właściwa władza Rządowa potrzebę tego uzua“. Wypuszczono go z więzienia dopiero d. 1 paźdz., oddano pod opiekę „obserwatora“ spe-cyalnego z plącą 3 złp. dziennie, zabroniono mu za rogatki się oddalać i zobowiązano go co dzień o godz. 9 wieczorem stawiać się u majora placu.— Żył odtąd na uboczu, w odsobnieniu. W grud. r. 1825 zażądano od niego deklaracyi na piśmie o T-stwie Patryotycznem: pomimo wszelkich wybiegów śledczych, pomimo przedstawionych mu własnoręcznych zeznań Łukasińskiego, wytrwał przy metodzie pierwotnej i wszystkiego zaprzeczył —nie był jednak zaaresztowany. Podobno później W. Ks. Konstanty ofiarował mu wolność zupełną i nawet urząd sędziego, żądając wzatnian „rewersu, który obrażał honor“ (J. B. Ostrowski „Frań. Kozakowski, pułk. wojsk polskich“, 1853). — Jak wielką powagę M. się cieszył, dowodził to, że jego-to właśnie pierwotnie umyślono na dowódzcę powstania listopadowego wynieść (postawił jednak warunki, które nie zostały spełnione), oraz że w r. 1830, na wniosek Lubeckiego, wezwano go między innymi członkami klubu rewolucyjnego do składu Rady Administracyjnej. Po powstaniu emigrował, tułał się po Europie i w nędzy zmarł w Marsylii. Nekrolog w „Dzienniku Narodowym, JM® 195 z d. 28 grud. r. 1844.—Jego

to miał na myśli Mickiewicz w „Dziadach“, gdy niczka“ (1620 — 1673, 2 t. Warsz. 1853); Mas-rysował postać Cichowskiego, które to nazwisko, kiewicz S. „Pamiętniki“ (Wilno 1838). może na żądanie M.-go, później dopiero zostało Machowski Cypry an, pijar (* na Rusi 1664 do autografu wpisane. Natomiast Goszczyński —f w Łowiczu 15 lut. 1746). Wstąpiwszy do w „Królu Zamczyska“ dał portret właściwie zgromadzenia pijarskiego, pełnił obowiązki nau-niejakiego Jana M., obłąkańca, który rzeczy- czyciela po rozmaitych szkołach, następnie wiście zamieszkiwał zwaliska zamku odrzykoń- był rektorem, a nakoniec przez lat blisko 30 skiego, wprowadził jednak dużo rysów z Kazimie- przełożonym nowicyatu w Podolińcu, nadto dwa rza.—Por.: Barzykowski: „Historya powstania“.

li. Chw.

razy prowineyałem. Ostatnie lata życia przepędził w Łowiczu, jako teolog Krzysztofa Szembeka prymasa. Napisał poezye łacińskie: „Sex alae Seraphicae“ (Warszawa 1703).

Maohram materya turecka, z której wyrabiano chustki, wyraz pochodzenia tureckiego (machramà — chustka). Na Ukrainie zrobiono

Red.

Limanowski: „Historya demokracyi polskiej“,

Askenazy: „W. Łukasiński“, Kucharzewski: „M.

Mochnacki“ i in.

M. A b,

Machnówka, m-ko, pow. berdyczowski, nad rz. Hnyłopiatera, pod 46° 21’7” dł. wsch. i 49° 43’ 20” szer. pł., o 20 w. od Berdyczowa.

Dwie cerkwie z w. XVIII, kościół katolicki z tego „bachrama“.

Machuca Piotr, architekt, rzeźbiarz i malarz włoski w. XVI, autor pałacu w stylu Odrodzenia w Grenadzie, rzeźb na wodotrysku marmurowym tamże, oraz obrazów zaliczanych do szkoły Rafaela. W swoim czasie cieszył się olbrzymią sławą i powagą w sprawach

adz.

Machzor (hebraj. — krąg, cykl). Pierwotnie oznaczało M. cykl lat w znaczeniu astronomicznym i kalendarzowym, później zaś w znaczeniu książki, zawierającej cykl modlitw i hymnów religijnych na uroczyste święta żydowskie: Nowego Roku, Dnia Odpuszczenia (Jom Kippur), Szałasów (Sukkoth), Paschy i św. Tygodni (Szabuoth). Prócz modlitw prastarych i powszechnie przyjętych, M. zawiera zwykle i poezye liturgiczne (Pijutim), których autorowie (zwani Pajtanim od gr. 7tou]r/j<;) żyli w rozmaitych krajach i czasach. Najwybitniejsi z nich: Elazar Kalir, który żył prawdopodobnie w Palestynie w w. VIII lub IX, Szymon ben Izaak i Meszulam ben Kalonymos w Niemczech, Salomon ibn Gabirol, Jehuda Halewi, Mojżesz i Abraham ibn Ezra w Hiszpanii i t. d. Odróżnia się M. rozmaitych rytów czyli obrządków (po hebr. Minhag), wykazujące pewne zmiany w porządku układania modlitw, a nawet w ich tekście, a szczególnie co do zawartych w nich poezyi i hymnów liturgicznych. Głównemi obrządkami są: romański czyli bizantyjski, rzymski czyli włoski, sefardyjski (t. j. hiszpański) i pokrewne z nim obrządki Afryki półn., aszke-nazyjski (t. j. niemiecki) i pokrewuy z nim czesko-polski. Do M. istnieje wiele bardzo komentarzy a został on przetłómaczony na wszystkie prawie języki europejskie. Pierwsze dwie części, na święto N. Roku i Dnia Odpuszczenia, przetłómaczył na jęz. polski Fabian Strauch (Warsz. 1883—84), a nowe tłómacze-nie, Izaaka Cylkowa (f 1 grud. 1908), znajduje się pod prasą.—Por. Zunz „Synagogale Poesie des Mittelalters“ (1855); „Die Ritus des sy-nagogalen Gottesdienstes“ (1859); „Literatur-gesch. der synagogalen Poesie“ (1865). Dr s- p-Mäcias, trubadur kastylijski w. XV, przezwany el Enamorado (zakochany). Będąc

(ze szczątków klasztoru bernardyńskiego wzniesiony, r. 1840 wyrestaurowany i 2 wieżami przyozdobiony) z obrazem Smuglewicza, kaplica katolicka, szkoła początkowa, poczta, ambulato-ryum, gorzelnia, 4 młyny i (1905) około 4 500 m-ców (w tem 1 000 prawosławnych, 500 katolików i 3 000 starozakonnych). Dwa jarmarki artystycznych, doroczne (ustanowione przez Stan. Augusta 1791) i targi tygodniowe. Gniazdo ojczyste Tomasza Padurry (ob). M. osada bardzo starożytna, sięgająca początkiem w. XIV. W dokumentach spotyka się po raz pierwszy pod r. 1430. R.

1483 niszczy M-kę Mengligirej. R. 1585 powtórnie burzy m-ko Orda tatarska. R. 1648 oblega je Krzywonos, lecz odstępuje przed hufcami Jeremiego Wiśniowieckiego. R. 1653 Czarniecki w okolicach M-ki rozbija wrogów pod Linearni,

Lipowcem i Pohrebyszczami. Okopy Czarnieckiego zachowały się dotąd o 9 w. od M-ki.

za-

Od r. 1712 za Głębockich i Stetkiewiczów czyna się M. normalnie jako m-ko, rozwijać.

Rozkwita wszakże dopiero pod koniec w. XVIII, za czasów Prota Potockiego, który pierwszy „muruje“ M-kę, przekształca ją na ognisko przemysłu, na „małą Warszawę“ (rękodzielnie kapeluszy, kołder, pończoch, krochmalnia, browar, fabryka pojazdów), wznosi pałac (obecnie nieistniejący), zakłada piękny park angielski (też go niema obecnie) i drukarnię (dó 1807), z której wyszły przekłady Miltona, Potockiego „Historya Naturalna“, Younga „Sąd ostateczny“ i kilka in. R. 1796 zostaje M. miastem po-wiatowem, a marszałkami powiatowemi są polacy:

Abramowicze: Józef (1807), Joachim (1817) i Walenty (1822), Gojżewski Gabryel (1809),

Mazaraki Lucyan, Pilchowski Michał (1811 —

1812), R. 1841 pożar niszczy prawie połowę M-ki. R. 1846 zdegradowano M. do rzędu wsi i przeniesiono urzędy powiatowe do Berdyczowa. Na cmentarzu miejscowym groby Sylwestra Grozy i Tomasza Padurry (* 1801—fl871), którego miejsce spoczynku przyozdobili ziomkowie w r. 1880 płytą pomnikową. Dworek Padurry przechował się dotąd nietknięty w M-ce. Por. Groza S. „Pamiątki i wspomnienia historyczne“; Jerlicz J. „Latopisiec albo kro-

na służbie u Henryka de Villena, zakochał się i jajnikiem (ob.) i posiada także pochwę odręb-w jednej z dam jego dworu. A mimo, że została wydana za mąż nie za niego, w dalszym ciągu opiewał jej wdzięki; gdy zaś wtrącony do więzienia, nie przestawrał śpiewać o swej miłości, został tamże zakłuty przez zazdrosnego męża bogdanki. Z poezyi M-a nie wiele doszło do nas; niektóre z nich wydrukowano w „Can-cionero de Baena“ (Lipsk 1860, t. 2-gi).

ną. U zwierząt innych, coraz doskonalszych, dwie te M-e zlewają się stopniowo w jeden narząd, nie noszący już na sobie śladów wyraźnych dwoistości, właściwy tylko ludziom i małpom właściwym (Simiae). Odmiany te M-y, opisano tu już p. w. Narządy płciowe (ob. Ser. 2-a I, 253), zdarzać się mogą wszystkie wyjątkowo także u ludzi jako wady rozwojowe, wynikające stąd, że u płodu ludzkiego M. powstaje także pierwotnie z dwu połów odrębnych (por. Ser. 2-a I, 246).—M. ludzka jest narządem mięsistym, wydrążonym, nieparzystym, mieszczącym się w miednicy mniejszej pomiędzy pęcherzem moczowym a odbytnicą (por. rys. na str. 253 t. I Ser. 2-ej); posiada postać gruszki nieco spłaszczonej. Część jej górna, grubsza, zwana trzonem M-y (Corpus uteri), ma postać trójkąta obróconego podstawą w górę, wierzchołkiem na dół, a tu właśnie przechodzi w część dolną, cieńszą, noszącą nazwę szyjki M-y (Collum u-ï)\ część górna M-y, odpowiadająca podstawie trójkąta, zowie się dnem (Fundus u-i). Powierzchnia jej przednia jest bardziej płaska, tylna wypuklej-sza. Część szyjki do pochwy stercząca zwie się pochewną (Portio vaginalis u-i), bywa rozmaicie długa, u dziewic chrząstkowato twarda; podczas ciąży maleje, a pod koniec jej zanika zupełnie, aby dopiero po porodzie powrócić do postaci pierwotnej. Wymiary: 1) u dziewic: długość 6 — 7.5 cm.; szerokość u dna 4 — 5.5 cm., w szyjce 1.5 — 2.5 cm.; grubość u góry 2.2 — 3 cm. u dołu 1.5 — 2.5 cm.; ciężar 33 — 40 gr.; objętość 35 — 40 cm. sz. -2) u niewiast, które już rodziły wszystkie wymiary są większę; długość 8.5 — 9.5; ciężar 102 — 117 gr.; objętość 86 — 102 cm. sz. Pod koniec ciąży, długość 32 cm., szerokość 27 cm.; grubość 14 cm.; objętość wraz z płodem 6 000 cm. sz., ciężar (bez płodu) blisko 700 gr.

adz.

Maciążek (Ma ciąż ko wic) Jan (f 5 grud.

1629) lekarz. Uczęszczał do uniwersytetu Jagiellońskiego, który mu w 1. 1594 i 1601 udzielił stopni filozoficznych., doktorem medycyny został prawdopodobnie we Włoszech; wstąpiwszy do stanu duchownego został kustoszem uniejowskim i kanonikiem łęczyckim.

Dr J. P.

Grób jego w Łowiczu opisał Starowolski w „Monum. Sarmatiae“ (714).

Macica (łac. utérus s. matrix; gr. t) oo-tćpa i ri [i-T^xpa), jest to narząd płciowy żeński wewnętrzny, właściwy tylko samicom wydającym na świat potomstwo żywe; narząd w którym jajko zwierzęce (ob.), po zapłodnieniu rozwija się (por. Embryologia).

Ściśle rzecz biorąc, M. jest tylko rozszerzeniem jajowodu (ob.); potwierdza to w zupełności anatomia porównawcza, wykazując, że u zwierząt stojących najniżej w rzędzie kręgowców, żywe młode rodzących, M. nie istnieje jeszcze, rozwój zaś płodu odbywa się rzeczywiście w odcinku jajowodu samego, zaledwo nieco zmienionym. Takie zaczątki M-y spotykamy wyjątkowo u niektórych ryb (n. p. u żarłaczy) i gadów pewnych (n. p. padalce, żmije); ptaki nie posiadają jej nigdy, natomiast jest właściwością wspólną wszystkich ssaków (Mammalia), z wyjątkiem tylko stekowców (Mo-notremata), nigdy jej nie posiadających. U zwierząt workowatych (Marsupialia) napotykamy po dwie M-e (Uterus duplex), z których każda wydłuża się w jajowód, łączący ją z

\ *

a c-V

i¹

liii;:,

Fig. 21. 1. Macica Kangura (Halmaturus).—2. M-a Łaszy zybucz-kowej (Viverra zibetlia)3. M- aKotomałpa (Cercopithecus): a) Jajnik;—

b) Jajowód;—c) Macica;—d) Uście zewn. M-y;—e) Pochwa;—/¹) Pęcherz moczowy;—g) Moczowody:—h) Worek zamknięty pochwy (podług Meyera).

—Grubość ścianki, wynosząca 10 mm., pod . kiem życia (Plica palmata s. arbor vitaë).

koniec ciąży wzmaga się do 27 mm. brzegów czyli boków M-y przyczepia się z czołki śluzowe większe, będące torebkami za-

mkniętemi bez odpływu; wystają nieco ponad marszczki i noszą nazwę niestosowną j a j e k N ab o tli a (Ovula Nabothi), lepiej zwać je pęcherzykami.—Unerwienie i unaczynienie M-y jest dostatnie, to zaś jest zwłaszcza konieczne podczas ciąży, aby płód mógł się rozwinąć. —

— Do Między marszczkami temi znajdują się gru-

mmA

m£

m

każdej strony więzadło szerokie (Ligamentum latum), będące przedłużeniem i zdwojeniem otrzewnej (ob.) i w. obłe (Lig. teres), t. j. powrózek włóknisty, zaczynający się z boku dna M-y, przebiegający w listku przednim więź. szerokiego, wydostający się na zewnątrz przez przewód w pachwinie (Canalis inguina-lis) i gubiący się ostatecznie w tkance łącznej podskórnej wargi sromnej większej oraz jej sąsiedztwa najbliższego. Więzadła te służą do utrzymywania M-y w położeniu prawidłowym t. j. w nachyleniu ku przodowi. Dopomagają przy tym jeszcze z przodu więzadła pęche-' r z o w o-m a c i c z n e (Lig. vesico-uterina), z tyłu w. o d by t n i c z o-m a ci c z n e {Lig. recto-uterina), będące tylko marszczkami otrzewnej.

i-'-

mm

iflËii bmśm m Mmm

mm

«J

mh

wsmmss.

Fig. 22. Przekrój M-y ludzkiej od przodu ku tyłowi; a) Warga przednia uścia macicznego;—p) tylna:—c) uście maciczne wewn.; — va pochwa;—/⁻) sklepienie pochwy; — r) miejsce w którym otrzewna przechodzi na pochwę i macicę (Cavum Douglasii)•,— b, b miejsce w którym szyjka M-y przylega do pęcherza moczowego (podług Farre’a).

t)CL

Choroby M-y są b. częste i liczne, również wady jej rozwojowe i zboczenia. Wyjątkowo zdarzać się może brak jej zupełny, lub niedorozwój, nie dozwalający jej spełniać czynności fizyologicznych właściwych, niekiedy bywa podwójna, lub posiada postać inną, zwierzętom właściwą, co jednakże, o ile zboczeniu takiemu nie towarzyszy niedorozwój, nie przeszkadza jej do zajścia w ciążę oraz do donoszenia i porodzenia płodu. -- Do przypadłości najpowszechniejszych i najczęstszych należą zboczenia M-y od położenia właściwego: ku dołowi, przód, wtył i ku bokom. — Wypadnięcie M-y (Prolapsus u-i) poprzedzać zwykło opuszczenie się jej (Descensus u-i), może jednakże też powstać nagle, zwłaszcza u niewiast, które po porodzie zbyt wcześnie wstawszy, oddają się pracy fizycznej cięższej. Jest to przypadłość b. dolegliwa; leczy się ją za pomocą przyrządów różnych, t. zw. krążków macicznych, które usuwają wprawdzie część dolegliwości, nie zaś ją samą, skutecznie uczynić to

na-

Po za więź. obłemi wychodzą z M-y ku jajnikom (ob.) jajowody (ob.) [por. rys. na str. 404 T. XXXI Ser. 1-ej].-Jama M-y (Cavam u-i) w porównaniu z objętością narządu jest stosunkowo mała; u niewiast, które jeszcze nie rodziły ma postać trójkąta równoramiennego, którego podstawa zwraca się ku dnu M-y, kąty zaś do niej przylegające odpowiadają otworom jajowodów. Wierzchołek, czyli kąt przeciwległy, przedłuża się w przewód szyjki M-y (Canalis cervicalis), którego otwór wewn. górny zwie się uściem maci cznem (Orificium utermum), dolny, otwierający się do pochwy u-m pochewnem (0. vaginale); u niewiast, które jeszcze nie rodziły, otwór ten jest szparą poprzecznie podłużną, mającą przed sobą t. zw. wargę przednią (Labium anterius), bardziej nieco wystającą niż tylna (Lab. posterius), obie te wargi dokoła otworu są zupełnie gładkie. U niewiast które już miewały dzieci, otwór ten bywa okrągławy o brzegach pomarszczonych. Wnętrze ścian M-y niecię-żarnej przylega bezpośrednio do siebie, oddziela je tylko warstewka śluzu. Ścianki M-y składają się z 3 warstw: 1) surowicza, będąca częścią błony otrzewnej, pokrywa jeno dno i trzon M-y. 2) średnia, najgrubsza, składa się z włókien mięsnych gładkich, krzyżujących się w kierunkach różnych. Wiązki ich są podłużne i koliste, drugie z nich okrążają mianowicie otwory maciczne; między włóknami temi mieści się tkanka łączna i przebiegają naczynia krwionośne i nerwy. Podczas ciąży wiązki mięsne stają się wyraźniejszemi, nabierając zarazem grubości i długości, powiększa się również ich liczba, która po porodzie (ob.) podlega zanikowi. 3) Warstwę wewnętrzną tworzy błona śluzowa, pokryta nabłonkiem migawkowym (ob. Nabłonek), przedłuża się w jajowody, w szyjce zaś tworzy marszczkę podłużną, od której skośnie wychodzą ku obu jej bokom marszczki drobniejsze; z powodu może tylko zabieg chirurgiczny, nie należący wyglądu swego zwie się p i e r z a s t ą a. d r z e w- do niebezpiecznych.—N achylenia ( Versiones)

bywają dwojakie: ku przodowi (Anteversio) i ku tyłowi (Retro ver sio), istnieć zaś mogą w stopniach różnych.— Z g i ę c i a (Fiexiones) polegają na przechyleniu się trzonu M-y naprzód (Anteflexio) lub w tył (Retroflexio), przyczyna szyjka M-y nie zmieniając położenia załamuje się pod kątem; zboczenia boczne tego rodzaju (Infractiones u-i laterales) zdarzają się bez porównania rzadziej. Przyczyny wywołujące zmiany te, są zbyt złożone, aby można zająć się tu niemi. Usunięcie ich nie łatwe za pomocą przyrządów lub zabiegów chirurgicznych, mniej lub więcej niebezpiecznych. - Wyni co-wanie (hiver sio u-i) zdarzać się zwykło nagle, uajczęściej bezpośrednio po porodzie, lub raczej podczas niego samego, ale może też powstać wskutek nowotworów rozwijających się w jamie macicznej, wtedy zaś powstaje powolnie. W razie wynicowania się M-y podczas porodu należy ją, o ile można jak najwcześniej, ostrożnie i umiejętnie przywrócić do stanu prawidłowego, co się udaje tern łatwiej, im wynicowanie było mniej zupełne. —

Krwiak maciczny (Haematometra) powstaje, jeżeli krew wydzielana podczas m i e-siączkowania (ob.) z powodów mechanicznych na zewnątrz ma odpływ zatamowany i przeto nagromadza się jej ilość znaczna w jamie M-y; z tychże powodów mogą się też nagromadzić i płyny inne, mniej lub więcej wodniste, a wtedy powstaje t. zw. puchlina M-y {Hydrometra).

W warunkach sprzyjających temu, jama M-y wypełnić się też może gazami, co zwie się odmą M-y (Physometra). Trzech tych przypadłości pozbyć się można tylko, usuwając przeszkodę zatykającą, więc za pomocą zabiegu chirurgicznego.—Zapalenia miąższu M-y bywają ostre lub przewlekłe; ostre, najczęściej po porodzie w okresie połogu powstające, należą do zapadnięć b. niebezpiecznych, przewlekłe zwykły się kojarzyć z wymienionemi powyżej zmianami położenia M-y i pociągają za sobą cierpienia wielorakie, zwłaszcza tak częste u pławy (ob.), dolegliwości podczas miesiączkowania (ob.) i wogóle mnóstwo cierpień niewiastom właściwych. —

Zapaleniu podlegają również tkanki otaczające M-ę (Paramétrais), oraz powlekająca część jej otrzewna (Perimetritis); oba występują zwłaszcza podczas połogu (ob.), a wtedy zwykły bywać pochodzenia zakaźnego i należą do przypadłości b. niebezpiecznych, często życiu zagrażających. — Krwawienia maciczne (Metrorrhagia), pomijając tu miesiączkowanie (ob.), zdarzają się też zawsze podczas porodu (ob.) i po nim, niekiedy i podczas ciąży (ob.), a także wskutek nowotworów w jamie macicznej; krwotoków tych nigdy lekceważyć nie wypada i zapobiegać im należy wcześnie. Krwawienia z M-y wskutek ura^zu są rzadkie i podlegają zwykłemu leczeniu chirurgicznemu. — Nowotwory. Polipy cz. ukleje (Połypus)) błony

Wielka Enc. Powsz. Ilustr.Ser. I. Tom XI.V. Zesz. 355a.

r»r J. F.

śluzowej M-y bywają dosyć częste, sprowadzają nieraz krwawienia lżejsze, dolegliwości zbyt wielkich nie sprawiają; usunąć je można tylko za pomocą zabiegu chirurgicznego, dosyć łatwego i nie narażającego chorej na niebezpieczeństwo poważniejsze.—Bez porównania groźniejsze są mięśniaki (Myoma) i w ł ó k n i a-ki [Fibroma), guzy okrągłe, twardawe, powstające w miąższu ścian M-y i mogące z czasem nabrać rozmiarów ogromnych (10 — 15 kilog. wagi); występują zaś pojedyńczo lub gromadnie, zwykle u niewiast tylko, które już rok 30 życia przekroczyły. Sprawiają dolegliwości rozmaite, szczególnie wywołują krwotoki, nieraz życiu zagrażające; usunąć je można tylko za pomocą zabiegu chirurgicznego, należącego do b. poważnych. —Ra k M-y (Cancer) należy, niestety, do nowotworów stosunkowo częstych. Najczęściej powstaje pierwotnie w odcinku dolnym M-y, a stamtąd dopiero rozszerza się dalej na M-ę samą i na narządy sąsiednie, co bywa połączone z cierpieniem b. dokuczliwem i długotrwałem, kończącem się śmiercią. Zabieg chirurgiczny, polegający na wycięciu doszczętnym M-y i jej dodatków, jeżeli go wykonano na samym początku choroby, może wyjątkowo ocalić życie chorej i uzdrowić ją zupełnie; częściej jednakże, prędzej czy później, następuje wznowa. nowotworu do śmierci niechybnej wiodąca.

Macica perłowa, ob. Perły.

Maciej święty, Apostoł. Wcześnie został uczniem Jezusa Chrystusa, był albowiem z tych, którzy nie opuszczali Zbawiciela od Chrztu jego, aż do Wniebowstąpienia. Wybrany losem na Apostoła, w miejsce zdrajcy Judasza. Podług dawnego podania u Greków, M. opowiadał Ewangelię około Kappadocyi, na brzegach morza Kaspijskiego. Taż sama tradycya przyznaje że umarł męczennikiem. Kościół obchodzi pamiątkę św. M-a d. 24 lutego.

Maciej (Matthias, M a t y a s z), cesarz rzymsko-niemiecki, król czeski (* 24 lutego 1557 w Wiedniu — f 20 marca 1619), z rodu Habsburgów, syn cesarza Maksymiliana II, wy-chowaniec uczonego dyplomaty Busbecqa, z natury żądny władzy. Po śmierci ojca (f 1576) był początkowo stale odsuwany od spraw przez starszego brata swego, ces. Rudolfa II (1576 — 1612). Wybuch powstania niderlandzkiego nadarzył M-wi sposobności do wystąpienia samodzielnego. Wezwany przez katolickie, lecz wrogie Hiszpanom, stronnictwo południowych pro-wincyi holenderskich, przyjął zaproszenie holenderskich stanów generalnych objęcia godności wielkorządcy, udał się r. 1577 potajemnie do Holandyi i w r. 1578 został, z wielkiemi ograniczeniami, statuderem generalnym. Przekonawszy się, że sprawuje rządy raczej nominalnie, gdyż faktycznie wszystkiem kierował Wil-hem Orański, złożył władzę w r. 1581, za pośrednictwem matki uzyskał przebaczenie Ru-

E. Chw.

dolfa II i Filipa II hiszpańskiego. R. 1595, po śmierci arcyksięcia Ernesta, mianowany przez Rudolfa II, przebywającego stale w Pradze, namiestnikiem Austryi, z miejscem pobytu w Wiedniu, stłumił przemocą i ustępstwami bunty chłopskie w Górnej i Dolnej Austryi. Kiedy na Węgrzech wybuchło powstanie, wywołane wznowieniem przez Rudolfa II ustaw św. Szczepana, skierowanem przeciw heretykom, M., mianowany r. 1605 namiestnikiem Węgier, zawiązał wkrótce w imieniu arcyksiążąt, — którzy, przekonawszy się o obłędzie Rudolfa II, mianowali go (1606), za zgodą króla Hiszpanii głową domu Habsburskiego, — rokowania z głównym przywódcą powstania Szczepanem Bocskayem; 23 czerw. 1606, zawarł z nim umowę w Wiedniu którego mocą M. otrzymał tytuł namiestnika dziedzicznego Węgier i nadał Węgrom, pomimo protestu ze strony posłów cesarskich, swobodę wyznania, zobowiązał się obsadzać urzędy rodowitymi Węgrami, zwrócić dobra skonfiskowane, wydalić Jezuitów i uznać Bocskaya dożywotnim księciem Siedmiogrodu i Węgier wschodnich. Dokonawszy tego, sięgnął następnie po koronę cesarską Rudolfa II. Sposobność się nadarzyła. Rządy arcykatolickie Rudolfa II wywoływały wszędzie niezadowolenie, pragnienie zerwania pokoju Wiedeńskiego z Węgrami było aż nadto widoczne. Wobec tego ułożył się M. w Preszburgu ze stanami więgierskimi, że pokój utrzymają i w razie potrzeby użyczą mu pomocy; przyłączyły się niebawem do tej umowy stany Dolnej i Górnej Austryi. W kwietniu r. 1608 wkroczył M. z Moraw do Czech przeciw Rudolfowi II, żądając utrzymania umowy z Węgrami i przywrócenia swobód pogwałconych. Cesarz ustąpił, a nadto zapewnił M-owi następstwo tronu w Czechach, uznał go królem węgierskim, wielkorządcą Moraw i Austryi.

Przyrzeczenia te były pozorne. Rudolf nienawidził M-a i zamierzał tron przekazać arcyks.

Leopoldowi passawskiemu. Kiedy się to ujawniło, na wezwanie stanów czeskich 24 marca r. 1611 zjawił się w Pradze M. na czele wojska i wraz z sejmem czeskim zażądał od Rudolfa zrzeczenia się korony. Cesarz akt abdy-kacyi podpisał dopiero 11 sierpnia. Już d. 27 maja M. ukoronował się na króla czeskiego. Po śmierci Rudolfa (20 stycz. 1612) był M. jednogłośnie obrany cesarzem (24 czerw. 1612), pod warunkiem, że stałego wojska utrzymywać nie będzie i że żeglugę na Renie zabezpieczy przeciw Holendrom. Posiadłszy władzę M. przestał schlebiać protestantom i starał się wzmocnić katolicyzm w dziedzicznych swych krajach.

Opierał się temu nieco pierwszy minister, kard.

Melchior Khlesl. Najpierw musiał M. stoczyć krwawe boje z Gabryelem Bethelenem (Bethlen-Gaborem), który z pomocą turecką i wołoską opanował Węgry, i uznał go ostatecznie (1615).

Wewnątrz państwa wzmagały się nienawiści wyznaniowe, zwłaszcza, kiedy M. bezpotomny w związku z Anną, córką arc. Ferdynanda (w grudniu 1611 poślubił ją), postanowił zapewnić tron cesarski Ferdynandowi Styryjskiemu, fanatycznemu katolikowi, późniejszemu Ferdynandowi II. Podczas uroczystości koronacyjnych w Presburgu wszczął się w Pradze (23 maja 1618) bunt, który zapoczątkował wojnę 30-letnią. Kiedy wszakże za przykładem Czechów poszli Morawianie i ślązacy, Ferdynand usunął od władzy ugodowego kard. Khlesla, M. zaś wkrótce śród ogólnego zamętu umarł.

Maciej Korwin, król węg., ob. Korwin Maciej.

Maciej z Miechowa, ob. z Miechowa Maciej.

Maciej, Matwiej, metropolita kijowski w początkach w. XIII (f 1223). Następca Niee-fora II, Greka, sam także był z Grecyi. Rządy jego metropolitalne w Kijowie przypadły pomiędzy r. 1200 a 1223 na okres walk pomiędzy książętami, w których Kijów bardzo ucierpiał. Kiedy Roman wołyński poległ pod Zawichostem, a w Kijowie wciąż przepędzali się książęta, to czerniechowscy, to smoleńscy, M. był pośrednikiem. Dogadzał każdemu, powagi cerkwi nie umiał utrzymać. Na żądanie jednego księcia wyświęcił władykę do Rostowa, a kiedy drugi z tejże dzielnicy zapragnął mieć swojego, metropolita nie wahał się wyświęcić drugiego władyki. Według Kulczyńskiego trzymał się mocno jedności z Rzymem, ale domysły to zbyt śmiałe. Postać M-a zresztą mało znacząca w dziejach, bez wpływu i powagi.

Maciejowice, osada, dawniej m-ko, w pow. Garwolińskim, nad Okrzejką, uchodzącą o 3 wiór. do rz. Wisły, wśród niziny piaszczystej, o 8 wiorst od st. kol. Sobolew położona. Kość. paraf, murowany (1818), szkoła pocz., szpital na 12 łóżek, fundacyi Stan. Zamoyskiego z r. 1800, dom schronienia dla starców, 2 000 m-ców. Pod miastem dwór maciejowicki zw. dawniej Zamkiem, dziś Podzamczem, zniszczony zupełnie podczas powstania Kościuszkowskiego, przebudowany na piękny pałac i otoczony ogrodem przez St. Zamoyskiego, który założył tu w r. 1835 szkołę rolniczą dla służby folwarcznej. Dobra M-ckie utrzymane są w wysokiej kulturze rolnej i leśnej; zwłaszcza znane są na Królestwo wzorowe szkółki leśne; w majątku gorzelnia, browar, młyny wodne, 3 cegielnie. —M. (dawniej w woj. Sandomierskiem ziemi Stężyckiej, potem w Galicyi zach. cyrkule siedleckim, następnie w pow. Łukowskim g. Sieal.) powstały ze wsi Ostrów, przywilejem Zygmunta I z r. 1507 zamienionej na miasto. Początkowo własność rodziny Maciejowskich, później Oleśnickich h, Dębno i Zbąskich. W pocz. w. XVIII nabył je Teodor Potocki, wówczas b-p chełmiński; w r. 1714 posiadał Stef. Potocki, referendarz kor., później marszałek nadw. ,W r. 1772 St. August zaprowadził w M-cach 12 jarmarków rocznie, które nie odbywały się z powodu bliz-

kości handlowego Łaskarzewa. W r. 1792 Mikołaj Potocki sprzedał M. za 1460000 złp. Konst. Czartoryskiej, ordynatowej Zamoyskiej, wdowie po Andrzeju, której powstanie Kościuszkowskie nie dozwoliło dokonać zamierzonych dla poprawy bytu włościan ulepszeń. D. 10 paźdz. r. 1794 na błoniach maciejowickich, między Zamkiem a wsią Oronne, Kościuszko z 7 000 wojskiem stoczył krwawą bitwę z ustępującą z pod Warszawy, o wiele liczniejszą (16 000) armią gen. Ferzena. Niedostateczność i wyczerpanie żołnierza forsowym marszem, mały zapas amunicyi, brak wszelkich okopów i szańców w polu, a zwłaszcza opóźnienie się gener. Po-nińskiego, który pomimo wyraźnego rozkazu dowódcy, nie przybył na czas z posiłkami, ina-jącemi uderzyć z tyłu od wsi Tyrzyn na armię rossyjską — sprowadziły straszną klęskę Polaków. Kościuszko ciężko ranny, wraz z nim generałowie: Sierakowski, Kniaziewicz i Kamieński oraz Niemcewicz i do 2 000 żołnierzy dostało się do niewoli; reszta wojska poległa na polu bitwy. Lud wskazuje bagno, „gdzie się Kościuszko obalił“ pod wsią Krępa (gmina i okrąg leśny Podłęż) o pół mili od Podzamcza, o paręset kroków od drogi, w dolinie porosłej zrzadka drzewami; o kilka kroków od tego miejsca na małym kopcu wznosi się krzyż pamiątkowy (ob. fig. 23). Drugą pamiątką bitwy M-ej jest drzewo z wyrytym na niem napisem, otoczone sztachetkami i ochraniane przez lud ku uczczeniu poległych, na drodze z Podzamcza do Sobolewa, tuż przy skręcie do wsi Krępa; niedaleko od drzewa kamień z krzyżem w r. 1904 przez włościan wznie-siony ( fig. 24) . Qpis bitwy maciejow. ob. w artykule Kościuszko Tadeusz, t. XXXIX Enc. nin. str. 311 — 312. Por. nadto: Niemcewicz: „Notices sur ma captivité à St. Petersbourg“ (Paryż 1843); Zajączek „Histoire de la révolution de

Pologne en 1794 par un témoin oculaire“ (w przekł. H. Kołłątaja w „Pamiętnikach z w.

rJ

: '4:

.i>■'

X '-à/

•■i

PfSB

pH",

i* :

> V-:

Fig. 23.

XVIII“ — Poznań 1862); „Pamiętniki“<Józ. Drzewieckiego "(Wilno 1858); T. Korzon „Kościuszko“ (Krak. 1894) „Wewnętrzne dzieje Polski za St. Augusta“. (Warsz. 1897 -98).

J*?

-4)

v'

⁴1

»HC

Is*#«*g:

■Ou.

iü

il

Fig. 24.

na

1549

ażeby kanclerstwo

na

a na

na mowę kowskim‘‘

Ked

Maciejowski Samuel, biskup krakowski, kanclerz w. kor. (* 1498 — f 15 paźdz. 1550 w Krakowie), syn Bernarda, kaszt. Czechowskiego i lubelskiego. Orzechowski zachował z ust ojca podanie, iż ten we śnie otrzymał napomnienie, aby synowi dał imię Samuela. Poduczony w kraju, znalazł się przy Piotrze Tomickim b-pie krakowskim, który dostrzegłszy zdolności młodzieńca, wysłał go do Padwy, gdzie pod Rumulusem Amuzeuszem przykładał się do krasomówstwa, pod innymi nauczycielami słuchał filozofii. Krasomówstwem miał się kiedyś odznaczyć: „W zgromadzeniu bogów, od Jowisza Merkury nie mógłby lepiej mówić od M-go“ jak powiada Orzechowski, przytem dodaje iż kard. Hieronim Giuci miał oświadczyć, iż znikąd nie przychodziły listy pisane piękniej, jak od króla polskiego, a te M. zawsze układał. Po powrocie do kraju, przy stosunkach i zdolnościach szybko postępował w urzędach: na zalecenie b-pa Tomickiego został przy Zygmuncie Starym sekretarzem, kanonikiem gnieźnieńskim i krakowskim, proboszczem w Gołębiu. Mianowany r. 1537 sekretarzem w. kor.; znajdował się na sejmie r. 1538—39 jako dziekan krakowski, po którym niebawem otrzymał pieczęć mniejszą, w r. 1540 b-pstwo chełmskie, z którego w rok później przeniósł się na łuckie, a w r. 1542 na płockie, nakoniec r. 1545 posiadł po Gamracie, mimo intryg Bony, b-pstwo krakowskie, a r. 1547 pieczęć większą. Na tem stanowisku zjednał sobie poważanie wielkie: w mowie był poważny, w sądach łagodny, a na cudze występki wyrozumiały. Orzechowski unosił się nad jego wymową i cnotami, Górnicki oddaje mu pochwały i kreśli piękny żywot, podnoszą go Sta-rowolski i inn. Jedynie Padniewski zajął inne stanowisko: M. według niego miał cnoty, ale jego czyny byłyby przygłuszyły ich sławę, gdyby go śmierć wczesna nie zaskoczyła — miał buntować przeciw Bonie syna, a ją podżegał przeciw Zygmuntowi Augustowi. Ta niechęć Padniewskiego ma wypływać poniekąd stąd, iż M. z heretykami nie poczynał żwawo. Oskarżenie niesłuszne: M. to kazał pochwycić Stankara oraz trzymał w Lipowcu Mikołaja Oleśnickiego, który uwikłał się w naukę Stankara; dał sądzić Walentego plebana krzconow-skiego, a gdy ten w towarzystwie Oleśnickiego, Reya i innych stawił się na pałac biskupi, M. zszedł z trybunału, aby dla śmiałości przeciwników nie był pogardzony wyrok jego. W ogóle jednak wzruszał heretyków bardziej groźbą niż karaniem trapił, i stąd niektórzy, w tej liczbie Padniewski gotowi byli twierdzić iż przechowywał ich w b-pstwie swojem. M. wraz z hetm. w. kor. Janem Tarnowskim najdzielniej wspierali rządy ostatnich lat Zygmunta Starego, po jego zaś śmierci obaj stanęli przy boku młodego króla i pomagali mu rozwagą swoją i doświadczeniem. W Piotrkowie

sejmie M. nie pochwalał małżeństwa z Barbarą: „nie byłem sprawcą i przywódcą do tego aby król pojął w małżeństwo tę niewiastę“, ale „gdy już się to stało, niechże tak będzie“, i przyczynił się niepomiernie do uśmierzenia namiętności. Stanowiskiem swojem przysporzył sobie wrogów, uderzono na to, że jednocześnie piastuje dwa tak wysokie dostojeństwa jak biskupstwo krakowskie i pieczęć większą, zwłaszcza na sejmie piotrkowskim r. silnie nastawano na to, wielkie było mu odebrane. Utrzymał się przy niem, choć niektórzy twierdzą, iż ustąpił tej godności przed śmiercią. Um. w Krakowie, pochowany na zamku w katedrze. Jeden z wybitniejszych statystów swego czasu (orbis anima, jak pisze Kromer), z wymową łączył umiejętność postępowania i zażywania ludzi: „M. choć wszystko wiedział, zdawał się jakby nic nie wiedział!“. Chował na swoim dworze panięta wielkich rodów, których sposobił do rzeczy godnych, majątków swoich używał posługę Rzpltej, na popieranie nauk i uczonych Dom jego był jakby przybytkiem nauk i akademią. Po M-im pozostało w druku mów parę. pomników krasomówstwa doniosłych, gdyż dają poznać styl ówczesnych mówców dyplomatycznych. Mowę rnianą w jęz. polskim przed królem, senatem i posłami r. 1538 wydrukował Dyaryusz tego sejmu (przedruk w „Pamięt. warszawskim“ 1819 i w Niemcewicza ,,Pamięt. o dawnej Polsce¹¹ I); .,De Sigismundo primo ...duo Panegyrici funebres“ (1550) i „Sermo habitus... in funere... Sigismundi Primi“ (1548; tę mowę M. napisał i wygłosił po polsku, żądanie przyjaciół wydał po łacinie, przekładu dokonał zdaje się Hozyusz, jak o tem świadczy wydanie jej w jego dziełach*, Kolonia 1584, II 462); ,,Oratio... ad Sigismundi Augusti sponsam“ (b. m. i w.), nakoniec ,,Odpowiedź Piotra Boratyńskiego na sejmie piotr-(w „Mowach wybornych“ Lublin 1759, 38 — 39). Por. Lętowski „Katalog biskupów... krakowskich“ (II, 117 —124); F. M. So-bieszczański „Eucykl.“ Orgelbranda; Bartoszewicz „Tyg. Illustr.“ 1861; Ossoliński „Wiad. kryt.-histor,“; inne, dawniejsze źródła Estreicher XXII 15.

Maciejowski Stanisław, brat Samuela, wierszopis i mówca, kasztelan sandomierski, marszałek dworu Barbary Radziwiłłówny, a następnie marszałek nadworny kor. Mąż dowcipu niepospolitego, gruntowny w mowie, pisał gładkie wiersze, jak świadczy Górnicki. W „Pamiętnikach o królowej Barbarze“ (wyd. przez Balińskiego), znajdują się jego listy. — Por.: Esreicher XXII, 15.

Maciejowski Bernard, kardynał i prymas (* 1548 —■ f 19 stycz. 1608 w Krakowie), syn Bernarda M-go, kaszt, lubelskiego, s-sty trembowelskiego, i Elżbiety Kamienieckiej, córki hetm. w. k. Mikołaja, synowiec Samuela

(ob.j. Wychowany starannie w domu stryja Stanisława (ob.) pod dozorem sławnego Benedykta Herbesta; po śmierci opiekuna wraz ze św.

giem ociąganiu się króla, tenże udzielił nomi-nacyi M-u. Może zwłoka ta miała powody w waśni wyłuszczonei, może w tem że M. pra-guął utrzymania nadal w ręku swojem także i b-stwa krakowskiego. Wjazd do Gniezna odbył się d. 31 marca r. 1607. Było to podczas wrzeuia, wywołanego przez Zebrzydowskiego: na sejmie r. 1607 stan rycerski wystąpił z gorzkiemi zażaleniami na duchowieństwo, nakoniec dla załagodzenia sprawy postanowiono zwołać synod prowincyonalny do Piotrkowa. Synod ten, poprzedzony przez narady duchowieństwa na synodzie dyecezyalnym w Łęczycy, odbył się d. 7 paźdz. r. 1607. Przyjęto po nim 18 artykułów (reforma obyczajów duchowieństwa i wiernych, unikanie zbytków, obrona swobód Kościoła, jurysdykcya duchowna, układy ze stanem rycerskim i t. d.), a nadto M. ogłosił list do duchowieństwa archi-dyecezyi gnieźnieńskiej. Archidyakon gnieźnieński wysłany do Rzymu celem otrzymania zatwierdzenia artykułów i listu, za powrotem nie zastał już przy życiu M-go. W myśl wymienionej w testamencie woli pochowany na Wawelu obok stryja Samuela, acz kapituła gnieźnieńska czyniła zabiegi o złożenie zwłok jego w Gnieźnie. Pobożny, był przywiązał się uiepomiernie do zakonu Jezuitów. — W wy-

Stanisławem Kostką pobierał nauki w Wiedniu.

Młodość spędzał na dworze ces. Ferdynanda, a wróciwszy do kraju sprawował urząd chorążego kor. i w tym charakterze towarzyszył przeprowadzeniu zwłok Zygmunta Augusta z Knyszyna do Krakowa. W nagrodę za usługi wojenne Stefan Batory obdarzył go s-stwem borysławskiem, ale M. pod wpływem Possevina oddaje majątek Jezuitom w Lublinie i sam wstępuje do koli. jezuickiego w Rzymie, pozostając w stosunkach przyjacielskich z Karolem Boromeuszem i Hozyuszem. Po powrocie do kraju, r. J585 otrzymuje kanonię krakowską, dziekanię warszawską, a niebawem kantoryę gnieźnieńską, której r. 1686 zrzekł się. R. 1587 wdowa królowa Anna mianuje go b-pem łuckim (konsekracya 23 stycz. 1588). Niebawem po wstąpieniu na tron Zygmunta Wazy wysłany do pap. Sykstusa V celem wyrażenia mu posłuszeństwa, a znalazłszy się tam dokonał tego samego i względem nowego pap. Grzegorza XIV (1590 — 1591). Wróciwszy do stolicy swojej, był czynny w doprowadzeniu do jedności pomiędzy Kościołem rzymskim a greckim i zasiadł na drugim synodzie brzeskim (d. 2 grud.

nie wahając się niejednokrotnie wystąpić przed królem z przemową ostrą, a wystąpieniami takiemi pobudzał obecnych do łez i nawoływał do pobłażliwości i łagodności względem rokoszan. Popierał politykę domu Rakuskiego. Prócz listów pasterskich, podanych u Estreichera XXII, ogłosił „Index librorum prohibito-rum‘‘ do którego dodał do regestru rzymskiego spis książek w Polsce drukowanych, a jego zdaniem zasługujących na potępienie (Krak. 1603, wyd. 2-e z rozkazu Jerzego Zamoyskiego; Zamość 1604). Por. Korytkowski J. „Arcybiskupi gnieźnieńscy“ III 559 — 592; „Wizerunki i roztrząsania naukowe“ 1840, 82 — 96; Wójcicki „Życiorysy“.    lk

Maciejowski Michał, pijar (* 27 wrześ. 1770—f 27 czerwc. 1832), za rządu pruskiego wysłany z Warszawy kosztem skarbu do Berlina, by doskonalił się tam w pedagogice. Po powrocie otworzył w Białymstoku gitnna-zyum i lat 12 niem rządził. R. 1814 wezwany na dyrektora do Winnicy, założył gimna-zyum podolskie i wiele przyczynił się do stanu kwitnącego tego zakładu. Wtedy sekula-ryzował się na kapłana świeckiego i wkrótce mianowany był kanonikiem katedralnym kamienieckim; przed r. 1830 wrócił do zgromadzenia ks. pijarów w Warszawie, gdzie życia dokonał. M. pomagał ks. Marczyńskiemu do opisu gub. Podolskiej, w którym rozdziały o oświacie i opis powiatu Winnickiego są jego pióra. Wydał parę przyczynków ( częściowo mów ) do dziejów szkolnictwa w Białymstoku i w gimn. Podoi

1594), jako i na trzecim (6 paźd. 1596). Zyg- , padkach ówczesnych odgrywał rolę rozjemcy, munt III, poważając zasługi M-go, oddal mu stolicę biskupią wileńską, po przeniesieniu kard. Jerzego Radziwiła do Krakowa, Rzym nawet to zatwierdził, ale Litwini postanowili nawet ręką zbrojną oprzeć się wjazdowi nowego b-pa, i M. po sporze 7-letnim króla z Litwą, zrzekł się r. 1598 b-pstwa wileńskiego. W nagrodę za zawody król przeznaczył t. r. M-go na koadjutora arcybk-pstwa gnieźnieńskiego, ale i to dostojeństwo z przyczyn niewiadomych nie doszło do skutku. Za to kiedy umarł Jerzy Radziwiłł r. 1600, Zygmunt M-go mianował b-pem krakowskim. M. prócz innych uczynków na tern stanowisku zwołał d. 22 maja r. 1601 synod dyecezyalny (uchwały ogłoszono:    „Constit. dioces. Cracovienses“

1608, jest jeszcze późniejsze wydanie ok. 1648), dokonał wizytacyi wszystkich kościołów r.

1602; staraniem Zygmunta III otrzymał d. 16 czerw. r. 1604 dostojeństwo kardynała — król w celu wyjednania tego wysłał Sam. Zborowskiego do Rzymu. Spokrewniony z Mniszcharai i może pociągniony marzeniem o rozszerzeniu unii na Moskwę, żywo popierał Dymitra Samozwańca i dawał mu ślub z Maryną Mniszchówną. Również popierał małżeństwo króla z Konstancyą austryacką na przekór wielu innym dostojnikom, pobłogosławił związek ten, ale z powodu ubliżenia, którego doznał podczas ceremonii ślubnej w swojem mniemaniu, poróżnił się z Zygmuntem III, bodaj nawet sprzyjał nieco Zebrzydowskim. W kwietniu r. 1605 po dwu-letniem osieroceniu stolicy gnieźnieńskiej i dłu

r. 1831.

r.

Teorya pochodzenia swewskiego Słowian („Geto-Daki, Nadwiślańskich i Naddnieprzańskich Polan przodkowie“ Warsz. 1855) opiera się na opowieści Tacytowej: historyk rzymski widzi dwa odłamy w Germanach, t. j. koczowniczy i rolniczy. Ten drugi właśnie, t. j. swewski, ma być słowiański, acz nie-tylko rolniczość, ale i pasterstwo (Chorwaci w Dalmacyi), handel (Pomorzanie) i korsarstwo (Naretwanie w Hercegowinie i poniekąd Pomorzanie) należały do liczby zajęć rozmaitych plemion słowiańskich. Hypotezy swewskiej M-go chwycili się tak zwani autochtoniści, a szczególnie Szetnbera (ob.). W podaniu o Wandzie autor widzi odgłos tradycyi wandalskich, a w czci Bogarodzicy kult bogini ziemi. Idealizuje Słowian, opierając się na opisach Prokopa. Słowiańskość Geto-daków opiera na Słowniku botanicznym Dyoskorydesa, nieuwzgiędniając, że Słowianie mieszkali w Dacyi obok Daków, którzy nic wspólnego z pierwszymi nie-mieli.

skiem w Winnicy. Tytuły u Estreichera III, 30, 31.

Maciejowski Wacław Aleksander, historyk i prawnik (* 1793 w Kalwaryi — f 1883 w Warszawie). Ukończył był nauki średnie w Piotrkowie, gdzie brat jego Józef był nauczycielem i po śmierci rodziców go wychowywał; kształcił się w akademii krakowskiej, (1812 — 13) następnie w uniwers. w Wrocławiu, Berlinie i Getyndze (1814—18). Pierwotnie profesor literatury starożytnej przy liceum warszawskiem, otrzymał niebawem katedrę hi-storyi i instytucyj prawa rzymskiego, a później pandektów przy uniwers. warszawskiem aż do W r. 1838 mianowany profesorem literatury starożytnej przy Akademii rz.-katolickiej, oraz prawa rzymskiego na kursach prawnych, tudzież sędzią trybunału. Pisywał wiele rozpraw po łacinie (1814,,-- 1827): „De vita et constitutionibus M. Trajaui Decii“ (Getynga 1818);    ,, Principia Juris Romani“

(Warsz. 1820, wyd. 2-e p. t. „Historia juris Romani“). Łacińskie prace pomniejsze zebrał M. w „Opuscolorum Sylloge prima“ (Warsz. 1828j. Teoryę swoją o istnieniu obrządku słowiańskiego w Małopolsce ogłosił w „Pamiętnikach o dziejach, piśmiennictwie i prawodawstwie Słowian“ (2 t. Warsz. 1839; przekł. franc. „Essai histor. sur l’église chrétienne primitive des deux rites chez les Slaves“ Lipsk 1840/ Hypoteza ta, wobec nieświadomości ówczesnej w slawistyce społeczeństwa, przyczyniła się do niepopułarności M-go, acz teoryę rzeczouą głosili Triese, Rakowiecki, Bielowski i J. Łukaszewicz. Najważniej-szem dziełem M-go jest: „Historya prawodawstw słowiańskich“ (Warsz. 1832 — 35, 4 t.; wyd. 2-e    1856 — 65, t. 6). Praca to mrówcza,

pełna erudycyi, gdzie obok prawodawstwa polskiego i ruskiego uwzględniono: czeskie, chorwackie, serbskie i bułgarskie. Po raz pierwszy dowiedział się czytelnik polski o statucie winodolskim, polickim i t. p. a nawet o zwyczaju usynowienia czyli atałykacie kaukazkim. Mimo tłómaczenia tego dzieła na języki europejskie (przekł. niem. Sztutgart 1825 — 39; części pewne na serbski/ ściągnęło ono nader surową krytykę Dutkiewicza. „Polska aż do pierwszej połowy w. XVII pod względem obyczajów i zwyczajów“ (Warsz. 1842,    4 t.) dostarcza

pięknego materyału do historyi obyczajów i zwyczajów w Polsce. W „Pierwotnych dziejach Polski i Litwy“ (1846) rozwija M. teoryę o pochodzeniu swewskiem Słowian. „Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do 1830“ (Warsz. 1851, 3 t.), doprowadzone do r. 1650, zawiera cenny materyał bibliograficzny, lubo w historyi języka polskiego grzeszy nieznajomością przedmiotu. Gd r. 1872 M. zaczął wydawać „Dopełnienia“, z których wy-szły tylko „Dzieje Polski przedchrobrowej“ (1872„ Ostatnie jego prace: „Przegląd najnowszych prawodawstw słowiańskich“ (Warsz.

1871); ,,Historya włościan“ (1874), nader słaba, i ,,Żydzi w Polsce, na Rusi i Litwie“ (1878). Przeprowadza on tara ulubioną swoją teoryę o potrzebie zajmowania się Żydów rolą. Wygłasza przytem ideę nader humanitarną, że nie możni panowie, lecz światlejsi i rozumniejsi powinni stać na czele społeczeństwa. Nadto ,,Dyplomata Tynieckie“ (b. r.); ,,Kronika polska pierwszych dziesięciu po Chrystusie wieków“ (Warsz. 1848); „Mazew“ (monografia z dziejów włościaństwa, Warsz. 1857), „Roczniki i kroniki polskie (Warsz. 1850), oraz wiele artykułów, z których ważniejsze w ,,Bibl. Warsz./

j. F. G.

Maciejowski Franciszek, synowiec Wacława Aleksandra, dr. prawa (* 1798 w Piotrkowie—f 1873); po ukończeniu szkół pijarskich w Warszawie i nauk uniwersyteckich w Krakowie i Wrocławiu, wszedł r. 1826 na linię sądową jako sędzia trybunału, w r. 1839 został profesorem kursów prawnych w Warszawie, następnie w Instytucie szlacheckim i w klasie

8-ej gimnazyum warszawskiem. Od r. 1863 był profesorem historyi i instytucyi prawa rzymskiego w Szkole Głównej warszawskiej. Oprócz wielu rozpraw, drukowanych w „Bibl. warszawskiej“, wydał: „Wykład prawa karnego“ (Warszawa 1848) i „Zasady prawa rzymskiego podług instytucyi Justyniańskich“ (tamże 1861).

Maciejowski Feliks Erazm Jan Nepomucen (* w Jurowicach [Galicya] 15 maja 1799—f we Lwowie 25 lut. 1882) lekarz. Szkoły ukończył w Przemyślu, kursy filozoficzne odbył we Lwowie, do nauk zaś lekarskich przykładał się w Wiedniu, gdzie w r. 1826, po obronieniu rozprawy„De scrophulosi“ dyplom doktora med. osiągnął; w tymże roku został nadto magistrem położnictwa. Wyjechawszy do Niemiec i Francyi podczas lat trzech uzupełniał tamże wykształcenia swe kliniczne. Pod koniec r. 1830 przybył

do Warszawy i wstąpiwszy do służby wojsko- i ka księga“ (1878, w wyd. książkowem p. n. wej, w stopniu lekarza sztabowego zaczął pełnić „Bratnie dusze“ 1881), najbardziej przypomi-służbę w szpitalu Ujazdowskim, a był także nające „Szkice z Anglii“, „Jedna noc w Lon-czynny i w polu. Ozdobiony krzyżem złotym dynie“ (1879), „Polka i amerykanka“. „Cztery „virtuti militari“, po upadku powstania narodowego wrócił do Galicyi, a w r. 1832 osiadł we Lwowie, gdzie wnet zasłynął jako lekarz oraz zdobył uznanie jako obywatel prawy i zacny.

dni w Baden-Baden“, „Zosia Burłak“ (1878). Z czasem zmysł obserwacyjny rozwinął się w M., pióro nabrało wprawy w barwnem i bez-pośredniem malowaniu ludzi i stosunków społecznych również żywo, jak żywą odmalowała naturę, ludzi, sprawy społeczne wrażliwa niezmiernie dusza autora. Z bólów i cierpień, szczególnie warstw upośledzonych, potrafił Sewer wydobyć wątek do wzruszających nowel. Takiemi były mianowicie obrazki z życia ludowego: „Przybłędy“ (1881), „Franek Walczak“, „O świętą ziemię“, „Wiejska zalotnica“, „Wiosna“ z żydowskiego —„Dola“ . Po powrocie z zagranicy, osiadł M. w Galicyi i gospodarował w Braciejowej, a od r. 1880 zamieszkał na stałe w Krakowie. Dom jego stał się wy-bitnem ogniskiem życia umysłowego i artystycznego. Tutaj spotykali się artyści i literaci rozmaitych obozów. Z czasem zabrał się M. do pisania utworów, zakrojonych na

skalę. Punktem koncentracyjnym tych utworów luźnie skomponowanych i często przeładowanych sytuacyami i osobami, jest jakieś zagadnienie społeczne, jak w ,,Walce o byt“ (1882) sprawa utrzymania się większych gospodarstw, w „Zyźmie“ (1884 w Ateneum, w książce 1896), sprawa żydowska w Galicyi, w „Słowach a czynach“ (1890), stosunki tonomiczne w Galicyi, w „Dzielnej kobiecie“ (1890), sprawa samoistności artysty. Największą kompozycyą M-go jest powieść „Nafta“ (1894, 3 tomy), v/ której wydobył niezliczone-mnóstwo postaci indywidualnych i typowych, wszystko w świecie galicyjskim; nastrój gorączkowy życia polskiej Kalifornii doskonale odczuty. W r. 1898 objął Sewer na krótko redakcyę organu Młodej Polski „Życie“, aby ją niebawem ustąpić Przybyszewskiemu. Po śmierci Sewera dla uczczenia jego pamięci pod redakcyą St. Wyspiańskiego ukazał się zbiór prac literackich p. n. „Epitaphium“ z portretem wykonanym przez Jacka Malczewskiego. Prócz wymienionych utworów M. ogłosił nadto: „Nowele“ (1892), „W cieniu i słońcu“ (1892), „Zalotnica“, „Na szerokim świecie“

sztuki“

Przeważnie za jego staraniem zawiązało się Tow. lekarzy galicyjskich, którego też był pierwszym prezesem. Zwalczając homeopatyę (ob.) polemizował z Dr. Ant. Kaczkowskim; w r.

1876 obchodzono uroczyście 50-lecie uzyskania godności doktorskiej przez niego. Pod nazwiskiem przybranym wydał: „Prawidła ochrony prywatnej w czasie zbliżania i pojawiania się cholery azyatyckiej... skreślił Dr. Ludolub Szczęsny“ (Lwów 1866; toż tegoż r. t-że w wydaniu znacznie powiększonem i pod nazwiskiem

skich“ (294).

własnym). Por. Kośmińskiego „Słów. lek. polor j. p.

szer-

zawsze

au-

Maciejowski Ignacy, bardziej znany pod pseudonimem Sewera (* 28 lipca 1839 — f 22 wrześ. 1901 w Krakowie). Ukończył w Warszawie gimnazyum realne, potem instytut szą agronomiczny w Marymoncie. Należał do powstania r. 1863 i był komisarzem Rządu Narodowego. Zaaresztowany przez władze austryackie, odsiadywał więzienie w Krakowie i Jozefstadcie. Wypuszczony na wolność, przebywał czas jakiś w Szwajcaryi i Francyi, później lat kilka spędził w Londynie. Stąd pisywał często korespondencye i artykuły do pism postępowych. Wcześniej jeszcze współpracował (od 1871) w „Kraju“ krakowskim.

Jako ciekawy podróżnik, bystry i dowcipny spostrzegacz, wyzyskał pobyt swój w Anglii, napisawszy żywe, iskrzące się dowcipem „Szkice z Auglii“ ( początkowo i częściowo ogłoszone w „Tygodniu“ lwowskim 1875, osobno zaś i w całości w Warszawie 1882, później jeszcze 2 wydania). Jako zręczny dya-lektyk, znawca serca wystąpił z dramatem „Pojedynek szlachetnych“ (1876), który na konkursie dramatycznym w Warszawie odznaczony był pierwszą nagrodą, i cieszył się wielkiem powodzeniem na sćeuie. Później próbował jeszcze szczęścia w utworach dramatycznych: „Dwie“ (1876), „Świetne partye“

(1880), „Wielka polityka“, komedya (1883),    (1895), „Biedrouie“ (1896), ,,U progu

ale z niezbyt wielkiem powodzeniem. Do utwo- (1897) —• gdzie maluje życie cyganeryi arty-rów dramatycznych powrócił dopiero po kilko- stycznej, „Bajecznie kolorowa“ (1897), ,,W letniej^ przerwie, ogłosi! wtedy: „Zabiegi“, kleszczach“ (1897), „Matka“ (1898), „Maciek „Dla Świętej ziemi“ (1890), „Pan Marszałek“ w powstaniu“ (1901), „Po nad siły“ (1901). (1891), „Marcin Luba“ (wespół z Tadeuszem Odrębne stanowisko zajmuje „Legenda“ (1901), Micińskim, 1896), „Za kulisami“ (1898), „Duch w której znać wpływ symboliczno - mistyczny czasu“ (1903). Natomiast przerzucił się teraz prądów ostatniej doby, a nie wiele cech wła-do powieści i noweli, kreśląc z początku nie- ściwych indywidualności autora. Wydany po udatne próby jak „Wydziedziczone“ (1876), śmierci Sewera tom „Na pobojowisku“ !zawie-„Mama sobie życzy“ (1876), „Na pobojowisku“ ra szereg utworów niecenzuralnych, między (1877), gdzie występuje Hauke-Bossak, pojęty innemi „Maćka w powstaniu“, który jest do-oryginalnie, ale odtworzony nieświetnie; „Wiel- skonałym odbiciem duszy M-go; prócz tego ukazały się jeszcze po zgonie Sewera: „Wybór pism“ (1902) i „Michał Kopeć“ nowele (1903).

i sekretarz, którego ustanawia kurator bądź z grona członków samejże Rady, bądź z poza niej. Rada nadzorcza składa się z 3 członków, a zbiera się prawidłowo raz do roku na

wania rachunków i ułożenia ogólnego planu działań na rok przyszły. Członkowie obu Rad pełnią swoje obowiązki bezpłatnie prócz sekretarza, który pobiera płacę (1 200 k. na rok). Zarząd majątku zarodowego fundacyi spoczywa w rękach Wydziału krajowego, który zdaje z zarządu tego sprawę Sejmowi. Tylko odsetki majątku zarodowego mogą być obracane na wydawnictwa, a nadto 100 koron rocznie list fundacyjny przeznacza na zasiłki naukowe dla dzieci niezamożnych rodziców według uznania kuratora; okazała się już w r. 1883 potrzeba zwrócenia się do Sejmu o zasiłek krajowy, ten udzielił subwencyi 3 000 k., podniesionej od r. 1885 na 6 000 k., a od r. 1891 na 10 000 k. Wskutek tego wykonywa Sejm krajowy kontrolę nad całą działalnością M-y Polskiej. Działalność M. P. rozpoczęła się w roku jej założenia. Pierwszym kuratorem był J. I. Kraszewski, a zastępcą jego marsz, krajowy, Mikołaj Zyblikiewicz (następnymi kuratorami każdocześni marszałkowie krajowi); na czele Rady wykonawczej stanął Ant. Małecki, sekretarzem został Wład. Bełza. Pierwszy zarząd wydał popularną książeczkę o samej instytucyi: „Macierz Polska“ (Lwów 1883). „Nazwano ją — czytamy w tej broszurce — Macierzą Polską, albowiem tak, jak troskliwa matka swoje dzieci naucza i oświeca, tak też ona całą wiejską i miejską ludność ma we wszystkich trudnościach życia oświecać, zdrową radą zasilać i uczyć“. W dodatku zamieszczono listy biskupów, zalecające dziełka M-y, których 4 ukazało się w r. 1883 („O złem i dobrem gospodarowaniu“, „Lekarstwa na biedę“, „Opowiadanie dla ludu“, „Król Jan III“). Ale też zaraz wyłoniły się trudności połączone z wykonaniem zadania. Naprzód brak uzdolnionych pisarzy ludowych. Konkursy przynosiły tylko bardzo liche, studenckie utwory. Drugą trudnością było wynalezienie dróg zbytu dla książeczek. Księgarnie niechętnie podejmowały się rozszerzania tanich broszur, zresztą nie było można przez nie trafić do ludu. Dlatego Rada wykonawcza M-y utworzyła instytucyę delegatów, ludzi prywatnych, którym powierzyła swoje wydawnictwa. Środek ten dopomógł w pierwszych latach, ale kiedy minął pierwszy zapał delegatów, nie przynosił pożądanych owoców. W r. 1899 zwinięto delegatury, obrachunki zaś z delegatami trwają do dziś. W drugim roku istnienia M. wydała 11 książeczek (weterynarya Józ. Kubickiego przedstawiała objętością i wykładem poważniejsze dziełko), ale zarząd odczuwał, iż wpływ na lud był zbyt szczupły i ogra-

A.G.

Wrażliwa natura Sewera nie pozwalała mu skoncentrować się, pogłębić psychologię przedstawianych osób, wycieniować figury i sy- posiedzenie wspólne z kuratorem (lub jego za-tuacyę, wykończyć utwór artystycznie. Wszy- stępcą) i Radą wykonawczą, celem skontrolo-stko u niego przewija się szybko, zaledwie zarysowuje migotliwie, choć silnie. Ale za to momenty poszczególne oddaje M. z wielką brawurą i barwnością. Umiłowanie barw, silnych konfliktów i linii prostych uczyniło Sewera jednym z lepszych malarzy wsi. Wśród ludzi prostych, potoku barw czuje się najlepiej, maluje wieś polską i życie chłopskie w rozmaitych jego przejawach, z rozmachem i umiłowaniem („Biedronie“, „Matka“, „Wiosna“), ale bez ckliwego sentymentalizmu. M. należał do pierwszych w literaturze polskiej, którzy zaprzestawszy bądź roztkliwiać się nad chłopem, bądź traktować go jedynie jako materyał humorystyczny, malowali twarde, a nie pozbawione uroku poetycznego rzeczywiste życie chłopa polskiego.

Macierz, nazwa instytucyi oświacie poświęconych u wielu ludów słowiańskich. Pierwsza była M. serbska, założona r. 1826. Za jej wzorem powstały inne: czeska, chorwacka, łużyco-serb-ska, morawska, słoweńska, cieszyńska, polska i t. d. Ob. Mat i ca.

Macierz Polska we Lwowie, instytucya, mająca na celu szerzenie oświaty ludowej, jest wieczystą fundacyą, utworzoną przez J. I.

Kraszewskiego w r. 1882. Według listu fundacyjnego z d. 21 kwiet. r. 1882 myśl założenia jej powstała podczas jubileuszu tego pisarza w październiku r. 1879 w Krakowie, a osoby, życzące sobie, aby nazwisk ich nie wymieniano, złożyły na ten cel fundusz do rozporządzenia J. I. Kraszewskiego. Dopiero w r. 1902 okazało się, że głównymi ofiarodawcami byli: ks.

Kaz. Hulanicki, proboszcz w KamieńcuPodolskim, i kanonik Jan Sawicki, dziekan kamieniecki i proboszcz w Żwańcu. Potem popłynęły składki ze wszystkich stron kraju i zapisy (wśród nich zapis włościanina Bedziocha 2 613złr. 81 ct.), aż utworzył się majątek zarodowy fundacyi, który z końcem r. 1904 wynosił 77 090 kor.

List fundacyjny określa jako cel fundacyi:

„szerzeuie oświaty ludowej w tych warstwach społeczeństwa, w których jej potrzeba okaże się najpilniejszą“, a środkiem do tego celu są:

„wydawnictwa ludowe w najobszerniejszem znaczeniu tego wyrazu“, z wyłączeniem jednak dzieł już wydanych i broszur politycznych.

Językiem wydawnictw jest język polski, a względnie rusiński. Sprawami M-y zarządza Rada wykonawcza pod kontrolą kuratora i Rady nadzorczej; składa się z 7 osób, jest bezustannie czynna, posiedzenia, w miarę potrzeby, zwołuje przewodniczący, przez członków ^tejże z grona własnego wybrany. Radę wykonawczą reprezentuje na zewnątrz przewodniczący

niczony. Postanowiono więc od r. 1884 wydawać „pod opieką i odpowiedzialnością“ M-y pismo tygodniowe dla ludu p. n. „Niedziela“; redakcyę oddano w ręce członka Rady wykonawczej, Alb. Wilczyńskiego, wydany d. 15

gera, „Żywot i pisma Franciszka Karpińskiego“ przez W. Bruchnalskiego, a w r. 1896 przystąpiła do podjęcia 2-tomowego dzieła ,,Encyklopedya, zbiór wiadomości ze wszystkich gałęzi wiedzy“. Dzięki zapisowi Leo-cukiernika lwowskiego (10000 koron), M. mogła oddawać dzieło, liczące 116 ark. druku w oprawie, po 4 kor. (5 000-ny nakład rozszedł się w ciągu dwóch lat w zupełności). Wskutek tego także obrót kasowy, po zreorganizowaniu administacyi, poskocz;ył z r. 1897 na 1898 bardzo znacznie, zwłaszcza dochód ze sprzedaży książek podniósł się w trójnasób. Nadto ujęto w tym roku wydawnictwo M. w pewien system tak, ażeby rok rocznie ukazywały się co najmniej 4 książeczki, z 4 różnych działów: praktycznego i gospodarskiego, historycznego, przyrodniczego i krajoznawczego i z rozrywkowego. Obok dawniejszych „Wydawnictw Macierzy

grud. r. 1883 numer okazowy rozesłano w j polda Rotlendera,

12 000 okaz. do wszystkich gmin. I te nadzieje zawiodły. „Niedziela“, wydawana, dzięki zapomogom Sejmu krajowego, uchodziła odrazu za pismo pół-oficyalne, okrzyczano ją rychło jako „pismo pańskie“. Nie umiano też obudzić zainteresowania przez artykuły. Ze zdobytych w r. 1884 odbiorców w liczbie 1 169 (wśród nich 470 włościan) utracono wielu w latach następnych (w r. 1886 było ich tylko 933, w 1888 — 900). Mimo dodania „Gospodarza wiejskiego“ w r. 1891 i 1892, ilustracyi i t. p. nie powiodło się dojść do wyższej liczby odbiorców, jak 1 622 (w 1903). Z d. 1 kwietnia r. 1904 postanowiła Rada wykonawcza zwinąć pismo. Równocześnie z „Niedzielą“ wydawa-    Polskiej“, które do r. 1905 doszły do 84, pono rok rocznie kalendarz. Inne wydawni-    częto wydawać systematycznie uporządkowaną

etwa w 1. 1884    — 1903 zachowały    ten sam    „Bibliotekę Macierzy Polskiej“ (do    1905 — 30

charakter, który miały pierwsze    książeczki;    tomików). Najważniejszym faktem    w rozwoju

obok licznych moralno-obyczajowych powiastek    M. lat ostatnich (już po ustąpieniu w 1905

i nauk (23) napisanych z tendencyą religijno-    Wł. Łozińskiego z przewodnictwa, które objął

patryotyczną, ale mało zajmujących, opowia-    L. Finkel, sekretarzem został prof. K. Wojeie-

dań historycznych (15), wśród nich przerobio-    chowski), było połączenie jej z fuudacyą im.

ne i ilustrowane „Dzieje Polski“ Anczyca,    Tadeusza Kościuszki, przez co zwiększyły się

większa rzecz o    konstytucyi 3 maja,    rozprawki    znacznie fundusze. Fundacya im.    Tadeusza

W. Czermaka i    Fr. Pappego, także    10 broszu-    Kqpciuszki powstała w r. 1894, a    grono jej

założycieli pod przewodnictwem ks. Jerzego Czartoryskiego określiło jako cel „szerzenie oświaty wśród młodzieży, która opuszcza szkoły ludowe i popieranie usiłowań ludności polskiej w tych okolicach, gdzie ludność ta walczy o utrzymania swej narodowości“. Składki popłynęły obficie, dosięgły 38,142 złr. 37 ct., z czego Komitet przyznał 5 000 złr. na gimna-zyum polskie w Cieszynie, 15 000 złr. wypożyczył na y₂$ na budowę szkoły polskiej w Białej, a z reszty utworzył fundacyę pamiątkową na wydawnictwa popularne, którą oddał w zarząd Radzie wykonawczej M-y z przybraniem dwóch członków T-stwa pedagogicznego we Lwowie. Akt fundacyjny został podpisany d. 20 lutego r. 1902 po poprzedniem złożeniu do Kasy Wydziału krajowego funduszów w listach zastawnych nominalnej wartości 67 200 koron. Na cele fundacyi mogą być używane nietylko dochody majątku zarodowego, lecz ,,dozwolonem jest także użycie l/₃ części kapitału do obrotu, t. j. na wydawnictwo książek, a to na podstawie planu wydawnictwa tak obliczonego, aby zapewniony był zupełny zwrot wyłożonych funduszów przez sprzedaż książek, z uwzględnieniem kosztów i z tem połączonych“. Dzięki temu, mogła M. po wydaniu żywotu Tad. Kościuszki, jako pierwszej książki z tej fundacyi, i dwóch innych dzieł, rozpocząć wydawnictwo „Polska, obrazy i opisy“, które podaje wszechstronny obraz gieografii,

rek z rozmaitych działów gospodarstwa rolnego („Pszczelnictwo“ Krasickiego, „Uprawa roślin pastewnych“ Szybińskiego i t. p.), 6 książeczek z działu rad i wskazówek w życiu praktycz-nem („Domowy poradnik lekarski“ i t. p.), a tylko 2 z nauk przyrodniczych — razem 56 numerów. Nadto, odstępując poniekąd od przepisu 6 art. listu fundacyjnego, postanowiono w r. 1888 podawać w przedrukach rzeczy najlepsze i dla ludu dostępne. Wydano Pola:

„Pieśń o ziemi naszej“ , „Pana Tadeusza“ za 10 centów (20 halerzy). Mickiewicz trafił tą drogą pod strzechy wieśniaka (do końca r.

1904—110 000 egz.). W lutym r. 1904 wystąpili z grona Rady wykonawczej 3 długoletni jej członkowie: Ant. Małecki, Wład. Bełza i Leoncyusz Wybranowski, a przewodnictwo objął Wład. Łoziński. Nowy zarząd, starał się przedewszystkiem zdać sobie sprawę, wśród jakich kół rozchodzą się książeczki Macierzy.

Okazało się, że dziełka M-y mają zbyt przeważnie wśród dojrzalszej młodzieży, inteligentniejszych sfer wiejskich i miejskich (nauczycielstwo ludowe, oficyaliści prywatni i t. p.). Nie spuszczając zatem z oka dostarczania i nadal małych książeczek, przeznaczonych dla najmniej rozwiniętych,, M. postanowiła wydać większe dziełka: „Śpiewy historyczne“ Niemcewicza z rycinami St. Dębskiego i objaśnieniami. W. Czermaka „Skarbiec strzechy polskiej“ i „Księgę rzeczy polskich“ Z. Glo-

dziejów i kultury polskiej, skreślony przez szereg autorów, bogato ilustrowany. Równocześnie wychodzić zaczęło, z funduszów M-y, drugie poprawne i zaopatrzone w ryciny wydanie Encyklopedyi. Bilans r. 1904 notuje dochód ze sprzedaży książek 13 170 k. z fun-dacyi M-y, a 2 668 k. z fundacyi Kościuszkowskiej. Ogółem wybito od początku istnienia M. pod koniec r. 1903 — 756 300 egzemplarzy; rozeszło się zaś 685 192.—Porów. „Sprawozdanie z działalności M-y P-ej i komitetu fundacyi im. T. Kościuszki za r. 1907 tudzież zestawienie statystyczne z czynności M-y P-ej za okres 25-letniego jej istnienia 1882 — 3, 1907“ (Lwów 1908); oraz art. L. F in kia w „Encyklop. Wychowaw.“ (Warszawa 1906, t. VII, zesz. 5).

Macierz szkolna dla Księstwa Cieszyńskiego W Cieszynie. Ludność polska Księstwa Cieszyńskiego domagała się niejednokrotnie w petycyach do władz centralnych, przez de-putacye do cesarza i ministeryum oświaty, jako też na wiecach równouprawnienia językowego w szkołach. Ale wszystkie te starania rozbiły się o zacięty opór biurokracyi. Założenie w r. 1882 przez praską „Matieę śkolską“ prywatnego gimnazyum czeskiego w Opawie, było pobudką dla Polaków do założenia w r. 1885 „Macierzy szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego“, towarzystwa, posiadającego nietylko nazwę, ale i cele identyczne z „Maticą śkolską“. §    1 tegoż T-stwa, założonego przez

Pawła Stalmacha, brzmi: „ Celem M-y C-ej jest zakładanie, utrzymywanie i wspieranie szkół średnich fachowych i ludowych, tudzież ochronek z językiem polskim wykładowym w obrębie Księstwa Cieszyńskiego, dopóki założenia takowych kosztem publicznym uzyskać nie można“. § 2 daje wskazówki co do celu pierwszorzędnego T - stwa, którym było założenie gimnazyum polskiego w Cieszynie. Instytucya M-y jest kamieniem węgielnym powodzenia sprawy narodowej na oląsku, bo zapobiega ciągłemu wchłanianiu przez niemieckie szkoły najlepszych i najzdolniejszych jednostek polskich. Dla podołania tak wielkiemu zadaniu, wewnętrzne siły społeczeństwa polskiego na oląsku były stanowczo zbyt ograniczone. Pierwsza tedy pomoc musiała przyjść zzewnątrz. Tę pomoc podało społeczeństwo polskie, bo jeszcze przed założeniem M-y zapewnił jej śp. Ignacy Ba-gieński, obywatel z Odesy, 10 000 rubli, które też zaraz po założeniu T-stwa M-y wpłynęły w r. 1886 do kasy. W tym samym roku powiększone zostały fundusze hojnym darem 1711 złr. z fundacyi rumuńskiej, utworzonej przez T-stwo biblioteki polskiej w Rumunii. W następnych latach fundusze wzrastały dosyć leniwo, bo z końcem r. 1893 M. posiadała zaledwie 41 000 złr. Punktem zwrotnym w rozwoju towarzystwa był r. 1894, w którym fundusze wzrosły o 43 000 złr., wynosiły więc już 86 000 złr.;

wobec tego zaczęto myśleć o blizkiem urzeczywistnieniu najważniejszego celu Towarzystwa: o założeniu gimnazyum. D. 1 grudnia r. 1894 odbyło się nadzwyczajne zebranie członków M-y bardzo ożywione, w obecności 150 delegatów z całego Księstwa, Postanowiono uczynić wszystko, co możliwe, aby otwarta została I klasa gimnazyum już w r. 1895. Mimo to poważne koła (ks. Ignacy Świeży) sprzeciwiły się założeniu zakładu M-y ze względu na brak dostatecznych funduszów. W lutym r. 1895 zmarł w Warszawie obywatel ze Żmudzi, Konstanty Kmita, który cały swój majątek, (przeszło 25 000 rubli), zapisał w połowie na gimnazyum polskie w Cieszynie, w połowie zaś na Akademię Umiejętności w Krakowie. D. 9 marca r. 1895 odbyło się zebranie mężów zaufania, na ktorem jednogłośnie uchwalono rozpocząć starania około założenia gimua-zyum, i już d. 12 marca wysłano pierwsze podanie do ministeryum wyznań i oświaty o pozwolenie ua otwarcie prywatnego gimnazyum polskiego w Cieszynie. Podanie to, jak i następne, zostało zwrócone ze względów formalnych. tak że dopiero trzecie zostało pomyślnie załatwione w połowie sierpnia r. 1895. M. uzyskała wprawdzie zasadnicze pozwolenie na otwarcie zakładu, ale miała się wykazać odpowiednim lokalem na pomieszczenie szkoły, siłami nauczycielskiemi i wykwalifikowanymi kierownikami. Lokal, po długich kłopotach i szykanach ze strony władz, uznano za odpowiedni, ale gorzej poszło z siłami nauczycielskiemi. Dyrektor, Piotr Parylak, profesor rządowy ze Lwowa, otrzymał urlop dla objęcia kierownictwa zakładu, natomiast dwaj nauczyciele, pozyskani przez M., nie zostali potwierdzeni, ponieważ nie posiadali egzaminu kwalifikacyjnego. Dwóch posłów, ks. Świeży i p. Cienciała, wyjechało do Galicyi, gdzie po długich i uciążliwych poszukiwaniach, po załatwieniu zawiłych formalności, udało się im nakoniec pozyskać siły wykwalifikowane. Gimnazyum miało być otwarte z początkiem roku d. 15 września r. 1895, ale trudności, stawiane M-y przez władze szkolne, a przede-wszystkiem przez zajadłego hakatystę, inspektora Langhausa, wywołały znaczne opóźnienie, tak, że dopiero d. 10 paźd. r. 1895 odbyła się uroczystość wspaniała otwarcia gimnazyum. Pięknie zapowiadał się rozwój zakładu, bo 94 uczniów wstąpiło do klasy I; ale już w listopadzie przybył niespodzianie inspektor Bartel-mus z Opawy, który, kazał wydalić z gimnazyum 14 uczniów pod pozorem, jakoby nie byli dostatecznie przygotowani. Był to wypadek bardzo bolesny, ale mimo protestów ze strony członków M-y na zgromadzeniu nad-zwyczajnem, zarządzenie nie zostało cofnięte, bo na wypadek przyjęcia uczniów wydalonych napowrót, Rada szkolna krajowa w Opawie zagroziła odjęciem zakładowi charakteru gim-

nazyam. Niemieckie władze szkolne tryumfowały, że gwałtowne wydalenie znacznej liczby uczniów ostudzi zapał ludności polskiej do no-wozałożonego zakładu. Większą jeszcze przeszkodą w pomyślnem rozwoju gimnazyum było nieudzielenie mu przez dwa lata „prawa publiczności“. Niemcy śląscy przypuszczali, że jeżeli świadectwa nie będą posiadały praw gimnazyów rządowych, ludność przestanie posyłać do niego swoich synów i zwróci się do gimnazyum niemieckiego. Ażeby wymusić ową drobnostkę, zwołano na d. 1 sierpnia r. 1897 ogromny wiec do Cieszyna, w którym uczestniczyło około 15 000 ludzi; w paźdz. r. 1897 nadeszło nakoniec tak długo oczekiwane „prawo publiczności“ i zrównało zakład polski ze szkołami państwowemi. Po uzyskaniu prawa publiczności Zarząd M-y przystąpił natychmiast do starań około uzyskania upaństwowienia ginma-zyura. Starania, popierane przez Koło polskie w Wiedniu, nie odniosły zrazu pożądanego skutku, gdyż rząd staną! na stanowisku, że w ostatnich 25 latach nie było wypadku, ażeby upaństwowiony został zakład niekompletny; natomiast udało się Kołu polskiemu wytargować od rządu subwencyę w kwocie 8 000 k., którą z rozszerzaniem zakładu corocznie rząd podnosił stopniowo aż do 24 000 k. Po długich pertraktacyach, po gwałtownych protestach stronnictw niemieckich, rząd upaństwowił nakoniec to gimnazyum w d. 1 wrześ. r. 1903. M. wydała na utrzymanie gimnazyum w ciągu 8 lat 402 481 kor. 93 h., doliczywszy do tego wartość budynku gimnazyalnego, który odstąpiony musiał być rządowi. Ogólne koszta utrzymania gimnazyum cieszyńskiego wynoszą 492 477 k. 56 h. Na kierunek pedagogiczny zakładu M. nie mogła wywierać żadnego wpływu; służyło jej tylko prawo mianowania nauczycieli. Plan nauk i urządzenie gimnazyum odpowiadało w zupełności takim samym zakładom w Galicyi. Po ustąpieniu pierwszego dyrektora, Piotra Parylaka, kierownictwo zakładu objął d. 1 września r. 1901 Józef Winkowski, który dotąd stoi na jego czele, mając do pomocy 15 nauczycieli i ich zastępców. W r.

1895 otworzono tylko klasę I; z każdym rokiem następnym rozszerzano stopniowo zakład; a w jesieni r. 1902 otrzymał on o-statnią klasę VIII. Zakład wykazywał w dziesięcioleciu od r. 1895 do r. 1905 następującą frekwencyę (z końcem roku): 74,

117, 175, 197, 223, 256, 244, 250, 217, 209 uczniów. Zmniejszenie się liczby uczniów w ostatnich latach wywołane zostało cofaniem się z zakładu prawie wszystkich uczniów z Galicyi. Drugiem dziełem M-y jest założenie w r. 1900 pierwszej polskiej szkoły ludowej w Cieszynie. Pomimo wielkich przeszkód ze strony władz i ożywionej agitacyi zapisało się do trzech klas szkoły polskiej 113 dzieci. Szkołę tę rozszerzano co-

rocznie o jedną klasę, aż ją uczyniono 5-kla-sową z jedną równoległą klasą. W r. 1905 — 6 liczyła 351 dzieci. Koszta utrzymania szkoły w pierwszych czterech latach istnienia wynosiły 88 609 k. 2 h. Największym dobrodziejem, niemal założycielem tej szkoły był dr. Stanisław Hassewicz (ob.) z Warszawy, złożywszy na jej utrzymanie 24 000 koron. W r.

1903    przejęła M. na swój koszt istniejące już od kilku lat kursa uzupełniające dla dziewcząt w Cieszynie. W roku szkolnym 1905—6 zgłosiło się 19 uczennic. Zasługą M-y C-ej jest również założenie w r. 1904 paraleiek polskich przy c. k. Seminaryum nauczycielskiem w Cieszynie. Rząd sam założył powyższe paralelki chcąc zapobiedz otwarciu prywatnego zakładu, o który się M. od dwóch lat bezskutecznie starała. Ponieważ M. zależało bardzo na tem, aby paralelki powstały w r. 1904, a nie, jak rząd proponował, w r. 1905, wymawiając się brakiem funduszów na pokrycie kosztów założenia, złożyła ona 5 000 koron, więc i z tego powodu zaliczyć należy paralelki, do jej zdobyczy. W r. 1904 założyła M. pierwszą ochronkę polską na Slązku, w Michałko-wicach, koło Polskiej Ostrawy, ażeby ratować bardzo liczną dziatwę polską robotników tamtejszych przed germanizacyą i czechizacyą. Liczy ona w roku szkolnym 1905: 678 dzieci w wieku od lat 4 do 6. Budowa jej kosztowała 18 565 k. 49 h. W tymże roku powstała w Polskiej Ostrawie szkoła polska ludowa im. Antoniego Osuchowskiego (ob.), która stopniowo rozszerzono na 5-klasową. W r. 1904 —5 była w szkole klasa I, w następnym i klasa II. Również r.

1904    przystąpiono do budowy 2-klasowej szkoły na

Zbytkach w Niemieckiej Lutyni pod Bogumi-nem, kosztem 37 000 k. Zapisało się do niej odrazu 146 dzieci, otwarcie nastąpiło we wrześniu r. 1904. W tymże roku założyła jeszcze M. w wynajętym lokalu Bursę polską w Cieszynie dla biednych uczniów gimnazyum polskiego i paralelki polskiej, w której się mieści 44 wychowańców. Nadto popiera M. biedną młodzież gimuazyalną od początku istnienia zakładu, udzielając jej zapomóg w gotówce i zaopatrując w podręczniki szkolne. To samo czyni i z młodzieżą, uczęszczającą do paralelki polskiej. Do d. 15 września r. 1904 wydano na cele wszystkich powyższych szkół 593 533 k, 47 h., kwotę złożoną przez społeczeństwo polskie w darze Slązkowi. Z końcem r. 1904 ogólna liczba członków M-y wynosiła 1417    (10 honorowych ,    364 zało-

wy- życieli i 1043 zwyczajnych). Najwięcej zasług około M-y C-ej położyli : adwokat Antoni Osuchowski, dr. Stanisław Hassewicz i dr. Nestor Bucewicz, wszyscy z Warszawy. A. Osuchowski bardzo gorliwie popierał cele M-y począwszy od r. 1897. Jemu M. zawdzięcza w ostatnich latach większą część funduszów. Pomiędzy innemi spłacił on znaczny

Władze

dług, ciążący na budynku gimnazyalnym, przyśpieszając w ten sposób upaństwowienie zakładu, gdyż rząd zobowiązał się przejąć gimna-zyum tylko pod warunkiem, że budynek będzie oddany mu na własność bez żadnych ciężarów hypotecznych, Z zebranych przez niego funduszów wybudowano w Michałkowicach ochronkę polską i dwuklasową szkołę polską na Zbytkach w Niem. Lutyni. W jednym tylko r. 1904 — 5 przesłał zebranych w zaborze rossyjskim około 60 000 koron. Z jego też inicyatywy podjęto obecnie zmianę przestarzałej już ustawy celem wprowadzenia czynnika wyborczego i oparcia działalności instytucyi na szerokiej podstawie samopomocy przez tworzenie kół M-y na podobieństwo organizacyi istniejących w pokrewnych instytucyach. Dr. Stanisław Hassewicz hojnym swoim darem 24 000 k. wskrzesił szkołę polską w Cieszynie i ofiarował na cele sty-pendyalne dla biednej młodzieży 25 969 k. 86 h. Dr. Nestor Bucewicz utworzył dla gimna-zyum polskiego wspaniałą bibliotekę nauczycielską, zaopatrzywszy ją w komplety cennych wydawnictw oraz zaopiekował się prawdziwie po ojcowsku ubogą młodzieżą gimnazyum cieszyńskiego, przesyłając dla niej corocznie znaczne datki. On też nakłonił ś. p. Kmitę, zmarłego w Warszawie, ażeby ofiarował swój majątek w połowie na gimnazyum cieszyńskie. Założycielem i pierwszym prezesem M-y C-ej był Paweł Stalmach, redaktor „Gwiazdki Cieszyńskiej“. Po jego śmierci (13 list. 1891) wybrany został prezesem ks. Ignacy Świeży, profesor gimnazyalny, poseł do Rady państwa, do sejmu śląskiego i członek śląskiego wydziału krajowego. Urząd ten sprawował bardzo gorliwie aż do stycznia r. 1901. Po nim ks. Dudek stał na czele M-y przez dwa lata, poczem również przez dwa lata piastował ten urząd profesor gimnazyalny, ks. Józef Londzin, długoletni sekretarz Towarzystwa. W grudniu r. 1904, z powodu nieporozumienia, złożył urząd, a na jego miejsce wybrano ks. Józefa Karowskiego, dziekana i proboszcza w Rudzicy, który jednak już po 4-ch miesiącach wycofał się z prezesostwa i zarządu. Od maja r. 1905 kieruje sprawami M-y Hilary Fil asie wicz, dyrektor Towarzystwa oszczędności i zaliczek w Cieszynie.—Por. art. Ks. J. Londzina w ,,Enc. Wychów.“, t. VII, zesz. 5.

Macierz Szkolna Polska. Stan oświaty w Królestwie Polskiem w okresie popowstaniowym uległ znacznemu pogorszeniu. Rząd rossyjski z nieubłaganą konsekwencyą niszczył szkoły polskie, zastępując je przez szkoły o charakterze rusyfikacyjnym.. Długoletnia praca nad oświatą w Polsce, która wraz z formą polityczną margrabiego Wielopolskiego w Królestwie Polskiem miała przybrać o wiele szersze rozmiary, została wytrącona z drogi naturalnego rozwoju i spotkała się z silnem przeciwdziałaniem rządu. Na wyniki nie długo czekać trzeba było. Rząd usunął społeczeństwo polskie nietylko od kierownictwa oświatą w Królestwie, lecz pozbawił go możności jakiejbądź iuicyatywy w tej dziedzinie pracy społecznej i wszelkie usiłowania społeczeństwa tępił najostrzejszemi środkami. Nietylko uniwersytet (Szkoła Główna) i szkoły średnie, lecz i szkoły niższe miejskie i wiejskie uległy tendencyom rusyfikacyjnym. szkolue nie dbały zupełnie o krzewienie istotnej oświaty; liczba szkół ludowych była nad wyraz mała, a i lud nasz, patrząc na szkołę, jako na zupełnie sobie obcą, nie garnął się do niej. Z danych Warszawskiego Komitetu Statystycznego (urzędowego) wynika, że w ciągu okresu czasu od roku 1874 do 1894 liczba uczniów w szkołach początkowych Krótestwa nie tylko się nie powiększyła, lecz spadła w miastach z 31 do 27, a po wsiach z 21 do 19 na tysiąc mieszkańców. W roku 1899 tylko 17 % dzieci w wieku szkolnym uczęszczało do szkoły. Według spisu jednodniowego z r. 1897 przeszło 75°/₀ ludności w Królestwie nie umiało ani czytać ani pisać, gdy tymczasem np. w Czechach w tym samym czasie odsetek analfabetów wynosił 7, a obecnie tylko 4. Na taki rozpaczliwy stan oświaty u nas ogół nie mógł patrzeć obojętnie. Tajne nauczanie pomimo ostrych środków represyjnych rozwinęło się w wielu miejscowościach Królestwa. Inteligencya nasza, a szczególnie młodzież uniwersytecka, spieszyła do zagród wiejskich i pod strzechy robotnicze z książką polską, nie cofając się przed najcięż-szemi karami. Pragnienie nauki polskiej rozwijało się coraz silniej wród naszego ludu. System rusyfikacyjny, doprowadzony do najwyższego stopnia, wywoływał odruchowy protest wśród młodzieży. Jeszcze przed wojną japońską uczniowie szkoły średniej w Białej Siedleckiej zażądali nauki religii w języku ojczystym, a po wybuchu wojny ujawnił się silny ruch przeciwko systemowi rusyfikacyjneinu. W listopadzie r. 1904 został złożono w Petersburgu tak zwany memoryał 23 w sprawie szkolnej. W grudniu tegoż roku złożono tak zwane memo-ryały Tyszkiewicza, w których społeczeństwo domagało się między innemi spolszczenia szkoły. Rozpoczął się w stycz. 1905 silny ruch strejko-wy. Wreszcie młodzież samorzutnie opuściła szkołę rossyjską. Społeczeństwo pragnęło otoczyć młodzież opieką i ułatwić jej dalsze kształcenie. Zaczęła się nauka w kompletach, bo szkół polskich nie było. Sprawę oświaty postawiono wtedy u uas na pierwszym planie prac społecznych. Na wiecu rodzicielskim, w sali Muzeum Przemysłu w d. 19 lutego r. 1905 w obecności kuratora okręgu naukowego p. Szwarca (obecnie minister oświaty) otwarcie i wyraźnie żądano szkolnictwa polskiego. Ale społeczeństwo nasze wiedziało, że ze sprawą oświaty nie można oczekiwać na reformę rządową, gdyż każdy dzień przynosi nieobliczone straty. Zaczęły się narady w różnych kołach inteligencyi, poświę-

raz

cone tej sprawie. W kwietniu r. 1905 z inicya-tywy inżyniera p. Józefa Świątkowskiego odbyła się narada z udziałem licznego grona działaczy społecznych w sprawie zabezpieczenia ma-teryalnej pomocy dla kształcącej się w kompletach młodzieży polskiej oraz omówienia programu przyszłej szkoły średniej polskiej i środków jej utrzymania. Na tem już zebraniu i na następnych naradach ramy te znacznie rozszerzono i zwrócono uwagę na konieczność podjęcia prac, obejmujących całokształt naszego szkolnictwa a przedewszystkiem oświatę ludu. Z tych narad i dążeń wyłoniła się konieczność utworzenia T-stwa P. M. S. na podobieństwo istniejącej M. S. na Śląsku. Zostały opracowane główne zasady takiej instytucyi i d. 16 maja r. 1905 odbyło się zebranie organizacyjne, na którem została przyjęta tymczasowa ustawa i dokonano wyborow komitetu centralnego i rady nadzorczej. Do rady nadzorczej wybrano: Jana Arkuszewskiego, Michała Bojanowskiego, Stanisława Chełchowskiego, Mieczysława Chrzanowskiego, Edwarda Czajkowskiego, Kazimierza Czerwińskiego, Piotra Drzewieckiego, Stanisława Dzierzbickiego, Stanisława Gawrońskiego, Edwarda Geislera, Wiesława Gerlicza, JanaGry-żewskiego, Maryana Grzegorzewskiego, Jana Ha-rusewicza, Wiktora Jarońskiego, Edwarda Jan-tzena, Aleksandra Karszo-Siedlewskiego, Adama hr. Krasińskiego, Maryana Kiniorskiego, Jana Kle-niewskiego, Stanisława Lewickiego, Stanisława Libickiego, Zdzisława Paderewskiego, AlfonsaPar-czewskiego, Michała Rogowskiego,Leona Siemień-skiego, Henryka Sienkiewicza, Floryana Skarżyńskiego, Jana Steckiego, Władysława hr. Tyszkiewicza, Stanisława Woyezyńskiego i Maurycego hr. Zamoyskiego. Do komitetu centralnego wybrano: Stanisława Bukowieckiego, Mieczysława Brzezińskiego, Ignacego Chrzanowskiego, Czesława Domaniewskiego, Edwarda Grabowskiego, ks, Jana Gralewskiego, Kazimierza Janikowskiego, Henryka Konica, Stanisława Kopczyńskiego, Wiktoryna Kosmowskiego, Maryana Lutosławskiego, Franciszka Nowodworskiego, Kazimierza Obrębowicza, Konstantego Paprockiego, Henryka Radziszewskiego, Pawła Sosnowskiego, Kazimierza Stabrowskiego i Józefa Świątkowskiego. W d. 9 czerwca t. r. komitet wybrał na przewodniczącego Mieczysława Brzezińskiego, wobec jednak nieprzyjęcia przez p. Brzezińskiego tej godności, postanowiono na miejsce ustępującego z komitetu p. Stanisława Bukowieckiego zaprosić p. Antoniego Osuchowskiego, który też objął i przewodnictwo w komitecie. Zawiązanie się P. M. S. zostało ujawnione za-po ogłoszeniu manifestu 30 października r. 1905 przez komunikaty do pism z wezwaniem społeczeństwa do współdziałania. Naturalny rozwój nowej, a tak doniosłej instytucyi był krępowany z początku brakiem zatwierdzonej ustawy i dla tego zaraz po ogłoszeniu przepisów o stowarzyszeniach i związkach z d. 17

marca r. 1906 zajęto się gorliwie opracowaniem ustawy, biorąc za podstawę wytyczne zasady, uchwalone na ogólnem zgromadzeniu w d. 4 kwietnia r. 1906, i już w 5 dni później ustawa została wniesiona do rządu gubernial-nego warszawskiego z żądaniem zarejestrowania jej. Jako założyciele podpisali ustawę następujące osoby; Kazimierz Arkuszewski, Mieczysław Brzeziński, Wacław Brygiewicz, Ignacy Chrzanowski, Piotr Drzewiecki, ks. Jan Gra-lewski, Jan Harusewicz, Stanisław Libicki, Antoni Osuchowski i Henryk Sienkiewicz. Z powodu zbyt późnego utworzenia przez rząd ko-misyi do spraw stowarzyszeń i związków ustawa P. M. S. wpisaną została do rejestru dopiero w d. 21 czerwca r. 1906 pod J\° 1. Tym sposobem ta najdonioślejsza instytucya dla Królestwa była zarazem pierwszą, która została zalegalizowaną według zasad i norm prawnych, Jak widzimy społeczeństwo polskie wytężyło wszystkie siły, aby tak upragnionej i niezbędnej dla rozwoju narodowego instytucyi zapewnić istnienie na podstawie prawnej. Art. 1 ustawy określa wyraźnie, że T-stwo P. M. S ma na celu krzewienie i popieranie oświaty w duchu narodowym, a art. 2 zastrzega, że T-stwo stoi poza stronnictwami i jedynemjego zadaniem jest rozwój szkolnictwa polskiego i oświaty wogóle.— Według ustawy M. miała prawo zakładania, utrzymywania i popierania: ochronek, szkół ludowych, kursów dla dorosłych analfabetów, szkół ochroniarek, seminaryów nauczycielskich , czytelni ludowych i bibliotek, szkół średnich i wyższych wszelkich typów, zakładania domów ludowych, urządzania odczytów i wykładów, wydawania i rozpowszechniania polskich podręczników i czasopism naukowych, pedagogicznych i ludowych, udzielania uczącej się młodzieży stypendyów, zapomóg i wszelkich pomocy naukowych, układania projektów budowy szkół i urządzeń szkolnych, ogłaszania konkursów dla osiągnięcia celów M-y, Działalność M-y rozciągała się na całe Królestwo Polskie. Podstawą organizacyi M-y były koła, obdarzone dość szeroką autonomią. Koło mogło się zawiązać w każdej miejscowości, gdy przynajmniej 30 osób jako członków rzeczywistych wyraziło takie życzenie. Na czele każdego koła stał zarząd, wybierany przez zgromadzenie ogólne członków koła. Ze składek członkowskich, zebranych corocznie w każdem kole, 80 $ szło na potrzeby koła w zakresie oświaty, 10$ na potrzeby okręgu i 10$ przekazywano do kasy zarządu głównego. Inne wszakże wpływy i ofiary składane na rzecz koła były używane całkowicie na jego potrzeby. Działalność koła mogła się rozwijać na podstawie regulaminu, zatwierdzonego przez ogólne zgromadzenie M-y. Zarządowi głównemu służyło prawo unieważniania uchwał zarządu lub zebrania koła w razie przekroczenia regulaminu, koło zaś mogło się odwołać do zgromadzenia ogólnego M-y. Koła

mogły się wiązać w okręgi, których liczbę tworzył w łonie swojem z dobraniem szeregu i obszar określało zgromadzenie ogólne M-y. innych osób wydziały: oświaty ludowej, prawny, Na czele każdego okręgu stał zarząd, wybrany skarbowy i organizacyjno-statystyczny. Wydział przez zebranie delegatów wszystkich kół da- oświaty ludowej podzielił swoją pracę pomiędzy nego okręgu. Do atrybucyi zarządu okręgowego v cztery sekcye: szkolną, hygieniczno-techniczną, należały: kontrola wszystkich spraw, wchodzą- | nauczania dorosłych i czytelnianą. Z pośród dzących w zakres działalności poszczególnych . licznych prac sekcyi szkolnej trzeba zaznaczyć kół, lustracya działalności kół, a także szkół, ) rozpatrzenie i przyjęcie programu szkoły ochro-ochronek i czytelni, sprawdzanie dochodów i wy- j niarek, opracowanego przez p. Marciszewską, datków, udzielanie kołom wskazówek, mających programu i ustawy szkoły początkowej wiej-na celu ujednostajnienie ich działalności oraz wykonywanie poleceń zarządu głównego. W zebraniu okręgu brali udział z głosem decydującym: przedstawiciel okręgu w radzie nadzorczej, członkowie zarządu okręgowego, po trzech przedstawicieli od każdego zarządu kół miejscowych i delegaci koł miejscowych. Na czele całej instytucyi M-y stał zarząd główny, złożony z 12 członków i rada nadzorcza złożona z 10 członków, wybieranych przez zgromadzenie o-gólne i przedstawicieli okręgów po jednym od każdego okręgu. Najwyższą instancyą M-y S.

skiej opracowanych przez prof. Brzezińskiego i takiegoż programu szkoły miejskiej, zorganizowanie i urządzenie pierwszego muzeum pedagogicznego, które w d. 8 maja r. 1907 zostało otwarte w Warszawie, urządzenie sali pokazów z latarnią magiczną oraz bogatym, bo przeszło 4 000 sztuk liczącym zbiorem przezroczy. Taż sekcya urządziła szereg konferencyi metodyczno-pedagogicznych dla nauczycieli i nauczycielek szkół elementarnych, podjęła sprawę ułożenia wskazówek do prowadzenia z dziećmi kółek nauczania domowego po wsiach i przygotowania odpowiednich kierowników czyli wioskowych nauczycieli domowych; wreszcie opracowała spis podręczników dla uczni i nauczycieli szkół początkowych i program seminaryum dla nauczycieli szkół ludowych. Sekcya hygie-niczno-techniczna zajęła się ustanowieniem lekarzy szkolnych, ogłosiła konkurs na projekty i i plany szkół jedno i 2-izbowych wiejskich i wydała wskazówki hygieniczne dla dzieci i nauczycieli szkół ludowych. Sekcya nauczania dorosłych opracowała wskazówki „Jak uczyć dorosłych analfabetów“, przejrzała literaturę ludową i wybrała książki do czytelń dla ludu, zorganizowała wypożyczalnie przezroczy na podstawie katalogu opracowanego przez Maryę Dzierżanowską (katalog ten został skonfiskowany przez władze administracyjne), organizowała szereg odczytów, ale najważniejszem jej dziełem było wyborne zorganizowanie uniwersytetu ludowego w Warszawie, który już w pierwszym roku istnienia (1906) rozwinął się znakomicie. Na pierwszy semestr zapisało się 3 387 słuchaczów a na drugi 4 867. Sekcya czytelnicza ułożyła katalog dla mniejszych czytelni M-y i zajmowała się organizacyą czytelnictwa ludowego w miastach i po wsiach. Wszystkie te prace podejmowane były przez zarząd główny i jego wydziały wśród bardzo trudnych warunków, gdyż władze miejscowe administracyjne i szkolne od samego początku istnienia M-y przeszkadzały naturalnemu jej rozwojowi, tamując na każdym kroku jej działalność. Wkrótce po zalegalizowaniu ustawy gubernatorowie na prowincyi nie pozwalali organizowania kół, twierdząc, że M. nie ma prawa działalności po za gubernią Warszawską, szczególnie upierali się temu gubernatorowie: siedlecki, łomżyński, suwalski, płocki, radomski i kielecki. Zarząd główny wystąpił ze skargami do ministra i do Senatu, dopiero na podstawie wskazówek

P. było zgromadzenie ogólne, które wybierało członków zarządu głównego i rady nadzorczej i rozstrzygało ostatecznie wszelkie sprawy M-y.

Zgromadzenie ogólne składało się: z członków rady nadzorczej, z członków zarządu głównego, z delegatów zarządów okręgowych po 3-ch od każdego zarządu i z delegatów kół, po jednym od każdych pięćdziesięciu członków. Po zalegalizowaniu ustawy zostało zwołane na d. 8 lipca zebranie organizacyjne, które zatwierdziło regulamin, opracowany w rozwinięciu ustawy przez komisyę złożoną z pp.: Brygiewicza,

Dzierzbickiego, Libickiego, Osuchowskiego, Ob-■ rębowicza i Wiszniewskiego, oraz dokonało wyborów do zarządu głównego i do rady nadzorczej. Do zarządu głównego wybrano: Mieczysława Brzezińskiego, Kazimierza Chełcliowskiego,

Ignacego Chrzanowskiego, ks. Jana Grajewskiego, Maryę Dzierżanowską, Stanisława Libickiego, Henryka Nusbauma, Antoniego Osuchowskiego, Konstantego Paprockiego, Pawła Sosnowskiego, Karola Staweckiego i Aleksandra Zawadzkiego a na zastępców: Helenę Ceysiu-gerównę, Stanisława Kopczyńskiego, Kazimierza Łazarowicza i Mieczysława Pfejfra, do rady nadzorczej zaś: Romana Dmowskiego, Piotra Drzewieckiego, Adama hr. Krasińskiego, Stanisława Krzemińskiego, Maryana Lutosławskiego,

Józefa Natansona, Kazimierza Obrębowicza,

Henryka Sienkiewicza, Władysława Smoleńskiego i Juliana Adolfa Święcickiego. Zarząd główny ukonstytuował się w ten sposób, że na prezesa powołano p. Antoniego Osuchowskiego na wiceprezesów ks. Jana Gralewskiego i Stanisława Libickiego, na sekretarza Karola Staweckiego i na skarbnika Konstantego Paprockiego. Na prezesa rady nadzorczej powołano Henryka Sienkiewicza i na viceprezesôw: Obrębowicza i Święcickiego. Odtąd rozpoczęła się nowa era wzmożonej działalności M-y. Zarząd główny wy-

z ministeryum spraw wewnętrznych generał- szkół rządowych z 12 i 14 godzinami języka gubernator w październiku r. 1906 przesłał do rosyjskiego tygodniowo, poczynając już od wszystkich gubernatorów wyjaśnienie, że dzia- pierwszej klasy, a inspektorowie szkół i na-łalnośó M-y rozciąga się na całe Królestwo Polskie. Niepodobna opisywać wszystkich a wielo-licznych przeszkód, jakie ciągle stawiano M-y, szczególnie gorliwemi w tym względzie okazały się miejscowe organy władz szkolnych z kuratorem okręgu naukowego Bielajewym na czele, który nie wahał się nawet wbrew prawu wzbraniać otwarcia szkół M-y w gub. Lubelskiej i Siedleckiej i tam gdzie istniały szkoły gminne rządowe. Tamowanie działalności M-y dobitnie wyraziło się w tern, że do 1 lipca r. 1907 zarząd główny wystąpił o pozwolenie na otwarcie 1 247 szkół, a uzyskał pozwolenie tylko na 681 szkołę, przy tern w guberni Siedleckiej nie pozwolono na otwarcie żadnej szkoły, wówczas gdy zarząd prosił o pozwolenie na otwarcie 165 szkół. Takie same przeszkody stawiano ciągle przy zatwierdzaniu nauczycieli.

czelnicy dyrekcyj wywierali nacisk na szkoły w tym kierunku, grożąc ciągle zamknięciem. W sierpniu r. 1907 został wydalony z kraju vice prezes M-rzy ks. Jan Gralewski, we wrześniu członek zarządu Aleksander Zawadzki, a w październiku vice-prezes zarządu głównego Stan. Libicki i członkowie Marya Dzierżanowskai Karol Stawecki. Odtąd wisiałajuż ciągle nad M-ą groza zamknięcia. Przedtem jeszcze generał gubernator zwrócił się do miejscowych gubernatorów z zapytaniem, czy nienależałoby zamknąć M-rzy, a chociaż większość gubernatorów uważało ten czyn za zbyt radykalny, to jednak można się było obawiać, iż rząd nie cofnie się i przed tym środkiem, gdyż napaści na Macierz w pół-urzędowej gazecie „Rossija“ powtarzały się co raz silniejsze, a zaprzeczeń i odpowiedzi zarządu głównego gazeta ta nawet drukować nie-

łane doroczne ogólne zgromadzenia delegatów ua dzień 25 i 26 listopada r. 1907. Pomimo wielkiego przygnębienia, które dało się odczuć wśród członków zgromadzenia z powodu przytoczonych wyżej okoliczności, odbyło się ono z nadzwyczajną powagą i spokojem w wielkiej sali Filharmonii i sprawiało wprost imponujące wrażenie. Zasiadało w nim: ośmiu człon

ków zarządu głównego (4-ch było jeszcze na zesłaniu), 16 członków rady nadzorczej i 990 delegatów kół i okręgów. Nadto należeli do niego jako goście liczni przedstawiciele różnych instytucyi; przybyli również przedstawiciele: Straży Poznańskiej, Towarzystwa szkoły ludowej w Krakowie, M-rzy Cieszyńskiej „Oświaty“ w Kijowie, „Oświaty“ w Mińsku, „Oświaty“ w Nieświeżu i inni. Po zatwierdzeniu sprawozdania zarządu głównego i komitetu Daru Narodowego 3 maja, ustanowiono cztery ko-misye do rozpatrzenia i przygotowania wszystkich wniosków do uchwal zgromadzenia ogólnego: komisyę sprawozdawczo budżetową, wnioskową, szkolną i oświatową. Rezultatem obrad komisyjnych był szereg wniosków, uchwalonych na drugiem posiedzeniu plenaruem w d. 26 listopada. Na tem również posiedzeniu za wielkie zasługi na polu oświaty ludowej nadano godność członka honorowego Konradowi Pruszyń-skiemu. Uchwalono też regulamin dla rady nadzorczej. Wybory w miejsce wychodzących miały ten wynik, że do rady nadzorczej wybrano te same osoby i ks. biskupa Ruszkiewicza, a do zarządu głównego, D-ra Kowalskiego, K. Kul-wiecia i D-ra Paderewskiego. W grudniu przewodnictwo w zarządzie objął Dr Franciszek Kowalski, a w radzie nadzorczej inż. Obrębowicz. Wkrótce po ogólnem zgromadzeniu dekretem generał - gubernatora M-rz skazana została

Zarząd główny zmuszony był delegować prezesa J chciała. Wśród takich okoliczności zostało zwo-i sekretarza do Petersburga w celu osobistego przedłożenia skargi ministrowi oświaty Kauf-manowi. Pomimo wszystko M. z pomocą całego społeczeństwa polskiego pracowała z wielką energią nad organizowaniem szkół elementarnych, bibliotek ludowych, domów ludowych, kursów dla analfabetów dorosłych, ochronek, szkół ochroniarek, uniwersytetu ludowego i se-minaryów nauczycieli i nauczycielek ludowych.

Do 1 lipca r. 1907 powstało w całym kraju 786 szkół M-y. Ze sprawozdań 473 kół wynika, że do d. 1 lipca r. 1907 wpłynęło do tych kół na cele oświaty 422 995 rubli. W tym samym czasie do zarządu głównego wpłynęło 387 677 rubli, a w tem na dar narodowy Trzeciego maja 155 782 ruble. Wliczając wartość ofiar w naturze, widzimy, że ofiarność publiczna na cele M-y dosięgła w ciągu jednego roku do miliona rubli. W okresie, o którym mowa, oprócz szkół elementarnych założyła M. 317 ochronek, 505 czytelń i bibliotek oraz zorganizowała znaczną liczbę kursów dla dorosłych. We wszystkich instytucyach M., które nadesłały sprawozdanie,pobierało naukę 63 000 uczniów i uczenie, z ochronek korzystało 14 400 dzieci, a z czytelni i bibliotek 400 544 osób.

Świetny rezultat składkowania na rzecz oświaty w całym kraju w d. 3 maja, pomimo zbyt późnego wprowadzenia w czyn organizacyi tego przedsięwzięcia, pozwalał się spodziewać w następnych latach o wiele jeszcze obfitszych rezultatów ma-teryalnych z tego źródła. Lecz w miarę jak rozrastały się instytucye M-y i nabierały wielkiej moralnej powagi i znaczenia wśród szerokich warstw ludności naszej, działalność jej stawała się z każdym dniem trudniejszą, a wymagania władz co raz ostrzejszemi i bardziej krępujące-mi, nie pomogły odwoływania się do władz naczelnych. Doszło do tego, że kurator okręgu p. Bielajew nadesłał zarządowi głównemu do zastosowania na zapłacenie rb. 3 000 kary za udział w w szkołach M-rzy plan nauki ułożony dla zebraniu i przemawianie delegatów innych in-

zówki jak zakładać i prowadzić kółka nauczania domowego po wsiach“, „Jak uczyć dorosłych analfabetów", „Spis tymczasowych książek poleconych kołom P. M. S.", „Spis podręczników zalecanych przéz P. M. S. do użytku w szkołach początkowych“, „Projekt programu seminaryum dla nauczycieli szkół elementarnych", „W sprawie szkoły ochroniarek“, „Katalog przezroczy do latarni czarnoksięskiej“, „Tablice poglądowe hygieny szkolnej“, „Konkurs ua projekty budynków szkół ludowych wiejskich“, „Sprawozdanie P. M. S. o stanie czterech szkół ludowych w Warszawie“, „Sprawozdanie z działalności koła imienia Staszica“, „O kierunku ideowym i wyznaniowym w szkole Polskiej“. Zofia Wołowska „Sprawozdanie z działalności koła P. M. S.“, „Uniwersytet ludowy“. Memoryał Autoniego Osuchowskiego przesłany kołu polskiemu w Petersburgu w kwietniu r. 1907; 1-sze sprawozdanie P. M. S.“ 1906 — 7 i „Sprawozdanie komitetu Daru Narodowego 3-go maja dla P. M. S. za rok 1907“, „Protokół ogólnego zgromadzenia P. M. S. odbytego w Warszawie w d. 25 i 26 listopada r. 1907“, „Regulamin rady nadzorczej“ i różne okólniki zarządu głównego.

stytucyi oświatowych, a w d. 17 grudnia zakomunikowano zarządowi głównemu rozporządzenie generał-gubernatora o zawieszeniu działalności M-rzy na mocy art. 12 przepisów o stanie wojennym. Odtąd rozpoczął się już właściwie okres likwidacyjny. Pierwotnie generał gubernator wyznaczył tylko termin sześciotygodniowy do likwidacyi, który następnie przedłużył do d. 1 lipca r. 1908. W d. 24 stycznia r. 1908 odbyło się ostatnie walne zgromadzenie M-rzy, na którem, wobec niemożności wydatkowania sum budżetowych zgodnie z uchwałą zgromadzenia ogólnego z d. 26 listopada, postanowiono przekazać Seminaryum w Ursynowie użytkowanie z kapitału rb. 25 000, Towarzystwu wpisów szkolnych rb. 10 000, Towarzystwu zjednoczonych ziemianek na ochronki czytelnie i szkołę ochroniarek rb. 10 000, T-stwu naukowemu w Płocku rb. 3 000; na szko-

łę ochroniarek p. Marciszewskiej rb. 3 000; T-stwu Krajoznawczemu na utrzymanie przekazanego mu Muzeum szkolnego rb. 10 000; na kursy pedagogiczne dla nauczycielek ludowych p. Walickiej rb. 12 000, stowarzyszeniu nauczycielstwa Polskiego ua wydawnictwa popularno-naukowe i prace z dziedziny pedagogiki dla nauczycieli ludowych rb. 10 000; Stowarzyszeniu nauczycielstwa Polskiego na kursy uzupełniające i na odczyty pedagogiczne dla nauczycieli ludowych rb. 3 000; T-stwu wpisów szkolnych, na szkoły początkowe prywatne polskie oraz na wykłady dla dorosłych rb. 25 000; na cele odpowiadające zadaniom uniwersytetu ludowego p. Adamowi Jaczyuowskiemu rb. 5 000; T-stwu opieki nad dziećmi na ochrony rb. 10 000; na kursy pedagogiczne dla nauczycieli ludowych (p. Bindera) rb. 10 000. Nieruchomości, będące w posiadaniu lub stanowiące własność M-y, postanowiono zużytkować na cele oświaty polskiej. W marcu r. 1908 ogłoszone zostało postanowienie ministra spraw wewnętrznych o zupełnem zamknięciu M-y. Tak zakończyła swe stosunkowo dość krótkie, lecz wielce owocne istnienie, nowa instytucya oświatowa polska; pozostawiła ona po sobie rozbudzouą wielce chęć nauki polskiej i czytelnictwa wśród ludu naszego. M. wykazała pomimo wszelkie przeszkody dobrą organizacyę, sprężystość i wytrwałość w pracy, pozostawiając plon bardzo obfity.

s. r.

Macierz (w matematyce) — zbiór ki liczb, rozmieszczonych w k rzędach i l kolumnach, taki, iż jeżeli zamieścimy w nim odpowiednią liczbę rzędów i kolumn, sprowadzając je do równości, otrzymamy z danej M-rzy wyznacznik (ob.). Wyznacznik taki, który w razie szczególnym może się składać ze wszystkich liczb (t. zw. elementów) danej M-rzy, nazywa się wyznacznikiem należącym do danej M-rzy, a stopień jego co najwyżej może się równać mniejszej z liczb k i l. Jeżeli rozważany wyznacznik należący do danej M-rzy jest od 0 różny, a każdy inny należący do tejże wyznacznik stopnia wyższego niż rozważany równa się 0, to taki wyznacznik nazywamy głównym, a stopień jego—rzędem M-rzy. — Pojęcie M-rzy, jako też i wyznaczników, otrzymujemy przy rozwiązywaniu układu równości algebraicznych I-go stopnia.

Nitki pręcików oddalone od siebie, nie równoległe. Kwiaty dwupłciowe albo [rozdzielnopłcio-we. Łodyga w nasadzie zakorzeniająca się. Zawiera olej o zapachu przyjemnym i b. silnym, który ma własności podniecające i pobudzające do oddawania moczu. Wyrabiają z niego T h y-

E, M.

Macierzanka (Ihymus serpyllum L.) zwana także Tymiankiem. Krzew z rodziny Wargowych. Szyjka słupka zagłębiona między 4 wypuklemi koronami. Kielich trwały dwu-wargowy. Korona jasno-purpurowa albo biała, Źródła i druki; Księga protokułów posie- I dwuwargowa. Warga dolna posiada 3 zęby. dzeń Zarządu Głównego, notatki wyjaśniające | Pręciki 4, dwusilne dłuższe od rurki korony, członka sekretarza tegoż zarządu p. Karola Staweckiego, „Ustawa T-stwa P. M. S.“, „Regulamin P. M. S.“, „W sprawie czytelnictwa ludowego“, „Jak dbać o zdrowie dzieci“, „Zasadnicze wskazówki z zakresu hygieny szkolnej“, „Regulamin dla lekarzy szkolnych“, „Projekt szkoły ludowej prywatnej“, M. Brzeziński mol (ob.).

Macierzyca, ob. Lebiodka.

Macierzyńskie ubezpieczenia, ob. Ube z-

„Ustawa szkół początkowych wiejskich P. M.

S.“, „Ustawa i program szkół początkowych miejskich prywatnych“; M. Brzeziński, „Wska- pieczenia.

Macierzyste prawo, obyczaj istniejący obecnie u wielu ludów niższych, zwłaszcza u barbarzyńców rolników, a nakazujący zaliczać dziecko do rodu matki i w linii żeńskiej wyznaczający dziedziczenie majątku i godności, w przeciwstawieniu do prawa ojcowskiego, w któ-rem dziecko należy do rodu ojca i nosi jego nazwisko. Wzmianki o tern prawie robili już od-dawna pisarze, stykający się bezpośrednio z ludami niższymi, ale dopiero Bachofen zwrócił uwagę świata naukowego na P. m., wykazując liczne jego przeżytki u ludów Starożytności klasycznej (1861), Mac Lennan zaś rozszerzył te wywody na istniejące dzisiaj ludy niższe, przyczem usiłował dowieść założenia, iż wszędzie, w rozwoju społecznym, wyprzedziło ono prawo ojcowskie. Wreszcie Morgan (ob.) pracami swemi przyczynił się ostatecznie do tego, że P. m. zaczęło uchodzić za obyczaj, obowiązujący powszechnie na niższych szczeblach kultury. Cały zastęp badaczy krzewił te poglądy, zwłaszcza Giraud-Teulon, Letourneau, Lippert dużo zdziałali dla jego rozpowszechnienia. Większość ich wychodziła z założenia, iż heteryzm był postacią pierwotną stosunku małżeńskiego, ojcowstwo więc było niepewne i dziecko dlatego brało nazwę rodową po matce. Ale materyały etnograficzne stawały się coraz dokładniejszemi, a wraz z niemi wychodziła na jaw pośpieszność wielu wniosków. Ukazywać się zaczęły przyczynki, poddające w wątpliwość już to założenia niektóre, a nawet samo twierdzenie, że P. m. było urządzeniem powszechnem a pierwotnem. W pierwszym rzędzie należą tutaj prace Wester-marcka (ob.) i Starckego. Okazało się, iż kuwada (ob.), uchodząca za najwymowniejszy dowód istnienia ongi u danego ludu P. M-go, pochodzi z innych źródeł; Starcke posunął się nawet do twierdzenia, że P. m. powstało w łonie rodziny poligamicznej pod naciskiem odróżnienia dzieci, zrodzonych przez różne żony. Ale krytyka nie poprzestała na wytknięciu słusznem uogólnień pośpiesznych, bo zaprzeczyła także i temu, co było faktem niewątpliwym. Nie wdając się w przedstawienie tej walki teoretycznej w jej przebiegach kolejnych, poprzestaniemy na zobrazowaniu dzisiejszego stanu pojęć, w tym względzie. Otóż poszukiwania bezpośrednie wykazały, że na szczeblach najniższych, a mianowicie u ludów myśliwskich, istnieje niezaprzeczone ciążenie ku prawu ojcowskiemu. Ujawnia się to przewybornie wśród tubylców

N. Holandyi, u których obok plemion, hołdujących zasadzie P. M-go, istnieją inne trzymające się obyczaju ojcowskiego; to samo, z większą jeszcze przewagą prawa ojcowskiego, powtarza się u Indyan Kanady. P. M. występuje z całą mocą dopiero u barbarzyńców-rolników, w takiej więc Malezyi, w Brazylii, u czerwono-skórych Ameryki północnej, którzy już czę-

ielka Enc. Fowsz. Uustr. Ser. I /Tom XLV. Zesz. 355b.

ściowo czerpali środki utrzymania z rolnictwa. U tych ludów wiąże się ono z mnóstwem innych obyczajów; kobieta jest właścicielką domu i pracowniczką w polu, mąż bywa wstępniem (ob.), t. j. po ślubie zamieszkuje w domu żony, rozwinęło się silnie prawo wujow-skie (ob.), obrzędowi ślubnemu są obce symbole umyczki (ob.) i t. d. Zdaje się, iż P. m. idzie w parze z tem, że rodzina utrzymuje się głównie z dorobku kobiety, co bywa u wszystkich ludów, które od dzikiego zbierania ziemiopłodów przeszły do rolnictwa, bez pośrednictwa pasterstwa (ob. Rolnictwo, dzieje): dom i pole są własnością kobiety, mąż staje się nadomnikiem czyli wstępniem, dzieci zalicza się do rodu matki. Zwłaszcza Malezya wykazuje w sposób jaskrawy tę zależność P. M-go od nadomnictwa męża: obok siebie u tego samego ludu istnieją różne kształty dziedziczenia—macierzyste idzie w parze ze stałem nadomnictwem męża lub z czasowem wysługiwaniem się rodzicom żony, ojcowskie towarzyszy zwyczajowi kupna żony przez męża i zabierania jej do domu swoich rodziców. Ten zwyczaj nadomnictwa dochował się w domach panujących europejskich, w których gdy jedynaczka dziedziczy tron, dzieci jej są zaliczane do rodu matki, a nadto w prawie zwy-czajowem ludu naszego (u Górali gdy mąż zamieszkuje w domu żony, dajmy na to Ewy, zowią go w wiosce Jewiarzem, dzieci zaś jego Jewiętami). P. M. rolników barbarzyńców przedstawia wtór ną lormacyę, która powstała pod działaniem czynników gospodarczych. Możliwa że w bardzo wielu przypadkach, jeśli nie wszystkich, pozostaje ta formacya w związku z formacyą pierwotną P. M-go, które teoretycznie musimy przypuścić jako ustrój właściwy ludzkości pierwotnej (choć przeciw temu podniosły się ostatniemi czasy głosy Andrew Langa, Atkinsona i inn.). Ów ustrój pierwotny przypominał więzią swoją obyczaje trzody zwierząt roślinożernych: mężczyźni i kobiety przebywali odrębnemi gromadami, które schodziły się podczas zbiegowisk sezonowych, będących widownią walki pomiędzy dojrzałem a dorasta-jącem pokoleniem mężczyzn (ob. Obrzezanie, Obozy męzkie). Dodajmy do tego, że związek matki z dzieckiem był jawny, co odbiło się w nazwach pokrewieństwa (ob. Pokrewieństwo) i źródłosłowie wyrazów na ozpaczenie rodu i rodziny (=jednomaciczni, jednej krwi, jednego mleka), natomiast uczestnictwo ojca w sprawie zapłodnienia z konieczności pozostawało niezrozumiałe do tego stopnia, iż nawet u ludów wyżej posuniętych istnieją przesądy o możliwości poczęcia skutkiem zjedzenia pewnego pokarmu, wejścia w łono matki pewnych przedT miotów i t. d. Te poglądy pierwotne na związek matki z dzieckiem występują u ludu naszego, który twierdzi, iż w raju zmarli są ułożeni w olbrzymi trójkąt: na wierzchołku jego

siedzi Ewa, pod jej nogami jej córki i t. d.

wodnik metodycz.“ (część I Kraków 1893); „Nauka czytania na podstawie pisania“ (Kraków 1896); „Reforma elementarza“ (nakład Rady Szkolnej Krajowej, Lwów 1908). B) Rozprawy w sprawie reform szkolnictwa: „Kilka uwag o potrzebie reorganizâcyi seminaryum nauczycielskiego męskiego w Krakowie“ (Kraków 1879;; „Reforma szkoły wydziałowej, Referat przedłożony drugiej Ankiecie szkolnej“ (Lwów 1909). C) Podręczniki: „Deutsche Aufsätze für die galiz. Knaben u. Mädchen Bürgerschulen“ (Kraków 1909); „Słowniki niemiecko-polskie“, zastosowane do książek szkolnych (razem 8 książek). Ostatnie dwa dziełka opracował M. wraz z Bernardem Biederem. Pisywał artykuły historyczne, z których najważniejszy o Andrzeju Józefczyku, pedagogu galicyjskim (w „Enc. Wychowaw.“). Asz.

Macip Wincenty Jan, malarz hiszpański (* ok. 1523—f 1579). Studyował we Włoszech i był pod wpływem Rafaela. Malował obrazy treści religijnej, i portrety. Dzieła jego znajdują się w kościołach i muzeum w Walencyi, a także w muzeum madryckiem (Prado).

Macis, kwiaty i olejek, ob. Myristica.

L. K.

Piśmiennictwo w sprawie P. M-go jest niezmiernie obszerne, ile że ten obyczaj wiąże się z innemi zwyczajami społeczeństwa pierwotnego. Jako podręczniki: William J. Thomas „Source book for Social Origins“ (Chicago

1909); prace Bachofena, Morgana, Lipperta, We-stermarcka, Andrew Langa (i Atkinsona), Ho-witta (i Fisona), Baldwin Spencera dostarczą wskazówek szczegółowych.

Macierzyste znamię (Naevus matemus) ob.

Naczynia k.

Macinins, ob. Mączyński Jan.

Macinnictwo, nazwa polska His ter y i (ob.).

adz.

Rd.

Macintosh Karol (* 1766 w Glazgowie — f 1843 pod tem miastem). Właściciel fabryki chemikaliów w Crossbasket w pobliżu Glasgow, r. 1820 rozpoczął pierwszy wyrób na wielką skalę cukru ołowianego, r. 1825 udoskonalił fabrykacyę błękitu pruskiego i wynalazł sposób wyrabiania stali przez prażenie żelaza w węglowodorze; r. 1823 dokonał wynalazku ma-teryi nieprzemakalnych(dwie warstwy tkanin spojonych warstwą roztworu kauczuku), które nazywano mekintoszkami.

Maciszewski Maurycy (* 13 wrześ. 1847 w Bochni), uczęszczał do szkoły normalnej (ludowej) w Bochni, następnie do gimnazyum tamże i w Krakowie. Kończył wszechnicę Jagiellońską. Jako nauczyciel historyi powszechnej i geografii, nauczał w szkole realnej w Krakowie (od 1875), w Brzeżanach i Lwowie. R. 1889 dyrektor gimnazyum w Tarnopolu , na tem pozostaje stanowisku do tej pory. Zakład liczy obecnie 622 uczniów w 15 klasach, a przed kilku laty, gdy w Tarnopolu nie było drugiego gimnazyum polskiego (istnieje od 1908) i ruskiego (od 1906) miał kierownictwo 25 klas i 1 100 uczniów, a admi-nistracyę klas 40, bo należało doń i gimnazyum rusińskie. Jego staraniem w Tarnopolu rozszerzono Bursę dla synów nauczycieli szkół ludowych, M. założył też drugą Bursę polską: w pierwszej ma mieszkanie, utrzymanie i nadzór pedagogiczny 60, a w drugiej 75 uczniów ubogich; nadto zorganizował Liceum żeńskie Józefitek. Nie obca mu jest praca literacka. Gdy w r. 1882 powstało T-stwo Nauczycieli Szkół Wyższych, M. wstąpił do komitetu redakcyjnego pisma tego T-stwa „Muzeum“, a gdy po roku ustąpił pierwszy jego redaktor, Roman Palnstein, redagował je do r. 1889. Ale i później zasilał roczniki Muzeum artykułami swe-

Maciołowski Julian, nauczyciel i pisarz pedagogiczny wielkiej zasługi (* 12 grud. 1841 w Bieździedzy w Galicyi). Nauki pobierał w Krakowie, gdzie r. 1869 po ukończeniu specyalnego kursu pedagogicznego zdał egzamin nauczycielski i wstąpił na praktykę do szkoły św. Barbary.

R. 1870 nauczyciel tejże szkoły, r. 1873 dyrektor szkoły wydziałowej (dziś szkoła św. Jana Kantego), na tem stanowisku pozostaje.

A.Sz.

W czasie swej 40-letniej pracy starał się o podniesienie swej szkoły. W r. 1884 powstaje przy niej szkoła uzupełniająca przemysłowa, dająca w myśl M-go podstawy wykształcenia zawodowego, r. 1890 zakłada M. jedną z pierwszych w Galicyi szkół niedzielnych dla dorosłych analfabetów (szkoła dla sług żeńskich na Smoleńsku). Nauczycielstwo krakowskie wybiera go w r. 1876 na członka Rady szkolnej okręgowej miejskiej, wybór ten odtąd ponawia co trzy lata. R. 1903 zasiadł w Radzie miejskiej a w r. 1908 otrzymał podczas jubileuszu Franciszka Józefa złoty krzyż zasługi. Pisuje sporo artykułów, które umieszcza w „Szkole“, kilka prac większych wydał oddzielnie. W utworach swoich nie dociekając podstaw filozoficznych i naukowych pedagogiki, stara się głównie wejść w położenie niedoświadczonego nauczyciela i ułatwić mu pracę przez szczegółowe wskazówki, niekiedy zaś wskazuje drogę do reform, które obecnie | go pióra. Opracował kilka większych prac: najłatwiej dadzą się osiągnąć. Ważniejsze pra- „Historya gimnazyum tarnopolskiego 1820 — ce: A) Wskazówki metodyczne dla 1848“ (Muzeum 1896), „Zamek brzeżański“ nauczycieli: „O nauce gimnastyki w szko- (1908). W rękopisie ma rzecz obszerniejszą łach ludowych“ (Szkoła 1874); „Nauka jęz. nie- „Brzeżany w czasach Rzeczypospolitej 1590 — mieckiego“ (Szkoła 1892, 1893); „O prowadzeniu 1772“ opartą na źródłach archiwalnych, i pra-ćwiczeń piśmiennych w szkole ludowej“ (Szko- . cuje nad drugą częścią historyi gimnazyum ła 1893); „Pierwszy rok nauki szkolnej. Prze- ¹ tarnopolskiego.

M. Ko

ad z.

adz.

adz.

Red.

Dr J. P.

Mackenzie, wielka rzeka w terytoryum płn.-zachodniem Kanady. Powstaje ze zbiegu rzek Athabasca i Peace River, które, połączywszy się pod nazwą Wielkiej Niewolniczej, spływają do jeziora tejże nazwy; po wyjściu z niego, już jako M., płynie w kierunku płn.-zachodnim, przybiera z lewej strony pod Fort Simpson znaczny dopływ Liard albo Mountain River, z prawej pod F-t Norman W. Niedźwiedzią, wypływ jeziora W. Niedźwiedziego, a niedaleko od uścia powyżej F-t Mac Pherson—Peel River. Wpada pod 69° szer. płn. do Oc. Lodowat. Północnego, licząc 1 700 kim. dług. (wraz W. Niedźwiedzią i Athabascą 4 000 kim.); dorzecze M. zajmuje 1517 000 kim kw. przestrzeni. Pokry-

Mack Karol von Leiberich, baron general austryacki (* 1752 w Nenslingen [Fran-konia] — f 1828 w St. Polten w Dolnej Au-stryi). M. wstąpił w r. 1770 do służby austrya-ckiej, r. 1778 adjutant Kinsky’ego, później Lacy’ego, był czynny w wojnie tureckiej i po wzięciu Belgradu mianowany pułkownikiem. R.

1792, jako generał-kwatermistrz przeniesiony do Holandyi, rozpoczął w marcu r. 1793 rokowania z Dumourier’em, wskutek których ten zdradził sprawę Rewolucyi. M. prowadził kampanię r. 1794; r. 1797 mianowany feldmarszałkiem lejtnantem. Po zawarciu r. 1797 pokoju w Campo Formio otrzymał od króla neapoli-taûskiego dowództwo naczelne nad wojskami neapolitańskiemi walczącemi z Fraucyą. W listopadzie tegeż roku wkroczył do Rzymu, ale z powodu demoralizacyi w wojsku musiał wycofać się. Gdy jednocześnie w Neapolu wybuchnął rokosz lazaronów, M. schronił się do obozu nieprzyjacielskiego. Jako jeniec wojenny został przez gen. francuskiego Championnet odstawiony do Francyi, do Dijon, później do Paryża, skąd jednak w r. 1800 udało mu się umknąć. W r. 1805 mianowany przez ces. austryackiego generałem-kwatermistrzem, otrzymał rozkaz pośpiesznego wymarszu pod lller, dokąd udał się z armią 80 000 źle zaopatrzonego żołnierza. Zaskoczony przez powracających Francuzów, był pobity i wtedy schronił się z wojskiem do Ulmu , który na kilka lat przed tern na jego żądanie obwarowano. Tutaj jednak zmuszony był poddać miasto wraz z 23 000 żołnierza w ręce nieprzyjaciela. Na t słowo honoru wypuszczony, udał się do Austryi, gdzie oddano go pod sąd wojenny i skazano na śmierć. Cesarz wyrok ten złagodził, zamieniając go na karę twierdzy z pozbawieniem zaszczytów i godności. Dzięki wstawiennictwu arcyks. Karola, M-a wypuszczono w r. 1808 na wolność, a w r. 1819 całkowicie ułaskawiono— odtąd żył zdała od spraw publicznych. M. napisał w obronie swojej historyę kapitulacyi w Ulm („Historische Taschenbuch“, 1873).

Mackay Karol, poeta szkocki (* 1814 — f 1889), pisał powieści („Longbeard“), liryki („Legends of the isles“, „Voices from the crowd“, „Voices from the mountains“, „Town lyrics“), szkice publicystyczne („Life and liber-ty in America“), pamiętniki („Forty years re-collections 1830-70“ [1876, 2 t.] i „Trough the long day [1887, 2 t.]).

Mackay Aleksander, misyonarz i podróżnik szkocki (* 1849 — f 1890), działał jako misyonarz w Ugandzie w 1. 1878 — 87; przysyłał do Church Missionary Society przyczynki o Ugandzie, ogłaszane też w „Petermanns Mittheilungen“.

Mackay Jerzy Ery k, liryk angielski (* 1851 w Londynie —f 1898). Z dzieł jego największą sławą cieszyły się: „Love letters of a Violinist“

(wiele wydań).

Mackay John Henry, pisarz niemiecki (* 6 lut. 1864 w Greenock [Szkocya]). W drugim roku życia znalazł się w Niemczech i tutaj otrzymał wykształcenie. Kształcony na księgarza, r. 1884 oddał się pracy umysłowej, zwiedził nieomal całą Europę, r. 1888 zamieszkał w Szwajcaryi. Wielbiciel Maxa Stirnera (ob.), krzewi ideę indywidualizmu i anarchizmu w utworach swoich. Za pracę najcenniejszą uchodzi dramat „Kinder des Hochlands“ (1885), jedna z prac pierwszych, za najbardziej wojujące: „Arma parata fero“ (Zurych 1887) i „Anarchisten“ (powieść, Zurych 1891). Nadto: tragedya „Anna Hermsdorf“ (1886), poe-zye „Im Thüringer Wald“ (1886) i „Dichtungen“ (1886), oraz ciąg dalszy tychże „Fortgang“ (1888), „Das starke Jahr“ (1890) i „Wiedergeburt“ (1896), wreszcie „Sturm“ (wyd. 2-e 1890) i nowele: „Schatten“ (1887), „Moderne Stoffe“ (1888 ), „Die Menschen der Ehe“ (1892), „Die letzte Pflicht“ (1893), „Albert Schnells Untergang“ (1895). Przekładał poetów amerykańskich i angielskich w. XIX: „Jenseits der Wasser“ (1889).

Mackensie Jakób, lekarz angielski (w. XVIII) zajmujący się wykonawstwem w Wor-cesterze i w Edynburgu, gdzie był członkiem król. T-stwa lex. (Royal College of Physicians); znany szczególnie jako autor dzieła napisanego w r. 80 życia p. n. „History of health and the art of preserving etc.“ (Edynburg 1759); jest to pierwsze wogóle opracowanie dziejów hygieny, które nawet dotąd zachowało wartość pewną, a swego czasu bardzo było cenione, czego dowodzą przekłady na języki: franc. (Haga 1759); niem. (Altenburg 1762) i polski p. n. „Sztuka utrzymania zdrowia y oney historya albo zebranie wszystkiego tego, co lekarze y filozofowie dawni y teraźnieysi przepisali do utrzymania zdrowia.... Przełożona z ang. przez I. X. Stanisława Bohusza Siestrzeńcewicza, kan. Wij.* (Wilno 1769; toż t-że w wyd. 2-im 1773). Książeczka o hemorojdach wydana w r. 1843 we Lwowie i w Warszawie, a przez Kośmińskiego („Slow. lek. polskich“ 295) pod jego nazwiskiem umieszczona chyba dziełem jego wcale nie jest.

ta jest lodem przeciętnie od 15 październ. do I 14 stycznia. M. odkrył w r. 1789 Aleks.

Mackenzie, zbadali zaś ją w r. 1825 John Franklin, a w r. 1862 — 73 abbé Petitot.

Mackenzie Henryk, pisarz angielski (* 1745 w Edynburgu —f tamże w r. 1831). Prawnik z wykształcenia, pracował głównie na polu literatury pięknej. W czasopismach swoich skrzących się dowcipem. „The Mirror“ (1774—89) i 84).

„The Lounger“ (1785—87), oraz w ulotnych pismach bronił projektów rządu. Dzięki temu zapewne otrzymał w r. 1804 posadę kontrolera generalnego podatków w Szkocyi. Z utworów najbardziej znaną jest powieść „The man of feeling“ (1771), rzecz natchniona w znacznej części przez Rousseau. Mowa jego (w Royal Society w Edynburgu) przyczyniła się do zwrócenia uwagi publiczności angielskiej na niemiecką sztukę dramatyczną, zwłaszcza zaś na Szyllera. Utwory M-go zbiorowo Edynburg 1808,

8 t., oraz 1822; biografia u Walter Scott’a „Lives of the novelists“.

Mackenzie Aleksander Campbell, kompozytor angielski (* 1847 w Edynburgu), (60). kształcił się w grze na skrzypcach w Sondershausen i Londynie. Nauczyciel muzyki w Edynburgu, dyrektor ,,Royal Academy of musie“, od r. 1893 kierownik T-stwa Filharmonijnego.

Ważniejsze z dzieł: dwie szkockie rapsodye na orkiestrę, koncert skrzypcowy, uwertury „Cervantes“, „Twelfth Night“ i „Britanniau, kwartet fortepianowy, opery ,,Colomba“ (1883) i „The Troubadur“ (1886), dzieła chóralne „Jason“,

„The rose of Sharon“, „The Bride“, ,,The Story of Sayid“, „The cottar’s saturday“, „Ravens wood“, misteryum „Betleliem“ i wiele kompozycyi mniejszych.

Mackenzie Sir Moreli (* w Leytonstone [hr. Essex] 7 lipca 1837—f w Londynie 3 lut.

1892), lekarz, laryngolog sławny. Uczył się naprzód w London Hospital, dla dopełnienia wykształcenia pracował następnie w Wiedniu,

Peszcie i Paryżu. W r. 1858 został członkiem kolegium chirurgów londyńskich [Royal College of Surgeons Engl.)\ w r. 1862 uniwersytet londyński przyznał mu dyplom doktorski, w tymże roku rozpoczął w Londynie zajmować się wykonawstwem oraz został lekarzem ordynującym (Physician) w London Hospital. W r. 1863 założył tamże lecznicę chorób gardlanych [Hosy. for Diseases of the Iftroat), prowadzoną v»zo-rowo pod każdym względem. Najsławniejszym stał się przez to, że go jako lekarzu wezwał do siebie następca tronu pruskiego, późniejszy cesarz Fryderyk 111 (ob.), cierpiący na raka krtani; chorobę pacyenta dostojnego M, opisał w „The fatal illness of Frédéric the Noble“

(Londyn 1888). Z prac M-go b. licznych i cennych wymieniamy: „Diseases of the Larynx“

(w Reynoldsa „System of med.“ II), „Diphthe-ria, its nature and treatement“ (Londyn 1879),

„Diseases of the throat a. the nose“ (t-że 1880

M. Ko.

adz.

British Med.

na

— 1884, 2 t.), „The hygiene of the vocal Organs“ (t-że 1886 i kilka wyd. późn.) i „Essays“ (t-że 1893, wyszedł tylko t. I); uadto ogłosił niemało prac drobniejszych w pismach: „The Lancet“, „Fortnightly Review“,

Journal“ i „Med. Times a. Gaz.“—Życiorys nap. Haweis p. n. „Sir Moreli M.“ (Londyn 1893). Por.: „Biogr. Lex d. hervorr. Aerzte“ (IV,

Dr J. P.

Macki, ob. Różki.

Mackiewicz Aleksander, lekarz rodem z Litwy, wspomagany pieniężnie przez Józefa Korczewskiego, wykształcił się w naukach lekarskich w Wilnie, gdzie w r. 1830, po obronieniu rozprawy „De febribus gastricis“ dyplom doktorski uzyskał, następnie osiadł w Słucku jako lekarz księcia Wittgeusteina; później został lekarzem powiatu, pełniąc zarazem służbę lekarską w gimuazyum i w seminaryum unickiem. Blizko r. 1838 wywieziono go do guberni oddalonych Rosyi, gdzie przepadł bez wieści.—Por.: Kośmiński „Słów. lek. polskich“ (295 i 612) i Bieliński „Dokt. med. promowani w Wilnie“

Dr J. P.

Mackiewicz Franciszek Borgiasz Łukasz, biskup kamieniecki, potomek rodziny herbu Machwic (f 11 stycz. 1842). Stosunków rodzinnych jego nie znamy, a kapłanem był jeszcze za czasów Rzpltej. W smutnej epoce zjawia się przy boku niecnego Michała Romana Sierakowskiego, b-pa prusseńskiego, który samowolnie się przezwał biskupem latyczowskim Podolu. M. był jego sekretarzem, więc współwinnym. Sierakowskiego nie opuścił aż do śmierci (1802). Wtedy właśnie b-stwo kamienieckie obejmował Jan Dembowski, koadyutor swego poprzednika Krasińskiego. Wszedł za niego M. do kapituły. Dembowski starzec niedołężny, przybierał sobie koadyutorów, ale ci umierali przed nim; kolej przyszła r. 1808 i na M-a, który nie był w łaskach u metropolity Siestrzencewicza, jednak zaszkodzić M-u nie potrafił. Biskup umarł 13 września r. 1809. Wskazany jego wyborem koadyutor następca objął rządy b-stwa; powołany do tego przez kapitułę d. 12 paźdz, r. 1809. Zatem przedstawiony na b-pa kamienieckiego, otrzymał bullę i wziął się zaraz do pracy. Kiedy obwód Tarnopolski w r. 1809 przeszedł od Galicyi do Ros-syi, starał się odzyskać dobra biskupie, które skutkiem ostatniego rozbioru oderwane od dye-ceyi, dostały się pod kordon austryacki, wogóle gorliwe czynił zabiegi względem odzyskania funduszów. Odzyskał zapisy na Jarzyszowie, na Żwańcu, odebrał domy kapitulne, które zmarnował Sierakowski. W r. 1816 nieco odświeżył katedrę z własnych funduszów. Dbał o podniesienie oświaty pomiędzy duchowieństwem i ludem. Do seminaryum kamienieckiego sprowadzał misyouarzy, dla przewodniczenia młodzieży jak i na ambonę do katedy wybierał ludzi zdolnych i gorliwych, chociażby świeckich księży, wbrew zwyczajowi. Kapitułę podnosił w znaczeniu i w świetności. W r. 1818, odbył umyślną podróż do Petersburga, żeby w ministeryum sprawiedliwości wyrobić lepsze uposażenie biskupstwa. Uzyskał wtedy na dar dla swej stolicy s-stwo Mukarowskie (dusz 880), Że zaś świeżo na lat 12 podarowany był klucz Mukarowski szambelanowi Butiaginowi (9 sierpnia 1817), zięciowi ks. de Nassau, b-p miał dopiero w r. 1830 objąć te dobra. Po zawarciu w Bukareszcie pokoju w r. 1812, Bessarabia i katolicy oddani zostali w r. 1814 pod zarząd duchowny b-stwa kamienieckiego, które takim sposobem sięgnęło aż do Prutu i Dunaju. B-p gorliwie zajął się zebraniem dochodów od wszystkich plebanów, rozłożeniem ich stosownem po parafiach według zamożności i otwarciem szkół elementarnych. Przepisał prawidła, według których proboszczowie mieli prowadzić nad niemi dozór. W listach pasterskich nawet określał powinności nauczycieli i plan nauk. Plebanów postanowił opiekunami, gospodarzami szkółek, dał im moc oddalania nauczycieli. Wykładano katechizm, naukę wiary, czytanie i pisanie po polsku i po rossyjsku, początki łaciny, rachunki, naukę moralną i obyczajową, oraz krótki rys historyi Starego i Nowego testamentu. Była ustawa dla szkółek parafialnych Czackiego zatwierdzona przez rząd 31 sierpnia r. 1807, ale nie przyszła do skutku, bo właściciele ziemi gniewali się na warunki, jakie na nich nakładano. Ich rolę przejął na siebie Kościół i stąd powstała druga ustawa wyrażona w komplanacyi z biskupem i komis-syą edukacyjną podolską z r. 9 września r. 1811. Najważniejszy punkt tej ustawy, że zwierzchnictwo nad szkółkami parafialnemi zostaje przy biskupie, który władzę swoją zlewał na całe duchowieństwo, raporta półroczne miały iść przez ręce dziekanów jedne do biskupa, drugie do szkół powiatowych najbliższych. Ale gdy i tak pobór ofiary 10-go grosza szedł ciężko, zebrane duchowieństwo pod przewodnictwem biskupa d. 11 sierp. r. 1817, napisało trzecią uchwałę, na której mocy oświadczało się przy każdym parafialnym kościele otwierać szkółki. Ale zatwierdzenie tej ustawy nie nastąpiło nigdy. Całkowita ofiara 10-go grosza wynosiła na ten cel od duchowieństwa 12 300 złp. W r. 1821 było szkółek wszystkich 44, dzieci uczących się 881. Były miejsca, w których nie znaleziono domu na pomieszczenie szkółki, do innych nie można było dostać nauczyciela, pobierającego rocznie 300 złp., oprócz stancyi. (Enc. S. Org. W.).

Mackiewicz Antoni, ksiądz, dowódca oddziałów powstańczych na Żmudzi, r. 1863, syn ubogiego szlachcica zaściankowego, z okolic Cytowian. Przyszedł na świat w r. 1826. Ojciec pragnął, by uczył się kowalstwa, lecz nie odpowiadało to usposobieniu pacholęcia, które wcześnie okazywało zamiłowanie do książki. W dwunastym roku życia, żądny szerszej wiedzy, niż mogła ją dać chata rodzicowa, podążył pieszo do Wilna, opatrzony jedynie błogosławieństwem rodzicielskiem i nader skromnym zasobem pieniężnym. Przygarnęli go w Wilnie 00. Karmelici mieszkający przy kościele Wszystkich Świętych, gdzie korzystał w ciągu sześciu lat z nauki początkowej, o ile zdołali zakonnicy mu jej udzielić. Mając lat osiemnaście, znowu pieszo udał się do Kijowa na stu-dya uniwersyteckie, które prowadził jako wolny słuchacz, w ciągu dwóch lat, walcząc nieustannie z nędzą. Były to czasy niezmiernie smutne, około r. 1845, w życiu młodzieży polskiej w uniwersytecie kijowskim; po usunięciu gromadnem słuchaczy, gdy uniwersytet, z powodu sprawy Konarskiego, zamknięto na pewien czas, stosunki koleżeńskie znacznie się rozluźniły; młody M. nie mógł wśród nich znaleść oparcia: bieda zmusiła go opuścić uniwersytet. Wraca znowu pieszo na Żmudź i wstępuje, w r. 1846 do seminaryum w Worniach. W r. 1850 widzimy go już kapłanem i kaznodzieją w Wilnie. Kazania jego budziły podziw; widziano w nim człowieka wykształconego, pełnego zapału i gorliwego krzewiciela moralności. Zwróciło to uwagę władz administracyjnych, które zabroniły mu wygłaszania w Wilnie kazań ściągających tłumy do świątyń. Otrzymał wówczas stanowisko skromne, zarządcy filialnego kościoła w miasteczku Podbrzeziu, na Żmudzi. Prowadził tam lat dziewięć pracę umoralniającą lud, zakładał szkółki dla wieśniaków, jedne z pierwszych towarzystw wstrzemięźliwości stanęły w owych okolicach z jego inicyatywy. Praca zjednała mu zaufanie i miłość szerokich mas ludowych. Podróż do Częstochowy, jaką odbył w r. 1862, zbliżyła go do x. Maxyma Ta-rejwy, Kapucyna, i do organizacyi przygotowującej powstanie, po którego wybuchu w Królestwie, kiedy zjazd szlachty w Wilnie, d. 6 lutego r. 1863, uchwalił połączenie się z ruchem, M. w swej okolicy powołał tłumy do wystąpienia zbrojnego, głosząc z ambony manifest powstańczy, z d. 22 stycz.—Czczono go wśród ludu na znacznych przestrzeniach, wymowne jego słowo znajdowało posłuch, skupiły się więc już w marcu r. 63 znaczne tłumy około niego. Oddział około 500 wieśniaków pod jego przewodnictwem do boju wystąpił w Kra-kinowskiej puszczy, skąd M. poprowadził ich do lasów Datnowskich, gdzie przebywał wówczas naczelnik wojewódzki, Bolesław Dłuski (znany pod nazwą Jabłonowskiego). Dłuski zajął się organizacyą wojskową oddziału, złożonego przeważnie z włościan i mało lub też bardzo źle uzbrojonego. Na naukę obrotów wojskowych czasu zabrakło: po kilku dniach rozpoczęły się z wojskiem potyczki. M. podczas dziewięciomiesięcznych walk — od marca do końca listopada—stoczył 30 potyczek z bardzo róż* nem powodzeniem prowadzonych, które skończyły się pomimo poświęceń i wysiłków nie-

(295).

Mac Klnlay Jan, podróżnik angielski (f 1872). Wysłany r. 1861 przez rząd płd.-australijski przebył cały ląd N. Holandyi aż do zatoki Car-pentaria. Podróż tę opisał w dziele „M’Kinlay’s journal of exploration in^the interior of Australia“ (Melbourne, 1863).

Mac-Kinley William, polityk amerykański (* 26 lutego 1844 w Niles w st. Ohio — f 6 września 1901). Studyował prawo, podczas wojny domowej wstąpił do armii związkowej, uzyskał stopień majora. Po ukończeniu wojny osiedlił się jako adwokat w Canton (st. Ohio). W r. 1877 wybrany do Kongresu, wybitne zajął stanowisko w partyi republikańskiej i wystąpił jako zwolennik skrajnego protekcyouizmu. W r. 1890 wniósł słynny bil, reformujący taryfę celną w duchu protekcyouistycznyin (ob. M. K-a bil). W tymże roku przy ponownych wyborach przepadł, silnie zwalczany przez demokratów, przeciwników protekcyonizmu. W r. 1891, później w r. 1893 wybrany gubernatorem Ohio. W r. 1896 wystawiony jako kandydat republikański na prezydenta, zwyciężył kandydata demokratów Bryana i został wybrany. W r. 1900

wybrany ponownie, w r. 1901 został zabity

t r.

zmiernych klęską ostateczną w tygodniach zamykających rok 1863, gdy na całej Litwie i Żmudzi zaległa po mocowaniach się kilkumiesięcznych cisza grobowa. Najświetniejszą dla zbrojnych gromad M-a była chwila w początkach maja. Zyg. Sierakowski objął był wówczas naczelnictwo na Żmudzi i działał więk-szemi siłami; oddział M-a wcielony był do szeregów Sierakowskiego, postawionych na stopie przypominającej wojska regularne. — M. przyczynił się znacznie do pomyślnego wyniku boju pod Rogowem i uczestniczył wraz z Sierakowskim w potyczkach pod Birżami (trwających od 7 do 9 maja). Po klęsce Birżańskiej i ujęciu Sierakowskiego M. jako partyzant działał na własną rękę, nie łącząc się z innymi oddziałami, a w listopadzie przekształcił swe piesze szeregi na hufiec konny, który stopniał szybko do małej liczby jezdnych. I ten hufczyk przeważne siły zniosły, rozproszyły. M. wówczas znękany, ranny w nogę, postanowił przedrzeć się za Niemen, do Królestwa. Samotrzeć oczekiwał w kryjówce leśnej pod miasteczkiem Wilki je na chwilę przeprawienia się; potrzebował tylko kilku minut czasu. Niemiec kolonista dał znać blizko znajdującemu się wojsku, M. został ujęty. Przywieziono go naprzód do Ponie-wieża, potem zaś dla badań sprowadzono pieszo do Kowna. Drogę tę odbywał przywiązany na krzyż do drąga. D. 26 grudnia stracono go na szubienicy. Przed straceniem obwożono po mieście, aby pokazać ludowi, iż partyzant, otoczony taką czcią i miłością tłumów wieśniaczych, do którego tyle nadziei przywiązywano, za chwilę zostanie stracony. Na rusztowaniu obiecywano mu zachowanie życia, jeżeli wskaże władze powstańcze. — „Skończyłem już swoje, wy teraz róbcie swoje“ odrzekł. —Ówczesne pokolenia wieśniaków żmudzkich długie lata miały go za świętego i do niego modliły się. —Pisali o M-u: Struś (pułkownik) „Szkice z powst. 1863 roku“ (Kraków 1889); Tenże „Ludzie i wypadki 1861 — 65“; Zyg. Kolumna „Pamiątka dla rodzin polskich“ (Kraków 1868).M- D-Mackiewicz Bronisław (* w gub. Wileńskiej 22 czerw. 1833 -f w Wilnie w maju 1883), lekarz. Szkoły ukończył w Wilnie, do nauk lekarskich przykładał się w Moskwie do r. 1855. Lata 1860 — 1862 spędził na kształceniu się dal-szern za granicą, zajmując się przytem szczególnie fizyologią i chorobami dzieci. Powróciwszy do ojczyzny, za należenie do ówczesnego ruchu politycznego niebawem był wywieziony do odleglejszyah miejscowości Syberyi, gdzie przebywał przeszło 10 lat; uzyskawszy pozwolenie powrotu, w r. 1878 w Petersburgu, po obronieniu rozprawy „O koljiczestwie oprjedje-lijeniji okisji cjinka w trupach żiwotnych itd.“, osiągnął dyplom doktorski, poczem zamieszkał jako lekarz w Wilnie. Prace naukowe ogłaszał w „Protokałach‘‘ T-stwo lek. wil. (1879—1881).

—Por.: Kośmińskiego „Słów. lek. polskich“

Dr J. P.

adz.

przez auarchistę Czołgosza.

Mac Kinleya bil. Walka pomiędzy dążnościami protekcyonistycznemi a wolnohandlowemi przejawia się przez całą historyę Stanów Zjednoczonych Am. Północnej. Od czasu ustalenia się Unii, cła pierwotnie czysto fiskalne zamieniane są na protekcyjne. Przed samym wybuchem wojny domowej w r. 1861 przyjęta zostaje taryfa protekcyonistyczna Morilla. Po ukończeniu wojny, tendencye protekcyonistyczne, mając najwięcej zwolenników w przemysłowych stanach północnych, i popierane przez republikanów, ostatecznie biorą górę. Hasłem republikanów staje się niezależność ekonomiczna od Europy, popieranie przemysłu amerykańskiego; za najlepszy środek wiodący do celu uważane są wysokie taryfy celne. W r. 1890 M. K. wnosi swój bill, uchwalony przez kongres wbrew opozycyi demokratów. W ostatecznej swej formie bil ten rozpada się na dwie części: M. K. Administrative bill, wprowadzony w życie w d. 10 czerwca r. 1890, i M. K. Tariff bill, obowiązujący od 6 paźdz. r. 1890. Postanowienia pierwszego prawa skierowane są przeciwko nadużyciom, których się dopuszczali importerowie: nakłada kary za fałszywe deklaracye wartości towarów, za przekupstwo urzędników celnych i t. d. Prócz tego zabrania przywozu do Stanów Zjed. towarów zagranicznych na innych statkach, jak należących do Stanów Zjednoczonych lub do krajów, skąd dane towary pochodzą. Drugie prawo, wprowadzające uową taryfę celną, obniża wprawdzie cła na niektóre towary, dla których ochrona celna nie ma zna-

T. R.

neous

T.R.

Ą* Ł.

nomics“ (1881 i 1886).

czenia, natomiast znacznie podwyższa (przeć. 18$) cło na inne towary, których produkcya w Stanach Zjedn. cierpi od konkurencyi europejskiej. Prócz tego bil nadaje prezydentowi St. Zjedn. pełnomocnictwo obniżania i podwyższania stawek celnych na towary, pochodzące z państw Ameryki środkowej i południowej. Taryfa M. K. wyrządziła znaczne szkody przemysłowi, zwłaszcza tkackiemu, we Francyi, Anglii i Niemczech, naogół jednak przywóz europejski do Ameryki zmniejszył się bardzo nieznacznie. Jak zawsze, w agitacyi za taryfą protekcyjną starano się pozyskać klasę robotniczą, czyniąc jej nadzieję na podwyższenie płacy roboczej, co się nie sprawdziło. Taryfa M. K. długo się nie utrzymała. W r. 1892 demokraci zwyciężyli republikanów. Wybrany został na prezydenta demokrata Cleveland i przedsięwzięto rewizyę taryfy celnej, ale wobec oporu senatu zdołano ją złagodzić tylko w niektórych punktach (Bil Wilsona 24 sierpnia 1894). Wybrany w r, 1896 na prezydenta M. K. potrafił przywrócić kierunek protekcyonistyczny. Za jego inicyatywą wniesiony przez Dingley’a nowy bil taryfowy (Dingley—Tariff) przyjęty 24 czerwca 1897) przywrócił stawki bilu z r. 1890, poczę-ści nawet je zaostrzył.

Mackintosh sir James, polityk i prawnik angielski (* 24 paźdz. 1765 w Aldouriehouse w hr. Inverness —f 30 maja 1832). Kształcił się na lekarza, później zmienił medycynę na prawo. Podróżował po Francyi, Holandyi, Niemczech. Po powrocie napisał: „Vindiciae Gal-licae, or defence of the French Revolution“ (Lond. 1791). Wystąpiwszy w tem dziele jako obrońca rewolucyi francuskiej, uzyskał obywatelstwo francuskie. Później jednak zapatrywania jego uległy zmianie. Oddał się naukom prawniczym, w r. 1795 został adwokatem w Londynie, w r. 1804 mianowany przewodniczącym sądu karnego w Bombayu, otrzymał jednocześnie tytuł rycerski (knight). Z powodu choroby powróciwszy w r. 1812 do Anglii, wybrany został na posła do Tzby gmin. Jako członek stronnictwa liberalnego uczestniczył wybitnie w pracach nad reformą prawodawstwa karnego. W parlamencie przemawiał za niepodległością Grecyi, później był gorliwym stronnikiem bilu o reformie. W latach 1818 — 24 profesor polityki i prawodawstwa w kollegium wschodnio-indyjskiem w Hailey-bury, r. 1822 — 3 rektor uniwersytetu w Gla-sgowie. W r. 1830 mianowany członkiem Komisyi do spraw indyjskich. Napisał: „Dis-course on the study of the law of nature and nations'* (Lond. 1799); „Dissertation on the progress of ethical philosophy“ (1830 — w „Encyklopedyi Brytańskiej“, wielokrotnie przedrukowane w oddzielnych wydaniach); „History of England“ (Lond. 3 t.); „History of the révolution of England in 1688“ (Lond. 1834). Po śmierci jego ukazały się „Miscella-

Works“ (Lond. 1846, 3 t.). Życie M. opisał syn jego (Lond. 1835, 2 t.).

Mac Laurin Colin, matematyk angielski (* 1698 w Kilmodan w Szkocyi — f 14 czer. 1746 w Yorku). Kształcił się w uniw. w Gla-sgowie, r. 1717 został prof. przy kollegium w Aberdeen. Przyjąwszy miejsce guwernera u lorda Polhama, ze swym wychowankiem odwiedził Francy ę, uzupełniając przy tej sposobności własne wykształcenie. W r. 1726 po Grego-rym objął katedrę w Edynburgu. Broniąc tego miasta przed najściem wojsk pretendenta, nadwyrężył swe zdrowie i umarł przedwcześnie. W historyi matematyki w Anglii w. XVIII zajmuje miejsce poczesne. Wielkie odkrycia Newtona otrzymał ponownie w komentarzach do dzieł tegoż, przyczyniając się do rozpowszechnienia znajomości w Anglii nowego rachunku. Wzór na rozwinięcie funkcyi w szereg nieskończony, stanowiący szczególny przypadek wzoru Taylora, wyprowadził niezależnie od tegoż. Twierdzenie o sześcioboku w stożkowej winniśmy właściwie nazywać tw. M-a, ponieważ odnośnej pracy Pascala nie znamy. W r. 1719 dzieło „Geometria organica“ zjednało mu wstęp do Towarzystwa Królewskiego w Londynie; r. 1724 za rozprawę o starciu ciał i r. 1740 o przypływach morskich zyskał nagrodę Akademii w Paryżu. Prócz licznych rozpraw w „Philos. Transact,“ ogłosił: „Trea-tise of fluxions“ (1745, 2 t.; w przekł. franc.

O. Pezenas, 1749); „Treatise of Algebra“ (1748, wyd. 6-e 1796; po franc. Lecozic, 1753), „Account of Newtons discoveries“ (wydał Mar-doch, z życiorysem autora, 1748; dzieło to liczne miało wydania, po franc. 1749).

Macleod Henry Dunning (* 1821 w E-dynburgu — f 1890), ekonomista angielski. Był dyrektorem banku. Zajmował się przeważnie teo^ ryą kredytu i handlu. Wywodzi on, iż kredyt jest samodzielnym kapitałem i że ma tę sarnę niemal zdolność wytwarzania bogactw, co kapitał. Zdanie to jest błędne, bo kredyt zastępuje tylko kapitał, samodzielnie zaś odgrywa inną rolę ekonomiczną. Ogłosił szereg poważnych prac jako to; ,,The theory and practice of banking“ (1855 — 56), „Elements of Political Economy“ (1858), ,,A dictionary of political economy biographical“ (1863), ,,The Elements of Eco-

st. A. K.

Maclise Daniel, malarz angielski (* 1811 w Cork (Irlandya)—f 1870 w Londynie). Stu-dya odbywał w Akad. londyńskiej, w której 1831 otrzymał medal złoty za „Wybór Herkulesa“. Był w Paryżu (1844 i 1855) i we Włoszech (1855). Malował dobre portrety, ale prze-dewszystkiem był malarzem historycznym. Z dzieł największe: Spotkanie Bliichera z Wellingtonem po Waterloo (w Akademii londyńskiej) i Śmierć Nelsona (w galeryi królewskiej). adz-

Madura N u 11. Rodzaj roślin dwuliściennych z rodziny Olmaceae (W i ą z o w a t e).

E. M

wresz-

wre-

N.G.

Drzewa wysokie, opatrzone kolcami, o liściach pojedynczych, jajowatych, ostro zakończonych, o kwiatach rozdzielnopłciowych. Kwiaty o 4 działkach i 4 płatkach. Owoc mięsisty zawiera wiele pestek. Nasiona pozbawione bielma, zarodek zgięty. Rosną w ciepłych krajach Ameryki; posiadają żółte drzewo. M. tinctoria L. zawiera w drzewie barwnik żółty. M. auran-tiaca Nutt. ma drzewo elastyczne, używane do wyrobu luków (bow-wood, bois d’arc — nazywają to drzewo). Owoce tego drzewa, z wyglądu przypominające pomarańcze, zawierają żółty miękisz, używany przez krajowrców do tatuowania ciała.

Mac-Mahon Marya Edmund, ks. Magenty, marszałek francuski, prezydent Rzplitej (* 13 lipca 1808 w Sully [Saône-et-Loire] — f 17 paźd. 1893); M. pochodził z rodziny irlandzkiej, która wraz ze Sztuartami osiadła w Paryżu. Ukończywszy szkołę wojskową w

S. Cyr, wstąpił do armii. Uczestniczył w wyprawie węgierskiej r. 1830, a od r. 1833 służył w Afryce w ciągu przeszło 20 lat; w wielu bitwach odznaczył się odwagą, to też szybko posuwał się w stopniach wojskowych. W r.

1855 jako generał dywizyi był czynny w wojnie wschodniej w Krymie, wziął śmiałym szturmem okopy Małachowskie, za co otrzymał wielki krzyż legii narodowej a nieco później godność senatora. Po powrocie do kraju trzymał się zdała od polityki; obcy zamachowi d.

2 grudnia, był raczej zwolennikiem rojalistów niż imperyalistów, niezależności swej dowiódł, odmawiając głosu w sprawie ,»bezpieczeństwa publicznego“. Wkrótce wyjechał do Algieru a r. 1858 mianowany głównym dowódcą sił morskich i lądowych w Algierze. W wojnie włoskiej, ocalił Napoleona III w jego niefortunnej utarczce pod Magentą, a przybywszy w porę przekształcił przegraną na wielkie zwycięstwo, za co natychmiast mianowany został marszałkiem i ks. Magenty ; odznaczył się także w bitwie pod Solferino (4859). Był to okres największej popularności M-a. R. 1864 został naczelnym gubernatorem Algieru, podzielał plany Napoleona III, który zamierzał tu stworzyć królestwo arabskie, rządził niezręcznie tamując tem kolonizacyę; ciasna i nierozumna polityka administracyi wywoływała zatargi; czując to podawał się M. bezskutecznie do dymisyi. W wojnie francusko - pruskiej jako dowódca I korpusu armii nadreńskiej doznał porażek pod Wissemburgiem (d. 4 sierp. 1870) i opuścił przedwcześnie Alzacyę, cofając się do Chalons; gdy został wodzem naczelnym nowej armii 120 tysięcznej, skutkiem ruchów niezdecydowanych, powolnych, a nadto uległości przez wzgląd na interesy dynastyczne, pozwolił zamknąć się w Sedanie, gdzie z całą armią dostał się do uiewoli, był raniony i internowany w Niemczech. Po zawarciu preliminarzy pokojowych wrócił do kraju w marcu r.

1871 i oddał się na usługi Thiersa. Na czele armii wersalskiej, zwalczał Komunę, po 2 miesiącach krwawej walki zdobył Paryż i prowadził krwawą okrutną walkę na ulicach stolicy. Niechęć jego do rządów demokratycznych uczyniła go narzędziem koalicyi monarchicz-nej; w r. 1873 został przez prawicę wybrany na prezydenta po Thiersie, którą to godność przyjął d. 24 maja r. 1873. Właściwie był bier-nem narzędziem w rękach orleanisty de Bro-glie, stojącego na czele gabinetu. Monarchiści marzący o zamachu stanu i wiedzący o przywiązaniu M-a do Burbonów, spodziewali się, iż M. w każdej chwili zrzeknie się władzy i w tym celu uchwalili dla rządów jego siedmiolecie, ale zawiedli się: prezydent był człowiekiem honoru i przyjąwszy zobowiązanie na lat 7, postanowił je dotrzymać. Zaczyna wywierać nacisk na komisyę 30 o pośpiech w ułożeniu praw konstytucyjnych, a upadek Broglie’go nie powściągnął M-a w tym zamiarze. A tymczasem reakcya mijała, republikanie organizowali się, a wybory 20 lut. 1876 dały większość republikańską. Rozpoczęła się walka stronnictw, gabinety zmieniały się, aż cie M. nie mogąc nic poradzić z izbą, rozwiązał ją d. 18 czerw. r. 1877. Gambetta ochrzcił rządy M-a rządami księży, nadaremnie ten protestował: większość w nowej izbie otrzymali republikanie. M. usiłował rządzić nawet za pomocą gabinetów pozaparlamentarnych, szcie zrzekł się d. 30 stycz. r. 1879 swojej godności. Jako wojskowy, dorósł do walk z Arabami, ale nie z wojskami niemieckierai; uległy syn Kościoła i legitymista burboński, swoją drogą nic nie przedsiębrał stanowczego, poczucie honoru kazało mu dotrzymać słowa i jedynie poprzestawał na otaczaniu opieką swoją reakcyi.

Mac Master John Bach, historyk amerykański (* 1852 w Brooklynie). R. 1883 profesor historyi amerykańskiej w uniwersytecie „Pensylwania“ w Filadelfii. Z dzieł zasługują na uwagę: „History of the people of the United States frorn the Revolution to the civil war“ (dzieje do 1830; New-York 1883 — 1900; t. 5); „Benjamin Franklin as a man of letters“ (Boston 1887); „Daniel Webster“ (New-York 1902); „The acquisition of political, social, and industrial rights of man in Ąmerica“ (Clevéland 1903).    M,Ko-

Macmillian Daniel, angielski księgarz-nakładca (* 1813 na w. Arran — + 1857). W r. 1843 założył w Londynie z bratem Aleksandrem (* 1818 — f 1896), przedsiębiorstwo nakładowe. Firma ta po dzisiaj wydała moc cennych prac treści przyrodniczej (Huxley, Foster, Geikie, Roscoe i t. p.), historycznej oraz literackiej (Green, Freeman, Morley, Bryce, Blackie i t. p.), oraz najznakomitsze utwory z dziedziny belletrystyki (Tennyson, Clough, M. Arnold, Kingsley, Austin, Th. Hardy, Oliphant,

Maçon, m-to w Am. Półn.—Macrobius Ambrosius Theodosius.

169

Th. Hughes i inne), wreszcie szereg cennych antologii: „The Globe Library“, „Golden Treasury Sériés“ , „Library of english Classics“

M. Ko.

i t. d.

Macon, m-to w północno-amerykańskim stanie Georgia, nad rz. Ocmulgee, węzeł kolejowy; wspaniały park, kilka kolegiów, wyrób pończoch, lodu, biszkoptów, nawozu, maszyn, handel ubraniem, bawełną; 22 746 m-ców.

Mâcon (dawne Matisconense castrum), miasto główne w dep. Saône-et-Loire we Francyi, 19 573 m-ców, nad rz. Saône, punkt węzłowy kolei lyońskiej; nowo założone miejsca spaceru i bulwary, nowa katedra św. Wincentego, ruiny zburzonej podczas Rewolucyi katedry dawnej, nowy kościół św. Piotra w stylu romańskim, ratusz, pomnik Lamartine’a, sąd handlowy, izba handlowa, liceum męskie i żeńskie, seminaryum nauczycielskie, T-stwo naukowe, biblioteka i muzeum, dwa szpitale. Przemysł: wyroby z miedzi i żelaza, zegary, papier, oliwa, konfitury, płyty fotograficzne. Handel winem, serem, bydłem.—Dawne miasto Eduów (Aedui) — w czasie, gdy Cezar przybył do Galii. W w. X tworzył wraz ze swą prowincyą osobne hrabio-stwo. R. 1228 zostało miasto sprzedane Ludwikowi IX i od tego czasu było prawie stale własnością korony. Od w. VI do r. 1802 stolica biskupia. Z czasów rzymskich są jeszcze ruiny łuku tryumfalnego i świątyni Janusa.

adz.

M. Ko.

Macready Wiliam Karol, aktor angielski (* 1793 w Londynie — f 1873 w Chelten-ham). Najpierw grywał w trupie swego ojca, potem udał się w r. 1814 do Dublina i Edynburga, od r. 1816 występował w Londynie, (Coventgarden, a od r. 1823 w Drurylane). W r. 1826 odwiedził Amerykę, w r. 1828—Paryż, poczem objął kierownictwo teatru Haymarket z zamiarem podniesienia sztuki dramatycznej przez wprowadzenie do repertuaru dramatu klasycznego. Oczyścił dramaty Szekspira ze szpecących je przeinaczeń. W r. 1843 udał się po raz wtóry, w r. 1848 po raz trzeci do New-Yorku, gdzie jego występy w teatrze Ąstora wywołały wśród tłumu krwawe zaburzenie, spowodowane przez przyjaciół tragika amerykańskiego Forresfa. W r. 1851 porzucił scenę.

Dr J. P.

cesarz

Macrianus Fulvius, cesarz rzymski, panujący podczas zamieszek wypełniających środek w. III po Chr. — Z synami na czele legionów walczył w Illyrii przeciwko wojskom Gallienusa; pobity zginął w r. 267. — Por. Tre-f bellius PoJlio ,,Triginta tyranni“ XII (w ,,Scri-ptores hist. Augustae“).

adz.

Mac Pherson Jakób (* 1738 w Ruthyen— f J7 lut. 1796 w Belleville). Przykładał się do teologii w Aberdeen i Edynburgu, był guwernerem u Grahamów (1759) . R. 1758 ogłosił mały poemat „The Highlander“, a r. 1760 przekłady z poematów gaelskich „Fragments of ancient poetry“, które doznały przyjęcia życzliwego ; adwokaci edynburscy drogą składek zebrali fundusz, ażeby M. mógł udać się pomiędzy górali szkockich dla zbierania utworów ludu. Wtedy M. dopuścił się podrobienia, wydając za utwory Ossyana, epopeję „Fingal“ (1762) i „Temora“ (1763). Fałszerstwa te nie prędko wyszły na jaw (ob. Ossyan), a kiedy zaczęto o nich mówić, M. znalazł gorących o-brońców. Za odnalezienie Ossyana posypały się na niego zaszczyty: był głównym kontrolerem Florydy (1764), ajentem nababa Arcot (1779), Camelsford wysłał go do Izby gmin (1780 — 1790), a zwłoki M. P-a spoczęły w opactwie west-minsterskiem. M. pisał pamflety przeciw kolonistom amerykańskim w okresie walki o niepodległość, kompilacye historyczne, przełożył ^Iliadę“ i t. d.

Macquarie, wyspa w płd.-zach. części O. wielkiego, pod 54°44’ płd. szer i 159°49’ wsch. dł. od Gr., należy do Tasmanii, wielkość 440 km. kw., górzysta, niedostępna, i niezaludniona, obfituje w foki.

Macqui, roślina, ob. Aristote li a.

Wielka Kac. Powsz. Ilustr.Ser, I. Tom XDV. Zesz. 355b.

Macrinus Marcus Opellius, rzymski, pochodził z Cezarei w Mauretanii. M. był pierwotnie prawnikiem, następnie wstąpił do wojska i dosłużył się dowództwa nad strażą przyboczną cesarską, a na stanowisku tem przyczynił się w r. 217 po Chr. do zabójstwa ces. Karakalli; przed wojskiem jednak wyparł się tego i został przez nie obwołany cesarzem. Do spólności w rządzie dopuścił syna M. Opelliusa Antoninusa Diadumeniana, Wojnę rozpoczętą przeciwko Partom zakończyć musiał pokojem hańbiącym. Wiodąc sam życie gnuśne i rozpustne, z wojskiem obchodził się surowo, narażając je na trudy wszelakie, przez co wielu oburzył na siebie. Niezadowoleni przeciw niemu obwołali cesarzem Heliogabala (ob.), krewnego Karakalli. M. wyruszył przeciwko niemu w pole i walczył z początku szczęśliwie, lecz d. 8 czerw. r. 218 został pobity i wzięty do niewoli, wraz z synem i z rozkazu zwycięscy oba dać gardło musieli. —-Por. Dio Cassius LXXVIII, 11, 31, 37; Zona-ras „Chronikon“ (11, 12, 13); Herodianos V,

3, 4, 11, 12.

Dr J.P.

Macrobiotus S. Schlitze (Nastolatek) ob. Niesporczaki.

Red.

adz.

Macrobius Ambrosius Theodosius, gramatyk łaciński, żyjący w połowie pierwszej w. V po Chr.; najprawdopodobniej Grek z pochodzenia. Był zbieraczem i zestawiaczem wyciągów i wypisów z dzieł filozofów greckich, zwłaszcza ze szkoły Platona (ob.), a wzorował się przytym na G e 11 i u s z u (ob.). Dwa dzieła jego dochowały się do czasów naszych, mianowicie: „Commentariorum in Somnium Scipio-nis libri II“ i „Saturnalium conviviorum libri VII“, drugie z dzieł tych zawiera mnóstwo wiadomości b. cennych, tyczących się dziejów, sta-

XVII—XIX.

niektórzy przypuszczają, że miało ono odróżniać osoby „dobrze urodzone“ od gminu, co popierają tym, że obok czaszek zmienionych, w grobach mniej lub więcej spółczesnych, znajduje się także czaszki prawidłowe, nie jest to wszakże dowiedzione. — Zdaje się, że taka zmiana postaci czaszki nie wpływa ujemnie na rozwój mózgu i nie zmniejsza władz umysłowych, lubo spotykamy się z twierdzeniem, że we Francyi, w stronach gdzie zwyczaj ten się zachowuje, choroby umysłowe mają być częstsze niż tam, gdzie go lud nie zna. — Por. Gosse „Essai sur les déformations artificielles du crâne“ (Paryż 1855).

E. M

siołkowiec) i 31. fuciformis (trutniowiec). Macrolepidoptera, ob. Motyle.

Maoropus, ob. Kangur.

Macrorhynchus L. Graff ob. Phonorhynchus L. Graff i Polycistis Köll — ob. Polyeystidae.

Macrostomidae {Plathelminthes) z gromady wirków—Turbel-laria, dawniej uchodząca za samoistną rodzinę, obecnie znana w systematyce zoologicznej pod nazwą 3lacrostominae, jest podrodziną (subfa-milia) rodziny 3/Licrostomidae, do której odsyłamy czytelnika.

Macrotherium —rodzaj ssaków kopalnianych nieparzystokopytnych, znany z pokładów mio-cenicznych Francyi i Niemiec. Zwierzę to znacznych rozmiarów posiadało kończyny trzypal-cowe. — M. wyróżnia się końcowemi członkami palcowemi w kształcie kopyta, połupanego i mogącego się podnosić podczas chodzenia; kończyny przednie znacznie dłuższe od tylnych,

rożytności i mitologii. Dzieło trzecie: „De diffe-rentiis et societatibus graeci latinique verbi“ posiadamy tylko w wyciągu, który w w. IX sporządził Johannes Scotus. — Poraź pierwszy w druku ukazały się dzieła M-a w Wenecyi (1472); potym wydawano je wielokrotnie w w.

Dr J. F.

Macrocephalia (z gr. p.a>tpóę=wielki, długi i ^ xecpaXyj = głowa) po polsku wielkogło-wość a. wielkogłowie. Nazwą tą w nauce ozuaczane bywają rzeczy różne: więc naprzód wrodzona wielkość głowy w stosunku do całego ciała, napotykana nieraz, lubo nie zawsze, u ludzi odznaczających się mózgiem niezwykle wielkim i zdolnościami wybitnemi; w mowie potocznej zwiemy takich nieraz „głowaczami“. Po wtóre M-ą zwie się chorobliwe powiększenie czaszki, będące najczęściej następstwem t. zw. Wodogłowia (ob.), także zdarzające się u t. z w. karłaków a. matołków (fr. crétins). Po trzecie M. zwykła też towarzyszyć karłowatości (por. Karzeł).—Po czwarte, chociaż mniej właściwie, M-ą nazywane bywa sztuczne wydłużanie czaszki, będące we zwyczaju u ludów rozmaitych. Póki kości czaszki nie są jeszcze z sobą pozrastane, można za pomocą ucisku dłużej i ciągle wywieranego postać głowy zmienić dowolnie, oczywiście w granicach pewnych; służą do tego opaski same, lub w połączeniu z deseczkami wywiera-jącemi ucisk na głowę. Aby skutek osiągnąć, trzeba zabieg ten rozpocząć u niemowląt, a stosować go tak długo, dopóki się kości czaszki nie pozrastają zupełnie, więc przez lat kilka nieraz. Chodzi przytem zawsze o spłaszczenie czoła głównie, gdyż osiągnąwszy to, otrzymuje się zarazem wydłużenie czaszki całej.—Już Hippokrates (ob.) wspomina o ludzie, M-ami zwanym, który niemowlętom wydłużał głowy, twierdzi dalej, że z biegiem czasu stało się to zbytecznem, ponieważ wkońcu dzieci zaczęły się już rodzić z głowami tak zmienione-mi, co jest oczywiście błędne, ponieważ zniekształcenia sztuczne nie bywają dziedziczne. —W grobach dawnych, w rozmaitych miejscowościach Europy, znajdujemy nieraz czaszki w ten sposób zmienione, przypisywane zwykle Awarom (ob.); podobne do nich zupełnie spotyka się również w grobach dawnych peruwiańskich, chileńskich i boliwijskich w Ameryce południowej. Zwyczaj ten dziwny trwa dotąd u niektórych Indyan północno-amerykań-skich ( Chinook a. Flatheads), w Ameryce zaś połud. u tubylców nad rzeką Amazonką, zwanych Omaguów, znają go także Karaibowie na wyspach Antylskich i również mieszkańcy wysp Filipińskich i Celebesu. Nawet w Europie dzisiejszej spotykamy się z jego śladami, mianowicie w niektórych stronach Francyi do dzisiaj przetrwał obyczaj spłaszczania czoła niemowlętom. Cel zniekształcania takiego głowy nie daje się napewno wyjaśnić; badacze

Dr J.P.

Macrocheira, krab olbrzymi, ob. Kraby.

Macrocystis. Rodzaj glonów brunatnych (Pha-cophyceae) z rodziny Laminariacene. Są to duże glony rosnące w częściach południowych Oceanu Wielkiego; przyczepione są do skał. Piecha ich bardzo rozgałęziona pływa w wodzie. Dolna część walcowata niby łodyga. Rozgałęzienia przeważnie plechowate, liściaste. Najbardziej znany jest 31. pyrifera Ag., który dochodzi 200 — 300 m. długości.

Macroglossa — fruczak czyli d ług o ryjec, rodzaj motyli wielkich (Macrolepidoptera), zaliczony do rodziny Sfinksów (Sphinyidae), ma ciało szerokie, spłaszczone, na końcu odwłoka ozdobione szczoteczką z włosków; na różkach pędzelek szczecinek, smoczek długi, skrzydła całobrzegie lub wycinane; latają z ma-łemi wyjątkami w dzień (o zmierzchu tylko gatunek M. Oenotherae Schiff)-, lot nadzwyczaj zwinny. Gąsienice na końcu odwłoka — z ryjem lub wypukłością, trzymają się na krzewach lub roślinach zielnych. Poczwarki odstającej pochewki na smoczek nie posiadają; ukrywają się wśród liści spojonych oprzędem, Do rodzaju tego zaliczono 6 gatunków europejskich i 4 krajowe, mianowicie: 31. Stellatarum

L. (Gołębi ogon), 3/L. bombyliformis Ochs (f. trzmielowiec), 3L. Oenatherae Schiff (f. wie-

K. K-c.

grupa robaków płaskich

St. Min

Cz. St.

li. Chw.

M. Ab.

Dr J. P.

służyły do chwytania i kopania. Były to zwierzęta nastopne, trawożerne.

Macrura, ob. Skorupiaki.

Macula lutea, plama żółta siatkówki, ob. Oko.

Macun Jan, pisarz chorwacki (* 1821 w Ternowcach w Styryi —f 1883 w Hradcu Styryjskim); po ukończeniu gimnazyum w Mariborzu (Marburgu), oraz studyów filozoficznych i prawnych w Hradcu, został 1845 suplentem gimnazyum w Cylei, następnie w Tryjeście, 1851 nauczycielem filologii w Zagrzebiu, 1860 w Lubla-nie, zuów w Zagrzebiu (1861 — 1870) i Hradcu (do 1883). Oprócz wielu artykułów, pomieszczanych w czasopismach wydał: „Cvetjejugo-slaviansko“ ( Cz. I, 1850); „Kratek pregled slovenske literaturę (Zagrzeb 1863); przerobił Fröhlicha „Theor. praktische Grammatik der illirischen Sprache“ (1864), oraz napisał kilka książek szkolnych.

Macuta (właściwie ma-cu-ta) nazwa jednostki monetarnej, srebrnej i miedzianej, w niektórych koloniach angielskich i portugalskich. 1 M. — 0,48 franka = około 30 groszy polskich. W Gwinei portugalskiej M. ma 500 reisów. M-ą nazywa się również w handlu wymiennym kawałek materyi (1,5 metr. długości), zastępujący jednostkę monetarną.

Mac Wirther Jan, malarz angielski (* 1839 w Edynburgu), z początku księgarz poświęcił się malarstwu i czynił postępy tak szybkie, że w 25 roku życia został członkiem Akademii. W r. 1869 osiadł w Londynie; krajobrazy jego, do których czerpał wątki w podróżach po Włoszech, Norwegii, Tyrolu i Belgii, odznaczają się drobiazgowem opracowaniem szczegółów. Z prac ważniejsze: „Świątynia Westy w Rzymie“, „Stary Edynburg“ (1868) „Dwa krajobrazy z wyspy Skye i Świt,“ „Widok przy świetle księżyca“, „Królowa lasów“ (1876) i in.

Macztet Grzegorz, beletrysta rossyjski (* w Łucku 1852—f d. 27 sierpnia 1901). Potomek Anglika wziętego do niewoli pod Połta-wą, przez matkę spokrewiony ze szlachtą polską, syn urzędnika sądowego, uczył się w gim-nazyacli w Nieinirowie i Kamieńcu, skąd jednak wydalono go za zbytnie ,,przejmowanie się teoryami Czerny szewskiego“. W r. 1870—nauczyciel w szkółkach powiatowych na Podolu, 1872 wraz z kilku współwyznawcami udaje się do Ameryki dla założenia tam wspólnoty w duchu głoszonych przez siebie ideałów; próba ta jednak spełzła oczywiście na niczem, wzbogaciła go tylko doświadczeniem rozległem w dziedzinie stosunków społecznych Nowego Świata, zwłaszcza Dalekiego Zachodu, gdzie przez dwa lata pracował jako robotnik rolny. Po powrocie jest czynny w propagandzie, wybitniejszej jednak roli w ruchu nie gra, a jednocześnie wrażenia swoje z wędrówki drukiem ogłasza (1875). Aresztowany w r. 1876, zesłany zostaje administracyjnie do gub. Archangielskiej, potem do ; Tobolskiej i Tomskiej, gdzie do r. 1884 prze-- bywa. W Iszimie żeni się z towarzyszką zesłania, która mu wszakże w drodze powrotnej z Syberyi umiera. Szkice i obrazki z życia ros-syjskich chłopów—kolonistów na Syberyi umieszczał w wielu czasopismach postępowych; później główniejsze z nich a najlepsze bodaj ze wszystkich jego utworów, wyszły w wydaniu książkowein (1887—95), kiedy również się ukazały jego nowele i powieści na innych tematach osnute, jako to: „Żyd“ (1888); „Biała Panna“ (1889) i t. p. Nie posiadając trwałej wartości artystycznej, utwory te dzięki tendencyi szczerze demokratycznej i humanitarnej cieszyły się w szerokich kołach, zwłaszcza młodzieży, wielkiem powodzeniem, a śmiałe, nieraz może bezwzględne apostolstwo prawdy i sprawiedliwości zyskało mu wielu chętnych w całej Europie czytelników, to też tłumaczono go niemal na wszystkie języki europejskie, w tej liczbie i na polski.

Maczuga (łac. śrw. mada, machin; fr. massue, masse d’armes; wł. maza, mazocca) pałka, czyli wiekiera, broń narodów pierwotnych, używana do dziś przez t. zw. dzikich, zarówno na wojnie jak na polowaniu. Jest to kij krępy, średniej długości, na końcu służącym za rękojeść cieńszy, grubiejący stopniowo ku końcowi drugiemu, zwykle zakończonemu okrągławo. W końcu tym grubym osadzano krzemienie ostre lub gwoździe, aby broń tę, w ręku człowieka silnego b. niebezpieczną, tym groźniejszą uczynić. M. była bronią ulubioną H e r ak 1 e sa (ob.), spotykamy się też z nią na pomnikach assy-ryjskich i staroegipskich; Grecy i Rzymianie M-g do walki już nie używali, posługiwały się niemi atoli narody barbarzyńskie w Europie środkowej osiadłe, stąd też pod postacią mniej lub więcej zmienioną przeszły do uzbrojenia średniowiecznego, zwłaszcza w piechocie, a rolę poważną odegrały szczególnie w w, XIV i XV podczas wybijania się na wolność Szwajcarów. Rycerstwo średniowieczne M-ą, pod względem postaci nieco zmienioną i opatrzoną rękojeścią do mieczowej podobną, posługiwało się jeno podczas turniejów (ob.). Przeobrażeniem M-i jest buława (ob.), będąca początkowo bronią, później zaś tylko znamieniem godności wodza.

Maczulski Franciszek (* 8 lut. 1752 — f ok. 1811 w Moskwie). Wstąpił do Zgromadzenia Jezuitów r. 1768 i w czasie zniesienia zakonu uczył się w Nowogródku filozofii. Po-czem ukończywszy nauki w seminaryum wileń-skiem, został kapelanem, był proboszczem w Rewlu, kanonikiem mohylowskim i przyjacielem domowym b-pa Benisławskiego, przy którym był poprzednio kapelanem. Z nim pojechał do Petersburga i we wszystkich jego czynnościach brał udział. Wydał: „Wiadomość geograficzna, statystyczna, o stanie teraźniejszym państwa rossyjskiego“ (Połock 1782; wyd. 2-e, Kraków 1789). („Większa Enc.“ Orgelbr.).

Maczulski Andrzej, jeden z celniejszych tłómaczy w końcu XVI i pierwszych latach w. XVII, ze szczegółów życia nieznany. Ułożył wyjątki z rozmów Platona z dzieł Plutarcha, Hekatona i Teofrasta, traktujących rzecz o przyjaźni i przetłómaczył w skróceniu całe niemal pisemko Cycerona o t;ym przedmiocie: „ O przyjaźniach i przyjaciołach“ (Dobromil, b. r., pomiędzy 1611 — 16; wyd. 2-e w Wilnie 1817 Sz. Fel. Żukowskiego z objaśnieniami).

między 25.8° — 12° szer. płn. i 43 — 50.5° dług. wsch. od Gr., kształtu wydłużonego o-walu, zaostrzonego ku północy. Obszar 11 00Ü mil kw. Wschodnie wybrzeża, jednostajne (lagunowe), tworzą jedną tylko większą wydłużoną zatokę Antongil; zachodnie zaś, faliste, symetryczne względem wybrzeża przeciwległego lądu afrykańskiego, w płc-zachodniej części, gdzie jest więcej poszarpane, tworzy dużo zatok większych i mniejszych. Pod względem pochodzenia M. jest wyspą, oderwaną od lądu Afryki; oderwanie to odbyło się w zamierzchłych epokach geologicznych a świat jego roślinny i zwierzęcy bardzo się różni od afrykańskiego. Niedostępne, jednostajne i niezdrowe wybrzeża i wysokie góry wnętrza uniemożliwiają zbadanie M-u, który do dzisiaj jest niezupełnie znany. Góry M-u, a raczej obszerna wyżyna, poprzerzyuana liczuenti dolinami rzecz-nemi, ciągnie się wzdłuż wyspy z płd.-zachodu płc.-wschód, spada stromo na wschód i łagodnie na zachód, i dzieli M. na dwie równe części. Część wschodnia, wystawiona na passat płd.-wschodni w zimie, a w lecie na musson płc.-wschodni, ma klimat wilgotny i bujną roślinność; zachodnia, zasłonięta od wilgotnych wiatrów górami, ma klimat suchy i charakter stepowy. Pośrodku M-u ciągnie się obszerna wyżyna, przedstawiająca płaskowzgórza cuchy górskie, dochodzące do 1 950 m. u. p. m., wzdłuż wschodniej strony idą oddzielnie całe łańcuchy w których najwyższy szczyt Tsiafaza-grupie Ankaratra ma 2 608 m. npm. Po

adz.

Maczwa, krama w Serbii pomiędzy górą Cerą a rz. Sawą i Driną. W w. XIII znana pod nazwą banatu Maczewskiego; w 1. 1247 — 62, panował tu zięć Beli IV, książę czernihowski Rościsław Michałowicz. M. przedstawia równinę, zarosłą poczęści iasami. Hodowla świń, bydła rogatego i koni; uprawa pszenicy. Do r. 1804 najzamożniejsza dzielnica serbska, zaniedbana następnie, obecnie podnosi się z upadku.

na

poza tern nic o nim nie wia-

Dr J. P,

Maćkowski, lekarz polski, żyjący za pauo-wania Zygmunta IH w r. 1618 wydał w Bazylei rozprawę o zmorze p. n. „Dissertatio de Ephialte“ domo.

i łań-

Maćkowskie starostwo nie g rodowe w w-dztwie i po w. Trockim. W r. 1766 posiadał je Ignacy Osiński, marszałek w. ks. lit., razem z dzierżawą Zaboryczkami, opłacając z niego kwarty 2 240 złp. 29 gr., a hyberny ze starostwem Kadaryskiem 3 000 złp. Na sejmie z r. 1773 — 75 Stany Rzeczypospolitej nadały toż s-stwo w posiadanie emfiteutyczne And. Ogińskiemu, sekretarzowi w. ks. lit., łącz- vona w nie ze wsią Brzozową i s-stwem Płotelskiem. wschodniej węższej stronie wiele krótkich, lecz Mäd m-ko w komitacie węgierskim Zemlin, bogatych w wodę rzek o dużym spadku, uno-stacya kolei Debreczin—Miskolcz oraz Szerencs szących dużo mułu, który, osadzany na wy-—Marmaros—Sziget, źródło siarczane, uprawa brzeżu, nadaje mu piętno błotniste, febryczne; krzewu winnego (ob. Tokaj), handel winem, liczne laguny wzdłuż wybrzeża tworzą obszar ok. 4 000 m-ców.    adz- dogodny dla żeglugi, bo wolny od falowania

Madach Imre poeta węgierski (* 1820 w morskiego. Po stronie zachodniej rzeki są znacz-Dolnyin Strzehowie—f 1864 w Budapeszcie); po nie dłuższe, ale biedniejsze w wodę (najdłuższa odbyciu studyów w Peszcie, był czynny w ży- Skopa, 525 km., wpadająca do zat. Boin-ciu politycznem rodzinnego miasta. Po upad- betoke). I świat roślinny i zwierzęcy M-u ku powstania r. 1849 poświęcił się wyłącznie li- dzieli się na dwie prowincye: wschodnią i za-teraturze. Oprócz drobnych poezyi, pomieszcza- chodnią. We wschodniej istnieją olbrzymie lasy nych w różnych czasopismach, oraz wybornych równikowe, poprzeplatane lianami, zarośla ba-artykułów politycznych, któremi do 1849 zasi- nanów, bambusów, paproci,, w obfitości rosną lał dzienniki węgierskie, wydał poemat drama- palmy kokosowe, Raphia Ruffia podobna trochę tyczny: „Az ember tragediàja“ (Tragedya czło- do palmy kokosowej, trzcina cukrowa, zua-wieka, Peszt 1862), którym zjednał sobie trwa- mienne dla M. t. zw. „drzewo podróżników“ (w łą sławę w literaturze. W poemacie tym głów- jęz. Madagassów rawenala\ nazwa ta stąd po-nymi działaczami są: Bóg, Lucyper i człowiek chodzi, że gdy przekłujemy dolną część liścia, (jako pojęcia oderwane), przedstawione są nie- z otworu wypływa strumień chłodnej, słodka-dole i walka ludzkości od początku dziejów do wej cieczy) i drzewo kauczukowe; na równi-naszych czasów. Poemat ten, przełożony wkrót- nach rosną palmy sata (Nyphaene) i rośliny ce w urywkach na wiele języków, przetłóma- uprawne: ryż, kukurydza, boby, słodki kartofel, czył na niemiecki Aleks. Dietze. ,,Mozes a Ci- groch i inn. Na M-rze niema wielkich ssa-vilisator“, inny utwór, jest jak gdyby wstępem ków (z kopytnych istnieje odyniec); ale M. ob-do poprzedniego. Wyd. zbiorowe r. 1880 przez fituje w mnóstwo dziwacznych, a niekiedy jemu Pawła Gyulai.    tylko właściwych form zwierzęcych: lemury

Madagaskar, po N. Gwinei i Borneo (nie ! (Indris hrevicandatus, którego mieszkańcy ota-licząc Grenlandyi) największa wyspa, leży po- czają czcią, bo w zwierzęta te wcielać się mają du-

Bestimisaraków

sze

chy ich przodków), aj-aj cz. palczak ( Chiromys ma-dagascariensis), Gryptoprocta ferox t. zw. „fossa“ teurek (jeż madagaskarski), wiwera, kameleon i w. inn. Ptaków jest mnóstwo, choć brak pięknie upierzonych okazów właściwych gorącemu klimatowi, jak również i większych ptaków. Najwięcej znamiennym ptakiem jest olbrzymi struś (Aepyornismarimns), który dziś należy do rzędu form wymarłych. Bogactwa mineralne mało zbadane, gdyż zwyczaje Howów surowo wzbraniają poszukiwania metalów. Istnieją jednak bogate kopalnie złota, którego wywożą za 7 982 000 rb., na środ-kowem płaskowzgórzu ruda żelazna, miedź, srebro, antymon, mangan, grafit, siarka, sól kamienna; z drogich kamieni: kryształy górskie, beryl, turmalin i inne. Człowiek. D. 1 stycznia r. 1907 ludność cała wynosiła 2 706 661 m-ców (1312 810 m. i 1393 851 kob.). Wszyscy mieszkańcy mówią jednym językiem, należącym do grupy języków indonezyjskich; panująca religia chrześciańska; nauczanie obowiązkowe. W r. 1887 liczono 1 107 szkół malajskich i 1 026 szkół założonych przez misyonarzy, w których ogółem pobierało naukę 300 000 dzieci. Ponieważ M. oddzielony jest od Afryki niebezpieczną dla żeglugi cieśniną Mozambicką, a łączy się z płd.-wschodnią Azyą za pomocą prądu rów nikowego, więc ludność swą w małej tylko części otrzymał z lądu afrykańskiego (ludy rodziny Bantu, mieszkającej na wybrzeżu wschodni ein); główny zaś rdzeń ludności tworzą Indonezyjczycy, którzy tu przypłynęli z wysp Azyi płd.-wschodniej, pomiędzy nimi szczególnie odznacza się mężny i inteligentny lud góralski Howa (847 480 głów), zamieszkujący zdrowe górzyste wnętrze (z miastem Tananariwo w ob-ronnem położeniu na stromych górach), który podbił pod swą władzę plemiona nadbrzeżne. Z innych plemion należy wymienić: Beslileów (przeszło 400 000 głów),

(300 000), Tanalów (156 000) i Sakalawów (155 000). Prócz tego istnieją tu Hindusi (kupcy). Wywóz. Z zajęć dochodowych najważniej-jest handel; produkty wywozu: bydło na wielką skalę, skóry, wosk, kauczuk i guma; przywożą zaś przeważnie rum. W r. 1906 dowóz wynosił 34 267141 fr., a wywóz 28 502 695 fr. Wybrzeże wschodnie prowadzi handel (na okrętach angielskich) bydłem, kukurydzą, ryżem, kauczukiem i skórami ze Stanami Zjednoczo-nemi i Europą; zachodnie zaś z Zanzibarem, Bombajem, w. Komorskiemi i wybrzeżami Afryki: ryżem, skórami, żółwiami, woskiem i in. Główne m-to Antonanariwo, albo Tananariwo na płaskowzgórzu środkowem (72 000 m-ców), Fia-narantoza (27 000), Tamatare (7 026), Audevaranto (5 600), Majango (4 600) i Diego Suarez (4 500 m-ców).—H i s t o r y a. M. znajduje się już na pla-nisferze Edristiego (1153) i mapie Haldinghama (1300), ale dopiero w początkach w. XVI dotarli tu Portugalczycy (Diego Diaz 1500, F. Soarez 1501 i in.) i nazwali M. wyspą św. Wawrzyńca, jak później osadnicy francuscy — w. Dauphina (u Arabów M. zowie się Ziemią księżycową). Holendrzy i Anglicy próbowali tutaj osiąść, T-stwu francuskiemu Compagnie de 1’Orient udało się w r. 1642 założyć kolonię nad zat. św. Łucyi (1642), potem przenieśli się na półw. Taolanara i zbudowali port Dauphiné, który już w r. 1672 przestał istnieć. I późniejsze próby koloni-zacyi nie powiodły się. Pomiędzy niemi warto wymienić wyprawę Beniowskiego; w r. 1774 wylądował on w zat. Antongil, założył Louisburg, objął rządy nad częścią wyspy, ale Francy a r. 1776 odmówiła mu protektoratu swego, wtedy jął nawiązywać stosunki z Austryą, Anglią, Stanami Zednoczonemj, jedna firma baltimor-ska dostarczyła mu towaru. Wrócił r. 1785, ale w potyczce z Francuzami poległ d. 23 maja r. 1786. Do początku w. XIX M. był rozdzielony między wielu niezawisłemi ludami, r. 1810 zaczyna panować władca Howów, Radama I, który większą część M-u pod swoją zagarnął władzę i stał się założycielem „Królestwa M-go“. Zaczął on wstępować w stosunki z obcemi państwami, a głównie z Anglią, które przerwały się, kiedy na tron wstąpiła królowa R a-n a va łona I (1818). W r. 1861 objął rządy syn jej Ra dama II, za niego Francuzi nawiązali bliższe stosunki z M-em. R. 1863 w następstwie powstania objęła rządy małżonka jego Rasaherina, która r. 1869 przyjęła chrzest wraz ze znaczną częścią magnatów; z nią Anglia i Stany Zjednoczone zawarły traktaty handlowe. Po niej wstąpiła na tron siostrzenica jej Ran aval o na III r. 1883. Francuzi oddawna starali się opanować wyspę, ale z powodu niedostępności jej, niezdrowego klimatu i męstwa tubylców, usiłowania te doprowadziły tylko do zajęcia kilku punktów dostępniejszych na wybrzeżu północnem. Kiedy rząd Howów odmówił przyznania protektoratu francuskiego nad wybrzeżem wschodniem, w r. 1883 Francuzi zajęli Tamatavę i rozpoczęli blokadę, mało skuteczną, tego wybrzeża. Umową r. 1886 prezydent francuski objął kontrolę nad stosunkami zagranicznemi rządu howaskiego, do spraw wewnętrznych nie miał prawa się mieszać (cudzoziemcom nie dozwolono nawet nabywać gruntów). Francuzi otrzymali port Diego Suarez i jęli się zbadania wyspy (Graudidier 1868 — 1869 już wcześniej badał M.). Stosunki zresztą były dość nieuregulowane. W r. 1894 Francya postanowiła złamać potęgę Howów. Na czele wyprawy stanął gen. Duchesne, wojska pomimo ciężkich warunków klimatycznych, zajęły d. 30 wrześ. r. 1895 Tananariwo, a chociaż pozostawiono królowej władzę, Francya objęła faktycznie i prawnie protektorat nad wyspą. — Ellis „History of M.“ (Lond. 1838); Barbie de Bocage „M., possession française depuis 1642“ (Par. 1859); Mears „The story of M.“ (N. York 1873); N, W. Little „M. its history a. people“

H. G. K.

J. B.

Madame tytuł francuski, jakim obdarzano w epoce feodalnej damy pochodzenia szlacheckiego; rycerze tak nazywali damy swego serca,

(Edynburg 1889); La Vaissière „Hist, de M., ses habitants et ses missionaires“ (Paryż 1884); Sibree „M., Geographie, Naturgeschichte, Ethnographie“ (cenne dzieło, Lipsk 1881); Grandi -dier et Milne-Edwards „Hist. physique politique et naturelle de M.“ (tomów 30).

Madain Saleh, ob. H i d ż r.

Madaliński Bonawentura, biskup kujawski, herbu* Larissa (f 1691). Poświęciwszy się stanowi duchownemu, jeździł w orszaku Opalińskiego, w-dy poznańskiego, do Francyi, po Maryę Ludwikę r. 1646. Potem dostał się na dwór Karola Ferdynanda królewicza, b-pa płockiego. Polubił go Karol „z wielkich natury i cnoty przymiotów“, był to w ogólności „mąż nauką, ludzkością i pobożnością zaszczycony“ (Niesiecki). Jan Kazimierz poznawszy go przez brata, wziął M-ego do swojej kancelaryi, do listów sekretnych. Proboszcz piotrkowski, kanonik gnieźnieński, płocki i warszawski. Od r. 1660 kanclerz prymasa Wacł. Leszczyńskiego. Archidyakon szremski, pisarz najwyższy, albo inaczej wielki skarbu kor. Proboszczem kujaw. mianowany przez króla podczas wyprawy na kozaczyznę w Perejesławiu za Dnieprem r. 1663. Za kr. Michała, Jan Gębicki, b-p płocki, uprosił go sobie za koadjutora z prawem następstwa. Stolica apostolska dała mu wtedy b-stwo metońskie, które dotąd służyło jako sufragania b - pom wileńskim. Tytułem koadjutoryi Gębicki wypuścił M-emu trzy klucze biskupie w dzierżawę. Należał M. do liczby stronników króla Michała, stąd u niego miał zachowanie. Krótko był koadjutorem. Przy zgodzie stanów z królem na wieść o śmierci nominata kujawskiego, Gębicki postąpił na wyższą po nim stolicę i król zaraz na b-stwo płockie mianował M-go, który złożył pisarstwo skarbowe i probostwo kujawskie (w sierpniu 1673). W r. 1676, na sejmie koronacyjnym Jana III, przydany był do komisarzów wyznaczonych do egzekucyi testamentu Jana Kazimierza (1676). Po St. Sarnowskim wziął b-stwo kujawskie r. 1680. (,,Większa Enc.“ Org.).

Madaliński Wojciech, prawnik, rodem z Sieradzkiego (f 1660), był wojskim wieluńskim, potem osiadł na Rusi Czerwonej. Wydal: „Inwentarz constitucii koronnych od r. 1570 aż do r. 1628 uchwalonych, in ordinem al-phabeti zebrany“ (Lwów 1630; wyd. 2-e 1632, naśladowanie dzieła Groickiego), Pracę tę, doprowadził do r. 1643 poprawił, po dwakroć później i wydał Jan Dzięgielowski w Warszawie r. 1644 i 1661.

Madaliński Antoni Józef, generał polski (* 1739 w Porowie — f 19 lipca 1805), syn Józefa i Barbary z Gutowskich, zaczął służyć wojskowo Rzpltej r. 1768; po kilku latach został namiestnikiem, zdobyte niebawem porucznikowstwo odstąpił chorążemu Jarochow-skiemu, w r. 1789 został majorem, d. 8 lipca r. 1791 vice-brygadyerem, d. 14 lipca r.

1792 brygadyerem w Kawaleryi narodowej. W czasie sejmu czteroletniego posłował z woje-dztwa poznańskiego. „Bez edukacyi wojskowej był żołnierzem fortuny“, żołnierzem starej daty, bez wielkich uzdolnień ani wiadomości strategicznych, cenionym za męstwo i patryo-tyzm. Złożył tego dowody w powstaniu Ko-ściuszkowskiem. Przed wybuchem stał ze swą I brygadą w 700 koni w okolicach Ostrołęki, gdzie zastał go (12 marca 1794) rozkaz reduk-cyi wojska. Wtajemniczony w plany powstania, nie usłuchał rozkazu, lecz ruszył z częścią brygady, wzdłuż nowej granicy pruskiej, ku Mławie, potem w kierunku południowym, wymykając się posłanym za nim w pościgu siłom rossyjskim (Bakrejewa, Nieczajewa, Denisowa). Ogłoszony niebawem przez hetmanów i Komi-syę wojskową koronną za buntownika i burzyciela, rozpoczął pierwszy kroki powstańcze, a po drodze rozpędzał posterunki pruskie i zabierał kasy. Krok jego wywołał rozkaz kon-centracyi wojsk, przez co Kraków został uwolniony od załogi rossyjskiej. D. 1 kwietnia połączył się pod Luboszycą z Kościuszką i otrzymał od niego komendę jednej z dywizyi, niebawem zaś za Racławice stopień generała lejteuanta. Pod Szczekocinami ranny przy odpieraniu szarży rossyjskiej, brał udział w obronie Warszawy i o wiele znaczniejszy w wyprawie wielkopolskiej Dąbrowskiego. W szlachetnem uniesieniu w Komionnie d. 14 września uznając wyższość uzdolnień i rang Dąbrowskiego, nie przyjął naczelnego dowództwa w zamierzonej wyprawie, lecz pomimo wyższej rangi, zgodził się przejść pod komendę swego dawnego podwładnego Dąbrowskiego, oddając się pod jego rozkazy ze swą sprężystą brygadą w 600 koni. Pomimo to zachował jednak w ciągu wyprawy wielkopolskiej prawo zdawania oddzielnych raportów i rozdawania p6wnej liczby patentów. W ciągu wyprawy wywiązała się partya przeciwna Dąbrowskiemu, a pragnąca powierzyć komendę M-mu, skutkiem czego nie bez udziału M-go wynikły spory i rozterki wśród starszyzny i zatarg pomiędzy Dąbrowskim a M-im 4 paźdz. w Bydgoszczy, a te okoliczności utrudniały działalność Dąbrowskiego. Ucichły one dopiero pod groźbą wiadomości o Maciejowicach. Po upadku powstania jeszcze pod Radoszycami M. porzucił sztandar, a niebawem przeszedł na terytoryum austryackie, gdzie został uwięziony i osadzony w twierdzy wraz z Lafayettem. Otrzymał wolność w r. 1797. Korzon „Tadeusz Kościuszko“ Kraków; A. Skał-kowski „Jan Henryk Dąbrowski“ (Kraków 1904); Aleksander Chodkiewicz „Portrety sławnych Polaków“ (Warsz. 1820); „Tyg. Wileński“ 1821 t. II.

ad z.

tdz.

4 t.).

V, 42-59.

adz.

zamężne i niezamężne. Używano tej nazwy też dla świętych (M-me S-te Geneviève), a następnie rozszerzono ją na zakonnice, wreszcie na wszystkie mężatki. Na dworze Burbonów wszystkie córki króla i delfina nazywano

M., a ogół księżniczek krwi Mesdames de France; księżniczki te nazywano obok tytułu imieniem chrzestnem, najwyższą z nich tytułowano poprostu: M. — M. bez imienia własne-oznaczało w w. XVII; 1) żonę Monsieur’a (ob.), t. zw. brata starszego króla, 2) córkę starszą króla Francyi (w tym wypadku używano częściej nazwy M. Royale). Napoleon I nadał swej matce tytuł M. mère. — We Włoszech nazywa się M. damy rodu znakomitego; w Anglii—królową, często jednak mówi się Ma’am albo Ma’m o kobietach, których nazwiska się nie zna.

Madapolam, gruba tkanina bawełniana wchodnio-indyjska, obecnie nazwa tkaniny bawełnianej gładkiej, używanej na bieliznę; M. drukowany służy też na suknie.

Maddalena 1 a, największa z wysp Bucynar-skich, na płn.-wsch od Sardynii, w cieśninie św. Bonifacego; należy do okręgu Tempio, prow. włos. Sassari; 19.61 km. kw. przestrz., 2 000 m-ców, trudniących się wydobywaniem granitu, hodowlą bydła, rybołówstwem, połowem korali i żeglarstwem. Położone na płdn. brzegu wyspy m-to M. ze znakomitą przystanią i fortecą jest kolonią karną przestępców; w r. 1893 zawinęło do portu 1052 okrętów handl. o pojemności 134045 ton.

Maddaloni, in-to w prow. włos. Caserta, położone malowniczo u stóp Apenin i przy kolei Rzym-Neapol, Neapol-Foggia; zamek średniowieczny, liceum i gimnazyum, pałac Caraffa, łomy kamieni, wyroby z terrakoty, tkactwo, 1 8000 m-ców. 3 km. na wsch. od M. wielki akwedukt Ponti délia Valla prowadzi do Caserta (ob.).

Madden Ryszard Robert, pisarz irlandzki (* 1798—f 1886). Był w 1. 1833 — 7 urzędnikiem państwowym, r. 1850 został sekretarzem tajnym w Dublinie. Napisał dzieła hi-storyczno-polityczne i hist.-literackie: „Travels in Turkey, Egypt 1824—7“    (1829); „The in-

firmities of genius“ (1833); „The Turkish empire“ (1860), „Galileo and the inquisition“ (1863); „The history of irish periodical literaturę“ (1867). Dzieło główne: „The United Irish-men of 1798“ (1869, 4 t.).

Madden Fryderyk, wydawca średniowiecznych tekstów angielskich (* 1801 w Portsmouth — f 1873 w Londynie), studyował w Oxfordzie. R. 1837 główny kierownik oddziału rękopisów w British Museum. Wydał: „Have-lok“ (1828), „William and the Werwolf“ (1832), „Syr Gawain and the green knight“ (1839), Layamon’a „Brut“ (1847), oraz z H. Forshal-lem Wiclefa tłómaczenie Biblii (Lond. 1850,

M. Ko.

Madegasowie, Madagasowie, Malegasowie, Malgaszowie, mieszk. Madagaskaru (ob.). Madeira, ob. Madera.

Madej, także Madeja i Madyja, nazwa, w podaniach ludu naszego, rozbójnika, który strwożony opowieściami o przygotowanem dla niego łożu w piekle, porzucił rozbój i rozpoczął pokutę. Niewątpliwie jest to nazwa przerobiona z włoskiego Amadeusza i występująca zarówno w nazwach naszych topograficznych (Madeje, Madejowa) jak i rodowych (Madeyski).

J. Karłowicz przypomina, że istniał także herb Amadej i że może podania te są w związku z którym z członków tego rodu. Usiłowano także zbliżyć tę nazwę z nazwą rozbójnika francuskiego Maudès. Obszerne studyum o tym przedmiocie; J. Karłowicz „Podanie o Madeju“ (Wisła II, 804 — 814, III 102 — 151, 300 — 305, 602-604,

L K.

Madejski Idzi, kaznodzieja i wierszopis, piszący pod nazwiskiem Idzi od św. Józefa, Pijar (* 1691 w w-dztwie Krakowskiem — f 1746 w Kolbuszowej). Wstąpiwszy do zgromadzenia pijarskiego, przez wiele lat pełnił obowiązki nauczycielskie, przez lat 6 był rektorem w Łukowie, przez lat 14 kaznodzieją po rozmaitych kościołach. Słynął w swoim czasie z wymowy i gładkich wierszy w językach łacińskim i polskim, które pisał na pochwałę lub na powinszowania rozmaitym dostojnikom krajowym. Liczba tych drukiem ogłoszonych jest znaczna. (Estreicher XXII 24 — 28). Z dzieł jego kaznodziejskich i teologicznych ważniejsze: „Rok kaznodziejski albo kazania na niedziele całego roku“ (Krak. 1841, Warsz. 1756 i 1766 2 t.); „Rok święty albo święta roczne po różnych katedrach i kościołach kazaniami wysławione“ (Warsz. 1735 i 1751); „Historya świątobliwego życia Józefa Kalasantego, fundatora zakonu Scholarum Pijarum“ (tamże 1744); „Privilégia seu Constitutiones Apostolicae Con-gregationis Scholarum Pijarum una cum historia de ejusdem initiis et progressu“ (tamże 1736). W rękopiśmie zostawił po łacinie historyę swego zgromadzenia, wraz z opisaniem życia sławniejszych Pijarów, z której to pracy korzystał ks. Bielski. („Większa Enc.“ Orgelbr.).

Mademoiselle, tytuł w formie daanoisel, da-moiselle, nadawany w Wiekach Średnich synom i córkom rodów znakomitych.—W etykiecie dworskiej od w. XVII oznacza M. bez dodania imienia własnego najstarszą córką starszego brata króla (ob. Monsieur). —Mieszczanki, wychodzące za mąż za włościan były nazywane M., choć same się tytułowały Madame. Słownik teatralny zachował długo nazwę M. dla wszystkich aktorek, zamężnych i panien.

Madera wyspa u zachód, brzegów Afryki na O. Atlantyckim pod 32°38’ szer. płn. i 16°54’ dł. zach. od Gr.; od przylądka Juby, najbliższego punktu lądu stałego, w odległości 415 km. na płn., a 443 na płn. od Teneryfy, wraz

z wyspami Porto-Santo, Désertas i Salvados nycli jest liceum i seminaryum. Religia katolicka, tworzy kolonię portugalską o jednym okręgu tolerowane są wszakże wszystkie wyznania. Funchal, obszaru 815 kw. km., dług. (ze Prowincya tworzy dyecezyę, której b-p rezy-wschodu na zach.). Przez całą wyspę ciągną się łańcuchy gór, poprzecinane głębokimi i obszernymi wąwozami. W części wschodniej za leży płaskowzgórze Paul de Serra, a nieco na zachód od niego najwyższa góra na M-e, Pico Ruivo (1860 m.). Wyniosłości te kończą się u wybrzeży stromemi zboczami; dzikim jest zwłaszcza brzeg płn.-wschodni, mały wcinający się w morze półwysep Sâo-Lourenço na wsch. i położona naprzeciw półwyspu wysepka Fora (latarnia morska). M. i wyspy sąsiednie zawdzięczają swe powstanie działalności wulkanicznej w czasie miocenu. Napotykane wraz z muszlami ówczesuemi szczątki roślinności pozwalały wyznaczyć roślinność, jaka pokrywała w trzeciorzędzie wielki ląd pomiędzy Islandyą a wyspami Przylądka Zielonego (po lądzie tym pozostały Islandya, M., w. Azorskie, Kanaryjskie i Przylądka Zielonego; ląd ów łączył Europę z Afryką, a prawdopodobnie z Ameryką). —

duje w Funchal. Rolnictwo napotyka wielkie trudności: właściciele wydzierżawiają grunta ¹/i— Vs wartości. Uprawa trzciny cukrowej, pszenicy, kukurydzy, jęczmienia, bananów, ananasów, wczesnej jarzyny (wywożonej w dużych ilościach), tytoniu, prawdziwych kasztanów, pomarańczy, cytryn. Najważniejszym przedmiotem wywozu jest wino. Przemysł ogranicza się do wyrobu cukru, tytoniu i cygar, przedmiotów z drzewa, plecionki z wierzby. Handel, przeważnie w rękach angielskich, niewielki, ruch okrętowy dość duży (w Funchal jest skład węgla dla okrętów). Jako środki przewozu służą sanie,, ciągnione przez woły, konie pod wierzch i hamaki. — W odległości 46 km. na półn.-wschód leży w. Porto-Santo (12 km. dł., 5Vg km. szer. 1 800 m-ców) z m-tem la Vilha, rezydencyą gubernatora. Przed nią leżą trzy wyspy Desertas zamieszkałe przez setkę rybaków i pastuchów. Z powyższemi w-pami stanowi M. prowincyę królestwa portugalskiego, mającą posłów w parlamencie lizbońskim. Na czele zarządu stoi gubernator. M-to gł. Funchal na brzegu południowym. — M. podobno odkryli Fenicyanie. W każdym razie była znana Portugalczykom już we wcze-snem Średniowieczu. W r. 1419 ocaleli z roz-

Klimat nadzwyczaj łagodny i umiarkowany.

dów 74

cm.

bicia u brzegów dwaj Portugalczycy, a w r. n. Portugalia zawładnęła M-ą. Sądzono wówczas, że odkryto Atlantydę starożytną. Razem z Por-tugalią była M. w 1. 1580 — 1640 pod władzą Hiszpanii; w r. 1801 i 1807 —14—pod władzą Anglii.

adz.

Madera (właśc. Madeira) wino należące do najprzedniejszych, mocne, odznaczające się smakiem wytwornym i zapachem miłym. Bywa dwojakie: czerwone, tracące jednak już po kilku latach barwę, i jasne, ciemno-złotawe; wy-skoku zawiera 16—22$, należy zatem do win najmocniejszych. Gatunki słodkie najlepsze są: Malvazia (pipa 75—85 fun. ster.). Boal, w ta-kiejże cenie i Sercial (70—80 f. ster.); wytrawnych (Dry Madeira) pipa ceniona bywa 25—50 f. st.; z czerwonych wywożony bywa tylko Tinto, w cenie 60 — 70 f. st. za pipę.— Portugalczycy odkrywszy wyspę Maderę w r. 1418, już w 1421 pozakładali tam winnice, sadząc szczepy sprowadzone z Cypru i z Kandyi, później wprowadzono również szczepy inne. Hodowla wina rozwijała się b. pomyślnie, rocznie otrzymywano średnio do 25 000 beczek (pip), z których wywożono 7 — 9 000, pozostałe szło na użytek miejscowy, lub na wypalanie z niego wódki.—Już od r. 1840 wydajność winnic upadać zaczęła, w r. 1842 zaczęła panować pleśniawka winna (Oïdium Tuckeri), która do r. 1857 nieomal doszczętnie zniszczyła wszystkie winnice na wyspie całej. Od r. 1864 uprawa wina zaczęła się znów pomału podnosić; na

Sr. temperatura roczna 18.8°, śr. krańcowości 27.7° i 10.3°; różuica dzienna ok. 5°, ilość opa-w ciągu 80 dni; najbardziej dżdżyste miesiące—październik do marca. Gorący suchy wiatr od Sahary („Leste“), zdarza się w jesieni, w zimie i na wiosnę, wyjątkowo latem. Śnieg pada w zimie na poziomie nie większym od 800 m. — Roślinność M-y zbliżona jest do roślinności w. Kanaryjskich. Na południu zachowały się szczątki lasów, pokry-wających dawniej całą wyspę (stąd jej imię „Isola di Legname“, wyspa drzewna); lasy te skutkiem lekkomyślności kolonizatora Gonçalvesa Zarco prawie całkowicie się spaliły. Obok płd.-europejskich napotyka się tu rośliny podzwrotnikowe (trzcina cukrowa); palmy jednak nie rosną, Znamienne drzewa: smocze (dracaena draco), olchówka (clethra arborea), ciężkie drzewo (sideloxylon). Poza lasami rosną przeważnie powrzosy (erica arborea), dochodzące do 12 —

co na

na

13 m., i borowina {vaccinium).— Świat zwie-ęcy. M. jest częścią obszaru zoograficznego śródziemnomorskiego; istniejące na wyspie zwierzęta ssące są tu zaprowadzone. Ptaki te same w. Azorskich, wiele europejskich; płazów niewiele, olbrzymia ilość owadów (800 odmian chrabąszczy), z których część tylko M-rze właściwa. — Ludność, zamieszkała przeważnie brzegu płd. (środek M-y niezamieszkały), pochodzenia portugalskiego, zmieszana jednak w warstwach niższych z Arabami, Murzynami,

Włochami i Żydami. Ludność ta stale się zwiększa, mimo wielkiej śmiertelności dzieci i szerzących się chorób zakaźnych. Liczba m-ców r. 1768: 64 000, r. 1825: 100 000, r. 1885;

134 011, r. 1900: 150 574.—W nowszych czasach na M-ę wysyłają chorych na płuca. —

Nauczanie obowiązkowe; prócz szkól elementar-

tyś., 455—469).

adz.

E. Chw.

L. K.

Madia Mol in (Mariczka). Rodzaj roślin dwuliściennych z rodź. Compositae (złożone) z plemienia Heliantheae (Słonecznikowe). Zawiera 45 gatunków zielnych lub trwałych. Liście na-przemianległe. Główki kwiatowe posiadają kwiaty płonne na zewnątrz. M. Sativa pochodzi z

nowo zagroziło jej ukazanie się filoksery (ob.), pomimo to już od r. 1885 stosuuki poprawiły się do tyła, że obecnie rocznie otrzymuje się średnio 6—8 tys. beczek, z których atoli niewiele dostaje się do handlu, do czego m. in. przyczynia się także wysokie cło wywozowe.— Już od lat kilkudziesięciu rzadko w handlu spotkać się można z M-ą prawdziwą; to, co pod jej nazwą przedają, zaliczyć trzeba do win Kanaryjskich lub z przylądku Dobrej Nadziei, albo też przeważnie są to wina podrobione we Frau-cyi z jabłecznika, lub w Niemczech z lichych wiu austryackich; fabryki takie istnieją w Hamburgu i Magdeburgu, ale i gdzieindziej fałszerstwo podobne kwitnie również.— Por.: W. Hamm „Das Weinbuch“ (Lipsk b. w. r. wyd. 3-go 6-y

Dr j. p.

Madema 1) Karol, architekt włoski (*1556 w Lombardyi—f 1629 w Rzymie). Kształcił się w Rzymie u DomenicaFontany, prowadził dalszą budowę kościoła św. Piotra według planu modyfikującego zupełnie postać pierwotną; nadto zbudował fasady kościołów Santa Susanna i San Giacomo degli Incurabili oraz pałace Mattei, Odesealchi, Ro-spigliosi i Barberini. Pałace M-y należą do liczby najwspanialszych utworów w stylu barokowym. 2) Stefan, rzeźbiarz włoski (* 1571 albo 1576 w Medyolanie — f 1636 w Rzymie), czynny przeważnie w Rzymie, gdzie początkowo restaurował, a następnie i kopiował rzeźby starożytne. Z dzieł oryginalnych ważniejsze: Św. Cecylia (w kościele tegoż imienia w Trastevere), Dzieci (w kaplicy Sykstyńskiej), Św. Karol Boro-meusz (w kość. San Lorenzo w Damaso).

Madeyski Stanisław Jerzy Poray, cy wilista polski, mąż stanu galicyjski, członek dożywotni austryackiej izby panów (* 24 kwiet. 1841 w Sieniawie w Galicyi). Po ukończeniu nauk w Krakowie i we Lwowie, rozpoczął r. 1864 służbę państwową, został adjuuktem sądowym w Podgórzu, za ministeryum Potockiego powołany był r. 1869 do departamentu galicyjskiego w ministeryum sprawiedliwości, wkrótce atoli, po objęciu teki ministra sprawiedliwości przez dr. Glasera, usunął się i r. 1872 został nota-ryuszem w Liszkach. R. 1875 przeniósł się do Brzeska i tutaj, w trzy lata później, otrzymał mandat poselski do parlamentu z kuryi wyborczej wiejskiej Bochnia-Brzesko. Tegoż czasu (1877) habilitował się na docenta i objął docenturę prywatną na uniwersytecie krakowskim. R. 1883 został posłem do sejmu galicyjskiego. W parlamencie należał do większości autonomicznej. Odegrał ważną rolę w obaleniu wniosku hr. Wurmbranda o uznanie języka niemieckiego za państwowy, jako sprawozdawca większości w komisyi, bronił zręcznie i skutecznie zamaskowanego zamachu centralistów niemieckich nie tylko na równouprawnienie języków, lecz wogóle na równouprawnienie narodowości w Austryi. Nadto opracował całą tę sprawę definicyi języka państwowego w sposób

Wiel. Kucyki. Powsz, Ilustr. Ser. I TX.LV, Zesz. 355b.

naukowy („Die deutsche Staatsprache oder Oesterreich ein deutscher Staat“ Wiedeń 1884) i przeniósł dyskusyę na pole naukowe. R. 1886 prof. prawa cywilnego uauniw. prof. krakowskim; 1892—3 rektor. Z dziedziny cywilistyki ogłosił: „Zarys nauki o posiadaniu“ (Kraków 1887) i „Układanie kontraktów. Systematyczne stu-1 dya z prawa cywilnego tudzież wysnute z uich wskazówki praktyczne“ (Kraków 1892), oraz kilka większych artykułów, jak „O nowej ustawie względem spadków włościańskich“, ,„Projekt do ustawy o ustuem postępowaniu suma-rycznem“ i in., które w „Przegl. sąd i administracyjnym“ publikował. Był też współpracownikiem „Przeglądu polskiego“, gdzie omawiał kwestye polityczne i sprawy szkolne. Tutaj też w artykule „Nasza opozycya“ (październik 1889) wypowiedział swe credo polityczne, jako zachowawca umiarkowany. D. 11 list. r. 1893 w ministeryum koalicyjnem Windischgrätza objął tekę ministra oświaty i złożył ją wraz z całym gabinetem d. 19 czerwca r. 1895. W sprawie oświaty dał się już wcześniej poznać (6 październ. 1884) jako sprawozdawca komisyi budżetowej w sejmie galicyjskim, kiedy to dziękował Radzie szkolnej za jej wstrzemięźliwość w wydatkach na szkoły ludowe, nazywając to postępowanie w wysokim stopniu obywatelskiem. R. 1886 wskazywał radzie szkolnej, jak ma zaprowadzić oszczędności w rubryce płac nauczycielskich. R. 1887 wystąpił w sejmie galicyjskim wraz z dr. M. Bobrzyńskim i in. z wnioskiem stworzenia programu szkolnego, odpowiadającego widokom stronnictwa zachowawczego i czynnie uczestniczył następnie w pracach przygotowawczych do ułożenia tego programu. Jako minister oświaty był gorącym rzecznikiem dr. M. Bobrzyńskiego i popierał wydane (1893) nowe plany dla szkół ludowych z instrukcyą nauczania. R. 1899 mianowany został dożywotnim członkiem austryackiej izby panów, jest członkiem Trybunału Państwa (w Wiedniu).

Madi, lud murzyński w pobliżu źródeł Bahr-el-Gazalu w Afryce Środkowej. Lud rosły, dobrze zbudowany, barwy nieco jaśniejszej od sąsiadów (Bari i Dinków), acz do nich podobny. Wybijają dolne zęby sieczne, mają utatuowanie na czole i skroniach, noszą naramienniki żelazne, zaopatrzone 5-7 cm. długiemi kolcami, dokoła szyi zęby odyńca, kobiety zaś w wardze górnej wyrobione kawałki drzewa. Odzież składa się z wązkiej przepaski skórzanej, ozdobionej muszlami i perełkami z żelaza. Oręż: dzida, łuk. Chaty plecione kształtu dzwonu. Utrzymują się z hodowli bydła rogatego i owiec. Grobowce w kształcie dolmenu.

lat prezydentury M-a starania jego były poświęcone głównie ekonomicznemu rozwojowi Stanów Zjedu. Złożywszy prezydenturę po upływie drugiej kadencyi, M. powrócił do życia prywatnego. Pisma jego z polecenia Kongresu zostały wydane przez Gilpina w r. 1840 (Boston, 3 t.). Por. Rives „History of the life and times of James M.“ (Boston 1859 — 69, 3 t.); tenże: „Letters and other writings of James M.“ (Filadelfia 1865, 4 t.); Gay „James M.“ (Boston 1884).

Chili, hodowana jest w Europie, trąci smołą, , dzie Status ąuo antę. W ciągu następnych niekiedy bywa uprawiana na olej.

Madiera Antoni Karol (pseudonim B Olesia ysky), pisarz czeski (* 1831 w Bolesławiu—f 1899 w Pradze), kształcił się w uniwersytecie praskim, poczem był nauczycielem.

Napisał, prócz wielu książek szkolnych, kilka rozpiaw filozoficznych i estetycznych: „Nekolik slov o aesthetickém vyznamu télés a jejich tvarü“

(1873 — 5); ,,Rozpravy z oboru aesthetiky“ (1897).

Madison gł. m-to w stanie Wisconsin, punkt węzłowy. T-stwo historyczne z biblioteką (150 000 t.) i zbiorami sztuki, uniwersytet, założony w r.

1850 (350 profesorów i instruktorów, 3 650 studentów, obserwatoryum astronomiczne); norweski instytut teologiczny, szpital dla obłąkanych, przytułek dla sierot po żołnierzach. M-ców (w 1909) 25 128.    adz-

E. M.

T. R.

Madiun, rezydentura niderlandzka na płd. wybrzeżu Jawy, obszar 5 286 km. [H, ok. 1 l/a miliona m-ców (ok. 2 000 europejczyków i 4 000 chińczyków). Rybołówstwo (wywóz ryb suszonych) i uprawa ryżu, tytoniu, kawy, indygo, cukru, bawełny, cynamonu i t. d.; źródła nafty Madison Jakób (James), czwarty prezy-    i gorące solanki. Główna miejscowość: wieś M.

dent Stanów Zjednoczonych Ameryki Półn.    nad rzeką t. n. i przy dr. żel. Surakarta —Su-

adz.

(* 16 marca 1751 w Port Conway w Wirginii rabaja; port—Patjitan.

Mâdl Karol B., pisarz czeski (* 1859 w No-

nych. Studya odbywał w szkole realnej w Pradze i uniwers. w Wiedniu, wydał: ,,0 ceském skle‘‘ (1889); ,,Z Prahy a z Cech“ (1890) „Antonin Chittussi“ (1895); „Démon Ińska“ (1893); „Manesuv Orloj“ (1894); „Dintzenhoferowa Amerika“ (1897); „Belvedere“ (1897). Najważniejsze: „Dejiny umëni vytvarnych“ (1891); „Ume-ni vytvarnâ v narodë ceském 1848 — 1898“ (wyd. Akad. czeskiej).

Mädler Jan Henryk, astronom niemiecki (* 29 maja 1794 w Berlinie — f 14 mar. 1874 w Hanowerze). Aż do r. 45 życia był nauczycielem kaligrafii, poświęcając się w wolnych chwilach obserwacyom astronomicznym w prywatnem obserwatoryum W. Beera w Berlinie, skąd w r. 1836 został powołany do świeżo założonego tamże obserwatoryum rządowego; r. 1840 posunięty na dyrektora obser. w Dorpacie, w r. 1865 dla słabego zdrowia wrócił do ojczyzny. —Opracował pierwszą dokładną mapę księżyca, przy współudziale Wil. Beera („Mappa selenographica“ 1834 — 36, ark. 4) oraz tekst do tejże: „Der Mond nach seinen kosmischen und individuellen Verhält

—f 28 czerwca 1836 w Montpellier tamże). Wy-chowaniec kollegium Princeton, studyował póź- j wym Bydżowie, pedagog i krytyk sztuk piękniej prawo i teologię. Wybrany w r. 1780 na członka kongresu kontynentalnego, był zwolennikiem kierunku federalistycznego, którego głównym przedstawicielem był Hamilton (ob.), a który dążył do ustanowienia silnej władzy centralnej związkowej. Dążenia te wzięły górę; w r. 1787 na kongresie delegatów poszczególnych Stanów w Filadelfii przyjęta została konstytucya, przy której ułożeniu M. był czynny. Razem z Hamiltonem i Jay’em uczestniczył w wydawnictwie „Federalista“, w któ-rem rozwijano i broniono zasady federalizmu.

nissen" (1837, tom. 2). Obserwacye, których wyniki stale ogłaszał w „Astronomische Nachrichten“ (1831—1844) tyczą się głównie Marsa (którego również pierwszą kartę opracował wraz z Beerem), Urana i gwiazd podwójnych. Pierwszy wyraził domniemanie, że słońce, wraz z całym swym układem, krąży koło pewnego punktu środkowego całego układu gwiazdowego, i że ten punkt środkowy mieści się w plejadach. Ogłosił: „Der Wunderbau des Weltalls oder populäre Astronomie“ (1841, wyd. 8-e 1885); „Beobachtungen zu der Sternwarte Dorpat“ (1842—66, tom 9), „Die Centralsonne“ (1846 wyd. 2-e); „Untersuchungen über das Fixsternsystem“ (1847 — 48, t. 2);

Później jednak przeszedł M. na stronę demokratów czyli zwolenników samodzielności stanów, był ministrem za prezydentury Jeffersona, przywódcy stronnictwa demokratycznego; jako kandydat tegoż dwukrotnie obrany prezydentem, w r. 1808 i 1812. W owym czasie rozmaite zarządzenia, wydane przez wrogie sobie rządy Francyi i Anglii, krępowały niezmiernie handel państw neutralnych, w tej liczbie Stanów Zjedn. M. zakazał wszelkich stosunków z Francyą i Anglią, dopóki te wspominanych zarządzeń nie cofną; Francya uczyniła zadość żądaniu M. i stosunki z nią zostały wznowione. Z Anglią do zgody nie doszło, przeciwnie nieporozumienia zaostrzyły się, co doprowadziło w r. 1812 do nowej wojny angielsko - amerykańskiej. Podczas tej wojny, z początku niepomyślnej dla Stanów Zjedn., M. wykazał niepospolitą moc ducha i zdolności organizacyjne. Przewaga Anglików, którzy wkroczyli do stolicy związku Washing-tonu i doszczętnie go spalili, okazała się nietrwałą. Na morzu doznali oni kilku porażek.

Liczne statki korsarskie Amerykanów czyniły znaczne szkody statkom handlowym angielskim.

Wojua zakończona została pokojem w Gandawie, zawartym d. 24 grudnia r. 1814 na zasa-

A. Ł.

Madonna (= moja pani), nazwa N. M. Boskiej, używana we Włoszech. W zastosowaniu do obrazów i rzeźb M. Boskiej, wyraz ten przeszedł do innych języków europejskich. Por. Marya Panna.

Madoz Paschalis, hiszpański mąż stanu {* 1806—f 1870) dostał się w r. 1823 do niewoli francuskiej; po powrocie poświęcał się pracy literackiej i redagował „Catalan“. Wybrany w r. 1836 do Kortezów, stanął w opozycyi względem Espartera. R. 1854 gubernator bar-celoński, i jako przywódca postępowców został prezesem Kortezów, a w r. n. ministrem finansów; przeprowadził słynne prawo o sprzedaży dóbr państwowych i kościelnych. Dymisyonowa-ny w tymże r., należał do lewicy w Kortezach, uczestniczył w rewolucyi r. 1856, poczem udał się za granicę. Po rewolucyi wrześniowej 1868 był krótko gubernatorem cywilnym Madrytu. Został bezwzględnym stronnikiem Prim’a, a gdy tenże ogłosił królem ks. Aostę, towarzyszył deputacyi koronacyjnej do Florencyi. Dzieła główne: „Diceionario geogrńfico, estatistico y historico de Espańa“ (Madryt 1848 — 50, 16 t.) i „Coleccion de causas célébrés“ (tamże 1840, 16 t.).

„Beiträge zur Fixsternkunde“ (1855); „Die Eigenbewegungen der Fixsterne“ (1856); „Reden und Abhandlungen über die Gegenstände der Himmelskunde“ (1870); „Geschichte der Himmelskunde“ (1872 — 73, t. 2).

adz.

Madras: 1) prezydentura brytańsko-indyjska (Presidency of Fort Saint George), zajmuje najbardziej na płd. wysuniętą część Hindo-stanu i rozciąga się od przyl. Komorin (930 km. wzdłuż zat. Bengalskiej) do 20° (wybrzeże Koromandelskie) wżdłuż O. Indyjskiego 870 km. do 14° szer. płn . Otoczona zewsząd morzem, prócz półuocy, składa się z trzech różnych części: a) z 22 powiatów angielskich 316 024 km. kw., 38 209 436 m-ców; b) z ajen-tur Gandżam, Wisagapatam i Godaweri 49 651 km. kw., 1996 383 m-ców i c) 5 państw hołdowniczych: Banganapalla, Sundur, Padukota, Trawankor i Koczin, 24 886 km. kw., 4186 967 m-ców; ogółem więc obszar, zarządzany przez gubernatora M-u, obejmuje 350 561 km. kw. i 44 392 786 m-ców. Geografia fizyczna. Przez kraj ciągną pasma Ghatów wschodnich i zachodnich. Pierwsze leżą całkowicie w M-ie i wznoszą się 500—1 500 m. npm., przecięte przez 3 wielkie rzeki Godaweri, Kriszna i Kaweri, pozostawiają wązki pas lądu pomiędzy sobą i morzem. Na płd., gdzie grzbiet Palmi sięga 2 235, a Anamalai 2 697 m., łączą się aż z Ghatami zachodniemi, które biegną prawie równolegle do brzegu w odległości 20 — 60 km. — Klimat zdrowy, tylko na wyżynach posucha i głód zdarzają się często, a do nich dołącza się febra, cholera, ospa. Zimą wieje passat płn.-wschodni, latem — musson płd.-wschodni. Zimna pora roku od październ.

do marca, ciepła od kwietnia do pory deszczowej. Temperatura M-u roczna śr. 27.9°, najzimniejszy styczeń 24.7°, najgorętszy maj 30.8°. Ilość opadów 123 cm. —Skarby mineralne mało wyzyskane, prócz żelaza, dobywanego w sposób pierwotny przez krajowców. Dość obfite pokłady węgla w powiecie Godaweri zawierają wiele popiołu i przeto małą mają wartość; złoto w Dewala, 44 km. na płd.-wsch. od Manentavadi. Mangan znajduje się w górach Niigiri i pod Bellari, miedź w Ghatach wschodnich, antymon i srebro w Madurze. Na płn. i na wybrzeżu Koromandelskiem w piasku rzecznym kamienie drogie, zwłaszcza granaty i cyrkony, zrzadka nawet dyamenty. Dobywa się również wielkie ilości soli. Lasy zwrotnikowe wyżyn Dekanu bardzo przerzedzone, dochodzą do M. Drzewa: drzewo teakowe (tectona grandis), hebanowe, sandałowe (pterocarpus santa-linus), barwognia (butea frondosa), wiele palm, a wśród nich winna (borassus flabelliformis) i daktylowa (phoenix süvestris). Wprowadzono eukaliptusy, które tworzą obecnie w górach Niigiri całe lasy. Co do świata zwierzęcego należy M. do poddzieluicy indyjskiej obszaru wschodniego. Z drapieżnych — tygrys i pantera, liczne żmije jadowite. — Ludność należy przeważnie do szczepu drawidyjskiego i mówi różnemi językami (tamilskim, telugu, kanarskim, malayalam); 10$ ludności tworzą Arabowie, Anglicy, Portugalczycy, Niemcy. Wy-chodźtwo silne do plantacyi herbaty na Cejlonie i do Birmy. Co do religii jest 37 026 471 Hindusów, 107 szeików, 27 437 dżainów, 470 buddystów, 363 Parsów, 2 732 931 mahometan, 1934 480 chrześcian, 1333 Żydów, 673 993 auimistów. Analfabetyzm wynosi 80 % . Chrze-ściaństwo przedostało się tutaj prawdopodobnie od samych swych początków. Obok misyona-rzy angielskich pracują niemieccy; kościół syryjski na Malabarze wywodzi początek swój od św. Tomasza; w każdym razie manichejczycy albo nestoryanie istnieli już tu w w. VII—VIII. Hindusi dzielą się na liczne kasty. — Rolnictwo kwitnie, mimo niezbyt dodatnich warunków: uprawa ryżu, prosa, bawełny, oliwek, indygo, tytuniu, trzciny cukrowej kawy i herbaty. Z owoców — daktyle indyjskie, (tama-rindi), mango, orzechy indyjskie (areca) w zachodnich Ghatach i orzechy kokosowe na lagunach wybrzeża inalabarskiego. Przemysł celował dawniej głównie pięknemi tkaninami bawełnianemi; obecnie wyroby europejskie zajęły ich miejsce. Z wyrobów innych sławą się cieszą wyroby jubilerskie z Tricziuapali, rogowe i z kości słoniowej w Wisagapatam i z drzewa sandałowego w Kanarze. Ogniskiem handlu jest Negapatam, Tutikoriu, Kalikat, połączone liniami kolejowemi z wnętrzem kraju. Trzy linie kolejowe przecinają prezydenturę i łączą m-to M. z Bombayem, Goa i Beypur na zachodzie oraz z Pondiszery, Negapatam, Tutikori-

nem na wschodzie i mają naogól długości 20 907 mil ang. Przedmioty wywozu: kawa, bawełna, skóry, ryż, oliwa, cukier; przedmioty wwozu: wyroby bawełniane i metalowe. — Na czele rządu gubernator, poddany władzy wicekróla Indyi, przebywający w m-ście M., pod- Madrazo malarze hiszpańscy: 1) y Ag ud o czas lata zaś w górach Nilgiryjskich, obok Józef (* 1781 —f 1859), kształcił się w aka-niego rada złożona z wyższych urzędników i 8 demii w Madrycie, pod kierunkiem David’a w wybranych przez gubernatora członków. His to- Paryżu i w Rzymie, został po powrocie do oj-r y a. Dzielnica ta od r. 1370 należała do pań- czyzny królewskim malarzem nadwornym, a stwa Jadawa. W pocz. w XVII usiłowali An- 1818 dyrektorem akademii San Fernando. Miał glicy urządzić stacyę handlową w Palikat; w wielu uczniów i wywarł znaczny wpływ na ma-r. 1639 zbudowali twierdzę St. George pod m. larstwo hiszpańskie. Dzieła główniejsze (prze-M-em, a w r. 1691 twierdzę St. Dawid pod ważnie w Madrycie): Śmierć Lukrecyi, Śmierć Cudallor. W wojnach w. XVIII pośredniczyli Viriatus’a, Tryumf miłości boskiej nad ziemską. Anglicy pomiędzy nababem Karnatyckim a ra- Wydał: „Coleccion lithograpliica de cuadros del dzą Tandżorskiin; ostatni ustąpił roku 1776 rey de Espafia“ (Madryt 1826—32, 3 t.): — 2) Anglikom m-to Nagor i 277 wsi, a r. 1799 y Kuntz Fryderyk, syn poprzedzającego wszystkie jego posiadłości przeszły na własność (* 1815 w Rzymie—f 1894 w Madrycie), kształ-Anglii; inne ziemie uzyskali Anglicy w w. XIX cił się pod okiem ojca a także w Paryżu, w kie-bez przelewu krwi. — 2). Gł. m-to w prezy- runku malarstwa historycznego i portretowego, denturze M., na brzegu Koromandelskim pod Z dzieł ważniejsze: Gotfryd de Bouillon powołany 13°4’ szer. płn. i 80°17’ dł. wsch., trzecie ua króla Jerozolimy (w muzeum Wersalskiem). co do wielkości w posiadłościach brytań- Święte niewiasty nad grobem Chrystusa ( w pa-sko-indyjskich, latem niebezpieczne dla Euro- łacu madryckim). Założył kilka wydawnictw pejczyków skutkiem cholery, febry i dyzente- artystycznych, ryi, zimą zdrowe; najwyższa temperatura w Mądre Laguna del, zatoka na brzegu Te-styczniu 20°, w czerwcu 34°. Wodę do picia xasu, na płn, od Rio Grande, 380 km. długa, otrzymuje M. z dwóch zbiorowisk, wielkości 20 oddzielona wązkim długim półwyspem i wy-wzgl. 6 km. kw. na płd.-wschód od miasta, spami: Matagorda, Mustang, i Isla del Padre od Mała i nieczysta rzeczka Kuwan dzieli M. na zatoki Meksykańskiej. Wpadają tu rzeki: Colo-dwie prawie równe części. Na płn. leży Czarne rado, Guadelupa, San Antonio i Nueces. . ■ . Miasto (Black Town) dzielnica krajowców, Mądre de Dios (Amaru-mayu, Mayu-o wązkich ulicach: ognisko handlu, banków, tata), lewy dopływ Béni w Amer. Płdn.; urząd celny, port, biura i sąd wyższy. Na po- wypływa ze wsch. zbocza Andów pod Cuzco łudniu wznosi się twierdza St. George,    dzisiaj    jako Rio Tono    i, przebiegłszy    1 400 km.,

cuzów r. 1746, po dwóch jednak latach zwrócony. R. 1767 zdobyty przez Haidera Alego, r. 1769 odebrany przez Anglików. Dopiero po r. 1799 został M. bezsprzeczną własnością Anglii.

adz.

adz

bez znaczenia, a w pobliżu od twierdzy    38-me-    wpada pod    11°    szer. płdn. Zrasza okolicę,

trowa latarnia morska, której światło widoczne obfitującą w złoto, kawę, kakao, Kauczuk, ma-jest na przestrzeni 24 km. Po drugiej stronie hoń wyborowego gatunku i cenne gatunki drzew, rzeki w dzielnicy Tiruallikane (Triplicane) leży bogactwa niewyzyskane z powodu dzikości rezydencya gubernatora, pałac pozostającego na mieszkańców.

emeryturze nababa Karnatyckiego, wille i ogrody.    Madrepory, ob. Polipy i Korale.

M. liczy 15 anglikańskich 11 innych protestan-    Madryd (Madrid), stolica Hiszpanii i m.

ckich, 15 katolickich kościołów, wiele domów mo- główne prowincyi nowokastylskiej tejże nazwy, dlitwy i świątyń hinduskich. M-ców 509 346(1901), pod 40°24'30” szer. płn. i 30°41’ dł. wsch., z czego około 400 000 Hindusów, ok.    65 000    655 m. n. p.    m.,    na lewym brzegu    bezwodnego

mahometan. Przemysł, zwłaszcza bawełniany    prawie przez    rok    cały strumienia    Manzanares,

wzmaga się stale; fabryki wyrobów bawełnia- dopływu llenaresu, przez który prowadzi 12 nych (kilkanaście), garbarnie, Hhuty szklane, większych i mniejszych mostów, na wyżynie cukrownie, garncarnie. Handel skierowany prze- bezwodnej i bezleśnej, w samym prawie środku ważnie do Anglii i portów hinduskich. Z ban- państwa. Węzeł 7 dróg żelaznych, łączących ków największe: Agra Bank, Bank of Bengal, stolicę z Francyą, Portugalią, morzem Śród-London a. China Bank, M. Bank, Commercial ziemnem i O. Atlantyckim. Pięć dworców ko-a. Land Mortgage Bank. Uniwersytet (w 1906 — 7 lejowych, z nich największe: Estacion del Norte, 3078 studentów), szkoła medyczna, politechnika, E. de las Delicias i E. de Mediodia. Blizkość rzemieślnicza, pyrotechniczna, 19 wyższych kol- gór Sierra de Guadaramy wywołuje znaczne legio w, oddział T-stwa Azyatyckiego, muzeum zmiany temperatury (różnica dzienna dosięga przyroduicze, obserwatoryum astronomiczne i 26    20° C.). Latem gorąco do -f- 44° C., zimą —

gazet (9 angielskich), 102 drukarnie (36 an- mrozy do —11.9 C. M. liczył r. 1801—312000 gielskich). Rezydencya dwóch b-pów katoli- j m-ców, r. 1877 — 395 871, r. 1887 — 470283, ckich, jednego protestanckiego. M., pierwsza I r. 1897 — 512 596 (276 415 kobiet i 236181 posiadłość angielska, był zdobyty przez Frań- ! mężczyzn), r. 1900 — 539 835 m-ców (znaczna

przewaga kobiet!). Największa w Europie (prócz    mek królewski, nowo odbudowany po pożarze

Rossyi) śmiertelność (29.8 na 1000). Rezyden-    r. 1734, według planu G. B. Sacchettiho, na

wzgórzu, na zach. str. miasta, w kształcie regularnego fortu czworobocznego, 150 m. długi i szer., miejscami 50 m. wysoki, z płaskim dachem, ozdobiony wewnątrz wspaniale (zwłaszcza sale: tronowa, jadalnia i arkady) licznemi arcydziełami Mengsa, Tycyana, Murilla i innych. Zbudowany na nowo przez Filipa V, wznosi się na ruinach dwu dawniejszych: najpierw stał tu maurytański Alcazar, potem sławny pałac Filipa II, arcydzieło sztuki odrodzenia. Kongres zasiada w Palacio de las Con-sejos, wzniesionym w 1. 1843 — 1850 według planu N. Pascuala, z portykiem o 6 kolumnach korynckich. Gmach senatu był pierwotnie kol-legiutn augustyańskiem. W sali posiedzeń obraz Pradilla: Zdobycie Grenady. Muzeum Prado odznacza się delikatnemi kształtami. Na placu Wielkim (Plaza Mayor) jest ratusz (CasaPanaderia) r. 1672 wzniesiony, ze słynnemi freskami M. Cubellsa. Ze spacerów publicznych najpiękniejszemi są: opiewany przez Lope de Vega, Prado-Recole-tos-Castellano (65 mtr. szer.) ciągnący się na 3 600 m. nakształt ogrodu od płd. dworca kolejowego do toru wyścigowego z licznemi pałacykami nababów miejscowych i gmachami urzę-dowemi po obu stronach, obsadzony drzewami, ozdobiony fontannami: Fuente de Apollo (dłuta Rodrigueza, 1780) i Fuente de Neptuno (de Cibeles) oraz pomnikami poległych (2 maja 1808) i Kolumba. Do Prado przytyka na wsch. piękny Ogród Botaniczny, a daiej Park Madrycki czyli Buen Retiro, olbrzymi park angielski (143 ha) z rozległym stawem pośrodku (najulu-bieńsze miejsce przechadzki). Z zabytków przeszłości starego M-tu przetrwały jedynie bramy: Puerta de 1’Alcala (robota Sabatiniho, 1780), P. de Toledo i Portillo de S. Vicente. Instytucye naukowe: Museo del Prado (rozpoczęte za Karola III, skończone za Ferdynanda VII) z naj-większemi w Europie zbiorami obrazów mistrzów starej szkoły, zwłaszcza Velasqueza, Murilła, Ribera, Fra Angelica, Rafaela, Correggia, A. del Sarta, Rubensa, Tenniersa, Vau Dycka, Brenghela, Jordaensa i inn. (Przy muzeum zbiór rzeźb i in. przedmiotów sztuki antycznej). Przed muzeum wznosi się piękny pomnik Velasqueza, 14 lipca r. 1899 wzniesiony. Akademia królewska sztuk pięknych (założona r. 1752) z bogatą galeryą obrazów (Murillo, Ri-bero i t. d.). Arsenał (Armeria real) założony przez Karola V z bogactwem zbroi historycznych od czasów najdawniejszych aż do dni naszych oraz bogatą kollekcyą cennych kobierców. Narodowe muzeum archeologiczne z wazami antycznemi i starożytnościami, doty-czącemi dziejów Peruwii i Meksyku. Muzeum sztuki spółczesnej w zakresie hiszpańskiego malarstwa i rzeźbiarstwa. Muzeum antropologiczne, przyrodnicze z b. bogatemi zbiorami zoologicz-

cya królewska, siedlisko wszystkich urzędów centralnych, ciała dyplomatycznego, kongresu, senatu, sądu wyższego i bpstwa. M. składa się ze starego miasta, tworzącego czworobok nieprawidłowy, oparty jednym bokiem o rz.

Manzanares, i z nowych przedmieści. Dzielnica stara ma domy nizkie, ulice ciasne i kręte.

Na miejscu najdawniejszej bramy tej dzielnicy, stoi plac Puerta del Sol, główne ognisko ruchu madryckiego. Nowe przedmieścia budowane prawidłowo: szerokie ulice i liczne piękne gmachy, dzięki którym M., pomimo swe niedogodne i nieładne położenie, należy dzisiaj do rzędu najpiękniejszych miast w Europie. Przyozdobił się i rozrósł M. dopiero od r. 1856, t. j. od chwili połączenia go kolejami żel. ze wszystkiemi krańcami państwa. Obecnie M. zajmuje 6 375 hkt. i ma 923 ulice, 76 placów i 29 alei. Calle de Alcala, gdzie zwłaszcza w porze wieczornej Hiszpanie używają przechadzki, przedziela miasto na dwie prawie równe części; C, de Carretas, C. de la Montera, najbardziej handlowa okolica, C. de Fu-encarral, C. de Atocha, C. de Hortaleza i C. de Toledo. Z placów najważniejsze: Puerta del Sol, w samym środku miasta, najświetniejszy i najbardziej ożywiony, widownia wszystkich wybitniejszych zdarzeń dziejów hiszpańskich, ozdobiony fontanną pośrodku; Plaza Mayor, niegdyś miejsce turniejów, auto-da-fé inKwizy-cyi i walki byków (od 1846), obecnie ognisko największych magazynów kupieckich, ozdobiony plantami, fontanną i pomnikiem Filipa III (dłuta G. da Bologna); Plaza de Oriente, największy plac madrycki, z pięknymi plantacyami i pomnikiem Filipa IV na kóniu, dłuta P. Tacca (1640) oraz 44 statuami królów wizygockich i hiszpańskich; Plac Kortezów z ukończonym dopiero r. 1850 pałacem Kortezów z pomnikiem Cervantesa z bronzu; plac Murillo z pomnikiem Murilla; plac ks. Alfonsa i pomnikiem Calderona. Kościołów 99, ewangielickich 5, synagoga 1; z nich godne uwagi: katedra De Nuestra Seńora de Almudena, zbudowana według planu Marquèse de Cubas; kościół św.

Izydora, przez Filipa IV założony z arcydziełami Coella, Herrery, Mengsa oraz z rzeźbami Pereiry; św. Hięronima, jedyny gotyk w M-cie, r. 1503 fundowany, r. 1879—1882 odnowiony, do r. 1833 był miejscem zasiadania Kortezów; św. Franciszka, najpiękniejszy w stolicy, od r. 1869 panteon narodowy, na wzór panteonu rzymskiego wzniesiony, ozdobiony prze-pysznemi freskami współczesnych malarzów hiszpańskich, z grobowcami Calderona, G. de la Vegi i t. d.; kościół Antyochejski z obrazem Matki • Boskiej, malowanym, według tradycyi przez ewangielistę Łukasza. Do największych gmachów publicznych należą: Palacio Real, za-

E. tChiv,

uemi i mineralogicznemi, r. 1771 założone. Muzeum morskie (od 1843) z modelami różnych okrętów i statków oraz z bogatą kollekcyą portretów sławnych ludzi. Museo y biblioteca de Ultramar ze zbiorami przedmiotów dotyczących kultury kolonii hiszpańskich i biblioteką podręczną. Muzeum odlewów gipsowych (Museo do reproducciones artisticas) wszystkich arcydzieł sztuki zarówno starożytnej, jak i współczesnej. Biblioteka Narodowa (założona 1711 przez Filipa V), przeszło 1000 uOO tom. (1886 weszły do niej zbiory rękopisów księcia de Osuną), około 2 000 inkunabułów i 800 wydań Don Quijota. Czytelnia na 320 osób. Biblioteka królewska (100 000 książek i 3 000 rękopisów). Wiele szkół prywatnych, zwłaszcza protestanckich. Uniwersytet (1498 założony w Alcala de Henares, 1836 przeniesiony do M-tu; wydziały filozoficzny, prawny, fizyczno-matematyczny, lekarski i farmaceutyczny, przeszło 5 000 studentów , biblioteka 206 134 dzieła i 5 470 rękopisów); wyższa szkoła architektoniczna (od 1835), budowy statków wodnych, rolnicza (1884 zreorganizowana), weterynaryjna, wyższa dyplomatyczna (od 1856), konserwatoryum muzyczne, seminaryum nauczycielskie, wyższa akademia wojskowa, szkoła dla głuchoniemych. Instytucye naukowe: król. Akademia historyczna (od 1738), Akad fizyko-matematyczna i przyrodnicza; Akad. nauk moralnych i politycznych, medyko-chirurgiczna, lekarska, geograficzno statystyczna, obserwa-toryuni i zakład meteorologiczny. Każda z tych instytucyi posiada nadto własne biblioteki. Czasopism wychodzi przeszło 300 (w tern 42 codzienne pisma polityczne). Z nich najważniejsze: „Imparcial“ i „Liberal“ (demokratyczue), „Epoca“ (konserwat.), „Corespodencia de Es-pafia“ (urzędowe). Drukarni 100, księgarni 49. Zakładów dobroczynnych mnóstwo. Szpitali 8 (największy de la Princesa, 1 francuski i 1 niemiecki). Teatrów 13, najważniejsze: Teatro real, opera (głównie włoska) z widownią na 2 400 osób, r. 1850 wzniesiony; Teatro Espańol (z 1806) dla dramatu, Teatro de la Comedia. Plaza de Toros, arena walki byków, monumentalny budynek, r. 1873 — 74 wzniesiony w stylu maurytańskim z widownią na 14 000 osób. Zapasy kogutów (combattes de yal!os) odbywają się co środa i niedziela w różnych miejscach. Do gier biskijskich w piłkę (juegos de pelota) służą t. zw. frontones. Zabawy ludowe są częste. Od r. 1859 wodociąg, doprowadzający do miasta wodę aż ze stoków Peńalary, z odległości 70 km.; 9 kolejek elektrycznych miejskich ułatwia komunikacyę pomiędzy środkiem miasta i przedmieściami. Przemysł i handel rozmiarami swemi są, stosunkowo do innych stolic europejskich, nieznaczne. Fabryki (królewskie) papierosów i cygar, wyroby ze złota i srebra, kobierce, papier, porcelana i skóry. M. jest nadto wielkim składem towarów dla handlu wewnętrznego całej Hiszpanii: wino,

kawa, produkty wiejskie, towary kolonialne, przedmioty zbytku (z Paryża). Handlowi służą prócz Banku hiszpańskiego i inn. drobniejszych, filie paryskiego Crédit Lyonnais i londyńskiego Union Bank of Spain a. England. Życie w M-ie droższe, niż w innych stolicach Europy. Okolice M-tu nie są powabne. W pobliżu leży kilka zamków letnich królewskich: Casa del Campo z pięknym parkiem; El Pardo z lasem dębowym i ze zwierzyńcem oraz pałacem łowieckim r. 1543 przez Karola V zbudowanym i przyozdobionym pięknemi freskami; Villa viciosa, gdzie r. 1759 zmarł Ferdynand VI w napadzie szaleństwa; Aranjuez nad Tagiem przez Filipa II wzniesiony i Escorial z grobowcami królew-skiemi, zbudowany przez tegoż Filipa II r. 1547 na pamiątkę zwycięstwa pod St, Quentin. Letniskiem podmiejskiem dla obywateli M-tu jest zwykle m-ko Pozuela o 8 km. od M. w lesie sosnowym położone. — Dzieje. W w. X na miejscu obecnego zamku królewskiego wznosiła się warownia maurytańska, Majorit, przeciw reconquistadorom kaśtylskim wymierzona. R. 1083 Alfons VI zdobył Majoritę i meczet maurytań-ski zamienił na kościół de la Virgen de la Almu-dena. R. 1329 Ferdynand IV zebrał w M-cie, już kastylskim, pierwsze Kortezy. R. 1329 Jan

1    przyznał władzę nad M-em Leonowi V ormiańskiemu, jednak po śmierci M. powrócił do Kastylii. W okresie niepokojów podczas niepeł-noletności Henryka III dwór przeniósł się do Segovii. R. 1520 za Karola V M. trzymał stronę przeciwników centralizmu państwowego. R. 1524 bawił w M. Karol V po chorobie, gdyż dookoła miasta rosły rozległe lasy, uważane za zdrowe. R. 1525 — 1526 więziony tu był Franciszek I francuski. M. liczył wówczas 3 000 m-ców. Filip II obrał M. za rezydencyą królów hiszpańskich, r. 1560 ogłosił go „ńnica corte“, od tej chwili M. staje się widownią wszystkich prawie ważniejszych chwil Hiszpanii. W w. XVII M. był ogniskiem, gdzie kwitła kultura hiszpańska: tutaj spędził najlepsze lata swoje Cervantes i napisał Don Quijota; tutaj tworzyli malarz Velasquez i poeci Lope de Vega i P. Calderon de la Barca. W w. XVIII rządzili w M-cie Bourboni i zbudowali zamek królewski. Karol III był wielkim dobrodziejem miasta. Podczas wojny o następstwo tronu hiszpańskiego M. sprzyjał Francuzom, a powstaniem

2    maja r. 1808 dał hasło do ruchawki powszechnej. W wojnie Karlistów ze zwolennikami Krystyny (1812) M. bronił sprawy królewskiej. R. 1834 M. trzyma stronę królowej; r. 1835 opiera się rewolucyi wojskowej. R. 1842 uniemożliwia uprowadzenie nieletniej królowej Izabelli; r. 1843 oświadcza się za Esparterem. Por.: de Los Rios A. „Historia de la villa y corte de M.“

Madrygał (z włos. madrigale) 1) rodzaj poezyi lirycznej, której wdzięk polega na melodyjnej formie i kunsztownem rymowaniu.

Rodzaj pokrewny sonetowi, M. składa się z kilku strof trzy-i-czterowierszowych, powstał we Włoszech, potem przeniesiony był do Hiszpanii i Francyi. Z powodu zbyt zawiłej formy nie nadaje się M. do wyrażania głębszych uczuć. Por. Strümpck „Das französische M. vom XVI bis

2) w

critica ad scriptores graecos et latinos“ (Kopenhaga 1871 — 84, 3 t.). Z dzieł gramatycznych: „Latinsk Sproglaere til Skolebrug“ (tamże 1841), „Graesk Ordtöiningolaere“ (tamże 1846).

ad z.

Madyan (po hebr. Midyan) protoplasta arabskiego szczepu Madyanitów. Według I Mojż. 25.2 był synem Abrahama i Ketury, a potomkowie jego byli nieraz w stosunkach z Izraelem. Tak gdy Mojżesz ucieka przed Faraonem egipskim na półwysep Synajski, znajduje schronienie u Jetry, kapłana madyańskiego, i żeni się z jego córką Cyporą. Podczas pobytu jednakże w pustyni przychodzi do wojny pomiędzy Izraelitami a Madyanitami, w której ginie pięciu królów madyańskich. Najgroźniejszymi byli Madya-nici dla Izraelitów w epoce Sędziów, aż Gedeon zupełną im zadaje porażkę. Od tego czasu zanikają oni prawie z historyi i są wpominani co najwyżej jako spokojni kupcy, prowadzący swoje karawany (por. np. Jezajasz 60, 6). Miejscem ich zamieszkiwania była prawdopodobnie północno-zachodnia strona Arabii Szczęśliwej, i rzeczywiście wspomina Ptolomeusz miejscowość Modyanę na wybrzeżu wschodniem morza Czerwonego i położoną na północo-wschód od niej miejscowość Madyanę. Geografowie arabscy znowu wzmiankują o ruinach Madyanu, znajdujących się o 5 dni podróży ku południu-wscłmdowi od Aili nad morzem Czerwonem.—

zum XX Jahrh“ (1873). — muzyce. Taką nazwę nosi dwu-

częściowa forma kompozycyi muzycznej z repryzami, niegdyś bardzo popularna, pokrewna formie dawnej ballady i ronda. Jak najnowsze badania wykazały, M. z czasów wczesnego Odrodzenia we Florencyi był jednogłosowy (równie jak ballady, canzony i ronda), a wykonywany z towarzyszeniem instrumentów. Najdawniejszym, ze znanych w historyi, madrygalistów, był włoch Piotr Caselli (przed 1300), przyjaciel Dantego. W w. XIV wsławili się w tym rodzaju muzyki: Giovani da Cascia,

Por.: jeszcze Burtou ,,The Land of Midian re-

visited“ 1879; Haupt ,,M. a. Sinai“ (w ZDMG

Dr s. p.

1909, str. 506 — 530).

Madziuńskie starostwo niegrodowe w woj. i pow. Wileńskim. R. 1766 wedle spisów podskarbińskich zaliczały się do niego wsie: Madziuny, Mazule i Sedaniszki, W tymże czasie posiadał je Mich. Massalski, het. w. lit., następnie było w dzierżeniu Kaz. Zabłockiego, który z niego opłacał kwarty złp. 300 gr. 24, a hyberny złp. 162.

Madżarowie, ob. Węgry.

Maecenas G. Cilnius, ob. Cilnius Cajus Maecenas.

A. Pol.

Jacopo di Bologna, Francesco Landino i kilku innych. Najbujniejszy jednak rozkwit M-u, już jako utworu świeckiego (wpierw bowiem stosowano go prawie wyłącznie w muzyce religijnej) przypada na początek w. XVI. W tym wieku największą zyskali sławę jako madrygaliści: Willaert, Verdelot, Arcadelt, van Rore, a głównie przesławny Łukasz Marenzio, przez jakiś czas kapelmistrz Zygmunta III w Warszawie, Orlandus Lassus i Morley. M-ły w tym wieku były tworzone najczęściej na 5 głosów a capella, do słów świeckich; niekiedy jednak dodawano im towarzyszenie instrumentalne. M. był pierwotnie utrzymywany w prostym stylu | recytatywnym, później w kunsztownym polifonicznym. W końcu w. XVI i XVII, formę M-łu stosowano też w muzyce instrumentalnej.

adz.

Madura, m-to w prezydenturze Madraskiej, na brzegu Koromandelskim, nad rz. Waiga, pod 9°55’ szer. półn. i 78°10’ dług. wsch. od Gr., 90 000 rn-ców. Stara pagoda, ruiny starożytnego pałacu królewskiego i świątynia na wyspie w odległości 3 km. od miasta.

Maelen Filip Marya van der, kartograf belgijski (* 23 grudn. 1795 w Brukselli — f 29 maja 1869 tamże), początkowo kupiec kolonialny, r. 1825 poświęcił się kartografii i w dwa lata później ogłosił pierwszą pracę w tej dziedzinie „Atlas universel“ (400 map, Bruk-sella 1827), a w 1. 1829 — 1830 wydał „Atlas de l’Europe“ (ze 165 mapami). Zasłynął założeniem pierwszego niemal w Europie zakładu kartograficznego „Etablissement géographique de Bruxelles“ (1830), który wydał mnóstwo atlasów, map oddzielnych i globusów, zwłaszcza dotyczących Belgii. Z prac M-na zasługują na uwagę: „Carte de la Belgique“ (Bruksella 1833, 43 map; wyd. 1837 — 1853 map 25); „Dictionnaires géographiques des provinces de

Madurowicz Maurycy (* w Kołomyi 1831 — f w Krakowie 1885) lekarz wykształcony w Wiedniu, gdzie też lat kilka był asystentem klinicznym prof. K. Brauna. W r. 1862 został profesorem położnictwa w Krakowie i do śmierci stanowisko to zajmował. — Początkowo pisywał po niemiecku, od roku zaś 1863 także i po polsku, przeważnie w „Przeglądzie lek.“—Prace M-a wylicza Kośmiński w „Słów.

lek. polskich“ (296).

Dr J. P.

Madvig Jan Mikołaj, filolog i mąż stanu duński (* 1804—f 1886); 1826 docent uniwersytetu w Kopenhadze, 1829 profesor języka i literatury łacińskiej, 1848 inspektor szkół.

Wybrany 1848 do parlamentu duńskiego, był 1848—1851 ministrem oświaty, rozwijał i później żywą działalność polityczną. Pisał wiele po łacinie o pisarzach rzymskich, zwłaszcza o Cyceronie, najważniejsze prace: „Adversaria la Belgique“ (1831 — 1838); „Atlas hypso-

métrique de la Belgique“ (Bruksella 1851 —

skowy, często bez rymu, bez asonansu, nawet bez rytmu—wyraźny wpływ teoryi „instrumen-tacyi poetyckiej“ Rimbauda i R. Ghila. Niektóre z nich podłożył następnie pod muzykę Chausson.—W r. 1889 też zjawia się dziwaczna nowela „Onirologie“ („Rev. générale“; mowa tu o telepatyi, o zbyteczności „dziecinnych wynalazków telegrafu i telefonu“ i t, d.). Rozgłos dał M-owi dramat „Księżniczka Malena“ (1889, przekł. polski K. Sterlinga 1900), wydrukowany własnoręcznie (poeta sam kręcił koło od prasy) w 25 egz.; utwór wywołał ocenę entuzya-styczną Oktawiusza Mirbeau. R. 1890 przyniósł dwa niewielkie a potężne w swojej grozie mistycznej i symboliczuem ujęciu Losu dramaty: „Ślepców“ (tłom. poi, Z. Bytkowskiego, 1903) i „Gościa nieproszonego“ (“L’Intruse“,tł. poi. Bytkowskiego, 1902), z których drugi odegrany został w „Théâtre d’art“ w czerwcu r. 1891 na wieczorze na rzecz Verlaine’a i Gau-guin’a, pierwszy zaś — tamże, w 4 miesiące później. Do tejże grupy dramatów Przeczucia i Śmierci należy w r. 1891 „Siedem Królewien“ (tł. poi. Miriama 1894). Prócz artykułu w kwestyach estetyczno-literackich (bezimiennie w tyg. brukselskim „L’Art Moderne“: „Confession de poète“), wydał M. w tym czasie pracowicie wykonany a świadczący o głębokiem przejęciu się mistycyzmem przekład z flamandzkiego dzieła Ruysbroecka (ob.) „L’Oroe-ment des Noces Spirituelles“, opatrzony przedmową, która przez czas jakiś napawała sfery katolickie Belgii i Prancyi nadzieją znalezienia w M. przepowiedzianego przez Barbey d’Aurevilly opatrznościowego Męża Wiary. Nadzieje te się nie ziściły. W r. 1892 zjawia się jeden z najpiękniejszych dramatów M. — „Pelléas et Mélisande“ (tł. polsk. Miriama 1894; odegrany r. 1893 w Paryżu i wzięty przez Kladyusza Debussy za temat do prześlicznej jego muzyki). Mimo tragiczności, nie fatum nieuniknionej śmierci króluje, tylko Moc czynnej Miłości. Z wydanych w r. 1894 3 niewielkich sztuk „dla teatru lalek“ — „Wnętrze“ (tłóm. polsk. Z. Sarneckiego 1901) oraz „Śmierć Tintagilles’a“ (tł. polskie 1905) należą do rzędu dramatów pełnych lęku tajemniczego, trzecia — „Alladine et Palomides“ — ma w sobie więcej pierwiastku miłości, łagodzącej ponurą beznadziejność skazańców. W listopadzie r. 1894 odegrano w paryskim „Théâtre de l’Oeuvre“ przekład M-a dramatu Jana Forda „Tis pity she’s a whore“ wydany w r. 1895 p. n. „Annabella“ pozbawiona większej wartości; w r. 1895 ukazał się przekład kilku fragmentów z dzieł No-walisa,—którego obok Emersona i Ruysbroecka M. czcią otacza. „Aglawena i Selizetta“ (1896, tł. polskie 1903)—cudna tragedya dusz cichych, jasnych, czystych a nieszczęśliwych. Za wyraz filozofii M. z tej epoki jego twórczości uważać należy książkę „Le Trésor des Humbles“ („Skarb

1861, 10 map.).

F. Chw.

Maerlant Jakób van, wybitny poeta niderlandzki w. XIII (* 1235 — f pom. 1291 a 1300), początkowo zakrystyan w Maerlant (obecnie część miasta Brielle na w. Oostvoorne); następnie mieszkał w Damme pod Brügge, gdzie był podobno pisarzem miejskim. Jego dzieła młodociane są powieściami rycerskiemi, tłumaczonemi z łaciny i fraucuskiego: ,Alexanders geesten“ (pom. 1257 a 1260); ^Historie van den Grale“ (1261); ,,Merlijns Boeck“

(1261); ,,Roman van Torec“; „Historie van Troyen“ (1264). W czasach późniejszych zalecał M. tylko wątki historycznie wiarogodne, biblijne, duchowne i świeckie oraz naukowe tematy. Do dzieł z tego okresu twórczości M-a należą: „Heimelicheit der heimelicheden“ (podług pseudo - arystotelesowskich „Secreta Se-cretorum“); „Der naturen bloeme“ (podług dzieła łacińskiego „De natura rerum“ Tomasza de Cantimpré); „Rijmbybel“ (przekład „Scholastyk“ Piotra Comestora); „St. Franci-scus Leven“, „Spiegel historiael“ (ok. 1283).

Nadto wiele utworów wierszem (wyd. przez Verwijsa, Groninga 1880). M. założył szkołę poetycką, jej członkowie nazywali go „Vater aller dietscher Dichter“. Bibl. Serrure „J. v.

M. en zyne werken“ (wyd. 2-e, Gandawa 1867);

adz.

J. te Winkel ,,Maerlants werken als Spiegel der XIII eeuw“ (wyd. 2-e, tamże 1892).

Maes Mikołaj, malarz, ob. Maas.

Maeterlinck Maury cy, znakomity spółcze-sny dramaturg franc, z pochodzenia Belgijczyk (* w Gandawie d. 29 sierp. 1862). Syn rejenta, wychowywał się w środowisku trzeźwego mieszczaństwa. Kształcił się w kolegium jezuickiem św. Barbary, razem z Kar. Lerberghe’iem i Grz. Le Roy, którzy również jako wybitni przedstawiciele Młodej Belgii zasłynęli. Już w r. 1883 w pisemku „Jeune Belgique“ drukował M. (Mater) poemacik „Les Jones“ („Sitowie“).

rzecz

W r. 1886 ukończył wydział prawny w Gandawie (zbliżył się z Emil. Verhaerenem) i został wpisany w poczet adwokatów. Na drodze tej, obranej pod naciskiem rodziny M. długo nie wytrwał: bronił od czasu do czasu ubogich w jęz. flamandzkim, ale zyskowniejsze sprawy przegrywał, R. 1889 zawód prawn. porzucił. Za czasów adwokatury 7 miesięcy spędził w Paryżu i tu się zapoznał z Villiers de 1’Isle Adamem (o którym mawiał, że „zawdzięcza mu wszystko co zrobił“), Mallarmé, Catulle Men-dès’em, Saint Pol-Roux i inn., i tu, w pisemku „La Pléiade“, w r. 1887 wystąpił z bajką „Le Massacre des Innocents“ i pierwszym zbiorkiem poezyi „Serres chaudes“, wydanych w r. 1889 osobno. W poezyach tych, pełnych bladych, gorączkowych wizyi, nieraz chorobliwie sztucznych, lecz zawsze pięknych pod względem muzykalnym, upatrują w zarodku całą istotę twórczości M-a; forma niezwykła: wiersz 8-zgło- pokornych“, tłóm. W. Daleckiej 1903), gdzie

M. Ab.

adz.

adz.

mówi M. o niezgłębionych przez rozum a jednak odczuwanych prawdach, które ani starzeć się ani umierać nie mogą. Są tu cenne dla zrozumienia twórczości M-a uwagi o istocie sztuki dramatycznej. Po 8-letniej przerwie, r. 1897 ukazał się zbiorek poezyi „Douze chansons“, które w przeciwstawieniu do „Cieplarń“ odznaczają się prostotą, szczerością i tkliwością (w drugiem łącznem z „Serres chaudes“ wydaniu r. 1900 liczba tych małych arcydzieł nastrojowych wzrosła do 15). R. 1898 ogłoszona „La Sagesse et la Destinée“ (po poi. 1903), tak samo charakterystyczna dla nowego okresu twórczości M-a, jak „Skarb“ dlapoprzedniego. Obie te rozprawy etyczne, jak i wydany w r. 1902 „Le Temple Enseveli“ („Zagrzebana Świątynia“ tł. poi. 1904), wskazują na dążność większąM-a od abstrakcyi ku życiu. Przenika je wszystkie optymizm, ale gdy w „Śkar-bie“ przemawia mistyk i prorok, w „Mądrości“ stoik, to w Świątyńf“ niemal moralista - praktyk. Radość życia tryska w dramacie r. 1899: „Ariane et Barbé Bleu“ (przekład polski w „Życiu“ krakows.) oraz w wyd. w przekładzie niemieckim (1900) „Siostrach Beatryx “ (tł. polskie Jana Kasprowicza 1907), scenicznie i barwnie napisanej „Monnie Vannie“ (1902, tł. poi. Sarneckiego 1902 i R. C. —1903), w promiennej, w obronie miłości stworzonej „Joy-zelli“ (1903, tł. poi. A. Langego 1904).—Prócz wymienionych utworów napisał M. w latach ostatnich: „Cud św. Antoniego“ (po niemiecku 1903)—rzecz dziwaczną, a nawet słabą, „Niebieski ptak“ (po ros. 1908, tł. pol. J. Cieśliń-skiego 1910)—bajkę uscenizowaną, barwną ale-goryę rozlicznie przez krytyką pojmowaną! dramat biblijny „Marya Magdalena“ (1908), który, //jak dotąd, bodaj tylko w Lipsku oprawy teatralnej się doczekał—ze względów cenzuralnych, a nadto jeszcze parę dzieł poważnych, znacznie różniących się od dotychczasowych. Zamiast metafizyki zjawia się filozofia przyrody, zamiast intuicyi — „trzeźwe“ spostrzeganie nie pozbawione idealizmu: „Życie pszczół“ (1901) oraz „Umysłowość kwiatów“ (1907). Inne nieco piętno mają szkice filozoficzne, etyczne i przyrodnicze „Le Double Jardin“ (1904) — zagadnienia najrozmaitsze od bardzo poważnych do obojętnych a może nawet i błahych. Książkę tę zamyka art. „Gałęzie oliwne“, a w nim nowe wyznanie wiary: „Stanowisko nasze względem Tajemnicy uległo zmianie. Nie jest to już lęk, tylko śmiałość. To nie klękanie niewolnika przed panem lub Stwórcą, to równy patrzy w oczy równemu, posiadamy bowiem w sobie równoważnik najgłębszych i największych tajemnic“. M. poślubił znaną artystkę dramatyczną Leblanc, która się wsławiła odtwarzaniem głównych postaci z jego utworów. O M. pisano wiele jak: Archer „Study a. Stage“ (1899); Brisson: „La Comedie littéraire“ (1895); „Crawford „Studies in Foreign literaturę“ (1899); Doumic „Les Jeunes“ (1896); Van Dyk

Wielka Eue. Powsz. Ilustr, Ser. I. Tom XLV. Zesz. 355b.

„M. M.“ (1897); Remy de Gourmont „Le Livre des Masques“ (1896); Hovey „Etüde“; Bauuier „La Poesie nouvelle“ (1903); Van Bever „M. M.“ (1904); Van Bever et Leautaud „Poètes d’aujourd’hui“ (1900); Brisson „Portraits intimes“ (1897); Courtney „The Development of M. M.“ (1904); Gilbert „En marge de quelques pages“; Huret „Enquete sur l’Évolution lith.“ (1891); Jacobs „M.“ (1902, tł. pol. 1908); Lazare „Figures contemporaines“ (1895); Lemaître „Im-presions de théâtre VIII“ (1895); Leneveu „Ibsen et M.“ (1902); Harry „M. M.“ (1909); Meyer-Benfey „Moderne Religion, Schleiermacher, M.“ (1902); Miessner „M-s Werke“ (1904); Poppenberg „M.“ (1903); Recolin „L’Anarchie littéraire“ (1898); Reggio „Au seuil de leur âme“ (1905); Schryver „M.“ (1900); Schuré ,,Précurseurs et Révoltés“ (1904); Souza „La poésie populaire et le lyrysme sentimental“ (1899); Steiger „Das Werden des neuen Drama“ II (1898); Nordau „Entartung“; Symons „The Symbolist movement in Literaturę“ (1900); Thompson „Freuch Portraits“ (1900); Walkley „Frames of Mind“ (1899) i in. — Po polsku wspaniała praca Miriama, który głosił kult M. w „Świecie“ Sarneckiego (1888 — 94); rozprawa ta poprzedza „Wybór dzieł dramatycznych M.“ (1894) zawierający przekłady Miriama „Pe-leasa i Melizandy“, „Siedmiu Królewien“, „Gościa nieproszonego“ i „Ślepców“. — Inne przekłady dramatów M. wskazane powyżej. Liryki jego tłómaczyli: Miriam, Lange, Rychłow-ski i in. Wpływ jego widoczny na niektórych utworach; Staffa, Stan. Brzozowskiego, Tetmajera, Leszczyńskiego, Micińskiego itp. — W jęz. rossyjskim istnieją liczne przekłady wszystkich prawie dzieł M., literatura krytyczna również obfita (główne prace: Minskij, Rozanow, Briu-sow, Łunaczarskij, Wengierowa, Bierdiajew, Smirnow, Balmont i t. d.).

Mafeking, m-to w Afryce południowej, 1190 na półn. od Kapstown, ludność całej pro-wincyi Beczuanii wynosi (1907) 132 000 krajowców i 1100 białych. Oddalone o 352 km. od Kimberley, nad rz. Molopo czyli Hygap, prawym dopływem rz. Orańskiej.

Maffei Jan Piotr, uczony Jezuita (* 1536 —f 1603), kształcił się w Bergamo i Rzymie, r. 1563 profesor krasomówstwa w Genui, a r. n, sekretarz rzeczypospolitej, r. 1565 wstąpił do zakonu Jezuitów. Napisał: ,,Libri III de Vita et moribus S. Ignatii Loyolae“ (Wenecya 1585), „Historiarum Indicarum libri XVI“ (Florencya 1588; najlepsze wydanie—Kolonia 1593), ,,An-nali del pontificato di Gregorio XIII“, uzupełnione i wydane przez C. Cocquelines’a (Rzym 1743, 2 t.). Dzieła zbiorowe, Bergamo 1747, 2 t.

Maffei Sc y pi on, poeta włoski (* 1675 w Weronie—f 1755 tamże). Pracował nad podniesieniem teatru włoskiego i wydał zbiór lepszych sztuk dramatycznych włoskich z dwóch wieków

i uprawą bawełny. M. była dawniej głównem siedliskiem handlu niewolnikami.    *dz‘

Mafra, m-sto w Portugalii (prowincya Estremadura), na suchej płaszczyźnie górskiej, z kopalniami marmuru. Nad miastem wznosi się olbrzymi pałac klasztorny, zbudowany przez króla Jana V w 1. 1717 — 31J w pałacu biblioteka złożona z 30 000 tom.    adz-

Magadino, gmina szwajcarska w kantonie Tessin, na wyższym brzegu jez. Lago Maggiore (107 m. n. p. m.), prawie na cyplu tworzącego deltę błotną ramienia Ticino, stacya linii Bellinzona-Luino, punkt zborny turystów udających się na Gotthard i zwiedzających tę część Alpów. Miejscowość bardzo niezdrowa

E. Chw.

adz.

(febra).

Magadoxo, M o g a d i x o, M a g d o s z u, m-to na wsch. brzeg. Afryki (2°2’10 szer. płn., 43° 4’35” dług. wsch.), nieznaczny port w bezpłodnej krainie. Ludność (ok. 6 000) składa się z murzynów, potomków niewolników, oraz nielicznych Somalów, Arabów i Hindusów. Dwie główne dzielnice Hamarhuin i Szingani, pomiędzy któremi twierdza, wzniesiona r. 1878. Obecnie prawie martwe, M. założone w w. X, było ożywioną stacyą handlową Arabów, zwłaszcza w w. XIII i XIV; liczyło wówczas ok. 100 meczetów, z których obecnie tylko ruiny pozostały. Portugalczycy zawładnęli M-em w r. 1510 a stracili je w końcu w. XVII. Sułtan Zanzibaru umieścił tu ochronę wojskową, ka-di’ego i biuro celne w początkach w XIX. W r. 1889 sułtan ustąpił zarząd M. Anglikom na lat pięć, ci zaś oddali go Włochom. W r. nast. sułtan przedłużył termin do lat 50, a Włochy zawiadomiły niebawem państwa, iż objęły w zarząd M. wraz z innemi portami na brzegu Benadirskim. W r. 1892 koncesya została ustanowiona na lat 25 pod warunkiem wypłacania sułtanowi 160 000 rupii rocznie.

Magalhaes Ferdynand, ob. Magellan.

Magalhaes Domingo Jose Gonçalves, brazylijski mąż stanu, filozof i poeta (* 1811 w Riode Janeiro—-j- 1882 w Rzymie), pracował w poselstwie brazylijskiem w Paryżu, był profesorem filozofii w Rio de J., posłem w Turynie, Wiedniu, Waszyngtonie i Rzymie. Dzięki poezyom „Suspiros poeticos e Suadades“ (Paryż 1836) wysunął się na czoło narodowych poetów brazylijskich; największej sławy dosięgnął po wydaniu poematu ,,A confederaçao dos Ta-moyos“ (Rio de J. 1857), w którym opiewa walkę Indyan o niepodległość. Z dramatów najważniejsze: „Antionio José“ (Rio de J. 1839) i „Olgiato“ (Rio de J. 1841). Jego „Factos do espirito humano“ są pierwszem brazylijskiem dziełem filozoficznem. Dzieła zbiorowe: „Obras complétas“ (Paryż 1864—5, 8 t.).

Magalhaes Lima Sebastyan, polityk portugalski (* 1851), wódz partyi republikańskiej, założyciel dziennika republikańskiego

adz.

adz.

poprzedzających (,,Tragedie italiane, ossie scel-ta di dodiei tragedie per uso della scena, pre-messa una Istoria del teatro e difesa di esso“ Werona 1723 — 25, 3 t.). Sam napisał tragedyę „Merope“ (wystaw. 1713, druk. 1714 w Wene-cyi i Modenie). Zajmował się historyą miasta rodzinnego: „Verona illustrata“ (Werona 1731 — 32, 4 t.). Poświęcał się zagadnieniom teologicznym, a także przyrodniczym. Dzieła zbiorowe w 21 t. w Wenecyi 1790, wybór jego „Opu-sculi letterari“ wydał B. Gamba (Wenecya 1829).

Maffei Andrzej, poeta włoski (* 1798 -f 1885). Przybył r. 1803 do Monachium, gdzie się zapoznał z językiem i literaturą niemiecką.

Po powrocie do Włoch, zabrał się do tłumaczenia utworów literatury niemieckiej, mianowicie zaś dramatów Schillera, niektórych liryk tegoż, a także wielu utworów Goethe’go. Tłumaczył także z angielskiego (Miltona „Raj utracony“, Moore’a, Byrona, Szekspira). Przekłady zbiorowe — Florencya 1858 — 60, 3 t. Ogłosił poezye oryginalne: „Arte, Affetti, Fantasie“

(Florencya 1864), ,,Liriche varie“ (Medyolan, w zbiorze Hoepli).

Maffia stowarzyszenie tajne na Sycylii, jak Camorra w Neapolu. M. powstała prawdopodobnie z „Compagnie d’armi“; rząd ok. r. 1800 a zwłaszcza po r. 1815 popierał M. jako czarną se-cinę neapolitańską. Garibaldi rozwiązał „Compagnie d’armi“ (1860), ale M. pozostało tajnern stowarzyszeniem, którego lud się bardziej obawia niż sądów. Członkowie jej Maffiosi (sami nazywają siebie Griovani d'onore, a jako narzędzia wyroków Malandrini, źli chłopcy), są zobowiązani do poszukiwania zadośćuczynienia za wszelką obrazę i do nieskładania wyjaśnień przed sądem; przed przyjęciem do stowarzyszenia składają próbę hartu ducha, odwagi i umiejętności w walce na noże. Rabunków i morderstw unikają, wykonywają je zaś wyłącznie jako karę za zdrady; bronią prześladowanych przez policyę i sądy, popierają i biorą sami udział w przemytnictwie, organizują strajki, a przedewszystkiem pragną utrwalić władzę swoją.

Wielu właścicieli ziemskich było zmuszonych do oddania się pod opiekę M-i dla własnego bezpieczeństwa i przyjmowania na służbę Maffio-sów jako dozorców, ogrodników i t. d. Rozkazy kierowników są ściśle spełniane. Żadne próby ze strony państwa (zwłaszcza za gabinetu Nicote-ry r. 1876), nie zdołały zniszczyć ani ograniczyć władzy M-i. -Bibl.: Franchetti i Sonnino „La Sicilia nel 1876“ (Florencya 1877, 2 t.).

Umilta „Camorra et M.“ (Newchatel 1878);

Alongi „La M.“ (Turyn 1886), Le Faure „La M.“ (Paryż 1892).

Mafia, w-pa przy wsch. wybrzeżu Afryki, na przeciw delty Rufidżi, otoczona rafami ko-ralowemi, 50 km. dł. i ok. 12 km. sz. Ludność ze szczepu Suaheli zajmuje się rybołówstwem „Seculo“, autor wielu pism partyjnych.

adz.

adz.

adz

adz.

nym

osiągnęły wysoki szczebel rozwoju, są Stany Zjednoczone. Ilość M-nów wielkich jest tam znaczna, nie ograniczają się one na tern lub owem mieście, jakkolwiek wielkość miasta sprawia wybitne różnice w zakresie interesu. Jako największy M. wielki uchodzi w Stanach Zjednoczonych sklep Wanemakeraw Filadelfii z 3 800 pracownikami. Również Chicago (Marschal a. Field z obrotem rocz. 15 mil. dolarów) i Nowy York (A. T. Steward z 13 mil. doi. rocznego obrotu, Ridley z 9 mil, doi. rocz. obr.) posiadają zakłady rozległe, przyczem prowadzą nie tylko handel detaliczny, ale sprowadzają także towary na cudzy rachunek. W Niemczech do dawniejszych przedsiębiorstw tego rodzaju należą: niemieckie stowarzyszenie oficerskie, dom handlowy dla urzędników niemieckich i bazar cesarski w Berlinie. „Magasin des Deutschen Offizier Vereins“ założony w r. 1884 jest raczej instytucyą kooperacyjną, niż przedsiębiorstwem handlowem. Obrót roczny 5 mil. marek. Sprzedaż odbywa się tylko dla członków. „Das Waarenhaus für deutsche Beamte“, czynny od r. 1889, jest T-stwem akcyjnem i prowadzi na wielką skalę handel detaliczny ubraniami, przedmiotami mody, artykułami spożywczemi i przedmiotami użytku domowego. W ostatnich czasach

Magaud Dominik Antoni, malarz francuski (* 1817 w Marsylii), kształcił się u Leona Cogniet w Paryżu; r. 1841 debiutował w Salonie paryskim obrazem Okolice Marsylii. Poświęcił się malarstwu historycznemu, alegorycznemu i religijnemu. Uzyskał nagrody na wystawach w Rouen, Amiens, Nîmes, Dijon i Alençon za obrazy: Epizod z rzezi niewiniątek (1842), Chrześcijanie w więzieniu (1844), Chrystus złożony u stóp krzyża (1845), Dwie siostry mleczne (1857), Obłąkanie Karola VI (1858), Dante prowadzony przez Wirgiliusza (1859). Równocześnie ozdabiał niektóre kościoły i instytucye freskami. R. 1859 dyrektor Szkoły Szt. P. w Marsylii, poczem malował niemniej pilnie, wystawiając w Paryżu następujące obrazy: Rolnictwo, Muzyka, Kazanie św. Bernarda do Krzyżowców w Vé-zelay, Skromność, Portret Piusa IX, Wojna, Dyógenes-cynik, Prawda i w. in.

Magazyny karabinowe, ob. Oręż.

Magazyny wielkie (Grands magasins) istniejące po wielkich miastach zakłady sprzedaży detalicznej, mające duże zapasy towaru, ofiarujące nabywcy bogaty wybór i rozporządzające gotowemi artykułami, z których wiele gdzieindziej wyrabia się jedynie na zamówienie. Są one zjawiskiem nawskróś nowoczesnem, nieodzownem następstwem wielkich miast i zogniskowania stosunków w przemyśle i handlu; i w rozwoju odgrywają wielką rolę, usuwając niepotrzebnych pośredników między wytwórcą a spożywcą. Zakres takich M-nów wielkich bywa różnorodny, nawet łączą one czasami sprzedaż z produkcyą. W Europie ojczyzną M-nów wielkich jest Francya, gdzie rozwój ich sięga czasów Ludwika Filipa. Zwiedzającemu przedstawiają się one jako ogromne halle, naładowane różnemi towarami, nawet dziełami sztuki, książkami i wiktuałami, dla klijente-li zaprowadzone są tam nieraz bufety i czytelnie. Na czele M-nów wielkich we Francyi stoją przedsiębiorstwa ,,Bon Marché“, „Louvre“ i „Priu-temps“. Pierwsze zdobyło rozgłos za kierownictwa Boucicault’a i tworzyło początkowo T-stwo komaudytowe; dzisiaj przekształcone na przedsiębiorstwo z piętnem nieco spólniczem, z obrotem rocznym 180 mil. fr. Liczba ofieyalistów dochodzi do 5 000 osób. „Louvre“, od r. 1890 T-stwo akc., prowadzące oprócz M-nów jeszcze dwa hotele (Hôtel Louvre i Hôtel Terminus), z obrotem rocznym 135 mil. fr., zostało ostatnio zachwiane w swojej pomyślności. „Printemps“ jest T-stwem koman-dytowo-akc. Juliusza Jalusot i S-ki, prowadzą-cem oprócz ubiorów i towarów mody jeszcze rafi-nerye cukru, z obrotem rocznym 60 mil. fr. Nadto „Samaritaine“ i in. pomniejsze. Wszystkie one starają się przy pomocy reklam i ogłoszeń dostarczać publiczności zawsze coś nowego, urządzają czasowe wyprzedaże i specyalue wystawy artykułów sezonowych, usiłują podniecić gorliwość subjektów przez zapewnienie im tantyemy od dokonanych sprzedaży, stosują szeroko system premiów, rozporządzają własną policyą we-wuętrzuą, całym sztabem tłumaczów itd., a na-dewszystko celowo stwarzają mody (ob. Mody), zabezpieczając w ten sposób towarom swoim z góry przygotowanym, wyprzedaż. Z M-ów wielkich prowincyonalnych zasługują we Francyi na uwagę dwa przedsiębiorstwa w Lyonie: „Les deux passages“ i „Grand Bazar“ (ubrania, obicia, meble, w drugim nawet artykuły użytku domowego). Wielka Brytania posiada również znaczną ilość wielkich M-nów, zwłaszcza w Londynie. Przodują tu atoli urzędnicze i wojskowe stowarzyszenia spożywcze, które pomimo to należy uważać raczej jako T-stwa akcyjne niż kooperatywy. Przewyższają one M. paryskie różnostronnością: za ich pośrednictwem możua tu pożywić się, ubrać, dokonać wyprawy, zabawić się, leczyć się a nawet grzebać zmarłych. Obok nich są jeszcze w Anglii M-ny wielkie, nawskróś przedsiębiorstwa prywatne akcyjne. Najwybitniejszym z nich jest M. Whiteley’a z 5 000 ofieyalistów i 55 mil. fr. obrotu rocznego. Ze spółek urzędniczych zasługują na uwagę: „Civil Service Supply Association“, założone r. 1866, 1 500 ofieyalistów, 3ya mil. rubli kapitału zakładowego i 18 mil. rb, obrotu rocznego; „Anny a. Navy Coopérative So.“, T-stwo akcyjne, którego właścicielami są rzeczywiści i wysłużeni oficerowie oraz członkowie ich rodzin, z obrotem rocznym 26V₂ nail. rb.; „Junior Army and Navy Stores“, założone r. 1879 z obrotem rocznym 6 mil. rb., „New Civil Service“ z obr. rocznym l.l/₂ mil. rb. i „Army a. Navy Auxiliary“ z obr. rocz-5¹/₂ mil. rb. Trzecim krajem, gdzie M.

zbycie, mogą sprzedawać towar o wiele taniej, niż w sklepach drobnych. Nadto zalecają się: stalemi cenami, dobrocią towarów, jednakowem obejściem z publicznością, bezpłatną dostawą towarów kupionych do domu, przyjęciem towaru z powrotem, w razie niepodobania się go, wreszcie wystawami sezonowemi i dorocznemi nowości. Dzięki tym zaletom Mny wielkie rujnują sklepikarza i rzemieślnika. Por.: Mataja W., „Wielkie magazyny i drobny handel“ (War-1900); „Zola E., „Au bonheur des dames“ (Paryż 1883). D’Avenel „Le Mécanisme de la vie moderne“ (t. 1), Sombart „Kapitalismus in Deutschland“ i tegoż „D. moderne Kapitalismus“.

ma-

namnożyło się wiele M-nów wielkich w Berlinie: Wertheim (40 mil. marek obrotu rocznego), Tieck, Kaufhaus fur West-Berlin, a nadto ma tu rezydencyę May u. Ehrlich z Plagwitzu. We Włoszech pierwsze miejsce zajmują M-ny kooperatyw: „Unione militare“ w Rzymie z filiami w Spezia, Turynie, Medyolanie, Neapolu itd., założony w r. 1890, oraz „Unione cooperative“ w Medyolanie, z prywatnych zaś —przedsiębiorstwo „Fratelli Bocconi“, które posiada M ny wspaniale urządzone w Rzymie, Turynie, Medyolanie i Neapolu. W Belgii M-ny wielkie paryskie znalazły liczne naśladownictwo (Grands Magazins de la Bourse, Au bon marché, Grande maison de Blanc, wszystkie w Brukselli). W Danii: „Magasin du Nord“ firmy Wessel et Vett (towary łokciowe, bielizna, dywany, materyały meblowe i in.) w Kopenhadze. W Moskwie „Mur a. Merilise“, urządzony na wzór magazynów angielskich. A zatem M. są różnego typu: już to prywatne (akcyjne), już też kooperacyjno - koleżeńskie. Acz M. ogniskują się głównie po wielkich miastach, działalność swoją rozszerzyły jednak daleko poza te granice, korzystając z obniżonej taryfy przewozowej przesyłek małych i jeduając sobie najszersze koła publiczności za pomocą sprzedaży na raty i na kredyt. Operacye swe rozszerzają w sposób najrozmaitszy: kiedy M. domu handlowego Potin’a powiększa ilość korespondentów swoich na pro-wincyi, M. kolonialny Liptona (z kapitałem 63 mil. rb.) rozrzucił po Anglii całej 300 swoich filii. Wielki znów M. tytuniowy firmy angielskiej Sal-mon a. Glückstein posiada 140 magazynów; inny wielki magazyn księgarski francuski otwiera swe liczne filie po różnych dzielnicach Paryża i po miastach prowincyonalnych. Ten sposób rozszerzenia operacyi handlowych praktykuje się zwłaszcza w handlu wielkomagazyno-wym mięsem, Chlebem, produktami mlecznemi itd. Natomiast wielkie M-ny galanteryjne rozszerzają swe operacye handlowe za pomocą katalogów, próbek i cenników, i tą drogą zjedny-wują odbiorców za granicami nietylko miasta, lecz i kraju (Louvre nie liczy kosztów przesyłki, jeśli obstalunek przewyższa 25 fr.). Ale M-ny wielkie nie tylko się specyalizują w sprzedaży detalicznej, lecz i przystępują niekiedy do całkowania, do łączenia sprzedaży z wytwórczością, handlu detalicznego z hurtowym np. Potin ( wiktualista ) łączy z handlem detalicznym hurtowy, i wytwarzanie niektórych przedmiotów któremi handluje. Znaczenie społeczne M-nów olbrzymie: są one dźwignią postępu w dziedzinie handlowo - przemysłowej. Aczkolwiek mają znaczne wydatki, nieznane handlom przeciętnym,—na reklamę, urządzenie wewnętrzne, dostawę towarów odbiorcom, kontrolę itd.—jednak nabywając towary z pierwszych rąk, korzystając z taniego kredytu, oszczędzając na administracyi, szybko zbywając towar i umiejętnie rozkładając zyski na wielkim

szawa

E. Chw.

Magdala (hebr. Migdal = wieża) miejscowość w Galilei nad jeziorem Tyberyadzkiem, miejsce pochodzenia Maryi Magdaleny; dzisiejsze El Medżdel.

Magdala, twierdza górska (amba) w Abissynii pod 1F22’ dł. wsch., 260 km. na płd.-wsch. od Gondaru, zbudowana na odosobnionej grupie bazaltowej, składającej się z płaskowzgórzy półksiężycowatych, poprzedzielanych dolinami; 2 760 m. npm. a 1000 m. ponad doliną Ba-szilo, dopływu Błękitnego Nilu; posiada koszary wojskowe, arsenał, więzienie, cysterny i studnie, wielkie magazyny żywności. W r. 1868 podczas wojny Anglików z królem Abissynii Teodorosem M. została zdobyta i zniszczona przez sir Roberta Napiera, kt. otrzymał od tego zwycięstwa przydomek „of M.“; dumny Teodoros odebrał sobie życie, Anglicy jednak nie mogli się długo utrzymać w górzystym, niedostępnym kraju, wkrótce M. znów przeszła do władców abissyńskich, którzy odbudowali ją

na nowo.    • •

Magdalena ŚW., Ob. Marya Magdalena.

Magdalena, główna rzeka Kolumbii, w Amer. Płdn. wypływa w górach Las Papas z laguny del Buey pod 2°5’ szer. płn., 12 kilometrów od swego dopływu Cńuca, oddzielonego od M. przez Kordyliery Quindiu, po którego dwu stronach płyną obie rzeki równolegle na płn. Aż do Nei-vy (437 m. nad poz. m.) tworzy M. wodospady i wiry, stąd jednak na przestrzeni 350 km. wdół nadaje się do żeglugi parowców. Nad Honda (5°ir szer. płn., 200 m. nad poz. m.) przerywają żeglugę znowu katarakty na przestrzeni 150 km. Dalej aż do uścia (1000 km.) jest M. żeglowną. Do Honda przyjmuje M. tylko krótkie dopływy, ponieważ dolina jej posiada łą szerokość; za Honda wpływają do M. znaczne dopływy, jak Carare, Sagamoso i Cezar ze wschodu, Quali, Nare i Câuca z zachodu. Pod 7°50’ szer. płn. dzieli się M. na dwie połączone kanałami odnogi, które później spływają razem, pomiędzy lewem z tych ramion i rz. Cauca znajduje się błotnista wyspa Mompos. Od 11° szer. dzieli się M. na mnóstwo odnóg i tworzy deltę szerokości 18 — 20 km, oraz wyspę los Gomez, pokrytą odwiecznemi lasami tak samo

jak brzegi M-y. M. ma długości 1570 km., powierzchnia wód wynosi 303 900 km. km.

ma doskonały port. Mieszkańcy (5 000) mówią przeważnie po francusku i zajmują się

ad/,.

Magdaleński okres. Jaskinia Madeleine w dolinie rz. Vezère (dep. Dordogne) dostarczyła tak licznych a znamiennych szczątków kultury paleolitycznej, iż G. Mortillet jej nazwę rozciągnął do całego okresu, ostatniego z pośród okresów paleolitycznych. Narzędzia i wyroby jej odnajdują się w płd. wschodniej części Francyi, w Pyrenejacli i Francyi, w Europie środkowej. Okres ten przypada na czasy zaniku ostatniej epoki lodowcowej. Zwłaszcza liczne są wyroby z kości (zwykle renifera), niekiedy mamuta, rysunki i rzeźby. Ukazują się pewne ślady garncarstwa. Jaskinie Ojcow-

Magdalena, departament w Kolumbii, ciąg- polowaniem na foki, połowem stokfiszów i kranie się od m. Karaibskiego i dolnego biegu rz. bów, poczęści rolnictwem oraz hodowlą bydła. . ■. M-y ku wschodowi aż do granic Wenezueli, wraz z terytoryami: Goajira, Nevada i Monti-lones zajmuje przestrzeń 69 800 km. kw. (bez nich—62 000 km. kw.). Część wschodnia i po-łudn. jest nizinowa, poczęści błotnista; na płn. wznoszą się góry Sierra Nevada de Santa Marta,

5 100 m. wys., na granicy wschodniej— Sierra de Perija; również górzysty jest półwysep Goajira na płn. wsch. Klimat w górach zdrowy, w nizinach panują febry. Większa część departamentu, zwłaszcza w dolinie rz. M-y i na płdn. zboczu Sierra Nevady, pokryta lasami dzie-wiczemi (koszenille, drzewo waniliowe, drzewa

L. K.

Magdeburg (dawny Devin, łac. Magde-burgum, w dok. źródł. Magadaburch) stolica pruskiej prowincyi Saskiej, forteca pierwszego rzędu (13 fortów i cytadela na wyspie), węzeł 9 linii kolejowych (dworzec centralny i 6 dworców innych), łączących miasto bezpośrednio z wielu oguiskaini życia niemieckiego nad Łabą (Elbą), która tu rozgałęzia się na 3 ramiona. M. składa się ze Starego Miasta oraz z przedmieści: Sudenburga na płd zachodzie, Buckau na płd.-wschodzie i Nowego Miasta na północy. Część miasta leży na wyspach (Kleiner Werder, Grosser Werder, der Stadtmarsch). Na brzegu prawym starego ramienia Łaby leży Friedrichstadt. Pomiędzy Starem Miastem, a Małym Werderem idzie most żelazny, pomiędzy Małym Werderem a Wielkim oraz Wielkim a Friedrichstadtem kamienne.

farbiarskie, bogactwo roślin lekarskich). Fauna skie należą do tego okresu, dosyć uboga, chociaż w górach zdarzają się jeszcze: jaguar, puma, niedźwiedź, tapir, dziki, małpy; wielka obfitość ptaków, węży, żółwi, jaszczurek, owadów. Z bogactw mineralnych: złoto, srebro i inne metale. Ludność wynosiła w r. 1870—137 318, w r. 1880 -167 000 głów.

Główne zajęcie mieszkańców rolnictwo i hodowla bydła, oraz wyrób kapeluszy, chustek, cygar i t. d.; handel drzewem, tytoniem, skórami, sassaparillą i balsamem tolu. Stolicą M-y jest Santa Marta (ob.).

Latem komunikacya codzienna parowcowa po Elbie aż do Hamburga. Tramwaje. Po zniesieniu starych obwarowań (1866) M. szybko wzrasta: r. 1871 84 000 m-ców, r. 1905 zaś 240 633 (katolików ok. 12 000). Główną arteryą ruchu jest stara ul. Szeroka z domami o wysokich szczytach oraz nowa Cesarska, ciągnąca się 2 kim. Placów kilka: kościelny, Stary i Nowy Targi i kilka inn. Parków kilka: dwa miejskie: na płd.— „d. rothe Horn“ i na płn.—wspaniały Herrenkrug na prawym brzegu Elby; nadto Fürstenwall na brz. lewym i Fryderyka Wilhelma. Z pomiędzy świątyń (16 ewaugielickich, 1 katolicki i 1 synagoga) na uwagę zasługują; katedra gotycka pod wezw. św. Maurycego i Katarzyny (wzniesiona w 1. 1208 — 1363 na miejscu spalonego klasztoru benedyktyńskiego, odnowiona w w. XIX) z grobowcami Ottona W., małżonki jego Judyty i arcbpa Ernesta Saskiego (z bronzu). Kościół romański N. M. Panny—najstarszy, z w. XI, kościół św. Sebastyana i in. Wymienić należy: ratusz z r. 1691 (bogata biblioteka miejska) oraz gmachy nowe: teatr, giełda, pałac rządu, poczta, gmach urzędu podatkowego i piękny dworzec centralny. Pomniki: Ottona I na koniu (z w. XIII), Wilhelma I, Bismarka, Base-

Magdalenki, tak od imienia św. Maryi Magdaleny zowią się zakony lub zgromadzenia, mające na celu poprawę jawnogrzesznic. W Kościele katolickim było kilka takich zakonów, z których jeden, niewiadomo przez kogo założony w w. XIII w Niemczech był wielce rozszerzony i miał nadane sobie od pap. Grzegorza IX i Inocentego IV liczne przywileje. Początkowo przyjmowano do niego tylko kobiety upadłe, później i inne; używał szat białych, od których M. nosiły nazwę pań białych. Inne zgromadzenie M. było założone r. 1618 we Francyi, ze zmianą charakteru pierwotnego, gdyż nad wstępującemi pokutnicami miały zwykle opiekę zakonnice iuuych reguł. Tegoż rodzaju M. dzieliły się na trzy stopnie odpowiednio do swej poprawy; M. stopnia pierwszego były albo wypuszczane na świat, albo składały śluby klasztorne. Tego rodzaju klasztory były w Paryżu, Bordeaux i Rouen. Nadto M. istniały: w Rzymie, założony przez Leona X, w Sewilli, założony r. 1550, i w inn. miejscach. — W Warszawie istnieją M. przy ulicy Żytniej, założone ok. r. 1860, staraniem kilku dam i ks. Lasockiego.

Magdaleny św. Jaskinia, ob. Adelsberg.

Magdaleny wyspy (Magdalenę Islands), grupa wysp w zatoce św. Wawrzyńca, należąca do prow. kanadyjskiej Quebec, między 45°20’ ~ 45°50’ szer. płn. i 61°35’ — 62° dł. zach. od Gr.; 220 km. kw., składa się z 11-u, dawniej dobrze zalesionych, teraz przeważnie gołych wysp, z których największa Ainherst

dowa i poległych w r. 1870. Miastem rządzi rada z 24 osób z burmistrzem obieralnym na czele. Zakłady naukowe: seminaryum pedagogiczne, 3 gimnazya, progimnazyum, wyższa szkoła realna, szkoły przemysłowe, mechaniczna, budownicza i akuszeryjna. Muzeum z galeryą

Mage Eugeniusz (* 1837—futonął przy rozbiciu korwety Gorgone pod Brestem 1869), oficer marynarki francuskiej. W 1. 1860 — 1868 odbył parę podróży do Senegambii i w porze-cze Nigru. Napisał „Relation d’un voyage au Soudan occid.“ (1967) i „Voyage dans le Sou-

L. K

Magelhaens Joao Hyacynt, fizyk portugalski (* 1722 w Lizbonie — f 1790 w Is-lington pod Londynem), potomek słynnego żeglarza (ob. Magellan), r. 1723 wstąpił do zakonu Augustyanów, gorliwie oddawał się fizyce, r. 1764 przeniósł się do Anglii i przyjął protestantyzm. Kilka ważnych doświadczeń i ulepszeń narzędzi fizycznych zjednały mu r. 1774 wstęp do T-wa Królewskiego w Londynie, został nadto korespondentem akad. w Paryżu, Petersburgu i Madrycie. Prócz rozpraw w „Journal de physique“ (1778 — 83) i przekładu ang. mineralogii Cronstädta, ogłosił w jęz. fr.: „Description des octans et sex-tans anglais“ (1775); „Collection de différents traités sur les instruments“ (1780, po ang. 1785) i in.

Magellan Ferdynand (de M a g a 1 h â e s F nâo), sławny żeglarz portugalski (* ok. 1480 w Sabrosie f 27 kwiet. 1521 na w Mactan, jednej z Filipinów). Młode lata spędził na dworze portugalskim, tu zwrócił na siebie uwagę vice-króla Indyi d’Almeidy i z nim r. 1505 udał się do Indyi Wschodnich. Za zarządu Al-buquerque’a uśmierzał powstanie na Malakce (1510), ale z powodu przyjaźni z konkwistadorem Serrano poróżnił się z Albuquerquem i wrócił do kraju. Podczas wojny Portugalii z Ma-rokkiem, M. walczył w armii, ale ranny, podał się do dymisyi, i z przyjaciółmi swemi, Ruy Faleiro i Krzysztofem de Haro, study ująć sztukę żeglarską, przekonał się, że można dotrzeć do w. Moluckich, opływając Amerykę południową. Rząd portugalski, za wpływem Albuquerque’a, odmówił M-wi należytej emerytury, i M., żalony, z Faleirem i de Haro przenosi się do Hiszpanii, r. 1517 zamieszkuje w Sewilli, żeni się z córką wpływowego dygnitarza zarządzającego sprawami Indyi zachodnich, zbliża się do dworu hiszpańskiego i podejmuje się dotrzeć do w. Moluckich drogą na zachód. W Vallado-lidzie (1518) zawarł układ z rządem hiszpańskim: otrzymał pięć statków, zapewnienie miestnictwa i udziału w zyskach z krajów, które odkryje. D. 20 wrześn. r. 1519 wypłynął M. z 5 statkami i z załogą 239 ludzi (astronom R. Faleiro wymówił się od udziału, natomiast znalazł M. pomocnika we Włochu, Antonim Pi-gafetta, historyku tej najnieszczęśliwszej i największej wyprawy morskiej). Przez w. Kanaryjskie udał się do Rio de Janeiro, a stamtąd wzdłuż brzegów. D. 10 styczn. r. 1520 dopłynął do uścia La Platy i rozpoczął poszukiwania przejścia ku O. Spokojnemu, zachodząc do każdej zatoki, D. 31 marca r. 1520 dotarł do za-

obrazów, szpital, instytut ortopedyczno-chirur- dan occid.“ (1868). giczny i przytułek dla sierot. Wielkie rzeźnie miejskie. Z pism najważniejsze: „Magdeburgi-sche Ztng.“ Przemysł bardzo rozwinięty: cukrownictwo (największy targ cukru w Niemczech), wyrób czekolady, cykoryi, dystylarnie, browary, fabryki machin, odlewnie, fabryki ty-tuniu, drukarnie, wyrób rękawiczek, warsztaty statków rzecznych. Handel hurtowy cukrem, zbożem, drzewem i węglem kamiennym. Ogrodnictwo i sadownictwo. —D z i ej e. O M-u wspomina się pod r. 805 za Karola I jako o grodzie niemieckim, dawniej była tu osada słowiańska.

Większego znaczenia nabrał M. za Ottona I W.

e r-

roz-

na-

(936—973), który tu wzniósł r. 937 klasztor benedyktyński pod wezw. św. Maurycego. Od r. 968 jest stolicą arcybiskupstwa ku krzewieniu chrześciaństwa śród Słowian. —Rozrósł się dzięki swemu położeniu, które sprzyjało rozwojowi handlu. R. 1008 zniszczył miasto Bolesław Chrobry. Arcybiskupi magdeburscy, będący jednocześnie prymasami Niemiec, słynęli ze swych walk ze Słowianami, których niemiłosiernie ciemiężyli (zwłaszcza arcbkp. Norbert 1 126 — 1134.

M. oddziaływał na Słowian i w inny sposób.

Miejskie prawo magdeburskie przyjęło się w wielu krajach słowiańskich, zwłaszcza u nas.

R. 1 524 przystąpił M. do Reformacyi. Od paźdz. r. 1550 do sierpnia r. 1551 M. był oblegany przez wojska Maurycego Saskiego, jako miasto należące do unii szmalkaldzkiej, został zdobyty i zrabowany. W czasie wojny trzydziestoletniej M. r. 1629 bezskutecznie oblegany przez Wallensteina. Uległ dopiero 20 maja r. 1630 wojskom Tilly’ego, który wyrżnął m-ców i spalił miasto. R. 1648 po śmierci ostatniego administratora Augusta, arcybiskupstwo M-skie zostało sekularyzowane i oddane elektorom brandenburskim. Podczas wojny prusko-francuskiej r. 1806 marsz. Ney dwukrotnie uderzał bezskutecznie na M. i dopiero w końcu listopada t. r. zmusił m-to do kapitulacyi. R. 1813 M. zajęty przez Francuzów; oblegali go Prusacy, a następnie wojska rossyjskie. R. 1814 M. był ponownie oblegany przez Francuzów. — Por.: Wolter „Gesch. d. Stadt. M.“ (1890); Kaweran „M. ein deutsches Städtebild“ (1891); Volkholz, „Die Zerstörung M-g im Lichte d. neuesten Forschung“

(1892); Wittich (1892).

„Dietrich v. Falkenberg“

E. Chw.

Magdeburgie, prawo magdeburskie, ob.

Miasta w Polsce.

Magdeburskie centurye, ob. Centurye magdeburskie.

Magdeburskie półkule, ob.Pneumatycz-n a machina.

toki St. Juliana, gdzie mimo niechęci i buntów zimował. Utracił tu jeden okręt. D. 21 paźdz. stanął u wejścia do przejazdu, którego tak długo poszukiwano. Z trwogą zapuścił się w cieśninę, noszącą dziś jego nazwę: ponure skały, pokryte śniegiem i mgłą odstraszały. Tu statek „Antonio“ zdradziecko ruszył z powrotem do domu. Nareszcie d. 27 listop. powitano z radością przestrzenie O. Wielkiego, który M. nazwał „Spokojnym“, i dopiero po długiem błądzeniu, dotarł d. 6 marca do w. Maryańskich (które nazwał Złodziejskiemi), a po dniach 9-u, do Filipinów (które nazwał wyspami S-go Łazarza), gdzie krajowcy na w. Zebu podejmowali wyczerpanych żeglarzy, a władca przyjął chrzest i zaprzysiągł wierność Karolowi hiszpańskiemu.

km. kw. i 13 144 m-ców (w 1905). Ma granicy wsch. ciągną się Andy, w których wulkan Chał-ten dosięga 2170 m., a Stokes 1950 m. Na Ziemi Króla Wilhelma Mount Burney ma 1768 m. wysokości, na Ziemi Ponsolby Mount Ladril-lero 1 665 m., na Ziemi Ognistej Monte Sar-miento 2070 m., a Monte Darwin 2 100 m. Lodowce w części płd. dochodzą aż do morza, klimat jednak w stosunku do położenia łagodny, co wykazuje świat roślinny i zwierzęcy. Obfite lasy składają się nie tylko z drzew iglastych, lecz na nizinach z wiecznie zielonych buków. M-cy zajmują się przeważnie wyrębem drzewa i chowem owiec; uprawą kartofli, jęczmienia, warzyw, owoców strączkowych, paszy dla bydła; dość znaczne myśliwstwo i rybołówstwo.

adz

Magellańska cieśnina, nazwana tak od imienia odkrywcy (1520) rozdziela ląd południowoamerykański i archipelag Ziemi Ognistej a łączy Ocean Atlantycki z Wielkim. Jej kraniec wschodni pomiędzy przylądkami de las Virge-nes i Dungeness na płn. a Catherina Point i przylądkiem Espiritu Santo na płd. leży pod 52°28’ szer. płd. i ma 22 km. szerokości; zachodni, nieco węższy, znajduje się pomiędzy przylądkiem Pillar na płd. a wyspami Narborough na płn. pod 52°36’ szer. płd.; w środku jednak opisuje cieśnina łuk, dochodzący przy przylądku Froward do 53°54 szer. płd.; do tego też punktu odróżnić można cechy obydwu Oceanów. Długość cieśniny wynosi 600 km., jej szerokość od 4 do 33 km. Wsch. część cieśniny składa się z jeziorowatych kotlin, połączonych małemi cieśninami i graniczy na wsch, z Ziemią Ognistą i wyspą Dawson, na zach. z kontynentalnym półwyspem Brunswick. Na zach. brzegu długiej, na płd. zwróconej części cieśniny Broad Reach i Famine Reach leży chilijska miejscowość Punta Arenas. Od przylądka Froward idzie wązka w tern miejscu cieśnina w kierunku płn.-zachodnim pomiędzy wyspami Brunswick i Cordobą, Ziemią Króla Wilhelma i archipelagiem Adelaidy z jednej strony a w. Clarence, Santa Inès i Désolation z drugiej ku Oceanowi Spokojnemu. W obydwu częściach brzegi są całkowicie różne. Część wschodnia ma z obu stron kraj płaski, pokryty stepami, zachodnia ujęta jest w strome brzegi, pokryte gęstemi lasami; prąd w części zach. znacznie silniejszy i mniej równy, niż w części wschodniej, żegluga przy przeważającym wietrze zachód, utrudniona, ale brzegi obfitują w wygodne porty, których w części wsch. jest niewiele. Cieśnina ma ważne znaczenie komunika-

Lecz na małej wysepce Mactan, znalazł M. Wywóz drzewa i ryb. śmierć w potyczce z krajowcami. Wtedy i Ze-buańczycy podnieśli oręż i prócz Serrano dowodzącego zamordowali 23 marynarzy. Hiszpanie spalili statek „Conception“, nie chcąc go oddać i na dwóch pozostałych, pod kierunkiem Lo-peza de Carvalo i Gonzalo Vaz d’Espinoza, wyruszyli przez Mindanao do Borneo. Na Molukkach Portugalczycy zaaresztowali okręt „Trinidad“. „Vit-toria“ d. 18 grud. r. 1551 pod dowództwem Sebastiana del Cano ratowała się ucieczką; przez Buru, Timor dotarła do Afryki w pobliżu uścia rz. Rybiej, stąd do Wysp Zielonego Przylądka, a d. 6 wrześ. 1522 wpłynęła w uście Guadal-kwiwiru, mając tylko 15 Europejczyków załogi i 3 Azyatów, ale obładowana towarami korzeń-nemi wartości 100000 dukatów, które pokryły wszelkie koszta wyprawy. Król nagrodził załogę pensyami i szlachectwem. Opis podróży przez Ant. Pigafettę sporządzony wydał Amo-retti: „Primo viaggio intorno all globo“ (Medyo-lan 1800). Opis innego uczestnika, Maks. z Siedmiogrodu, ukazał się p. n. „Maximilianus Transylvanus de Moluccis insulis“ (Rzym 1523).

Por.: Guillemard „The Life of F. M. a. the first Circumnavigation of the Globe 1480 — 1521“

(Londyn 1890); Günter S. „Zeitalter d. grossen

Entdeckungen“ (1902).

E. Chw.

Magellana archipelag na płn. od w. Maryańskich pomiędzy 20 — 32° szer. płn. a 130—

156° dług. wsch. od Gr., wielkości 110 km. kw.,

100 m-ców na wyspie Peel z grupy Bonińskich.

adz.

Archipelag dzieli się na trzy grupy: wschodnią z wyspami Weeks, Folger, Tuck i Ganges, środkową z w. Awogaszima, King William (Bayounaise), Volcano, Smith, Ponafidin, San Francisko, Lofs Wife (Rica d’Oro), Bonin, Rosario, Eufrozyna, Lindsay i in., nakoniec zachodnią z w. Borodino, Biszoprok i Rasa.

Magellana, terytoryum w Chile, zajmuje ląd cyjne. W w. XVI korzystano z niej, jako z je-stały na płd. od 47° szer. płd. oraz wyspy dynej drogi z Oceanu Atlantyckiego do Spo-Wellington, archipelag Mądre de Dios, Hanno- kojuego, po odkryciu jednak drogi wygodniej-ver, archip. Królowej Adelaidy, ziemię Króla szej około przylądka Hoorn omijano ją; dopiero Wilhelma, ziemię Ponsolby, Désolation, Santa w w. XIX z wprowadzeniem parowców jeżdżą Inès, Clarence, Hofte, Navarin i in., jakoteż po niej znowu. Brzegi należą od r. 1881 do zachodnią część bierni Ognistej, ogółem 195 000 Chile,

Dr J. P.

adz.

Magelona, bohaterka powieści rycerskiej, głośnej swego czasu i niezmiernie wziętej a rozpowszechnionej. Córka króla neapolitań-skiego, została uprowadzona przez Piotra pro-wansalskiego. Przypadek rozłącza kochanków,

M. na wyspie w pobliżu wybrzeża Prowancyi zakłada szpital. Piotr, wyrwawszy się z niewoli, znajduje schronienie w szpitalu, tu kochankowie poznają się i pobierają. Bernard de Treviers r. 1180 pierwszy opracował ten wątek w postaci poezyi; r. 1457 ukazała się cała powieść, a stamtąd zaczerpnęli wątku do utworów inni pisarze. Opracowanira ,,Wundersame Liebesgeschichte der schönen M. u. des Grafen Peter aus Provence“ (u P. Le-brechta „Volksmärchen“ Bad. 1797, t. II).

Magendie Franciszek (* w Bordeaux d.

6    paźdz. 1783 — f w Gannois pod Paryżem

7    paźdz. 1855), lekarz, fizyolog znakomity. Do nauk zawodowych przykładał się w Paryżu; już w r. 1801 został prosektorem prof. Boyera (ob.), a w r. 1803 rozpoczął wykładać anatomię, i równocześnie pracował w klinikach paryskich. W r. 1808 po obronieniu rozprawy „Sur les usages du voil du palais et la fracture des côtes“ osiągnął dyplom doktorski, zostając zarazem prosektorem wydziału lek. w Paryżu-, na stanowisku tem wykładał anatomię i flzyologię.

Od r. 1818 poświęcił się wyłącznie fizyologii doświadczalnej, nie zaniedbując przytem wykonawstwa lekarskiego, które uprawiał z powodzeniem wielkiem. Od r. 1826 zajmował posadę lekarza (médecin adjoint) w szpitalu Salpêtrière.

W r. 1836 Collège de France powołało M-go na katedrę fizyologii i patologii ogólnej; równocześnie mianowano go członkiem Akademii umiejętności i Akad. lekarskiej; członkiem Tow. lek. wileńskiego był od r. 1816. — M. jest twórcą głównym kierunku doświadczalnego fizyologii nowoczesnej, on też pierwszy na drogę tę samą wprowadził patologię i farmakologię, a przez to stał się reformatorem tych nauk, wyzwalając je z pęt dociekań jałowych filozofii rozumującej i wskazując sposoby badania przyrodnicze, jedynie do celu wiodące.—Zasługi M-go oddane fizyologii są niezmierne; opracował najstaranniej nieomal wszystkie jej działy a bardziej przyczynił się do jej rozwoju i postępu, niż wszyscy poprzednicy jego razem wzięci, następcom zaś przekazał podwaliny uiewzruszone, na których śmiało mogą dalej budować. Również przyczynił się bardzo do postępu patologii ogólnej, farmakologii i toksykologii, ustalił w nich pojęcia nowe, stwierdzone doświadczeniami, którym sam wyłącznie przyznawał siłę przekonywającą. Pierwszy ustanowił różnicę między ropnicą a posocznicą (ob te wyr.) i wprowadził do nauki pojęcie nowocze-sue o przerzutach (ob.); nakoniec zajmował się gorliwie badaniem działania alkaloidów (ob.) i wiele z nich zalecił do użytku leczniczego.—Jako pisarz był płodny, a wszystkie prace jego odznaczają się ścisłością naukową, nadającą im wartość niepożytą, z pośród nich wymieniamy: „Précis élémentaire de physiologie“ (Paryż 1816, 2 t. i przekład włoski, niem., ang., wyd. późn. 1825, 1833 i 1836); „Recherches physiologiques et médicales sur les causes, les symptômes et le traitement de la gravelle“ (t-że 1818 i 1828; przekł. polski p. n. „O piasku i kamieniach urynowych“ przeł. L. Pleszkowski; Wilno 1828; wyd. 2-e Warszawa 1834) i „Formulaire pour l’emploi el la préparation de plusieurs nouveaux médicaments, tels que la noix vomique, la morphine, l’acide prus-sique etc,“ (Paryż 1821; wyd. 6-e t-że 1829). Wyliczenie wszystkich prac M-go znaleźć można w życiorysie jego napisanym przez Klaudyusza Bernarda (Paryż 1856). —Por. „Mem. de 1'Acad. de méd.“ XX 1856 i XXII 1858).

Magenta m-ko we Włoszech, w prow. Me-dyolańskiej, 6 km. na wschód od Ticino, nad rz. Naviglio Grande, na linii kol. Medyolan-Turyn, ok. 6 000 m-ców; wyrób jedwabiu, fabryka zapałek. Zbudowana w r. 1862 kaplica przypomina o bitwie pod M-ą pomiędzy Au-stryakami a połączonemi siłami Francuzów i Sardyńczyków, d. 4 czerw. r. 1859. Bitwa została wywołana marszem Francuzów po potyczce pod Montabello (20 maja) na północ, gdzie znajdowały się wojska Austryaków na lewym brzegu Po. W dzień wyznaczony przez Napoleona III na wzięcie lewego brzegu Te-synu, wystąpiło do walki 62 000 Austryaków i 48 000 Francuzów. Nad ranem d. 4 czerwca Francuzi przeszli mimo energicznej obrony Austryaków przez rz. Tesynę: cesarz pod Buf-falara, a Mac Mahoń bardziej na północ pod Turbigo. Napoleon, uderzając na Austryaków, nie mógł zająć dobrej pozycyi i znalazł się w dość ciężkiem położeniu, z którego by mógł skorzystać wódz Austryaków Guylay, gdyby skupił natychmiast swoje siły. Wysyłał jednak jedną dywizyę po drugiej w znacznych odstępach czasu, a tymczasem nadszedł Mac Mahoń z północy i Canrobert z zachodu, i Francuzi utrzymali się na placu boju. Około 8-ej wieczorem Austryacy cofnęli się, pozostawiając Francuzom całą Lombardyę. Francuzi stracili 4 535 osób w zabitych, rannych i zaginionych; Austryacy zaś 10 213. Mac Mahoń, który nadciągnął słysząc salwy dział, otrzymał laskę marszałkowską i tytuł księcia M-y. W r. 1895 postawiono mu w M. pomnik.

Maggi Bartłomiej (* w Bolonii w kwiet. 1516 — f 7 kw. [według in. 26 marca] 1552) chirurg włoski, profesor w Bolonii i chirurg przyboczny pap. Juliusza III; napisał znaną rozprawę o przymiocie (ob.) i wydaną dopiero po śmierci jego znakomitą książkę o ranach postrzałowych p. n. „De vulnerum sclopetorum et bombardarum globulis illatorum et de eorum symptomatum curatione tracratus“ (Bolonia 1552 w. 4-e; Zurich 1555 fol,; Wenecya 1566; Bo-

) fol.). — Por. „Biogr. Lex d.

Dr i. p.

adz.

adz.

A. Pol.

I,. K.

Magier Antoni, przyrodnik polski (* 1762 —f 1837 w Warszawie) prof. fizyki i astronomii w liceum warsz., r. 1803 — 28 we wła-snem obserwatoryum czynił systematycznie spostrzeżenia astron. i meteorologiczne. Wynalazł probierz do wódek, długi czas w Król. Polskiem

lonia 1595 w. 4-e, t-że « Diction, histor.“ (III, 5 hervorr. Aerzte“ (IV, 94).

Maggi Jan, malarz włoski (* 1566—f 1618), Wydał zbiór miedziorytów w 2 częściach, „In-signiores statnarum urbis Romae icônes i „Illu-strium urbis Romae aedificiorum et ruinarum monumenta“ (Bruksella 1611).

Maggia Valle, systemat dolin alpejskich w kantonie tessyńskim w Szwajcaryi, W najwyższej z tych dolin Val Lavizzara znajduje się na wysokości 2 240 m. nad poz. m. źródło rzeki Maggia, która przyjmując po drodze wody z dolin Peccia, Bavona, Campo i Onserno-ne, wpływa pod m. Locarno do Lago Maggiore. Cała dolina rz. Maggia posiada 22 km. długości. W Val di Peccia wyrabiają garnki i inne naczynia, wywożone do Włoch, w Val Onsernone — przedmioty plecione ze słomy, w Val Bosco — z drzewa. Valle M., obejmuje 22 gminy (największa Cevio — 520 m-ców) i zawiera ludność katolicką i mianowicie włoską w ilości 6 100 osób.

Maggini Giovanni (* 25 sierpnia 1580 w Botticini — f około 1640) słynny włoski fabrykant instrumentów smyczkowych, którego wyroby wysoko są cenione.

Maggiore, wyr. muz., dosłownie = większy; znaczy to samo co major lub dur to, jest akord, czy tonacya majorowa.    A. Poi.

Magia (ars magica). Nazwę tę u Rzymian i Greków otrzymała umiejętność różnych praktyk czarodziejskich (rzucania uroków, wróżenia i t. d.), które przedostały się ze Wschodu od Egipcyan i Persów, a poczęły się były w Babilonie starożytnym. Praktyki te wschodnie bardzo wcześnie znalazły dostęp do Rzymu, i to pomimo że przeciw nim wydawano nawet edykty, a stamtąd przeszły w puściźnie na Europę średniowieczną, w której zlały się niebawem w jedno z gusłami i praktykami zabo-bonnemi ludów ówczesnych. Wyróżniano wtedy M-ę wyższą, b i a ł ą, od niższej, czarnej: tamta odwoływała się do pomocy duchów dobrych (wyższych), ta zwykle wytykała sobie cele zbrodnicze i zwracała się do sił nieczystych. Nauka nowoczesna poczęła się poniekąd z tych praktyk: astrologia dała początek astronomii, alchemia—chemii i t. d. Paracelsus (ob.) który stoi na pograniczu pomiędzy M-ą a nauką późniejszą, zawierał znajomości ze znachorami, katami, cyganami, i in., ażeby od nich wydostać ich tajemnice, innemi słowy, zbierał „gusła“, ale oparł je na teoryi tak zwanych arcana (t. j. substancyi, które na podstawie właściwości swoich wywierają wpływ na u-strój) i twierdził że tylko doświadczenie może je wykryć, i w ten sposób utorował drogę metodzie, która musiała wydać umiejętność naukową. A nawet w torinie M-i naturalnej usiłowano w Wiekach średnich, wychodząc z założeń M-i, budować całe systemy filozoficzne.

Wiel. Eacykl. Powsz, Ilustr. Ser. I TXLV, Zesz. 356a.

Pomiędzy niemi poczesne miejsce zajmują wywody Korneliusza Agryppy, który właśnie z poglądów, właściwych M-ii, zbudował wcale wspaniały pogląd na całość przyrody. M. wtedy spełniała zadania nauki, prostaczej, naiwnej, ale nauki. Jej praktyki były stosowaniem zasad takiej nauki w celu oddziałania na siły przyrody. Ale w miarę tego jak pod działaniem wzrastającego doświadczenia przekształcała się ta umiejętność w naukę nowoczesną, nazwa M. traciła poważanie, aż w końcu doszło do tego, że M-ę naturalną zaczęto nazywać sztuczki kuglar-skie, magikiem zaś kuglarza. Zbyteczne nadmieniać, iż praktyki zarówno M-ii starożytnej jak i średniowieczńej zrodziły się z poglądów człowieka pierwotnego na przyrodę: umysł ludzki już na szczeblach najniższych pragnie zrozumieć działanie sił przyrody i usiłuje tę znajomość wyzyskać do celów praktycznych. Świat otaczający jest dla niego wielkim zbiorem wróżb, zwłaszcza każde zjawisko niecodzienne przykuwało jego uwagę (zaćmienia, komety i t. d.), i sprawa odgadnięcia tych wróżb była dla niego rzeczą pierwszorzędnej doniosłości praktycznej. Chodziło mu także o zapobieżenie nieszczęściom, leczenie chorób, zapewnienie powodzenia na wojnie, polowaniu i t. d. Zgodnie ze swojem pojmowaniem uciekał się do środków przeróżnych, pomiędzy któremi wiele wychodziło z zasad tak zwanej M-i i sympatycznej (opartej na tern, że każda rzecz krzewi wpływy odpowiednie do swoich właściwości: szpilka lub sól wywołują kłótnie, próg staje w poprzek przyjaźni, mięso zająca czyni dziecko tchórzli-wem, fazy wstępne księżyca przyczyniały się do pomnożenia czegoś i t. d.). Niewątpliwie wiedza magów (ob.) polegała w znacznej mierze na zgromadzeniu i usystematyzowaniu tych poglądów i środków. W takim znaczeniu pojęta M. jest pierwszą fazą w rozwoju pojmowania wszechświata (i wielu badaczy dzisiejszych: Erazer, Hartland szukają w niej początków nie-tylko nauki, ale i religii). Te praktyki pozostają i na wyższych szczeblach rozwoju, ale tracą dawne piętno nauki i przekształcają się w gusła, jak to zdarzyło się z M-ą średniowieczną.— Bibi. Ennemoser „Geschichte der M.“ (wyd. 2-e, Lipsk 1844); Maury „La M. et 1’astrolo-gie“ (wyd. 4-e Paryż 1877); Christian „Histoire de la M.“ (Paryż 1870); Lenormant „La M. chez les Chaldéens“ (Paryż 1874); Lehmann „Zauberei u. Aberglaube“ (cenna praca); co do pierwotnego znaczenia praktyk M-ii późniejszej L. Krzywicki „Pojęcie przyczynowości według filozofii pierwotnej“ (Wszechświat, 1900 J\° 45— 48).

używany. Ogłosił: „O używaniu barometrów,    „Geographia vêtus et nova“ (1616) — ciekawa

termometrów i in. narzędzi meteorologicznych“    dla nas jako mieszcząca opis Polski ówczesnej.

(1802, wyd. 2-e 1815); „Dostrzeżenia meteo-    Pisał także o cofaniu się punków równonocnych

rologiczne czynione w Warszawie od r. 1779    (1617) oraz układał tablice kwadratów (1592,

do końca r. 1812 przez Jowisza Bystrzy- \ 1610). ckiego, Karola Kortuna i Antoniego M-ra“ i Magister (wyraz łac. spokrewniony z gr. („Rocznik Warsz. T-wa Przyjaciół Nauk“, 1813), . piyaę—wielki, z łacin, magnus, magis ; stąd toż, za lata 1813 — 24 (tamże 1825); „Do-    niemiecki Meister, nasz mistrz), znaczył u Rzy-

strzeżenia meteorologiczne w Warszawie“    mian ogólnie: 1) przełożony, dozorca, przywód-

(„Pamiętnik Warsz.“ 1822 — 23); „Fizyka dla    ca; 2) nauczyciel publiczny młodzieży; 3) jeden

dzieci“ (1825); „Karta meteorologiczna stolicy    z kapłanów Salijskich; 4) sternik, zwłaszcza u

Król. Polskiego“ (1829) z objaśnieniem do tej-    poetów.—W szczegółowym zakresie, w znacze-

że, w jęz. poi. i franc.) nakoniec „Tabelę do    niu „urzędnika przełożonego“, M. był często

zamiany wszelkiej ilości spirytusu jakiejkol-    używany, jak tu długi owych, i to najważniej-

wiek próby na próbę dziesiętną według próbie-    szych urzędów i godności szereg wykazuje: I)

rza M-ra“.

wyraz urobiony z nazwy plemiennej magyar (=Węgier), czapka, ulubiona u nas w w. XVI a zapożyczona od Węgrów. Wymieniając najlepsze okazy, mówiono: „Koń Turek, chłop mazurek, czapka magierka, szabla węgierka “ (Rysiński). Prowadzono znaczny handel temi czapkami, całemi kopami sprowadzano je do Litwy, albo miękki a gruby materyał z którego je robiono (Vol. leg., 1650). Do ozdobniej szych dodawano pióro. M. rozpowszechniła się zwłaszcza za czasów Stefana Batorego. Ubiór kroju węgierskiego zwano magierszczyzną, zwłaszcza strojne żupany z materyi tureckich, dolmany i buty z guzami i frendzlami srebrnymi.

L. K.

MagierÓW. m-ko w pow. Rawskim, w Galicyi wsch., pod 50°5’ szer. pin. i 41°21’30” dł. wsch., stacya kolei jarosławsko - sokalskiej, składa się z kilku części i 4-ch przedmieść. Kościół katolicki (1595 erygowany, 1845 rowany) i kaplica, cerkiew grecko - katolicka św. Jerzego (1733) i druga św. Mikołaja (1697), szkółka dwuklasowa, kasa pożyczkowo - oszczędnościowa. M-ców ok. 3 000 (1900) wyznania przeważnie grecko-katolickiego. M. założony został r. 1591 przez Jana Magiera (stąd nazwa m-ka), h. Szeliga, dworzanina Zygmunta UI. R. 1595 Zygmunt III erekcyę potwierdził. R. 1657 d. 11 lipca Stefan Czarniecki pobił pod M-rem Jerzego Rakoczego ks. siedmiogrodzkiego. Por. Morawski Sz. „Aryanie Polscy“ (Lwów 1906). E. Chw.

Magini Jan Antoni, matematyk włoski i astronom (* 13 maja 1555 w Padwie — -j-11 lut. 1617 w Bolonii). Prof. astronomii w Bolonii, nie mógł się jednak rozstać z astronomią średniowieczną i prześladował Galileusza (ob.) w licznych pamfletach. Pozostawił pewną liczbę poważnych prac z astronomii, geografii i optyki. Opracował najdokładniejszą mapę Włoch (65 ark.l, wydaną nast. przez syna Fabiusza (1620), oraz tablice goniometryczne 7-eyfrowe wstaw, wstaw odwrotnych, stycznych i siecznych, wyrachowane w odstępie 1’; pozostawił efemerydy za czas 1582—1599. Z dzieł jego

Magister admissionum, za czasów późniejszych Magierka, także Madzia rk a, gamerka, cesarzy wysoki urzędnik nadworny, odpowiadający dzisiejszemu mistrzowi ceremonii, którego głównym obowiązkiem było wprowadzanie na dwór i przedstawianie cesarzowi na audyencyach osób poszczególnych i obcych poselstw; 2) M. aeris albo M. rationalis, urzędnik zawiadujący kasowością, rentmistrz, kasyer:

3) M. augustalis, najstarszy w kolegium kapłanów, zwanych Augustales (ob.); 4) M. bi-bendi, albo M., rex, dietator, dux, strategus convivii, arbiter bibendi, po grecku oo[ixooiapypz, ßaoiXsoc, przewodniczący biesiady hulaszczej, wybierany na tę godność kostkami, dający przepisy, jakie gatunki wina pić, jak wielkie i ile puharów wina wychylić należało; por. Christ. „De magisterio veterum in poculis“ (Lipsk 1745); 5) M. albo curator honorum, au-ctionis, który, z grona i na wniosek wierzycieli wybrany, kierował z przyzwoleniem pretora sprzedażą majątku dłużnika; 6) M. collegii au-mu- gurum, pierwszy i najstarszy w gronie augu-rów (ob.), który nad całem ich gronem dozorował; 7) M. cariae, przewodniczący kuryi (ob.), który prócz innych obowiązków dzielił także między jej członków pieniądze, wpłacane przez o-bywateli, ubiegających się o jaki urząd honorowy; 8) M. epistularum, zostający pod rozkazami prefekta gwardyi cesarskiej, spisywał rozkazy cesarskie i orędzia, przepisywane w razie potrzeby przez jego sekretarza; urząd ten odpowiadał dzisiejszej wysokiej godności sekretarza stanu. Notitia dignitatum imperii o-kreśla tak jego obowiązki: M. epistularum le-gationes civitatum, consultationes et preces tractaU 9) M. eąuitum, dowódzca konnicy, jeden z wyższych nadzwyczajnych urzędników rzymskich, do pomocy i zastępstwa dyktatora (ob.) przezeń samego zwykle z grona byłych konsulów albo pretorów mianowany, czasem także przez senat, a nader rzadko przez lud wybierany, dowodził w polu konnicą, słuchając bezwarunkowo rozkazów swego przełożonego, sprawiającego naczelne dowództwo nad legionami; oznaką jego szczególną była toga praetexta i krzesło kurulne, jako też 6 likto-rów, nieodstępnie mu towarzyszących; po raz

memo-

mu

S. Drz.

adz.

Red.

pierwszy sprawował, według tradycyi, urząd ten w r. 501 przed Chr. Spurius Cassius pod rozkazami dykt. Tytusa Larcyusza, a w r. 368 przed Chr. Gajus Licinius Çalvus jako pierwszy z rzymskich rodów plebejuszowskich; za panowania królów piastował tę godność praefectus celerum, a za cesarstwa praefectus praetorio\ razem z godnością dyktatora przestał ów urząd istnieć; 10) M. libellorum, przełożony kancela-ryi cesarskiej, zwanej libellenses, t. j. urzędników przyjmujących i rejestrujących prośby, do dworu cesarskiego zanoszone; 11) M. memoriae, wysoki urzędnik nadworny, który cesarzowi dobrze zasłużonych mężów „przypominał“, t. j. do awansu polecał, i wszystkie akta i dekreta cesarskie do późniejszego użytku przechowywał; odpowiadał ten urząd dzisiejszemu dyrektorowi kancelaryi, tajnemu archiwaryuszo-wi; przez jego ręce przechodziły wszystkie odpowiedzi cesarskie na wniesione petycye; por. Mangelsdorf „Dissertatio de Magistro riae“ (Halla 1770); 12) M. militiae albo M. mi-litum, za czasów późniejszych cesarzy generał, dowodzący korpusem armii; powstał ten urząd podobno w połowie w. III po Chr., po śmierci ces. Sewera Aleksandra; zapanowania Konstantyna W. było 2 takich oficerów, stojących na czele konnicy i piechoty; źródła wspominają także M. ntriusąue militiae, M. equitum et peditum; po dokonanym podziale cesarstwa rzymskiego znachodzimy dwóch starszych wojskowych, zwanych Magistri militiae praesentales, przebywających zawsze w otoczeniu cesarza; tyluż było ich także w Konstantynopolu, 3 natomiast miało główną komendę w ważniejszych pro-wincyach, wszyscy zaś mieli pod swemi rozkazami 35 oficerów wyższych, zwanych duces, z których 10 najstarszych nosiło tytuł comités; 13) M. mor um, odpowiadający godności cenzora (ob.); w późniejszych czasach dostał się ten tytuł ces. Augustowi, kiedy go senat dożywotnie dostojeństwem cenzora zaszczycił; 11) Magistri municipiorum, pagorum, vicorum, urzędnicy komunalni, sprawujący obowiązki w municypiach, w mniejszych gminach miejskich i wiejskich; 15) M. officiorum, urząd przez Konstantyna W. ustanowiony, w głównych swych czynnościach godność pierwszego marszałka nadwornego przypominający; obowiązkiem tego urzędnika było przedstawianie cesarzowi osób prywatnych, jako i urzędowych poselstw obcych (por. M. admissionum)-, nadto miał on główną komendę nad gwardyą przyboczną w pałacu cesarskim, dozorował warsztatami broni, miernikami wojskowymi i cywilnymi, kancelaryami cesarskiemi, urzędnikami policyjnymi i pocztowymi w prowincyach; 16) M. po-puli, za pierwszych czasów nazwa dyktatora; por. Festus str. 298; 17) M. taliorum, najstarszy z kolegium kapłanów salijskich, dozorujący całem ich nabożeństwem; przysługiwało również prawo poświęcania owych kapłanów,

a w razach koniecznych składania ich z urzędu; 18) M. scriniorum v. M. sacrorum scri-niorum, przełożony wszystkich kancelaryi cesarskich, a mianowicie scrinii epistularum, libellorum, dispositionum; pod jego dozorem znajdowali się: a) M, memoriae, protokółujący ustne rozporządzenia cesarskie i według iustrukcyi cesarza odpowiedzi na petycye, do instancyi jego zanoszone. „Notitia dignitatum imperii“ oznacza w następujący sposób jego obowiązki: „adnotationes omnes dictât et preci-bus respondet¹“; b) M. scrinii epistularum et consultationum, który dekreta cesarskie wygotowywał, a także niektóre kwestye prawnicze piśmiennie opracowywał; urzędy te, powstałe dopiero za późniejszych czasów cesarstwa, pozostawały pod głównym dozorem M. officiorum; 19) M. scripturae et portus, albo M. societa-tis, przełożony urzędników, do których kas wpływały dochody z rządowych pastwisk f ceł, a zatem dozorca naczelny stowarzyszeń, wydzierżawiających podatki państwowe (ob. public a n i); 20) M. vestis lineae a. linteae, a. M. vestium lintearum, urzędnik mający nadzór nad zasobami bielizny i wogóle garderoby cesarskiej, pierwszy szatny cesarski, był pod rozkazami wyższego dostojnika, zwanego cornes largitionum sacrarum.

Magister artium liberalium (mistrz sztuk wyzwolonych), stopień akademicki wydziału filozoficznego (w Niemczech, a w Rossyi przyrodniczo-matematycznego, historyko - filologicznego i prawnego), istniejący już w średniowieczu. Kto chciał ten stopień uzyskać, musiał zostać uprzednio bakałarzem (baccalaureus) i licencyatem w swojej specyalności. W nowszych czasach niektóre uniwersytety udzielają tego tytułu razem z tytułem doktorskim (doctor philosophiae et M. a. l.)} w innych udzielanym bywa tylko tym, którzy po publicznej dyspucie uzyskali prawo wykładania w uniwersytetach. W Rossyi trzeba wprzódy uzyskać stopień kandydacki.

Magisterium 1) godność magistra; 2) w alchemii osad pozostający w roztworach. To przestarzałe wyrażenie pozostało jako nazwa dla pewnych preparatów chemicznych, np. M. bismuthi, M. opii.

Magistrat. Nazwa ta w ustroju miast naszych pojawia się po raz pierwszy w w. XIII, gdy cudzoziemcy, a szczególnie Niemcy, zachęcani obietnicami Bolesława Wstydliwego, zaczęli się coraz gęściej osiedlać w Polsce. Po napadach Tatarów, Jadźwingów, Litwinów i Rusinów kraj opustoszał bardzo, i dla tego Bolesław Wstydliwy, pragnąc jak najprędzej go zaludnić, zezwolił kolonistom niemieckim rządzić się ich własnemi prawami. Odtąd prawo Magdeburski a. Chełmińskie znajdują coraz częstsze zastosowanie na ziemiach polskich, bo i późniejsi królowie nadawali wielu miastom przywilej rządzenia się tern prawem. Tak np. Ka-

zimierz W. w r. 1356 wydał w Sandomierzu dyplom lokacyjny dla m. Lwowa, w którym o-świadcza, że „celem podniesienia rzeczonego miasta nadajemy mu po wieczne czasy prawo niemieckie, zwaDe pospolicie magdeburskiem“. Prawo to tak się zakorzeniło w Polsce, że z ma-łemi wyjątkami prawie wszystkie miasta i miasteczka Rzplitej rządziły się tein prawem. Miasta, którym nadano przywilej rządzenia się prawem magdeburskiem, były wyłączane z pod ju-rysdykcyi i władzy kasztelanów, wojewodów, sędziów i podsędków, a władzę tę względem ludności danego miasta sprawował wójt, a nadto korzystały z zupełnego samorządu. Wyrazem samorządu miasta na prawie niemieckiem były dwie głównie władze: rada z burmistrzem jako urząd administracyjny i ława z wójtem jako urząd sądowniczy. Obie wraz z szeregiem podwładnych urzędów niższych tworzyły tak zwany Magistrat. Rada zwana także Senatem miejskim (Senatus, officium consulare) składała się z rajców (Rathmiinnery Consules) i burmistrza (Bürgermeister, proconsul, magister ci-vium). Liczby rajców początkowo nie oznaczała żadna ustawa, zależała ta od zwyczaju miejscowego. W różnych miastach wymieniają po 3—5 rajców. Według przepisów prawa magdeburskiego rajcami mogli być: „ludzie mądrzy, dobrzy, lat zupełnych przynajmniej dwudziestu pięciu, w mieście osiadli, wszakże nie bardzo bogaci, ani też ubodzy, ale średniego stanu, nadto mają być z prawego małżeństwa zrodzeni, w domach zawsze mieszkający i dobrej sławy, Boga się bojący, sprawiedliwość i prawdę miłujący, kłamstwa i złość w nienawiści mający, tajemnic miejskich nie wyjawiający, w słowach i uczynkach stali, łakomstwem się brzydzący, darów nie przyjmujący, mierni, nie pijanice, nie dwujęzyczni, nie pochlebcy, nie błaznowie, nie uatrętowie, nie cudzołożnicy, ani owi, którymi żony rządzą, nie fałszerze, nie zwadliwi, albowiem zgodą małe rzeczy budują się a niezgodą wielkie niszczeją. Też niema być na to obieran człowiek obcy innego prawa i komu by było 90 lat“. —Rajcowie z początku byli wybierani, z biegiem czasu jednak godności te przeszły do pewnej liczby rodzin mieszczańskich danego miasta. W w. XVI widzimy, że w większych miastach jak Kraków, Lwów, Poznań, urząd radziecki stał się dożywotnim. Burmistrzów wybierali z pośród rajców starostowie. Według prawa magdeburskiego burmistrz był głową rady i miał w swych ręku ster spraw miejskich, oraz część sądownictwa policyjnego. Według przepisów prawa magdeburskiego obowiązkiem burmistrza i rady było: „ilekroć potrzeba, na ratusz się schodzić, o rzeczy publicznej radzić, praw, przywilejów i swobód miasta strzedz i bronić, dobro powszechne pomnażać, szkodom, któreby na Rzplitą przyjść miały, zabiegać, spory między ludźmi wszczęte ugadzać i rozsądzać, sierot i wdów uciśnienia i wszel

kie niesprawiedliwości bronić. Wedle najwyższego rozumu i baczenia swego opatrować, aby drogości jedzeniu i piciu w mieście nie było, miary i wagi sprawiedliwej przestrzegać, piekarzy, rzeźników i karczmarzów doglądać, przekupni, którzyby przeciw pospolitej uchwale wykraczali, karać, gry nadmierne i nieuczciwe jako: w karty, w kostki powściągać i wykorzeniać“. Uchwały rady, gdy je wydawała wraz z burmistrzem, zwały się „senatus consul tum“; jeśli ze zgodą ławników i z ich udziałem— „lau-dum“ a jeśli stanowiły je wszystkie stany, zwały się „wilkirzami“ i te miały znaczenie zasadnicze. W zakresie władzy sądowej wójt zajmował takiesame stanowisko względem ławników (przysiężnicy) jak burmistrz w radzie. Godność, wójta była nadawana przez króla dziedzicznie; od w. XIV jednak są już przykłady wyboru wójtów przez rady. Chociaż w organizacyi niektórych miast Rzplitej w ostatnich latach jej istnienia zaszły pewne zmiany, zasadniczy jednak rys organizacyi i znaczenie magistratów pozostały prawie te same. Po utworzeniu Ks. Warszawskiego dekret z d. 7 lut. r. 1809 ustanawia z Warszawy, Torunia, Poznania i Kalisza osobne municipalności, burmistrze tych miast otrzymują nazwę prezydentów i sprawują ad-ministracyę pod zwierzchnictwem prefektów departamentów. Do pomocy prezydentom dodani ławnicy, a niezależnie od tego istnieją rady municypalne, wybierane na zgromadzeniach gminnych. Do rad należał rozkład podatków miejskich oraz postanowienia co do robót publicznych (utrzymywanie dróg, ulic, bruków, mostów, studni, brzegów nadrzecznych), jako też organizacya szkół publicznych. Dekretem Ks. Warszawskiego d. 23 lut. r. 1809 ustalona została organizacya gmin miejskich. Burmistrzów mianował król. Do pomocy burmistrzowi dodani są ławnicy. Rady miejskie były mianowane przez prefektów z listy kandydatów, przedstawianych przez miasto. W miastach z ludnością powyżej 2 500 głów było radców 10, z ludnością mniejszą—5. Byli oni wybierani z pomiędzy obywateli gminy, umiejących czytać i pisać. Rady czyniły wnioski do rad powiatowych co do oznaczenia kwoty, którą gmina ma się przykładać do ciężarów publicznych, nałożonych na powiat, naradzają się nad potrzebami gminy, układają budżety, odbierają i sprawdzają rachunki i t. d. W miastach Królestwa obecnie rad miejskich niema. Prezydenci i burmistrze, jak i ławnicy, lub radni miejscy są mianowani przez rząd. —W miastach polskich, które przeszły pod panowanie austryackie, istnieje obecnie ustrój miejski z mocy osobnych ustaw samorządowych. Miasta takie korzystają z szerokiej autonomii. Na czele M-ów, czyli zarządów miejskich, stoją prezydenci i wiceprezydenci, główna zaś władza spoczywa w radach miejskich obieralnych. M-y dzielą się na wydziały odpowiednio do rodzaju spraw i zajęć i mają cały sze-

s. L.

E. Chw.

adz.

adz.

r..

adz.

Dr A. J. G

Magnan Bernard Piotr, marszałek francuski (* 1791 w Paryżu — f 1865 tamże). Po skończeniu nauk prawniczych, wstąpił do służby wojskowej, walczył r. 1809 — 13 w Hiszpanii i Portugalii i był czynny w kampanii r. 1814—15. Awansował łatwo i prędko dzięki wykazanej gorliwości rojalistyczuej. Wskutek braku energii przy rozruchach w Lyonie, zawieszony w obowiązkach, przeszedł do służby belgijskiej w stopniu jenerała. Po powrocie do Francyi uśmierzał rozruchy w Lille. W r. 1851 został komendantem za-

adz.

reg podwładnych urzędników i funkcyonaryu-szów.—Mechczyński „O magistratach miast polskich“, Smoniewski „Zbiór wiadomości o magistratach polskich w ogóle“. Porządek sądów i spraw miejskich prawa magdeburskiego w koronie polskiej w Krakowie drukowany r. 1616. „Pogląd na organizacyę i działalność dawnych władz miejskich“ Dr Czołowski; „Dziennik praw Ks. Warszawskiego“ t. I.

Maglaj, m-ko w Bośni, stolica okręgu Doln" ja Tusla, na prawym brzegu rz. Bosny, przy uściu do niej rz. Lisuicy, 193 m. n. p. m., u stóp góry Uljeszniaka, stacya kolei Brod-Serajewo, w dolinie malowniczej. Starożytny zamek, 3 meczety, wspaniały kościół katolicki, ulice kręte i wązkie, około 4 000 m-ców ( 19004, przeważnie mahometan. R. 1528 zdobyli M. Turcy, pozostawili jednak m-stu samorząd, r. 1697 zaś Eugeniusz Sabaudzki. Podczas okupacyi Bośni przez Austryę tu nastąpiło pierwsze starcie (2 sierpn. 1878) powstańców bośniackich z wojskiem austr. generała Philippo-wicza.

Magliabecchi Antoni, erudyt włoski (* 1633 — f 1714), bibliotekarz Medyceusza Kośmy III. Znaczny swój księgozbiór (30 000 t.) przekazał księciu Toskanii. Wydał kilka dzieł dawnych. Utrzymywał korespondencyę z wielu współczesnymi uczonymi europejskimi. Ułożył katalog rękopisów arabskich, tureckich, perskich i hebrajskich w bibliotece Florenckiej.

Magliana dawna rezydencya papieska, w odległ. od Rzymu ok. 10 km. lnocenty III zbudował tu kasyno, a Juliusz II wystawił wspaniałe budowle i udekorował kaplicę Jana Chrzciciela (freski w kaplicy są prawdopodobnie pędzla Spagui’ego, ucznia Perugina). Są tu również wykonane z polecenia papieża Leona X malowidła Rafaela: Wieczność błogosławiąca świat i Męczeństwo św. Cecylii. Od czasów Klemensa VIII zaczęła M. upadać; obecnie prócz kaplicy wszystkie budynki są w stanie zniszczonym. Freski Rafaela zostały nabyte przez rząd francuski r 1873 za 206 500 fr.

Magma (z greek.) nazwa nadawana stopionej, gęstej, trudnociekłej masie, która domniemanie na pewnej głębokości zalega pod stałą skorupą ziemi, lub też tworzy w niej ogniska magmatyczne. Jest to stop przedewszystkiem krzemionkowy, w którym rozpuszczone są rozmaite ciała. M. dostarcza materyału wybuchom wulkanicznym i zastygając daje rozmaite typy skał wybuchowych. Rozmaitość skał wybuchowych objaśniana bywała dawniej różnorodnością M-m, które już to zawierają nadmiar krzemionki (M. kwaśne, trachitowe), to znowu nadmiar zasad (M. zasadowe, bazaltowe), a które mieszając się w różnych stosunkach miały dawać wszelkie pośrednie typy skał. Nowsze tłó-maczeuia uważają za prawdopodobniejsze różnicowanie się M. i jej rozpad na stopy odpowiadające rozmaitym typom skał wybuchwych.J-

Magna Charta libertatum, ob. Charta magna.

Magnac-Laval (nazywany także Grand-Magnac, Laval-Montinorency, a podczas Rewolucyi Magnac - la - Montagne), m-to w départ. Haute-Vienne we Francyi, nad rz. Brame, 4 700 m-ców. Kościół parafialny w stylu romańskim z w. XVI.

Magnalium, ogólna nazwa wynalezionych przez Macha aljażów magnezowogliuo-wych, o składzie wahającym się w granicach zakreślonych przez związki Al₂ Mg i Al Mgl3. M. otrzymuje się przez stapianie składników w przestrzeni nie zawierającej powietrza i następne ochłodzenie w próżni lub pod ciśnieniem 100—200 atmosfer. Aljaże te mają niski ciężar właściwy, przełom muszlowy, wielką wytrzymałość; odznaczają się srebrzysto-białą barwą i dają się dobrze polerować. Aljaż z równych ilości magnezu i glinu jest b. przydamy do wyrobu metalu lustrzanego: nader kruchy, wytrzymały na wpływ powietrza i o większej zdolności odbijania światła, niż wszystkie dotychczasowe metale lustrzane, a dorównywa pod tym względem zwierciadłom rtęciowym i srebrnym. Aljaże, zawierające 10 % —30 % magnezu, są wogólności ciągliwe, co do twardości wahają się pomiędzy mosiądzem i rotgusem; ciężar właściwy 2—2, 5; można je dobrze obrabiać i lać podobnie jak glin. M. z 2 % — 5°/0 magnezu są odpowiednie do wyciągania pod postacią drutu i rur, z 5°/₀—8°/₀ magnezu do walcowania, a z 12 % — 15 % na odlewy.

łogi paryskiej, i własną ręką stłumił niepokoje wywołane przez zamach d. 2 grudnia. W r. nast. został senatorem, a w r. 1853 marszałkiem.

Magnard Franciszek, dziennikarz francuski (* 1837 w Brukselli—f 1894 w Paryżu). R. 1877 redaktor naczelny Figara, prowadził to pismo do swej śmierci, wpływając na jego olbrzymią poczytność przez przeciwdziałanie krańcowej reakcyi. Poza artykułami ogłosił M.: powieść antyklerykalną, ,L’Abbe Jérôme‘‘ (1889), „Vie et aventures d’un positiviste“ (1876). adz

St.P.

J. J. R.

Magnavacca, malarz i archeolog (* w Bolonii), przebywał na dworze Władysława IV, a od r. 1639 wykonał wiele robót do zamku w Warszawie i kościołów w Polsce. —Por. So-bieszczański F. M. „ Dzień. kraj. “    ( 1843

JY« 115 ).

Magne, rodzina architektów francuskich: 1)

Piotr (* 1790—f 1871), zbudował m. in. więzienie celkowe w Paryżu, dom podprefektury w stylu Odrodzenia francuskiego. Restaurował łącznie z synem Augustem kościół Notre-Dame w Etampes i ratusz tamże. Syn jego: 2) August Józef (* 1816 —f 1885), wykonał projekt kościoła dla 8-ej dzielnicy Paryża, gmachu magistratu w Saint.-Cloud, nagrodzony na konkursie projekt ratusza paryskiego. Zbudował w Paryżu kościół św. Bernarda, nowy teatr Vaudeville, hale targowe w różnych punktach inia-

adz.

Magne Lucy an, architekt i archeolog francuski (* w Paryżu 7 grud. 1849). Uczeń ojca swego Augusta, w r. 1873 — 1885 prowadził pod jego kierunkiem budowy miejskie i rozpoczął studya nad pomnikami historycznemi Francyi. W r. 1878 za restauracyę pałacu Pincé w Angers (z w. XVI) i kościoła w Montmorency, zostaje odznaczony medalem w Salo- nął się z powodu swojej niepopularności r. 1869, nie, a w r. 1884 otrzymuje wielki medal Tow.

„Société Centrale des Architectes“. W r. 1885 *

L. M. wydał „L’oeuvre des peintres-verriers français“. Restauruje następnie wr. 1886 dom konsulów z w. XVI. Wydaje „1’Art dans l'habitation moderne“ w r. 1888 i w r. 1899 „l’Architecture française du siècle“. Po Albercie Lenoir

obejmuje w r. 1891 katedrę historyi architek- 1876 został wybrany do senatu.

tabl.).

w r.

adz.

Magnaud Paweł, prawnik francuski (* w maju 1849), prezydent trybunału w Château-Thierry, deputowany IV cyrkułu m. Paryża, zdobył sobie sławę niemal wszechświatową wyrokami nadzwyczajnemi, na drodze misternej interpretacyi (ob.) obalający wprost niektóre przepisy prawa obowiązującego. Wyroki te układane są zawsze w duchu daleko posuniętego humanitaryzmu. Jako deputowany wniósł szereg projektów, kodyfikujących jego własną jurysprudencyę (Loi de Pardon, le Délit necessaire; reorganizacya magistratury i t. d.). Projekty te nie przyszły nawet pod rozpatrzenie Izby; za M. nie stoi żadne stronnictwo polityczne. Nie stanął tedy więcej do wyborów r. 1910. Pisano wiele o „bon juge“ w prasie prawniczej (od 1900). WyroKi zebrał Legret w książkach: „Les jugemeuts du president M.“ (1900), „Les nouveaux jugements du presie-dent M.“    (1903). Pierwsza z nich przełożona

została na język włoski przez sędziego Majet-ti’ego. W literaturze polskiej zwrócono na nie uwagę w pracy St. Posnera „Dwa wyroki“ (pismo zbiorowe „Myśl“, wyd. „Ogniwa“, 1904).

Red.

sta.

tury powszechnej w Narodowej Szkole Sztuk Pięknych. Po podróży do Grecyi w r. 1895 wydaje studyum o Panteonie. M. poświęcił się przedewszystkiem restauracyom i rekonstytu-cyom pomników starożytnych, najważniejsze z nich są: w Autun fontanna św. Łazarza z r. 1543; kościół opactwa w Fontevrault (z w. XVI), zamek Ludwika I Anjou (z w. XIV) w Sau-mur, prowadzi restauracye dzwonnicy kościoła św. Krzyża (w. XII) w Bordeaux i wiele in-nnych. Oprócz prac archeologicznych M. zbudował kościół św. Bruna i portal cmentarza Kartuzów w Bordeaux, oraz postawił pomnik astronoma Le Verrier. W r. 1898 został profesorem sztuki stosowanej w Konserwatoryum Narodowem Sztuk i Rzemiosł. Jest czynny w urządzaniu wystawy międzynarodowej r. 1900, r. 1901 zostaje Inspektorem generalnym pomników historycznych Francyi. Nako-niec w r. 1904 i 1905 wydaje „1’Art français au XIV siècle“ i „Leçons sur l’Histoire de l’Art“. Po śmierci Karola Garniera objął kierownictwo artystyczne budowy kościoła Sacré-Coeur w Paryżu.

Magne Henryk J. (* w dep. Aveyron 15 lipca 1804 — f 27 sierp. 1885) weterynarz zasłużony. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Lyonie, w r. 1829 został tamże ordynatorem {chef de service), adjunktem w r. 1833, prof. zwycz. hygieny i hodowli zwierząt domowych w r. 1835; katedrę taką samą objął następnie w Alforcie pod Paryżem i zajmował ją do r. 1871. Posiadamy w przekładzie jego dzieło ,,Hygiena gospodarczo-weterynaryjna czyli nauka zachowania zdrowia zwierząt gospodarskich“ (Warszawa 1857;    2 t. z 6-u

Dr j. p.

Magne Piotr, dyplomata francuski (*1806 — f 1879). Pochodził z rodziny ubogiej i był początkowo podrzędnym urzędnikiem w prefekturze. Po ukończeniu nauk prawniczych praktykował jako adwokat w mieście rodzin-nem (Perigueux). R. 1843 wybrany do izby zwrócił na siebie uwagę znajomością spraw finansowych i został dyrektorem wydziału w ministeryum skarbu, następnie był podsekretarzem stanu w ministeryum wojny, podsekretarzem finansów, ministrem robót publicznych, ministrem skarbu, ministrem bez teki już to za prezydentury Napoleona, już za Cesarstwa, z którem chwilowo poróżnił się w r. 1852 z powodu konfiskaty dóbr domu Orleańskiego. Usu-kiedy nastał gabinet Obviera, ale już w sierpniu r. 1870 znajduje się w gabinecie Pelicao. Po rewolucyi 4 września (1870) usuwa się do życia domowego, w r. nast. wybrany do zgromadzenia narodowego, był tam jednym z wpływowych członków prawego centrum. W r. 1873 — 4 był po raz czwarty ministrem skarbu,

Magne Emil (* 29 lipca 1877 w Dax).

wia i ostrze kija przyciągnęły się tak mocno do powierzchni ziemi, że tylko z trudem mógł je oderwać.—Dla wyraźnego ujawnienia siły przyciągającej M-su naturalnego często umocowują kawałki rudy M-cznej pomiędzy dwiema płytkami żelaznemi, które przez wpływ magnesują się i przyciągają kotwicę żelazną.

M-sy robi się ze stali namagnesowanej zwykle za pomocą prądu elektrycznego. Stal stosują na M-y twardą, hartowaną jak najmocniej dla magnesów krótkich i grubych, słabiej dla długich i cienkich, lub zgiętych w podkowę. Często M-y sztuczne składają się z kilku M-sów zrobionych z cienkich sztabek. stosuje się na podstawie doświadczeń, które wykazały że najsilniejsze zmiany M-czne zachodzą w pobliżu powierzchni sztabki.—Najbardziej znamienne własności M-ów są: każdy M. przyciąga żelazo, ale nie jednakowo na całej swojej powierzchni (fig. 25), w niektórych miejscach—mocniej, w innych—słabiej, albo nawet wcale nie przyciąga. Te części powierzchni

Sztuczne

Nauki szkolne odbył w Bordeaux, jako 20-let-ni młodzieniec zdobył pewien rozgłos ostrą, acz nader spokojną krytyką utworu Rostan-da „Cyrano de Bergerac“, w której przeciwstawia urojonemu historycznego Cyrana („Les erreures de documentation de Cyrano de Bergerac", 1898, wyd. 2-e 1803). Po nielicznych próbach krytyki literackiej („Poètes des pauvres“ w „Merc. de France“; „Bertrau de Born“

Budowa taka

1904) powrócił do badań historyi obyczajów we Francyi w. XVII. Osoby, których życiorysy pisał, służą mu za punkt wyjścia do szerokiego obrazu wewnętrznego życia francuskiego z okresu Ludwika XIV. Wielka uczoność i opracowanie gruntowne łączą się z talentem naracyjnym, przejrzystością stylu, prostotą opisów („Scarron et son milieu“ 1905; „Femmes galantes du XVII s.: M-me de Villedieu“

1907; „M-me de la Suze et la société précieuse“ 1901; „M-me de Chatillon“ 1910; „Le plaisant abbé de Boissobert, fondateur de l’Ac. française“ 1909). Sposób opracowania nadaje pracom tym piętno romansów historycznych.

Jest to w związku z badaniami estetycznemu,

„ultra modernistycznemi“, jak je nazywa M.

M. Han.

Rezultatem tych badań są: „L’esthétique des villes" 1908, po której ma nastąpić „L’Esthétique du travail“.

Magneański legat. Badacz islandzki, Arni Magnusson (* 13 list. 1663 w Kvenuabrekka,

\\ . ■

Fig. 25. Magnes naturalny wyciągnięty z opiłek żelaznych.

M-u, które przyciągają żelazo, nazywamy p o-wierzchniami biegunowemi, te zaś które nie przyciągają, pasami obojętnemi.— Wogóle M. może mieć dowolną ilość powierzchni biegunowych, nie mniej jednak od dwóch, M-ów takich, których cała powierzchnia przyciąga, niema. M-y stałe najczęściej magnesują się w ten sposób, że powstają dwie powierzchnie biegunowe na przeciwległych końcach, a w środku pas obojętny. Powierzchnie biegunowe M-ów, czyli, jak zwykle mówimy bieguny, nie są jednakowe. Jeżeli M. swobodnie zawiesimy na cienkiej nitce, albo oprzemy na ostrzu, to ustawia się on w równowadze stałej, skierowując się jednym biegunem na północ, drugim na południe. Ten biegun który wskazuje na północ, nazywamy północnym, a drugi południowym. M. o wielu powierzchniach biegunowych

L.K.

Islandya—f 7 stycz. 1730), profesor starożytności północnych i filozofii w Kopenhadze, mianowany r. 1702 komisarzem spisu ludności na Islandyi, przebył tam lat 10, zbierając skrzętnie rękopisy staroislandzkie. Setki ich przywiózł do Kopenhagi, część spaliła się podczas pożaru r. 1728; inne w testamencie przekazał bibliotece uniwersyteckiej wraz z funduszem na wydawanie tych rzeczy oraz na utrzymanie dwóch słuchaczy w zakresie studyów nad filologią północną. Terni funduszami zarządza dziś Arnamagneański Instytut, który wydał moc sag i pomników prawnych. Por. „Sämling of Bestammelser vedkomende det Arma-magnaęanske Legat“.

Magnencyusz, cesarz rzymski, ob. Max i-mus Magnus.

Magnes, tak zwykle nazywamy kawałek żelaza, stali, albo rudy żelaznej, przyciągający żelazo. Ruda żelazna o składzie FeO, Fe₂ 0₃ lub 6 FeS, Fe₂ S₃, posiadająca własności magnetyczne odrazu po wydobyciu z ziemi, nazywa się M-em na tur a 1 nym. W Starożytności znane były najważniejsze pokłady rudy M-cznej w pobliżu m. Magnezyi w Azyi Mniejszej; od nazwy tego miasta podobno pochodzi wyraz M. i magnetyzm. Istnieje jednak inne objaśnienie.

Według Pliniusza nazwa ta pochodzi od imienia pastucha, Magnesa; chodząc za stadem tra- I nie może mieć wszystkich biegunów jedno -fił na miejsce, gdzie żelazne gwoździe jego obu- I znacznych. Pasy obojętne oddzielają w magne-gnetycznego (ob. I n d u k c y a). Wkrótce po odkryciu zjawiska indukcyi prądów przez. Faraday’a, zaczęto budować maszyny M E-czne. Pierwszą zbudował Pixii w r. 1832; w jego maszynie obracał się magnes w pobliżu zwojów drutu izolowanego, w których powstawał prąd indukcyjny. Tę maszynę udoskonalili następnie: Saxton, Clarke, Ettingshausen, Petrina i Stöhrer i in.; na fig. 26, podana jest duża magneto indukcyjna maszyna Stöhrera z kilku magnesa-imienne bieguny M-ów odpychają się, różno- mi nieruchomemi, nad któremi obracają się imienne przyciągają się, oto twierdzenia zasadnicze. Przyciąganie żelaza tłomaczy się powstawaniem w niem biegunów przez wpływ. Jeżeli kawałek żelaza poddać wpływowi jednocześnie dwóch biegunów różnoimiennych, skierowując ich działanie na jedno miejsce, to żelazo nie przyciągnie się, bo działanie obu biegunów zniesie się; jeżeli natomiast ustawimy M-y w ten sposób, aby bieguny powstające przez wpływ od obu biegunów M-su, wypadały w jednem miejscu zgodne, to takie dwa róż-noimienue bieguny M-u będą przyciągały żelazo znacznie mocniej niż jeden. Zresztą należy zauważyć, że M-ów stałych rzadko używa się tam, gdzie potrzebna jest znaczna siła przyciągająca, w tych razach zwykle stosuje się elektromagnesy. Teoretyczne rozważania dotyczące M-ów opierają się przedewszystkiem na wyobrażeniach, które podał Coulomb. Pierwsze dzieło o zjawiskach M-cznych i elektrycznych, two- Fig. 26. Magneto - elektryczna machina Stoehrera. rżące początek naszej wiedzy o tych zjawiskach, napisał Gilbert („De maguete magneti- cewki z drutu izolowanego; w drutach tych

sach biegunowe powierzchnie północne od południowych. Żelazo w pobliżu M-u magnesuje się w ten sposób że koniec bliższy do magnesu nabiera własności M-cznych odwrotnych do tych, które ma M. z odpowiedniej strouy, jest to magnesowanie się przez wpływ. Zjawiska współdziałania M-ów pomiędzy sobą i oddziaływania na żelazo objaśniamy na podstawie sił M-cznych, co do których istnieją twierdzenia doświadczalnie znalezione. Jedno-

S3Î

li i niH P

im* jfeiiij

li

V ! &'"ś

ii

cisque corporibus et de magno magnete tellure Physiologia nova“ 1600). Pierwsza praca jednak, wprowadzająca ścisłe rozumowanie do nauki o magnetyzmie, pochodzi od Coulomba („De magnétisme“ w 1789).—Wychodząc z założeń i wyników doświadczeń Coulomba, rozważamy teraz zjawiska zachodzące pod wpływem M-ów, przypuszczając, że zamiast M-u mamy dwa punkty, w których jest skupiona masa M-czna z jednej strony południowa, z drugiej północna. Punkty te są to w ścisłem tego słowa znaczeniu bieguny M-u; określamy je jako środki równoległych sił działających na odpowiedni biegun, od innego b. daleko umieszczonego M-u. Dalsze szczegóły ob. magnetyzm i magnetyzm ziemski; tam również bibliografia.

Magneto-elektryczna i dynamoelektryezna maszyna, Maszyny służące do przetwarzania energii mechanicznej na pracę prądu elektrycznego. W obecnej chwili są one najważniejszem źródłem prądów elektrycznych . Wszystkie elektrownie (stacye e-lektryczne) wytwarzają prąd zapomocą dynamomaszyn. Zasada działania maszyn magneto-i dynamoelektrycznych polega

zjawisku indukcyi prądów przy ruchu prze- | we Florencyi wynalazł w^r.|1860 maszynę M. wodników elektrycznych względem pola ma- | E-czną, w której zwoje umieścił na pierścieniu

M. F.

cewek powstaje prąd indukcyjny. Nollet w Bruk-selli budował jeszcze większe maszyny tego rodzaju, które przez towarzystwo „l’Alliance“ w ulepszonej formie były stosowane do zasilania prądem lamp elektrycznych w latarniach morskich. Następne wynalazki w dziedzinie maszyn magneto - indukcyjnych polegają przedewszystkiem na udoskonaleniu w budowie zwojów obracających się pomiędzy biegunami magnesów. Siemens obmyślił t. zw. dwuteowy induktor; (fig. 27), tutaj drut jest nawinięty na rdzeniu żelaznym, kłórego przekrój poprzeczny wygląda jak podwójna litera T; v. Hefner-Alteneck zastosował rdzeń żelazny cylindryczny i nawinął na całej powierzchni tego cylindra drut izolowany (fig. 28), układając zwoje w porządku właściwym. Jeszcze przed zbudowaniem tego uzwojenia na cylindrze, czyli jak teraz nazywamy bębnowego, Antonio Pacinotti

m

WA

fes

Fig. 27. Induktor Simensa.

na

żelaznym, o tym urządzeniu jednak zapomnia- | M. E-eznych. Dopatrywano się tu przemiany no i wynaleziono go powtórnie w Belgii; tutaj | energii magnesu na pracę prądu elektrycznego,

mówiąc językiem współczesnym, a więc uważano pomysł zasilania elektromagnesów prądem tejże maszyny za rodzaj perpetuum mobile. Wskazuje na to nazwa maszyny wynalezionej przez Simeusa— dynamoelektryczna,

ktryczność jest skojarzona z siłą mechaniczną, a więc tutaj odrazu stwierdzono pochodzenie prądu e-lektrycznego z pracy siły mechanicznej . — W rzeczywistości jednak w równej mierze odpowiednią jest nazwa maszyny dynamo-elektrycznej i dla maszyn indukcyjnych z mag-j nesami stałemi, i tu praca prądu elektrycznego czerpie energią z pracy mechanicznej, magnetyzm magnesów nie zużywa się.—Maszyny M. E-czne czyli tak zw. ind u który stosuje się obecnie tylko do sygnalizacyi, do zapalania min i jako źródła prądów słabych dosyć wysokiego napięcia w niektórych przyrządach mierniczych. —Na fig. 30 przedstawiono maszynę M. E-czną

Fig. 28. Uzwojenie bębnowe v. Hefner-Allenecka.

Zénobe. Théophile Gramme niezależnie od Pa-cinotti’ego wpadł na pomysł urządzenia uzwojenia pierścieniowego (fig. 29). Niezapominauo jednak i o drugiej części maszyny M. E-cznej, mianowicie o magnesach. Narazie dla wzmo-

U:;

w której ele-

O*

'i

ll

Ip'

Fig. 29. Elektromagnetyczna machina PacinottFego.

cnienia ich działania powiększano wymiary magnesów, składano je z wielkiej ilości cienkich sztab, a następnie próbowano zastąpić elektromagnesami. Najdokładniej znane są tego rodzaju doświadczenia wykonane przez H. Wilde-go w Manchesterze. Wilde zastosował w maszynach indukcyjnych elektromagnesy zasilane prądem z maszyny M. E-cznej (ze stalowemi stałemi magnesami). Próby Wildego na większą skalę były robione z 3 maszynami; pierwsza magneto-elektryczna namagnesowywała elektromagnesy drugiej, a ta trzeciej. Ostatnia maszyna była wprawiana w ruch silnikiem parowym o sile 15 koni, przez co otrzymywano z tej maszyny elektrycznej prąd bardzo silny, który podobno był w stanie rostopić platynową sztabę długości 60 cm. 6 mm. grubą. Równocześnie kiedy Wilde wykonywał te próby. Werner Simens w Berlinie wpadł na pomysł magnesowania elektromagnesów maszyny indukcyjnej za pomocą prądu dostarczanego przez poruszające się zwoje tej maszyny. Nieco później tę samą myśl przedstawił Wheatstone. Pomysł Wernera Simensa nazywamy zwykle zasadą dynam oelektryczną i maszyny zbudowane według tej zasady maszynami dyna m oelektrycznemi. Dlaczego tak wielu konstruktorów maszyn magneto - elektrycznych nie próbowało magnesować magnesów prądem własnym maszyny indukcyjnej? Przyczyna tkwi najprawdopodobniej w błędnym zapatrywaniu się na zjawisko iudukcyi w maszynach

Wielka fine. Powsz. Ilustr.Ser, I. Tom Xl-V. Zesz. 356a.

El

i

w.n

u

II

ÎJ

Fig. 30. Magneto - elektryczna machina spółczesna.

konstrukcyi spółczesnej, służącą do sygnalizacyi. Dynamomaszyny wytwarzające prąd silny

Il I ?

Rj

Müs

Fig. 31. Dynaraomachina prądu stałego.

dla oświetlenia, przenoszenia energii mechanicznej, elektrolizy, ogrzewania i t. p. buduje się obecnie najrozmaitszych typów, zależnie od rodzaju wytwarzanego prądu, przeznaczenia jego i rodzaju silnika poruszającego dynamoma-szynę. Zasada jednak budowy wszystkich dy-namomaszyn jest ta sama, w rzędzie są elektromagnesy zasilane prądem stałym i zwoje drutów izolowanych, w których powstaje prąd indukcyjny z powodu względnego ruchu tych przewodników i pola magnetycznego. Trzy rodzaje najcharakterystyczniejsze współczesnych dynamoma -szyn podajemy. Maszyna na fig. 31, jest przystosowana do obracania przez jakikolwiek silnik przez przekładniępa-sową; daje ona prąd elektryczny stały , którego część odgałęzia się do zasilania elektromagnesów maszyny. Na fig.

wspólnym wale z dynamomaszyną prądu zmiennego, której elektromagnesy są zasilane przez dy-Daraomaszyny prądu stałego. Szczegóły dotyczące urządzenia, działania i obsługi dynamo-inaszyn można znaleźć w licznych książkach w rozmaitych językach (niżej podano niektóre ważniejsze dzieła specyalne), w jęz. polskim są tylko książki elementarne, traktujące o powstaw-nych zasadach budowy, działania i obsługi dy-namomaszyn. Rosenburg „Elektrotechnika prądów silnych“ (przek. Z. Straszewicza); M. Lutosławski „Prąd elektryczny, jego wytwarzanie

■■

».i

■iï

i* •'

Fig. 32. Dynamomachina prądu zmiennego?poruszana ' silni-kieml'parowym tłokowym.

32 widzimy elektrownię z maszyną parową , poruszającą dynamomaszynę wytwarzającą prąd zmienny; jej elektromagnesy magnesują się prądem stałym, którego dostarcza mała dynamomaszy-na prądu stałego, o-sadzona na tym samym wale (widoczna

na rysunku z lewej strony). Fig. 33 przedstawia | i zastosowanie w technice“ ; Z. Straszewiez elektrownię z silnikiem parowym turbiuowym o | „Światło elektryczne“. W jęz. niemieckim: E.

W.

■?

U?

SSL» t

te-i

isfcy. ‘V '

» ■KJ-EW.-j > ,

» In '

i V.

Arnold „Die Gleichstrommaschine u i „Die Wechselstromtechnik“ . G. Kapp „ Dynamomaschinen für Gleich-und Wechselstrom“. Po ros-syj sku tłomacze ni a : Thomsona „Dinamo-maszina“, Arnolda „Dinamomasziny po-stojannago toka“.M-p-Magnetometr, ob. Magnetyzm ziemski.

,;A

asr

•as

3K5ifis& ’æ.    ïbïïLmÉBB

Fig. 33. Dynamomachina prądu zmiennego, poruszana turbiną parową.

Magneto-optyczne zjawiska, zjawiska działania pola magnetycznego naświa-tło . Rozróżniamy trzy rodzaje oddziaływań: I Magne-

bywa

przy przepuszczaniu

na

tyczne skręcenie płaszczyzny polar y z a c y i wiązki światła spolaryzowanego przez ciała przezroczyste, umieszczone w polu M-cznem, tak żeby kierunek promieni był zgodny z kierunkiem linii sił pola. Zjawisko to obserwował pierwszy Faraday r. 1846 na szkle; inne ciała — znaczna część ciał przezroczystych, zarówno stałych, jak ciekłych i lotnych -wykazują również to zjawisko, jednak w stopniu b. różnym; np. cieniutka przezroczysta płytka żelazna, otrzymana przez chemiczne osadzanie warstewki żelaza na szkle platynowanem, skręca przeszło 30 000 razy silniej, niż tej samej grubości warstwa szkła Wszystkie ciała skręcają płaszczyznę w tym samym kierunku, zależnym tylko od kierunku pola magnetycznego; skręcanie odbywa się w tę stronę, w którą płynąłby prąd elektryczny, wzbudzający pole, tak samo skierowane (skręcenie dodatnie); wyjątkiem są roztwory niektórych związków żelazowych, skręcające płaszczyznę polaryzacyjną w kierunku przeciwnym (skręcenie ujemne). Skręcenie M-czne jest zatem niezależne od tego, czy promień świetlny przechodzi od bieguna północnego do południowego, czy odwrotnie i tern się różni od skręcenia naturalnego, którego kierunek zmienia się z kierunkiem promienia. Jeśli wiązka światła, przeszedłszy przez ciało skręcające magnetycznie, zostanie odbita od umieszczonego prostopadle zwierciadła i przejdzie przez ciało powtórnie w kierunku odwrotnym, to skręcenia, nabyte przy obu przejściach, będą się dodawały do siebie (w przypadku skręcenia naturalnego znosiłyby się wzajemnie,). Wielkość skręcenia jest proporcyonalna do grubości przebytej warstwy ciała i do natężenia pola; własność ta u-możliwia zastosowanie skręcenia polaryzacyi do pomiaru pól M-cznych. Barwa światła też wpływa na wielkość skręcenia; podobnie jak załamanie, jest ono większe dla fal krótkich (promieni fioletowych) niż dla długich (promieni czerwonych), zatem światło białe zostaje rozszczepione wskutek skręcenia płaszczyzny polaryzacyjnej (ob. Polaryzacya, Optycznie czynne ciała organiczn e).—II) Z j a w i s k o Kerr’a odkryte przez tegoż w r. 1877 polega na skręcaniu płaszczyzny polaryzacyi przy odbiciu wiązki światła spolaryzowanego od biegu-maguesu lub elektromagnesu. Próbowano wytłomaczyć to zjawisko tem, że światło, przenikając na pewną nieznaczną głębokość w żelazo, następnie dopiero odbite od głębiej położonych warstw, doznaje podczas swego przejścia przez żelazo skręcenia płaszczyzny polaryzacyjnej; ta hypoteza nie da się jednak utrzymać, gdyż płaszczyzna polaryzacyjna przy przejściu przez żelazo w polu magnetyczuem zostaje skręcona w kierunku dodatnim, w zjawisku zaś Kerr’a występuje skręcenie ujemne. Mamy więc tu do czynienia ze zjawiskiem odrębnem od poprzedniego. Daje się ono obserwować również

na kobalcie i niklu.—III) ZjawiskoZ ee mana, odkryte przez tegoż w r. 1897 dotyczy wpływu pola magnetycznego na wysyłanie i pochłanianie światła. Jeśli umieścimy płomień zabarwiony solą sodu (np. solą kuchenną) pomiędzy biegunami silnego elektromagnesu i będziemy badali jego*światło spektroskopem silnie rozszczepiającym, to dostrzeżemy, że z chwilą wzbudzenia pola M-cznego każda z linii widma emis-syjnego sodu zostanie rozszczepiona na kilka linii, których liczba i charakter są przytem zależne od kierunku, w jakim patrzymy na płomień. Przy patrzeniu w kierunku linii pola (przez otwór, wywiercony w jednej z nasad elektromagnesu) ujrzymy, zamiast jednej, dwie linie, położone symetrycznie po obu stronach pierwotnego położenia linii; badanie dalsze wykazuje, że tale świetlne, które tworzą te dwie linie, są spolaryzowane kolisto, jedna ua prawo, druga na lewo. Jestto t. zw. dwójka normalna (doublet normal). Jeśli ustawimy spektroskop tak, aby dochodziły do niego promienie prostopadłe do linii pola, wówczas dostrzeżemy trzy linie widmowe: jedna, zajmująca położenie linii pierwotnej jest spolaryzowana linijnie w płaszczyźnie prostopadłej do linii sił; dwie pozostałe zajmują takie same położenie, jak w poprzednim wypadku linie dwójki normalnej i są spolaryzowane w płaszczyźnie linii pola. Jest to t. zw. trójka normalna (triplet normal). Ponieważ położenie linii w widmie zależy tylko od długości fali, wysyłanej przez źródło światła, przeto okazuje się, że rozżarzona para sodu, wysyłająca normalnie niespolaryzowane fale o jednej długości, umieszczona w polu M-cznem wysyła trzy rodzaje fal spolaryzowanych: dwa z nich, o długości nieco większej, lub nieco mniejszej od zwyczajnej, rozchodzą się we wszystkich kierunkach, rodzaj ich spolaryzowania zależy jednak od kierunku, w jakim je obserwujemy; są one widocznie wywołane przez dwa drgania koliste o nieco różnych okresach, odbywające się w płaszczyźnie prostopadłej do linii sił w kierunkach odwrotnych; trzeci rodzaj fal nie jest widoczny w kierunku linii sił i pochodzi od drgań linijnych, odbywających się w tym właśnie kierunku.—Gdy zwiększamy natężenie pola M-cznego, odstęp między liniami wzrasta proporcyoualnie, wogóle jednak jest on b. mały, tak że dopiero użycie nowoczesnych potężnych spektroskopów z siatką Rowlanda lub płytkami Michelsoua umożliwiło odkrycie zjawiska.—Linie widmowe innych pierwiastków wykazują również zjawisko Zeemana, przeważnie jednak zamiast normalnej dwójki i trójki występuje rozszczepienie na 4, 6,    9 lub więcej

linii, rozłożonych symetrycznie względem położenia pierwotnego.—Odwrócenie zjawiska otrzymujemy, badając widmo absorbcyjne pary, pomieszczonej w polu M-cznem; z chwilą wzbudzenia pola linie absorbcyjne rozszczepiają się, przytem liczba i położenie nowopowstałych linii

adz.

na

odpowiada w zupełności liniom w rozszczepionym widmie emissyjnym; powstają przytem zjawiska polaryzacyi i podwójnego załamania w absorbującym płomieniu (ob. Analiza spektralna, Spektroskop). Wszystkie wymienione zjawiska stają się zrozumiałemi, jeśli staniemy na gruncie elektromagnetycznej teoryi światła (ob. Elektryczne drgania); teorya ich opiera się na przypuszczeniu, że zjawiska optyczne w ciałach materyalnych (wysyłanie, pochłanianie, rozszczepianie światła, skręcanie płaszczyzny polaryzacyjnej) wywołane są przez ruchy drgające cząsteczek elektrycznych (elektronów); pole M-czne oddziaływa na ruchy tych cząsteczek, a przez to wpływa na przebieg zjawisk, z temi ruchami związanych. Dokładne pomiary zjawiska Zeemana oraz rozszczepienia przy skręcaniu płaszczyzny polaryzacyi pozwalają określić znak ładunku elektrycznego drgającej cząsteczki, oraz obliczyć stosunek tego ładunku do masy cząsteczki; wyniki zgadzają się bardzo dobrze z rezultatami, otrzymanemi z rozmaitych pomiarów elektrycznych, co bardzo przemawia za przypuszczeniem, że jedne i te same cząsteczki elektryczne (elektrony) grają rolę w zjawiskach optycznych i elektrycznych. Teorya zjawisk m.-o. wyjaśnia nietylko główne ich rysy, lecz także i wiele podrzędniejszych szczegółów, wobec niektórych jednak jest dotąd jeszcze bezsilna ob. S w i a 11 o. M a s a, M a t e r y a, — Liter.; Drude „Lehrbuch d. Optik“; Voigt „Elektro-u. Magnetooptik“; Cotton „Le phénomène de Zeeman“ (,,Scientia‘‘). r,r w- Wer-

Magnetyczna indnkcya, ob. Indukcya i Magnetyzm.

Magnetyczne bieguny, ob. Magnetyzm i Magnetyzm ziemski.

Magnetyczne góry, według dawnych podań indyjskich i chińskich góry z czystego magnesu , ujawniające taką siłę przyciągania, że nikt mający żelazne gwoździe w obuwiu nie może oprzeć się ich działaniu, położone są one na morzu i przyciągają wszystkie żelazne części z płynących obok okrętów, które się w ten sposób rozsypują. Już Pliniusz przytacza to podanie, pochodzące z nad Indu; następnie przeszło ono podczas wojen krzyżowych do poezyi romantycznej Zachodu, np. do pieśni „Gudrun“' „Księcia Ernesta“, „Kowali złota“ i in. — Por. Peschei „Der Magnetberg“ („Abhandl. zur Erd-u. Völkerkunde“, Lipsk 1877, t. I).

Magnetyczne równoleżniki, ob. Magnetyzm ziemski.

Magnetyczny piryt, ob. Żelazne rudy.

Magnetyzm. Mianem tym obejmujemy szereg zjawisk w przyrodzie, które wyjaśniamy przez działanie tak zw. sił magnetycznych. Według pojęć spółczesnych siły magnetyczne przejawiają się przedewszystkiem w działaniu na igłę magnesową (blaszka wycięta pod postacią równoległoboku, mająca własność przyciągania żelaza, o ile jest swobodnie zawieszona, ustawia się ona osią dłuższą w pewnym kierunku stałej równowagi, zbliżonym w naszych strefach do południka geograficznego. Ob. Magnetyzm ziemski).—!) Pole magnetyczne. Przestrzeń, w której działają siły M-ne nazywamy polem magnetyczne m. Pole M-ne spotykamy naokoło stałych magnesów, prądów elektrycznych i ciał naelektryzowanych, znajdujących się w ruchu; słabe zaś pola M-ne w dostępnej nam przestrzeni wszędzie, nawet zdała od wyżej wspomnianych czynników. Prawdopodobnie najważniejszą przyczyną istnienia tego pola są prądy elektryczne powierzchni ziemi. Własności pola M-go określamy za pomocą pojęcia natężenia pola; pojęcie to możemy sobie uzmysłowić przyjmując hypotezę istnienia eteru wszechświatowego i określając natężenie pola M-go jako wielkość wyrażającą stopień zmian M-ych w eterze. Dla wprowadzenia wzorów matematycznych do nauki o M-zmie posiłkujemy się następującemi pojęciami, związa-nemi pomiędzy sobą w szereg zależności ścisłych. Jako podstawową wielkość przyjmujemy zwykle masę bieguna magnetycznego (ob. magnes). Jednostkowy biegun, albo jednostkę masy magnetycznej określamy jako jeden z dwóch równych biegunów, przyciągających się z siłą jednej dyny (ob.) przy odległości między biegunami 1 cm. w powietrzu. Siłę spółdzia-łania biegunów uważamy za proporcyonalną do mas magnetycznych. Coulomb doświadczeniem stwierdził, że siła ta jest odwrotnie proporcyo-nalna do drugiej potęgi odległości. Stąd wzór

mj .m₃ r²

wyrażający wielkość siły /, działającej pomiędzy masami m₁ i m₂ znajdującemi się na odległości r jedna od drugiej w powietrzu. -- Igła magnetyczna ma dwa bieguny, jeden północny, drugi południowy, w każdym z tych biegunów jest masa magnetyczna, w obu jednakowa co do wielkości, różna co do znaku. W polu M-nem taka igła jest pod działaniem sił przyczepionych do biegunów igły, jeżeli igła jest nieskończenie krótka, to siły te są zawsze równe i równoległe, ale skierowane w strony odwrotne. Wielkość tych sił zależy od natężenia pola magnetycznego i od mas magnetycznych biegunów igły. Dzieląc liczbę wyrażającą siłę przez liczbę wyrażającą masę bieguna, na który ta siła działa, otrzymujemy iloraz, wyrażający wielkość natężenia pola magnetycznego w tym miejscu gdzie znajduje się biegun. Wzorem natężenie pola H wyraża się w sposób następujący:

Jednostkę natężenia pola magnetycznego określamy jako natężenie takiego pola, które biegun mający masę równą jednostce, działa z siłą jednej dyny. Wielkość H jako siła oprócz liczby określa się jeszcze kierunkiem i może być wyrażona za pomocą wektoru (ob.). —Do opisu a nawet i do teoretycznych rozważań zjawisk M-u stosuje się często wyobrażenie linii sił magnetycznych. Są to linie geometryczne, którym przypisujemy pewien kierunek. Najwła-ściwiej określić linię siły M-nej jako drogę ruchu swobodnego bieguna M-go północnego, poruszającego się pod wpływem sił tam istniejących. Wyobrażenie o układzie tych linii powziąć najłatwiej za pomocą drobnych opiłek żelaznych, które układają się w polu M-nem w szeregi prawidłowe. Dla wyzyskania tych linii przy rozważaniach teoretycznych, zgodzono się kojarzyć w myśli natężenie pola M-go z gęstością linii M-ych na powierzchni prostopadłej do tych linii. A nawet iloczynowi H. S. dano nazwę ilości linii przez powierzchnię jeżeli 8. jest polem części powierzchni prostopadłej do kierunku linii M-nych. Z tego wypada również nowe miano dla natężenia pola M-nego: gęstość linii M-ych na jednostkę pola powierzchni. — 2). Zachowanie się ciał w polu magnetyczne m. Wszystkie ciała w polu M-cznem magnesują się, ale nie w jednakowym stopniu i nie w jednakowy sposób. Wyróżniamy zwykle trzy rodzaje ciał; ferromagnetyczne, paramagnetyczne i dia-m ag n etyczne. — a) Ciała ferromagnetyczne są nieliczne; żelazo, kabalt, nikiel; stopy tych metali z innemi i połączenia chemiczne sztuczne lub naturalne pod postacią minerałów; uadto do rzędu ciał ferromagnetycznych należy zaliczyć stop nie dawno wynaleziony miedzi, manganu i glinu (skład np. 60.3-Cu; 13.2-A1, 26.4-Mu); własności znamienne ciał ferromagnetycznych polegają na tem, że bardzo silnie magnesują się w polu M-uem, linie sił skupiają się w pobliżu tych ciał. Po usunięciu z pola M-go ciała te zachowują własności magnetyczne, niektóre w słabym, inne w b. silnym stopniu. W polu niejednostajnem ciała ferromagnetyczne posuwają się w tym kierunku, gdzie natężenie pola jest większe. Biegun północny na ciele ferromagnetycznem powstaje zawsze z tej strony, gdzie linie sił magnetycznych wychodzą, b). Ciała paramagnetyczne posiadają wszystkie własności ciał ferromagnetycznych, ale w znacznie słabszym stopniu (najważniejsze takie ciała; glin, mangan, platyna, tlen), c) Wręcz przeciwne są własności ciał diamagnety cz-nych. Jeżeli umieścić ciało diamagnetyczne w polu M-nem, to linie sił w pobliżu tego ciała rozrzedzają się, bieguny tu powstają odwrotne w porównaniu do tych, które spostrzegamy na ciele paramagnetycznym. W polu niejednoro-dnem przedmiot diamagnetyczny posuwa się w stronę słabszego natężenia pola. Na tej podstawie tłómaczy się zjawisko odpychania ciał diamagnetycznych przez magnesy silne. Najważniejsze ciała diamagnetyczne: bismut, antymon, miedź, cyna, woda, alkohol. Wogóle co do własności ciał para-i diamagnetycznych należy zaznaczyć, że zależą nietylko od własności chemicznych i fizycznych tych ciał, ale również od ośrodka, w którym to ciało się znajduje. W tym względzie zjawiska dają się ująć w prawo podobne do prawa Archimedesa dla ciężaru ciał pogrążonych w cieczy, jeżeli zamiast sił przyciągania ziemskiego rozważać będziemy siły przyciągania lub odpychania M-go. — Co do teoryi szczegółowych, wyjaśniających zjawiska para-i diamagnetyzmu, należy zaznaczyć, że nie są one we wszystkich szczegółach opracowane; posiłkują się zaś przypuszczeniem istnienia prądów elektrycznych molekularnych wokoło częsteczek ciał, czy to pod postacią zwykłych prądów galwanicznych lub też szczególnego ruchu elektronów. Matematycznie własności para-i diamagnetyczne ciał wyrażają się pospolicie za pomocą dwóch spół-czynników: przenikliwości magnetycznej i zdolności magnesowania się. Zdolność magnesowania się zwykle oznacza się literą grecką v i używa się jako spółczyn-nik we wzorze J=v. H (H oznacza natężenie pola M-go, J natężenie M-u w ciele poddanym działaniu tego pola). Dla ciał paramagnetycznych v jest dodatnie, dla diamagnetycznych ujemne. Przenikliwość magnetyczną oznaczamy literą grecką p. i stosujemy ją we w/orze: B — [A. H. (H natężenie pola magnetycznego, a B natężenie pola w środku szczeliny wyciętej wewnątrz ciała prostopadle do linii sił, B zwięźle nazywa się indukcyą magnetyczną wewnątrz ciała). Wielkość p. jest większą od jednostki dla ciał paramagnetycznych i mniejszą od niej dla ciał diamagnetycznych. Najczęściej do szczegółowszego opisania M-nych własności ciał, posiłkujemy się wielkością p..—Przenikliwość magnetyczną najlepiej zbadano w rozmaitych odmianach żelaza, z doświadczenia wypada że zależy ona od wielu czynników: od własności chemicznych i fizycznych, od formy ciała, od wielkości natężenia pola i od poprzednich stanów magnetycznych. Z czynników fizycznych wpływ najsilniejszy wywiera ciepłota, a więc np. żelazo przy ciepł. około 786° C. traci całkiem własności ferromagnetyczne, p, staje się równe jedno-st«e. — Wpływ b. wysokich i b. nizkich ciepłot nie jest jeszcze dokładnie znany. — Zależność przenikliwości od natężenia magnesującego pola wyraża się w tem, że przy zwiększaniu natężenia pola magnesującego od zera, przenikliwość stopniowo rośnie, osiąga pewne maximum i potem dosyć szybko spada prawie do jedności; dalej żelazo zachowuje się jak ciało słabo magnetyczne. Podanie wielkości natężenia pola magnesującego dla danego gatunku żelaza nie wystarczy jeszcze do pewnego i ścisłego wyznaczenia indukcyi magnetyeznej. Przenikliwość żelaza zależy od poprzednich sta-

nów M-nycli. Jeżeli usuniemy pole magnesujące, ! pręt namagnesuje się i przyciągnie się do doi-to żelazo zachowa częściowo własności M-ne; nej części ramy B; chcąc go podnieść, wy-jeżeli umieścimy je następnie w polu o od- padnie naprężyć sprężynę S aż do pokonania wrotnym kierunku linii, to może całkiem stracić szczątkowy M. i B będzie równe zeru pomimo to że żelazo jest w polu magnetycznem.

siły M-go przyciągania drążka do ramki. Ze stopnia naciągnięcia sprężyny S można ilo-

‘tea.

Fig. 34. Permeametr Thompsona.

ściowo ocenić wielkość M-nej indukcyi w żelazie. b) Drugi sposób polega na zastosowaniu indukcyi prądów. Pierścień żelazny owija się izolowanym drutem w ten sposób, aby utworzyły się dwa uzwojenia niezależne, izolowane nawzajem. Przez jedno uzwojenie przepuszczamy prąd magnesujący, drugie zaś łączymy z galwa-nometrem (ob.). Gdy będziemy zmieniać siłę dopływającego prądu, to w uzwojeniu z galwano-metrem powstaje prąd indukcyjny chwilowy, sprawujący odchylenie galwanometru. Doświadczenie wskazuje, że im mocniej magnesuje się pierścień żelaznyl tem silniejsze odchylenie chwilowe otrzymujemy na galwanometrze. Zmieniając rozmaicie prąd magnesujący i obserwując odchylenia galwanometru, badamy zmiany stanów M-ych pierścienia, na którym są nawinięte zwoje drutu. Na podstawie takich doświadczeń porównywamy nie tylko przenikliwość magnetyczną rozmaitych gatunków żelaza, ale również jego histerezę. Znaczenie szczególne ma badanie histerezy w tych razach, gdy żelazo podlega szybkim, wielokrotnym magneso-waniom, to w tę, to w odwrotną stronę. Doświadczenie wykazało, że wtedy powstaje dosyć znaczna ilość ciepła, tem większa, im większa jest histerezą. Ponieważ ciepło to przeważnie jest niepotrzebną stratą energii, więc staramy się przy budowie rdzeni elektromagnesów stosować żelazo miękkie, posiadające małą histerezę. 4) Pole magnetyczne zmienne. Dodać należy że to wszystko co mówiliśmy, stosowało się przedewszystkiem do zjawisk w polu M-nem stałem w czasie, a więc do magneto-statyki. Złożeńsze dzieją się rzeczy, gdy pole magnetyczne jest zmienne. Przypuśćmy że natężenie pola maguetycznego zmienia się, wtedy spostrzegamy w granicy objętej polem M-em, oprócz magnetycznych jeszcze siły innej na-

Własność żelaza i inn. ciał zmiany stanu magnetycznego niezgoduie z polem magnesującem, nazywamy zwykle histerezą (gr. oar£pś(o=pozo-staję w tyle). Żelazo, a szczególnie stal twarda, posiada histerezę w wysokim stopniu, z tego powodu istnieją stałe (trwałe) magnesy, bo gdyby zgodnie ze zmianą natężenia pola magnesującego, skoro to natężenie staje się rów-nem zeru, zerem również byłaby indukcya w żelazie, to otrzymać magnes stały oczywiście byłoby niemożliwością. Zastanawianie się teoretyczne i doświadczenia nad ma -gnesowaniem się ciał rozmaitej formy, doprowadziły do wniosku, że bieguny powstające na magnesowanein ciele wywierają wpływ ujemny na natężenie M-u wewnątrz ciała. Roz-magnesuwający wpływ powierzchni biegunowych możemy zmniejszyć, usuwając je możliwie dalej od środka ciała przy użyciu prętów b. długich i cienkich, lub też uniemożliwiając zupełnie powstawanie ich przez nadanie ciału formy pierścienia umieszczonego w polu magnetycznem, którego linie sił są kołami wspólśrod-kowemi z tem pierścieniem. Do osiągnięcia podobnych warunków dążymy obecnie we wszystkich przyrządach i maszynach, gdzie zależy na silnem magnesowaniu żelaza.—Magnesowanie żelaza odbywa się zwykle za pomocą prądu elektrycznego (niektóre szczegóły o zależności pomiędzy magnesującym prądem, a stanem magnetycznym żelaza podane są w art. elektromagnetyzm y). Na magnesowanie się ciał wpływają dosyć znacznie czynniki mechaniczne:wstrzą-śnienia, rozciąganie, skręcanie. Wstrząśnienia u-łatwiają magnesowanie się. Rozciąganie żelaza przy małem natężeniu pola magnesującego wzmaga M-tyzm w żelazie, przy silnem osłabia. Wpływ skręcania był próbowany w ten sposób, że drut magnesowany to zakręcano to rozkręcano — przy zakręcaniu spostrzeżono osłabienie M-zmu, a przy rozkręcaniu wzmocnienie. Jako zjawisko odwrotne do przedstawionych tutaj, należy uważać zmianę wymiarów ciał magnesowanych pod wpływem pola M-go. Stwierdzone jest wyraźnie zwiększanie się długości prętów żelaznych przy magnesowaniu; co do objętości dane z doświadczeń są niepewne, w każdym razie ta zmiana jest bardzo mała.—3) Badania stanu magnetycznego żelaza, a). Najprostszy sposób polega na zastosowaniu zależności istniejącej pomiędzy indukcyą w żelazie i siłą przyciągającą. W ramce (rys. 34) B z żelaza u góry jest zrobiony otwór, przez który przesadza się pręt żelazny próbny; w środku ramki pręt ten przechodzi wewnątrz cewki z drutu izolowanego.

Gdy przepuścimy prąd elektryczny przez drut,

M. p

nazwa własności

M.P.

na

tury, a mianowicie siły elektryczne (ob. Elektryczność), pod których wpływem rozmaite ciała obojętne elektryzują się, w warunkach sprzyjających, ustawiają się w pewnym kierunku, a nawet poruszają się postępowo. Czasem zmienne pole M-cze jest dane nam jako ruch zaburzeń M-nych w przestrzeni i w tym razie mamy, obok magnetycznych, siły elektryczne. Te zaś możemy sobie wystawić jako wynik działania odrębnych zaburzeń elektrycznych eteru. Gdy elektryczne i magnetyczne, czyli jak zwykle mówimy elektromagnetyczne zaburzenia posuwają się w eterze ruchem postępowym, to nazywamy je wtedy falami elek-tromagnetycznemi (ob. drgania elektryczne); do rzędu tych fal zaliczamy jak in-dukcyę elektromagnetyczną prądami zmiennemi, fale telegrafu bez drutu, tak i rozmaite promienie: cieplne, świetlne chemiczne i Rónt-gena. Wszystkie te fale i promienie jakościowo są jednakowe, wszystko to są zaburzenia elektromagnetyczne w ruchu, różnica jest tylko w długości i postaci fal. — Teorya tych zjawisk jest dosyć złożona i wymaga do dokładnego zrozumienia gruntownej znajomości zasad nauki o elektryczności i magnetyzmie.—L iteratura. W niżej podanym wykazie przytaczam szereg dziel częściowo o M-ie specyalnie lub też o elektryczności i M-zmie łącznie. Na początku spisu są podane przystępniejsze: L. Silberstein „Wstęp do dziedziny zjawisk elektromagnetycznych“ (wykład popularny); A. Jamiesson i J. Kallert „Zasady nauki o elektryczności i M-zmie“ (przek. Stetkiewicza); S. P. Thompson „Elektryczność i M.“ (przekł. J. J. Boguskiego); Witkowski „Fizyka“ (t. III „Elektryczność i M.“); L. Silberstein „Elektryczność i M., wykład teoretyczny z zastosowaniem analizy wektorów“; J. J. Borg-man „Osnowanija uczenija ob elektriczeskich i magnitnych jawlenijach“; O. D. Chwolson t, IV fizyki; H. Du-Bois „Magnetische Kreise“; Ewing „Magnetic Induction in Iron a. other Metals“. Ch. Schöfer „Einführung in die Max-wellsche Theorie d. Elektricität u. M “; R. Gaus „Einführung in die Theorie des M.„ Magnetyzm obrotowy, krążka metalowego, np. miedzianego, obracającego się szybko pod igłą magnesową. Krążek taki obracając się odchyla igłę na pewien kąt lub też, przy osiągnięciu pewnej znacznej szybkości, wprawia igłę w ruch obrotowy w tym samym kierunku. Doświadczenie to pierwszy raz wykonał Arago. Działanie na igłę magnesową szybko obracającego się krążka tłómaczy się powstawaniem w nim prądów indukcyjnych pod wpływem pola M-cznego igły magnesowej; te prądy indukcyjne, działając według ogólnych praw na bieguny igły, od-chylają lub obracają igłę magnesową (ob. I n-dukcya prądów). Wobec takiego tłóma-czenia rozważanego zjawiska, nazwa M. O. nie

ma racyi bytu w nauce współczesnej, znaczenie jej jest tylko historyczne.

Magnetyzm ziemski. 1) Igła magnesowa. O tern, że igła magnesowa wskazuje w kierunku półuoeno-południowym wiedziano już oddawna. Prawdopodobnie wiadomość tę przynieśli uczeni arabscy z Azyi do Hiszpanii, zkąd się rozeszła po całej Europie. W pew-nem dziele o przyrodzie wspominają już uczeni chińscy r. 1111, iż igła magnetyczna zbacza nieco od kierunku ściśle płc.-południowego i że zboczenie to wynosiło wtedy* dla ich kraju 15° na zachód. Niejaki Guyot de Provins (1190) w utworze poetyckim opiewa, Flavio zaś Gioja w w. XIV faktycznie używa igły magnetycznej w zastosowaniu do kierowania okrętów na morzu przy niebie zachmurzonem. Kolumb (1492) podczas podróży pierwszej do Ameryki używał również igły magnesowej i określał zboczenia jej poza wyspami Ferro w wielkości kilku stopni na zachód. Potem przyjęto południk przechodzący przez w. Ferro (zboczenie magnetyczne miało wtedy tam 0° wynosić) za pierwszy. — Do dokładnego zmierzenia z bocz e-n i a igły M-owej używa się kompasu poziomego. Przyrząd ten składa się z igły M-owej, osadzonej w swym środku ciężkości na gwoździku pionowym, umieszczonym w środku koła podzielonego na 360°, przyczem przy obrocie igły końce jej na podziałki stopni wskazują. Przy zajęciu przez igłę pewnego stałego kierunku odczytuje się stopnie, na które jej końce wskazują, następnie osadza się igłę tak ażeby jej powierzchnia górna nadół przypadała i odczytuje się powtórnie stopnie jej końców. Kierunek południka magnetycznego przypada wtedy pośrodku między kierunkami, które końce igły w obu położeniach wskazują, niezależnie czy oś M-a igły przez jej końce przechodzi. Znając przytem kierunek południka geograficznego można oznaczyć w stopniach zboczenia igły, wschodnie lub zachodnie. Używane przy pomiarach ściślejszych przyrządy polegają udoskonaleniu tegoż kompasu przez zawieszenie igły M-owej z lusterkiem na nici kokonowej i nastawianie małego teleskopu, połączonego z przyrządem na owo lusterko, podobnie jak w galwanometrach zwierciadlanych. Do tego rodzaju należą magnetometry konstrukcyi Lamonta używane w podróży. Igła magnesowa, zawieszona w swym środku ciężkości, nie-tylko że przybiera kierunek płc.-południowy, lecz jeszcze w płaszczyźnie pionowej, przechodzącej przez południk M-czny, przybiera w różnych miejscowościach ziemi różne nachylenia względem płaszczyzny poziomej. Kąt ten mierzony w południku M-cznym między kierunkiem końca północuego igły a płaszczyzną poziomą, nazywa się nachyleniem ma-gnetycznem i przypada w półkoli północnej pod poziomem. Dla zmierzenia nachylenia igły

M-czuej używa się kompasu pionowego. Przy- ki leżą wtedy w płaszczyźnie południka ma-rząd ten tem się tylko różni od poziomego, że gnetjmznego. Nachylając w płaszczyźnie tej igła M-owa osadzoną jest na osi poziomej, i oś obrotu, można również znaleźć położenie, przechodzącej przez jej środek ciężkości i ; w którem przy obrocie szpulki nie otrzymuje obraca się w płaszczyźnie pionowej. Umieści- J się prądu w galwanometrze: oś obrotu leży wszy przedewszystkiem igłę w południku M-m j wtedy w kierunku linij sił M-zmu ziemskiego, odczytuje się podziałki odpowiadające końcom Podziałki na kołach dozwalają w końcu odczy-jej w dwu położeniach, również dla otrzymania tać zboczenie i nachylenie magnetyczne. Prócz wyniku niezależnego od położenia magnetycz- zjawiska zboczenia i nachylenia M - cznego nej osi igły względem linii łączącej jej końce, uwzględnić należy jeszcze zmienne z położe-Tego rodzaju są magnetometry konstruk- niem na ziemi natężenie M-zmu ziemskiego, cyi Gambeya. Istnieją jeszcze inne przyrządy Zmierzenie części składowej poziomej natęże-oparte na zjawisku indukcyi i dozwalające ze nia tego uskutecznia się zapomocą dwu na-znaczną ścisłością zmierzyć jednocześnie zbo- stępujących doświadczeń. Linię M-czną, zawie-czenie i nachylenie igły M-ownej. Tego rodzaju szoną na nici kokonowej, ustawia się poziomo jest magnetometr zwany i nduktor e m ziem- w południku M-cznym i odchyla następnie skim W. Webera (fig. 35). Jest to przyrząd o kąt mały cp. Pod wpływem składowej po-składający się w zasadzie ze szpulki walco- ziomej siły magnetyzmu ziemskiego na linię

tę oddziaływa moment obrotu równy:

R = m. H. a. Sin cp = M H Sincp gdzie H oznacza natężenie składowej poziomej, m siłę biegunów linii, a jej długość i M=m . a moment magnetyczny linii. Uważając zaś linię za wahadło fizyczne poziome, otrzymamy dla trwania wahania całkowitego:

«a

M.H

T - 2tc

-,

;    • ' \A

' ""IM

Pu

(L gdzie K moment bezwładności odnośnie do osi 3p, obrotu oznacza. Ze znanych wartości z do-■ • -f- -;r świadczenia otrzymamy:

M H =

gr

-

4 7C ² K

rp 2

Fig. 35. Induktor ziemski W. Webera.

wej, owiniętej izolowanym drutem elektrycznym, którego końce połączone są z galwano-metrem; przytem szpulka ta może być zapomocą korby obracaną w ten sposób, że oś walca opisuje płaszczyznę. Jeżeli przyrząd ten ustawimy w ten sposób, że oś walca będzie równoległą do igły M-owej nachyleń, t. j. do kierunku linij sił pola magnetycznego ziemskiego, i następnie zrobimy szybki obrót korbą o 180°, to w galwanometrze powstanie chwilowy prąd elektryczny, indukcyjny; prąd ten zjawia się szczególnie w chwili połowy obrotu, gdyż wtedy na zasadzie prawa elektromagnetycznego w drucie musi powstać prąd elektryczny prostopadły jednocześnie do linij magnetycznych i ruchu druta. Odchylenie wskazówki galwa-nometru można zwiększyć, jeżeli z chwilą zwrotu jej powtórzymy obrót szpulki w kierunku odwrotnym. Mając przyrząd taki udoskonalony, dozwalający zmieniać kierunek osi obrotu szpulki i zaopatrzony kołami poziomem i pio-nowem z podziałkami, można łatwo znaleźć położenie, w którem przy obrocie szpulki około osi ustawionej pionowo, nie otrzymuje się żadnego odchylenia w galwanometrze: druty szpul-

Następnie ustawia się tęż samą linię magnetyczną poziomo, lecz prostopadle do południka M-cznego, a w pobliżu umieszcza się kompas ! poziomy w ten sposób, ażeby środek jego leżał na przedłużeniu linii. Igła kompasu będzie przez to odchyloną od południka M-cznego o pewien kąt p, i pozostanie w równowadze pod wpływem siły magnetycznej linii i składowej poziomej M-zmu ziemskiego. Siła M-na linii w odległości r na miejscu kompasu jest

2 M

równa

wynosi

r³,

więc jej moment obrotu

2 M.N Cos [j.

r³

gdzie N moment M-czny

igły kompasu. Siła składowej poziomej M-zmu ziemskiego wytwarza zaś moment obrotu równy N H Sin [j.

Ze zrównania dwu tych wartości otrzymuje się

r³tg(j.

Dzieląc ostatecznie równanie otrzymane z pierwszego doświadczenia przez wynikające z drugiego, otrzymamy:

H² =

8 TT² K T² . r³. tg (jl

Natężenie całkowitej siły M-zmu ziemskiego w danej miejscowości będzie zatem H. sec i, jeżeli i oznacza kąt nachylenia magnetycznego. —2) Linie izogoniczne, izokliniczne i izodynamiczne. Naznaczając na mapie geograficznej dla różnych miejscowości wartości zboczeń M-cznych, można otrzymać system

można otrzymać system linii i zody naraicz-n y c h, łączących punkty ziemi równych natężeń składowej poziomej lub też całkowitej siły M-zmu ziemskiego. Całkowita siła M-u ziemskiego posiada wartość najmniejszą w pobliżu równika, największą zaś w pobliżu biegunów M-cznych ziemi, gdzie około 0,7 C. G. S. wynosi, linij izo go ni cz ny c h, t. j. łączących punk- | Jeżeli określić zboczenie, nachylenie i natęże-ty równych zboczeń (fig. 36). Linie te zbiegają j nie magnetyczne dla bardzo wielu punktów się na obu półkulach w 2 punktach zwanych biegunami magnetyczne-m i ziemi, na które igły M-owe z różnych punktów ziemi wskazują.

Na biegunie geograficznym ziemi igła M-owa ma jeden tylko kierunek, lecz zboczenie jej, mierzone od zbiegających się tam południków geograficznych, przybiera wszelkie warto-

160    140    120    100

80

60    40    20 JJfcp-0,20    40    «0

80    100    120 HO 160    180

■BP

S-s

SI

60

to

''—r20-

------io-

•o

äs!!

40

„ 3( \JV

SI

lf|l

as

S~-

ii jBiii

''Æ

■Sil

mm

mh

11

60

ii

(l

"lo.

20

“d-

Fig. ^36. Linie izogoniczne z r. 1860.

10

40

40

ści, dlatego wszystkie linie izogoniczne i przez biegun geograficzny przechodzą, j jakiejś miejscowości, to da się zauważyć, że Linie łączące punkty na ziemi równych nachy- i przebieg właściwych linii znacznie się uie-leń igły M-owej tworzą system linii i z o -klinicznych (fig. 37). Linia izoklinicz-na 0° tworzy równik magnetyczny ziemski, od którego na północ biegun północny igły M-owej wskazuje w dół, na południe zaś w górę w zwiększającym się stopniu w miarę zbliżania się do biegunów M-cznych. Również

160    140    120    100

co

&

Ilij

Polarkreis

60

-H

M®

40

-P

20

TTï

«f

20

-r

♦0

c,0

raz odchyla    od    systemów podanych, co jest

dowodem    przeszkód    lokalnych. Spostrzeżono,

że nawet    wzgórza    bazaltowe, granitowe już

znaczne przeszkody    wywoływać mogą. Lecz

najsilniejsze przeszkody M-czne wywołują pokłady rudy żelaznej magnetycznej (Fe₃ 0₄) , tymczasem    inne    rudy żelazne jak tlenki

(Fe₃ 0₃), węglany (Fe C 0₃) i różne wodziany tylko nieznaczny wpływ wywierają. Pokłady te bywają w ten sposób przez M. ziemski namagne-tyzowane, że na półkuli północnej części zewnętrzne ich posiadają własności biegu-nówpołudniowych M-cznych, na południowej zaś odwrotnie Dlatego na półkuli północnej biegun północny igły M-cznej wskazywać bę -

40_60    80    100    120    140    160    180

Ji

fi**

ilillllSiś

J8tl

À-r

il»

ww.

Fig. 37. Linie izokliniczne z r. 1860,

W ielka Eue. Powsz. llustr. Ser. I Tom XLV. Zesz. 356a.

Sir?

6C

■3o

■60.

j:_

6C

20

20

-e-

70.

80'

40

dzie zboczenie w kierunku tych pokładów, względnie zaś zwiększone nachylenie w ich pobliżu, przyczem wzrastające natężenie siły M-cznej o rozmiarach pokładów tych wnioskować dozwala. Ogólnie da się zauważyć ścisły związek między miejscowemi liniami M-cznemi a liniami tektonicznemi danych warstw powierzchni ziemskiej. Tego rodzaju przeszkody lokalne magnetyczne dają się dostrzec w Karpatach, w górach na Śląsku i innych miejscowościach górzystych i wulkanicznych, jak szczególnie w Himalajach i na wielu wyspach oceanicznych.

3) Zmiany w zależności od czasu, Znane są jeszcze zmiany M-u ziemskiego z biegiem czasu.—Istnieją pomiary położeń biegunów M-ch następujące z różnych czasów:

Zmiany te o okresie dziennym, są dosyć prawidłowe i dla miejscowości tych samych szerokości geograficznych w stosunku do czasu miejscowego podobne. Poniekąd daje się do-strzedz i okres roczny w zmianach magnetycznych, przyczem lato tworzy, zdaje się, podobną granicę w roku jak południe w dniu. Zjawiska te pozwalają się domyślać że M. ziemski wywołanym jest przez prądy elektryczne, powstające w atmosferze i należące do natury prądów termoelektrycznych wytwarzanych przez promieniowanie słoneczne; prądy te elektryczne są prądami atmosferycznymi, w których powietrze cząstki elektryczne w sobie przez promienie wytworzone unosi z sobą. Prócz zmian tych M-cznych prawidłowych, powstają czasami zmiany przypadkowe. Do tego rodzaju należą wahania się igły M-owej wywoływane przez t. zw. prądy błądzące. Przyczyną zaś tychże mogą być np. koleje elektryczne, nie mające przewodników izolowanych w ziemi. Czasami burze piorunowe wywołują podobne zmiany. Najważniejszym tego rodzaju przykładem są zaburzenia M - czne, powstające podczas trzęsień ziemi . Przyczem jest b. prawdopodobne

ziemi, połączone z wybuchami wulkaniczne-mi, wTytwarzają owe prądy błądzące w ziemi, co sprawia takie zaburzenia w rozległych obszarach. Tymczasem trzęsienia ziemi pochodzenia tektonicznego mogą przebiedz bez zaburzeń M-cznych. Również zjawiska zórz północnych wywołują całe burze M-czne jednocześnie w b. odległych miejscowościach ziemi. Ważne jest również, że księżyc podczas przejść górnych i dolnych przez południk igłę M - ową skręca na zachód, w położeniach zaś środkowych, między terni, na wschód, zacb 168    Wpływ księżyca daje się również dostrzedz na

”    ”    ” zjawisku nachylenia i natężenia M-cznego.

W Europie środkowej zmniejsza się również Oddziaływanie to księżyca zdaje się polegać nachylenie M-e postępowo o jakieś 2’ — 3’. na tem, że wywołuje przypływy i odpływy Także zmienia się natężenie M-zmu ziemskie- powietrza, które wytwarzają prądy elektryczno z czasem,, co sprowadza teraz postępowe ne. Nadzwyczaj doniosły jest również wpływ zwiększenie się w środkowej Europie składo- zjawisk na słońcu na M. ziemski, wywołu-wej poziomej jego. Prócz zmian tych długo- je to bowiem zmienność wszystkich żywiołów okresowych znane są również zmiany krótsze, M-cznych. Zmienności te bywają zwiększone dzienne i roczne. W Europie środkowej przy- podczas okresów odpowiadających wzmocnionej biera igła zboczeń około 8 g. rauo położenie działalności słonecznej, zmniejszone zaś pod-krańcowo wschodnie, między 2 — 3 g. p.p. zaś czas działalności osłabionej. Tak np. dla śred-krańcowo zachodnie, poczem powoli wraca, niej rozległości wahań dziennych zboczenia, Również igła nachyleń wskazuje tu około 10 nachylenia i natężenia M-cznego w 1. 1888 — g. rano kąt największy, około zaś 10 g. wieczo- j 1890, odpowiadających liczbie najmniejszej plam najmniejszy. Podobnie siła całkowita * słonecznych i w 1. 1892 — 1894 odpowiada-M-zmu przybiera o 10 g. rano wartość naj | jących liczbie największej plam, otrzymano mniejszą, o 10 g. zaś wieczorem największą. | wartości następujące:

Biegun północny 1823 68° szer. póln. 97° dług. zach. od Gr. 1888 71 1895 70

98

97

Biegun południowy

że przeważnie trzęsienia

1825 76° szer. poł. 136° dług. wsch. od Gr. 1885 74

145

1895 73

147

W Europie środkowej zmniejsza się zboczenie M-czne wschodnie postępowo o jakieś 6’ rocznie. Również ulegają zmianie miejsca punkty przecięcia się równika M-cznego z geograficznym, dla których istnieją następujące pomiary:

1825 5° dług. wsch. i 182° dług. zach. od Gr 1885 9°

rem

Rok

Zbocz. Na Schyl.

Natęż.

1888 — 1890

7.59’    1.29’    21.8    .    10-⁵ C.G.S

1892-1894    10.71’    2.18’    33.8    .

F. Bs-

Jeszcze bardziej przekonywającem jest zestawienie z 1. 1841 — 1896 z jednej strony wahań dziennych żywiołów magnetycznych, z drugiej zaś średnich liczb plam słonecznych. Krzywe zjawisk tych są do siebie w głównych i podrzędnych zgięciach równolegle; spadając powoli od maximum do minimum i podnosząc się później do następującego maximum, okazują wspólny dla obu zjawisk okres średnio 11-letni. Również wiadomo oddawna, że burze M-czne przypadkowe zdarzają się częściej i są silniejsze w latach z największą ilością plam, niż w innych. Okres tych zjawisk związanych ze zjawiskami zórz biegunowych, zgadza się również ze znanym okresem plam słonecznych. Prawdopodobne jest, iż podczas okresów wzmocnionej działalności zjawisk słonecznych również silniejsze promieniowanie słoneczne, a może też i obfitsze przenoszenie cząstek materyalnych atmosfery słonecznej do ziemskiej równoległość zjawisk tych tłómaczy, Por. I. Müller „Kosmische Physik“; S. Arre-nius „Kosmische Physik“.

Magnetyzm zwierzęcy, ob. Mesmeryzm.

Magnez, Mg., piewiastek metaliczny w stanie wolnym nie znajdujący się w przyrodzie, znacznie rozpowszechniony pod postacią rozmaitych połączeń. Tlenek M-owy (magnezya) występuje z tlenkiem glinu jako spinel; krzemian M-u jako pianka morska, talkstea-t y t, serpentyn, a także M. wchodzi w skład augitu, azbestu, oliwinu, horn-blendy i licznych inn. minerałów; węglan M-u występuje w postaci magnezytu, a w połączeniu z węglanem wapnia jako dolomit; znajduje się prawie zawsze w wapniakach. W wodach zaś źródlanych pod postacią rozpuszczonego dwuwęglanu; siarczan M-u jest częścią składową wierzchnich soli stasfurckich i wielu wód mineralnych jak i chlorek M-wy, który wraz z bromkiem i jodkiem znajduje się też w wodzie morskiej; M. jest stałym składnikiem chlorofilu, a fosforan M-y występuje prawie stale w roślinach (szczególnie w nasionach) i w ciałach zwierzęcych; podwójny fosforan magne-zowoamonowy tworzy minerał struwit; boran M-y—boracyt i t. d. —W celu wyosobnienia M-u ogrzewa się w przykrytym tyglu aż do stopienia mieszaninę składającą się z 1 cz. sproszkowanego flusspatu, 10 cz. stopionego chlorku potasawo-magnezowego (karnalitu) 1 1 cz. sodu metalicznego. Po zamieszaniu massy stopionej daje się jej ostygnąć. Chlor przechodzi przy tej reakcyi od M-u do sodu, a metaliczny M. wydziela się w stanie wolnym. Surowy metal oczyszcza się za pomocą destyla-cyi cząstkowej. Obecnie przygotowują M. na większą skalę sposobem elektrolitycznym: topią np. karnalit bezwodny Mg KC1₂ w tyglu z żelaza lanego, służącym za elektrodę ujemną, gdy tymczasem jako elektrody dodatniej używają pogrążonego w stopie prętu z węgla retortowego.

Chlor wydzielający się przy elektrodzie dodatniej odprowadzają za pomocą odpowiedniej ko-munikacyi rurowej, M. zaś wydziela się przy elektrodzie ujemnej i zbiera się na dnie naczynia. Od czasu do czasu dorzuca się świeżych porcyi karnalitu bezwodnego, a przerywa proces z chwilą powstawania chlorku potasu. Ze względu na swój mały równoważnik elektrochemiczny (1 amperogodzina wydziela teoretycznie 0,4542 gr M-u i 0,8596 gr sodu) M. wymaga największej ilości energii z pośród wszystkich ciał przygotowywanych na drodze elektrolitycznej (1 klg. 50 kilowattgodzina).—-M. jest metalem srebrzysto-białym, silnie połyskującym o c. wł. 1,743 i twardości szpatu wapiennego, o małej wytrzymałości, daje się kuć i walcować, ale nie daje się wyciągać w drut (t. zw. drut M-owy znajdujący się w sprzeda-rzy otrzymuje się przez wytłaczanie); topi się równie łatwo jak cynk, lecz stop jego posiada konsystencyę ciasta uniemożliwiającą otrzymywanie dobrych odlewów; wrze nieco powyżej 1000°C. a destyluje się w żarze czerwonym. Ciężar atomowy = 24,32; M. nie ulega zmianie w zetknięciu z suchem powietrzem, na wilgotnem pokrywa się tylko powierzchownie cienką warstwą tlenku M-owego, który chroni pozostały metal od zmiany. Zapalony na powietrzu, płonie wydając światło oślepiające aiebieskawo-białe (ob.) o znacznej ilości promieni chemicznie czynnych z utworzeniem białych dymów tlenku M-go. Ażeby przez spalenie M-u osiągnąć w przeciągu 10 godzin oświetlenie 74 stogramowych świec stearynowych, należałoby spalić 72.2 gr M-u. Drut M-y zapala się od płomienia lampy spirytusowej—M. łączy się z chlorem z objawami światła, rozkłada powoli wodę przy dłuższem ogrzewaniu z nią do 30°, a energicznie przy 100°; zapala wodór wydzielający się podczas działaniu nań kwasu solnego; z roztworów soli metalów wydziela metale (nawet cynk) lub wodorotlenki. M. jest dwó-wartościowy, z tlenem tworzy tlenek MgO.

M. znajduje zastosowanie pod postacią wstęgi lub proszku w pyrotechnice, do sygnalizowania (światło Chatama) i do fotografowania bez światła słonecznego. W tym celu zbudowano lampy odrębne, w których wstęgi M-e lub proszek tego metalu zostają doprowadzone do małego płomienia. Tworzący się dym tlenku staje się wnet w miejscu zamkniętem nieznośnym i musi być w sposób właściwy usuwany. Do sygnalizacyi wdmuchuje się mieszaninę proszku M-u i kolofonii do płomienia spirytusowego. Ognie sztuczne (bengalskie) otrzymuje się przez spalenie mieszanin proszku M-u, szelaku i azotanów baru i strontu (do czerwonego światła). Do fotografowania w pomieszczeniach zamkniętych używa się też mieszaniny błyskawicznej, składającej się z M-u i nadmanganianu potasu. Mała domieszka M-u czyni nikiel i kobalt kowalnemi; w chemii M. znaj-

służy jako materyał surowy do wyrobu bro-

duje zastosowanie jako środek odtleniający , w nader wielostronnej reakcyi Gregnarda i jako ciało w stanie rozżarzonym pochłaniające azot (np. do otrzymywania gazów szlachetnych

mu.

I)r A. J. Ü.

Magnezu chlorek (chlorek magnezowy), MgCl₂, występuje wraz z chlorkiem po-

powietrza), przyczem    tworzy się żółto - zielony    tasu    jako karnalit, a z chlorkiem wapnia

azotek M-u Mg₃ N₂.    Stopy zawierające M. • jako    tachydryt w solach stasfurckich, w

znalazły też zastosowanie do celów oświetlenia, Î wodzie morskiej, w źródłach mineralnych i so-a rodzaj mosiądzu, zawierającego zamiast cyn- S lankach; tworzy się przy spalaniu tlenku M-go ku M. otrzymuje się przy zastąpieniu w zwy- I zmięszanego z węglem w chlorze, przy odwo-kiym sposobie wyrobu mosiądzu galmanu przez i dnianiu soli zawierającej wodę krystaliczną w dolomit. Najważniejszym ze stopów M. jest strumieniu chlorowodoru i przy żarzeniu bez-magnalium (ob.). — Siar c z an M-u odkryty wodnego chlorku amonowo-inagnezowego. W ce-został w w. XVII    w    wodzie mineralnej w    lu technicznego otrzymania C. M-go miesza się go-

Epsom przez Grewa;    r.    1717 otrzymywano go    rący    nasycony roztwór tegoż z 50 % roztworem bez-

ną, przezroczystą i ruchliwą, która już pod wpływem drobnych ilości wilgoci rozkłada się na kwas solny i tlenek magnezowy i dymi na powietrzu; w strumieniu wodoru daje się destylować przy ciepłocie czerwonego żaru i łatwo rozpływa się pod wpływem wilgoci; rozpuszcza się w 0.25 cz. wody z mocnem rozgrzaniem, a przy ogrzewaniu z braunsteinem wydziela chlor. Roztwór C. M-go tworzy się też przy rozpuszczaniu tlenku lub węglanu magnezowego w kwasie solnym; z niego krystalizują (choć trudno) wielkie bezbarwne kryształy MgCl₂.6H₂0

gorzkim smaku, rozpływające się na powietrzu, nader łatwo rozpuszczalne w wodzie, a również i w wyskoku; przy 105° tracą chlorowodór, wskutek czego nie mogą być bez rozkładu odwadniane przez ogrzewanie, a topią się całkowicie przy 119°; 30$ roztwór wodny C. M-go zastyga przy zmieszaniu z tlenkiem M-wym na massę twardą (cement So rei a). W przemyśle chemicznym otrzymuje się C. M. jako wytwór uboczny, szczególnie jako ostateczny ług pokrystaliczny przy przerabianiu soli stasfurckich. Ług ten odparowuje się, dopóki przy ochłodzeniu nie zastyga (MgCl₂. 6H₂0) lub też jeszcze bardziej (stopiony C. M. o bezkształtnym przełomie). Chlorek potasowo-ma-gnezowy, KMg CJ₃ -|— 6H₂0. Znajduje się w naturze jako karnalit (ob.). Krystalizuje z ługu pokrystalicznego solanek i wody morskiej przy ich oziębianiu, rozkłada się w zetknięciu z wil-gotnem powietrzem, przyczem spływa chlorek magnezowy, a z gorącego roztworu wodnego krystalizuje chlorek potasowy. C. M. znajduje zastosowanie do szlichtowania bawełny, a to w celu nadania jej miękkości (wskutek hygroskopij-ności tej soli), do nasycania drzewa i tkanin w celu uczynienia ich ogniotrwałemi, do konserwowania podkładów kolejowych, do oczyszczania soku buraczanego, do otrzymywania chlorku borowego, do przerabiania pirytów żelaznych i miedzianych przez chlorujące działanie na ciepło, do przygotowania cemęutu M-go (Sore-

z ługów pokrystalicznych solanki w. Turyngii, wodnej soli, ostudza a następnie ogrzewa massę do a w początkach w. XVIII rzymski duchowny | 400° nakoniec w strumieniu suchego powietrza, zalecał węglan M-u jako środek leczniczy; C. M. krystalizuje w listkach bezbarwnych o c. magnezyę jako osobliwą ziemię wyróżnił z po- wł. 2, 177, topi się przy 708° na ciecz bezbarw-między innych ziem Black r. 1755, poczęm r.

1775 BergmaD bliżej ją zbadał. M. otrzymał po raz pierwszy Davy; Buff i Liebig otrzymali go za pomocą potasu, Bunsen przez elektrolizę, a Caron i Deville ugruntowali techniczne otrzy-

mywanie tego metalu.

I)r A. J. G.

o c. wł. 1.56 — 1.65 i mocno

Dr A. J. G.

Magnezowe sole są znacznie rozpowszechnione w minerałach, źródłach, roślinach i zwierzętach; powstają przy rozpuszczaniu tlenku lub węglanu M-go w kwasach, nierozpuszczalne zaś przez podwójną wymianę; są podobne do soli cynku; bezbarwne o ile kwas jest bezbarwny; przeważnie łatwo rozpuszczalne w wodzie; nierozpuszczalne są sole zasadowe M-u, a z obojętnych węglan i fosforan. Sole rozpuszczalne mają smak gorzki, odczyn obojętny, rozkładają się przy żarzeniu, a niektóre już przy odparowywaniu swych roztworów wodnych; nierozpuszczalne w wodzie, rozpuszczają się przeważnie nader łatwo w kwasie solnym. Z roztworów S. M-ych osadzają: ług potasowy, woda barytowa i woda wapienna, wodorotlenek M-u. Fosforan sodu osadza z roztworów wodnych, obojętnych, niezbyt rozcieńczonych, fosforan M. a w obecności amoniaku nawet z nader rozcieńczonych roztworów krystaliczny fosforan amo-nowomagnezowy. Wiele z soli magnezowych znajduje zastosowanie w technice, a niektóre z nich w medycynie.

Magnezu bromek, Mg Br₂, znajduje się w wodzie morskiej, w górnych warstwach soli stasfurckich (w t. zw. śmietniku solnym) i w wielu solankach; tworzy się przy ogrzewaniu tlenku M-go zmieszanego z węglem w atmosferze bromu. B. M. jest ciałem bezbarwnem, kry-stalicznem, topi się w ciepłocie czerwonego żaru i łatwo rozpuszcza się w wodzie. Z jego roztworu wodnego (który też otrzymać moża przez rozpuszczenie M-u w kwasie bro-mowodorowym) krystalizuje rozpływająca się na powietrzu sól Mg Br₃ -j- 6H₂0, która jak jej roztwór, przy ogrzewaniu wydziela bromowo-dór. B. M. otrzymywany z soli stasfurckich

M-go.

Magnezu fosforany (fosforany magnezowe). Normalny (zasadowy) F. M., Mg₃ (P0₄)₂, znajduje się w nasionach zboża i w kościach. Z roztworów soli magnezowych zwykły fosforan sodu osadza sól kwaśną MgHP0₄, krystalizującą się z rozcieńczonych roztworów w igłach z 7 cz. wody, a przy gotowaniu z sodą rozkłada się na sól normalną i kwas fosforowy. —F osforan amouow o-m agnezowy (NH₄)MgP0₄-)-6H₂0 znajduje się w przyrodzie jako struwit, w niektórych kamieniach moczowych i w gnijącym moczu, a osadza się z roztworów soli magnezowych zadanych salmiakiem i amoniakiem przez dodanie zwykłego fosforanu sodu; jest bezbarwny, krystaliczny, b. trudno rozpuszczalny w wodzie, szczególnie zawierającej amoniak; łatwo rozpuszcza się w kwasach; przy żarzeniu pozostawia pyrofosforan magnezowy Mg₂P₂0₇. Pod postacią fosforanu amo-nowomagnezowego oznaczamy ilościowo kwas fo-

Dr A. J.. G.

Dr A J. G.

Dr A. J. G.

65.1

70.3

wuętrznych i t. p.).

la), magnezu, chloru i chlorowodoru, do polewania ulic w celu zniesienia kurzu, jako środek do gaszenia pożarów, do karbonizowania wełny, do napełniania zegarów gazowych, jako ciało przenoszące ciepło w ogrzewaniach centralnych (dekterion), do dezynfekcyi, do oczyszczania wód ściekowych i t. p. Karnalit przerabia się na sole potasowe. Przy przeróbce stas-furckich soli odpada rocznie 186 — 350 000 tonn

C. M-go. Ługi te spływają przeważnie do rz. Bodę a z niej do Saali. Umyślnie przygotowano w r. 1893 zaledwie 12 764 tonny C.

Dr A. J. G.

sforowy i magnez.

Magnezu krzemian występuje w wielu minerałach: oJiwinie Mg₂Si0₄ (obojętnym orto-krzemianie magnezowym), eustatycie MgSi03 (metakrzemianie magnezowym); w talku H₂Mg2 Si₄0₁₂, serpentynie Mg₈Si₂0₇ -j- 2H₂0, pianie morskiej Mg₂Si₃0₈ -j- 2Ha01 i in. Krzemianami wapniowo-magnezowymi są hornblenda, augit, diopsyd, diallag i in.

Magnezu nadtlenek, Mg0₂, powstaje przy wrzucaniu mieszaniny nadtlenku sodowego i siarczanu M-go do wody. Znajduje zastosowanie w bielarstwie. Pod nazwą monozonu zalecano go jako środek leczniczy przeciw najrozmaitszym cierpieniom.

Magnezu siarczan (siarczan magnezowy) MgS0₄, występuje jako wytwór zwietrzenia minerałów w kopalniach i na murach, krystalizując się z 1 cząstką wody jako kizeryt, i w wielu solach podwójnych (z siarczanem potasu jako schoenit, z chlorkiem potasu i z chlorkiem magnezu jako kainit, z siarczanami potasu i wapnia jako poły halit), w górnych warstwach soli stasfurkich [śmietniku solnym] i in. pokładów solnych, w wodzie morskiej), w ługu pokrystalicznym solami i w wodach gorzkich w Epsom, Sedlitz, Saidszycach i Piillna w Czechach a tworzy się tam przez wzajemną wymianę pomiędzy roztworem gipsu (siarczanu wapnia) i węglanu M-u. Inne wody gorzkie są ługami pokrystalicznemi solanek. S. M. jest też wytworem odpadkowym przy fabry-kacyi wód mineralnych, o ile w celu wywiązywania kwasu węglowego używają magnezytu (węglanu magnezu) i kwasu siarkowego. W przeważającej ilości otrzymuje się sól tę jako wytwór uboczny przy przeróbce soli stasfurckich. Przedewszystkiem dostaje się kizeryt MgS0₄H₂O, proszek, trudno rozpuszczalny, miałki który w stanie wilgotnym (po przemywaniu) zbija się w massę kamienistą. Kizeryt rozpuszcza się powoli w wodzie, łatwiej po wyprażeniu (kal-cynowaniu) do 160°. W roztworze soli kuchennej jest zupełnie nie rozpuszczalny. Ze stężonego roztworu kizerytu krystalizuje się sól gorzka (t. zw. angielska lub epsomska) MgS0₄. 7H₂0—bezbarwna, o c. wł. 1.685, chłodzącym słono-gorzkim smaku, wietrzejąca na powietrzu przyczem rozpada się na proszek biały, łatwo się topi w swej wodzie krystalicznej, traci przy 160° 6 cząsteczek wody, a przy 200° ostatnią, dopiero zaś w ciepłocie białego żaru kwas siarkowy. 100 cz. wody (przy 0°) rozpuszczają MgS0₄.

Sól gorzka jest nierozpuszczalna w wyskoku, przy krystalizacyi przerywanej tworzy kryształy drobne igiełko wate. — Węglany potasowców osadzają z roztworu soli gorzkiej węglan M-wy. Sól gorzka znajduje zastosowanie jako środek przeczyszczający, do przygotowywania węglanu M-go i inn. połączeń M-zmu, do oczyszczania soków buraczanych, do rozkładania nadmiaru chlorku bielącego przy bieleniu włókien i tkanin, do ogniw stałych w telegrafii, do farbowania barwnikami anilinowymi, przyczem wy-farbowania są bardziej wytrzymałe na mydlenie; do wyrobu papieru ze wzorami, do wyrobu siarczanu potasu, siarczanu sodu, bieli trwałej, ałunu, bezwodnika kwasu siarkowego i jako środek przeciwogniowy; znaczne ilości soli gorzkiej znajdują zastosowanie w apreturze lekkich tkanin bawełnianych, do obciążania jedwabiu, do bielenia wełny, jako masa wypełniająca w fabrykacyi papieru i t. p.; podobnie jako nawóz dla koniczyny. Przy mieszaniu ze sobą kizerytu i wodzianu potasu z dodatkiem wody i mocnem wypaleniu tworzącej się twardej masy, składającej się z gipsu, S. M-u i tlenku M-u, otrzymuje się proszek, który po zarobieniu wodą daje masę twardą, podobną do marmuru, pozwalającą się polerować. Jest ona do pewnego stopnia wytrzymała na wpływ wilgoci i znalazła zastosowanie do robót budowlanych (pokrycia klatek schodowych, upiększeń we-

Dr A- J. G,

Dr Ą, J. G.

Magnezu tlenek (magnezya palona, ziemia gorzka), MgO, znajduje się w przyrodzie jako periklas zawierający małą ilość tlenku żelazowego i tworzy się przy spaleniu M-u i przy żarzeniu rozkładających się wówczas soli M-zowych. Technicznie przygotowuje się T. M. przez wypalanie magnezytu (z jed-noczesnem wytwarzaniem kwasu węglowego), wodorotlenku lub węglanu M-go, nakoniec przez rozkład rozgrzanego chlorku M-zu za pomocą pary wodnej (do wyrobu kwasu solnego), w tym zaś razie otrzymuje się magnezyę pod postacią kryształów prawidłowych. Otrzymywana z zasadowego węglanu magnezowego jest tem ściślejsza, im ściślejszy jest materyał surowy i im wyższa jest ciepłota. Przy ciepłocie słabego czerwonego żaru otrzymany wyrób jest nader lekkim preparatem i znajduje zastosowanie w lecznictwie jako magnezya palona (magnesia usta). T. M. jest bezbarwny, wzgl. biały, bez zapachu, a o smaku nieco alkalicznym, topi się dopiero w płomieniu gazu piorunującego, posiada c. wł. 3,20 — 3,64, rozpuszcza się w 55 000 (podług niektórych ba-daczów nawet dopiero w 100 — 200 000) cz. wody, okazuje w stanie wilgotnym odczyn słabo alkaliczny, zarobiony z 10 — 12 cz. wody daje po kilku dniach massę galaretowatą wodorotlenku M-go, pochłania pomału na powietrzu wodę i kwas węglowy, traci jednak w znacznym stopniu tę własność przez prażenie do białości, rozpuszcza się łatwo w kwasach i służy do związywania kwasów, jako łagodny środek przeczyszczający i jako odrutka (ob.) przy otruciach arsenowych. Magnezyi palonej używają także do wyrobu świecących prętów (np. zamiast wapiennych i cyrkonowych żarzonych zwykle w mieszaninie wybuchowej), cementu i sztucznych kamieni, przy amoniakalnym sposobie fabrykacyi sody, przy Welodona procesie otrzymywania chloru, do oczyszczania wody, do formowania naczyń platynowych, do wyrobu odlewów i sztukateryi, ogniotrwałych tygli i cegieł. Zastosowanie magnezyi do wyrobu cegieł do pieców płomieniowych, jako zasadowej powłoki pieców w procesie Thomasa-Gil-christa usuwania losforu z żelaza, do pieców wapiennych, cementowych i stroncyanitowych, powołało do życia wyrób cegieł magnezyowych z magnezytu, które jednak ze względu na swą zawartość krzemionki nie do wszystkich celów są przydatne; zwrócono się przeto do otrzymywania magnezyi z ługów chlorku M-zu w stas-furckich pokładach i w morskich solarniach. Przy mieszaniu z wodą magnezya stopniowo twardnieje jak cementy (ob.); mieszanina palo-nej magnezyi z kredą i sproszkowanym marmurem po zarobieniu z wodą i pozostawieniu w zetknięciu z nią daje po pewnym czasie twardą, podobną do marmuru massę. Podobnie z roztworem chlorku M-zu otrzymuje się massę nader twardą (cement Sorela).

Magnezu węglan MgC0₃, (nazywany też magnezyą). Znajduje się w przyrodzie jako magnezyt i wraz z węglanem wapnia jako dolomit. Otrzymuje się przez ogrzewanie roztworu siarczanu M-u z roztworem węglauu sodu do 160—175°, przy ogrzewaniu chlorku M-u z węglanem wapnia. W. M. tworzy kryształy bezbarwne; trudno rozpuszczalny w wodzie, a przy ogrzaniu łatwo traci kwas węglowy. W wodzie zawierającej kwas węglowy rozpuszcza się z u-tworzeniem dwuwęglanu magnezu, znanego tylko pod postacią łatwo rozkładającego się roztworu. Z tego roztworu, otrzymywanego przez zawieszenie zasadowego węglanu M-u w wodzie i wprowadzenie do niej kwasu węglowego, krystalizuje się W. M. i zależnie od warunków z rozmaitą zawartością wody krystalicznej. W. M. w dużych kryształach łatwo wietrzeje na powietrzu, jest jednak jako pasta dość trwały i rozkłada pod ciśnieniem w obecności kwasu węglowego roztwór chlorku potasu z utworzeniem węglanu potasowo magnesowego K₂C0₃.MgHC0₃-f4H₁0 używanego do fabrykacyi potażu. Podwójny ten węglan jest trudno rozpuszczalny zarówno w wodzie jak kwasach rozcieńczonych. Z roztworów soli M-zowych, roztwór sody osadza zasadowe węglany magnezowe o rozmaitym składzie. Jeden z nich (Magnesia alba, carbo-nica, Jnjdro-carbonica) przeważnie o składzie 4MgO 3C0₂ . 4H₂0 znajduje się w przyrodzie jako hydromagnezyt, a otrzymuje się sztucznie przez wypalenie magnezytu CaMg(C0₃)₂ w pie cu wapiennym, gaszenie wytworu wodą, przyczem otrzymane mleko w naczyniu z mieszadłem nasyca się kwasem węglowym (wywiązywanym przez palenia węglanu wapnia), a wytwarzający się dwuwęglan M-zu po odsączeniu od szlamu węglauu wapnia ogrzewa parą do wrzenia. Wywiązujący się przytem kwas węglowy zostaje ponownie użyty, a wydzielający się W. M. odsącza się na błotniarkach (filtrprasach), suszy i kraje zapomocą piły cyrkularnej na bryłki. Zasadowy W. M. przygotowuje się też z ługów chlorku M-zu, z palonej magnezyi rozmaitego pochodzenia, a szczególnie z magnezytów palonych, już zapomocą kwasu węglowego, już zapomocą sody. Jest on proszkiem lekkim, sypkim , ruchliwym bez smaku, mało się rozpuszcza w wodzie, posiada odczyn słabo alkaliczny, a przy ogrzewaniu traci kwas węglowy i wodę. Znajduje zastosowanie jako środek leczniczy, przeczyszczający, wiążący kwasy; do proszków do czyszczenia zębów, jako ciało do rozrzedzania farb, do wyrobu magnezyi palonej, cegieł magnezyowych i t. p.    Dr A. J. G

Magnezu wodorotlenek, Mg(OH)₈, występuje w przyrodzie jako brucyt i uemalit, powstaje przy działaniu wody na tlenek M-zowy i osadza się z roztworów soli M-zowych przez dodanie ługu potasowego. W. M. jest ciałem bezbarwnem i bez zapachu, posiada smak słabo

I>r A. J. G.

Dr A. J. G

adz.

• Dr A. J. G.

Dr A. J. G.

Dr A. J. G.

Dr A. J. G.

dził cyfry arabskie.

gorzki a odczyn alkaliczny, rozpuszcza się w 55 000 cz. wody, znacznie łatwiej w obecności soli a-moniaku, traci przy ogrzewaniu wodę, z powietrza pochłania kwas węglowy, a z kwasami tworzy sole magnezowe.

Magnezya (farmac); M. alba, carbonica, hy-drico-carbonica, zasadowy węglan magnezu; M. citrica effervescens burzące proszki, składające się z cytrynianu raagnezyi; M. lactica mleczan magnezowy; M. nigra braunstem; M. suif urica siarczan magnezowy, sól gorzka; M. sulfurica sicca zwietrzały siarczan magnezowy ; M. usta magnezya palona; M. vitriariorum również nazwa braunsteinu.

Magnezya, m-to w Azyi Mniejszej, sławne ze zwycięstwa Rzymian nad Antyochem (190 przed nar. Chr.); obecnie Maniza.

Magnezyowa biel, mieszanina otrzymywana przez osadzanie roztworu siarczanu magnezu wapnem lub wodorotlenkiem baru. Składa się z tlenku magnezu i siarczanu wapnia, albo też z siarczanu baru. Znajduje zastosowanie w papiernictwie do zapełniania masy papierowej

Magnezyowa mikstura, roztwór siarczanu magnezowego (soli gorzkiej) i salmiaku w wodzie i amoniaku, używany w chemii analitycznej do osadzania kwasu fosforowego pod postacią soli amonowomagnezowej.

Magnezyowe mleko zawiesina palonej ma-gnezyi w roztworze cukru.

Magnezyowe światło powstaje przez spalenie magnezu pod postacią wązkiej wstęgi (drut mag-nezyowy) lub proszku; otrzymuje się przytem światło rażąco białe, bogate w promienie chemicznie czynne. Stosuje się S.m. do sygnalizacyi w braku światła elektrycznego oraz przy fotografii do zdjęć wieczornych i w miejscach zaciemnionych. Odpowiednio zbudowane lampy doprowadzają automatycznie drut lub proszek mag-nezyowy do małego płomienia. Gdy chodzi o oświetlenie krótkotrwałe, miesza się sproszkowany magnes z nadmanganianem potasowym lub innem ciałem silnie utleniającem i zapala za-pomocą lontu lub kapiszonu; spalenie odbywa się wybuchowo i trwa b. krótko. Do ogui sztucznych miesza się magnez z szellakiem i solami baru (św. białe) lub strontu (św. czerwone).

Magnezyt, spät gorzki, spat talkowy, minerał; 47.6 % inagnezyi i 52.4 dwutlenku węgla, domieszki węglanów żelaza, manganu, wapnia pospolite; krystalizuje się romboedrycznie; bezbarwny, żółty, szary, aż do czarniawego; połysku szklistego, przeświecający, trwardość 4, cięż. wł. ok. 3. Znajduje się w Szwajcaryi. Bardziej pospolity jestMv zbity, występujący w bryłach nerkowych, na Śląsku, w Morawii, Grecyi, In-dyach Wsch. Używa się przy wyrobie wód mineralnych do otrzymymania kwasu węglowego i soli gorzkiej, w fabrykacyi porcelany, cegieł ogniotrwałych i in.    »

Magnezytowe płyty o grubości 1—3 cm., przygotowane z magnezytu i opiłek drzewnych, a przedzielone płótnem jutowem lub konopnem, używanem na worki. M. p. znalazły zastosowanie jako lekki materyał budowlany na przepierzenia, do pokrywania schodów drewnianych w celu nadania im ogniotrwałości, do wznoszenia budynków tymczasowych i t. p., posiadają jednak wadę skręcania się pod wpływem wilgoci.

Magni: (Mânns on) 1) Jan, histor. szwedz. (* 1488—f 1544), był mianowany biskupem w r. 1523, a w r. 1526, nie mogąc przeciwdziałać refor-macyi opuścił ojczyznę. Napisał: „Historia de omnibus Gothonum Sueonumque regibus“ (twórca mnóstwa bajecznych postaci królewskich).—2) 0-1 au s, histor. i kartograf szwedzki, brat poprzedzającego (* 1490 — f 1558). Z powodu niechęci dla reformacyi opuścił r. 1526 Szwecyę. Wydał pracę swego brata i napisał sam „Historia de gentibus septentrionalibus libri XXII“ (Rzym 1555) — dzieło przełożone na wiele języków (niemiecki, angielski, holenderski i włoski). Wydał również: „Carta marina et descriptio sep-tentrionalium terrarum“ (Wenecya 1539)—jedno z lepszych dzieł kartograficznych swojego czasu.    adz>

Magni (M ans so n) Jo n as, przezwany Ve-xionensis, filozof szwedzki (* 1583 w Vexioe—f 1651), długoletni profesor etyki, filozofii, polityki, a nakoniec teologii w Upsali, bronił gorąco filozofii Arystotelesa przeciw Ramus. Gothusowi, b-powi w Strengnaes. W filozofii prawa był wyznawcą Jana Bodina (Bodinus). Dzieła: „Defensio necessaria“ (1645), „Légitima vindicatio“ (1616), „Philosophiae civilis pars posterior seu Specialis“ (1624—5).    adz*

Magni Walery an, teolog, historyk i fizyk, Włoch z urodzenia (f 1661), przez Urbana VIII wysłany do Polski jako misyonarz apostolski. Kojarzył małżeństwo Władysława IV z Cecylią Renatą oraz kierował budową wodociągów na Starem Mieście, Warszawie i w Zamku. Podawał się za wynalazcę barometru, który demonstrował w obecności króla. Prócz wielu dzieł teologicznych zostawił: „Opusculum de vacuo“ (1645), w którem opisywał swoje doświadczenia z barometrem, oraz kilka pamfletów na Jezuitów. Wspomina o nim prof. Franke w swej monografii o Brożku.

Magnickij Leoncyusz, matematyk ross. (* 1669 — f 1709), nauczyciel gimnazyum w Moskwie i Petersburgu, autor „Arytmetyki“ (1703), w której pierwszy w Rossyi wprowa-

A' Ł.

Magnickij Michał (* 1778—f 21 listopada 1844 w Odesie), skrajnie wsteczny działacz na polu oświaty rossyjskiej. Po ukończeniu uniwersytetu w Moskwie, służył wojskowo, potem w ministeryum spraw zagranicznych i podróżował zagranicą. Uczestniczył w kółkach literackich, religijnych, należał dołoży „Gwiazdy Polarnej“,

na

i rozkaz nieopuszczania Kazania. A za nowe de-nuucyacye zesłano go do Rewia, gdzie przebył lat kilka i wydawał mieś. reakcyjny „Raduga“, w którym dowodził, m. in., że Tatarzy byli błogosławieństwem dla Rosyi, ocalili ją bowiem od wpływu Europy. Po wielokrotnych prośbach pozwolono mu udać się do Odesy, gdzie się zbliżył do ks. Woroncowa, wysłany później za denuncyacye do Chersonia, skąd w r. 1841 pozwolono mu wrócić. Oprócz bibliografii u Brock-hausa „Encikłop. Sławar“, P. v. Goetze „Fürst A. N. Galitzin u. seine Zeit“ („aus den Erlebnissen des Geheimraths“ Lipsk 1882).

Magnificat. Kantyk, którym N. Marya Panna odpowiedziała na pozdrowienie Elżbiety, podczas jej nawiedzenia: „Wielbij duszo moja Pana“. Kościół rz. - katolicki powtarza ten hymn we wszystkich nieszporach. Podczas śpiewania kantyku, wierni podnoszą się, według przyjętego zwyczaju słuchania stojąc słów Ewangelii, z której M. jest wzięty. Na początku M. celebrujący wychodzi ze swego miejsca, i stanąwszy u podnóżka ołtarza, oddaje mu głęboki pokłon; przy wystawieniu Najświętszego Sakramentu klęka na oba kolana. Potem idzie do ołtarza, całuje go, a przechodząc ku stronie Epistoły, bierze naczynie z kadzidłem, które sypie na ogień, i okadza ołtarz w podobny sposób, jak przy Mszy. Po dopełnieniu tej ceremonii, odchodzi od ołtarza i wraca na swe miejsce, gdzie kadzi go turyferarz, równie jak każdego z księży. Po pieśni M. celebrujący mówi: Dominus vobiscum\ wierni odpowiadają:

¹ Et cum spiritu tuo. Odmawiają potem modlitwę ze Mszy zwaną kollekta. Dawniejsi kompozytorowie muzyczni wiele pozostawili Magnificatów.

Magnifieencya (łac. magificus = wspaniały), tytuł rektorów i kanclerzy uniwersyteckich (rector magnifiais), burmistrzów w miastach wolnych. Jeżeli książę piastuje godność rektora, nosi tytuł Magnificentissimus.

Magnin Piotr Józef, polityk francuski (* 1824). Wpływowy przemysłowiec i działacz w Dijonie, był wybrany w r. 1863 do ciała prawodawczego, należał do opozycyi. W r. 1870 był w rządzie obrony narodowej ministrem handlu i rolnictwa. Od r. 1871 członek zgromadzenia narodowego, a od r. 1876 senatu; należał do lewicy republikańskiej. W r. 1879 został w gabinecie Freycineta ministrem finansów i urząd ten piastował również w gabinecie Ferryego. W r. 1881 został dyrektorem banku francuskiego.

Magnolia L. Rodzaj roślin dwuliściennych z rodziny Magnoliaceae. Drzewa lub krzewy wyróżniające się pięknemi, przeważnie trwałemi liśćmi i dużemi, zwykle samotnemi kwiatami barwy białej lub różowej; kwiaty prawidłowe, dwupłciowe. Osadnik kwiatowy strożkowaty, wydłużony, niosący na całej swej długości działki, płatki, pręciki i słupki w licz-

prawdopodobnie i do loży utworzonej w Petersburga przez polaka Grabiankę (wkrótce u-więzionego i zmarłego w twierdzy). Tam zapewne udało mu się zbliżyć do Sperańskiego, którego został gorącym zwolennikiem; podzielił los jego, zesłany do Wołogdy r. 1812 (gdzie przebył lat 4). Ale w r. 1816 zdobył sobie względy rządu i był mianowany wice-gubernatorem Woroneża, później Symbirska; jedni uważają go za nieudolnego administratora, inni podnoszą jego óbronę włościan od tyranii panów, których kilkunastu pod sąd oddał. W tym czasie

M. Ab

adz.

M. dla karyery przystosował się do kierunku pietystycznego ministra oświaty Golicyna. W tym celu powołał w Symbirsku do życia oddział T-stwa Biblijnego i już w r. 1819 dostał nominacyę na członka zarządu głównego szkół; układny, co niedziela wysłuchiwał mszy w kaplicy domowej Golicyna, który w lutym t. r. polecił mu rewizyę uniwer. kazańskiego. M., po tygodniowym pobycie, wrócił z raportem, iż większość profesorów to nieucy, ateiści i deiści, studenci bodaj nawet liczby przykazań nie znają, a uniwersytet należy zamknąć. Aleksander I skasowanie uniwersytetu się nie zgodził, ale w czerwcu r. 1819 mianował M-go kuratorem tego uniwersytetu. M. urząd przez sześć lat sprawował, nie zaglądając prawie do Kazania, a swoje reformy nadsyłał z Petersburga: niszczył ducha samodzielności, lepszych profesorów, zwłaszcza nie prawosławnych lub o nazwisku niemieckiem, usuwał, a Sołncewa oddał pod sąd za to, iż pojęcie prawa naturalnego wyprowadzał „ze zdrowego rozsądku ludzkiego, nie z e-wangielii". Usunął z biblioteki i kazał spalić dzieła uznane przez siebie za szkodliwe (np.Grocyusza o prawie narodów) i nie wydawać nikomu, nawet profesorom. Zabronił głosić teorye geologiczne Buffona, wykładać systematy Kopernika i Newtona, rozkazał unikać sekcyi anatomicznych; nawet matematykę przystosował do nowego punktu widzenia: Nikolskij wykładał o trójkącie jako znaku Trójcy św. itp. (por. art. „W. Enc. II.“ Grégoire). Zakwitł system szpiegostwa. Tego rodzaju rządy były tym straszniejsze, że wpływ M-go sięgał szeroko. — W r. 1824 gdy dawał się odczuć wzrost skrajny reak-eyi ( archim. Focyusz i Arakczejew ), M. wystosował ostry memoryał, potępiający działalność T-stwa Biblijnego i przyczynił się do obalenia Golicyna, którego zastąpił zniedo-łężniały Sziszkow („trup przez M-go zgalwani-zowany“). W tymże roku zadenuncyował wpierw przed ministrem, a potem przez Arakczejewa przed cesarzem, W. Ks. Mikołaja i cesarzową matkę o popieranie profesorów wydalonych za nieprawomyślność. Denuncyacya ta po śmierci Aleksandra I miała ten skutek, że d. 1 grud. r. 1825 rozkazano M. natychmiast opuścić stolicę i udać się do Kazania. Poddano rewizyi działalność M-go i w r. 1826 gen.-major Żełtu-chin wykrył moc nadużyć. M. dostał dymisyę

li. M.

E. M.

Magnus Ladulas, król szwedzki (* 1240 — f 1290 w Visingsoe). Po śmierci ojca jako książę panujący w Sudermandzkiej dzielnicy wystąpił łącznie z bratem młodszym przeciwko starszemu Waldemarowi, któremu z prawa należał się tron. Pobiwszy go z pomocą Danii w potyczce pod Hofva, zmusili go bracia do szukania schronienia w Norwegii; wtedy M. został ogłoszony królem szwedzkim (1275) Podczas jego królowania panował pokój.

Magnus Eriksson (zwany S m e k, „Pieszczotliwy“), król Norwegii i Szwecyi, wnuk poprzedzającego (* 1316 — f 1374). Po śmierci dziada macierzystego (Hakona V) został królem norweskim, następnie zaś i szwedzkim. Panowanie jego upłynęło wśród walk o tron szwedzki, oddany przez ludność młodszemu jego synowi Hakonowi, i o utrzymanie Skanii nabytej za 34 000 marek. Po pogodzeniu się M-a z synem, arystokracya szwedzka ofiarowała koronę szwedzką Albertowi meklemburskiemu, siostrzeńcowi M-a. M. i Hakon byli złożeni z tronu (1663).

adz.

A. Ł

adz.

adz.

bie nieustalonej, przymocowaue do osadnika według skrętnicy. Zawiązek posiada jeden lub więcej zalążków. Owoc złożony tworzy rodzaj stożka, którego oś zdrzewniała ma zawiązki z początku mięsiste, potem suche, przeważnie niełupki. M. pochodzą z Indyi, z Chin, z Japonii, z Ameryki zwrotnikowej. Kilka gatunków znajduje się w hodowlach w Europie. M. glau-ca L. znana jest w medycynie; z gorzkiej, aromatycznej kory jej korzeni sporządzają tynk-turę, która uchodzi za wzmacniającą siły i dodającą apetytu. M. kopalne pochodzą z okresu kredowego.

Magnoliaceae DC. Rodzina roślin dwuliściennych. Drzewa lub krzewy o liściach na-przemianległycli, pochodzące z ciepłych krajów. Osadnik wypukły. Korona wolnopłatkowa. Pręciki w liczbie nieokreślonej, wolne. Zawiązki jednozalążkowe. Owoce suche lub mięsiste. Nasiona posiadające bielmo. Ważniejsze rodzaje: Magnolia, Liriodendron, Schisandra, lllicium, Canella, Cinnamodendron. Są to rośliny aromatyczne o liściach, korze, owocach zawierających olej.

adz.

adz.

Magnus Edward, malarz niemiecki (*1799 —f 1872). Wykształcił się w berlińskiej akademii sztuk pięknych, w akad. budownictwa i uniwersytecie. Podróżował po Francyi, Włoszech, Anglii, Hiszpanii. R. 1837 członek akademii, a r. 1844 profesor. Z obrazów rodzajowych: Dziewczyna z Albano (1830), Powrót Palikara (1836; berlińska galerya narodowa); z portretów, w których celował, najlepsze: Thorwald-sena, hr. Wrangla, Mendelssohn—Bartholde-go, Henryki Sonntag, Jenny Lind.

Magnus Henryk Gustaw — fizyk niem. (* 2 maja 1802 w Berlinie — f 4 kwiet. 1870 tamże). Wychowaniec uniw. w Berlinie, po złożeniu rozprawy o pyroforach i dodatkowych stu-dyach pod Berzeliusem (ob.) w Sztokholmie i Gay Lussac’em w Paryżu, r. 1831 objął w Berlinie katedrę technologii. Z początku poświęcał się chemii, którą zbogacił kilkoma nowemi związkami („zieleń M-sa“), nast. oddał się fizyce, badając zbaczanie pocisków, przewodnictwo cieplne gazów, ciepło promieniste, spółczynnik rozszerzalności powietrza i niekt. gazów. Prócz rozpraw w rocznikach Poggendorfa i Akademii w Berlinie (której 1840 został członkiem) ogłosił: „Hydraulische Untersuchungen“.

Magnuski Władysław, pisarz religijny (* 1833), wyświęcony r. 1856, wikaryusz przy kościele św. Krzyża w Warszawie; przełożył wiele dzieł teologicznych (Debreyne’a „Teologię“; Gaume’a „Woda święcona“ 1872, tegoż „Życie“ 1872; Piogera „Życie po śmierci“ 1875 i in.).

Magnussen Harro, rzeźbiarz niemiecki (* 1861 w Hamburgu), początkowo uczeń ojca swego, portrecisty, od r. 1882 kształcił się w malarstwie w Monachium. R. 1888 przerzucił się do rzeźby i kształcił się od r. 1893 pod kierunkiem Begasa w Berlinie. Wsławił się portretami, zwłaszcza zaś biustami Bismarka, dzięki czemu otrzymał wiele zamówień na pomniki Bismarka (w Kilonii, Jever, Knivs-bergu). Z innych dzieł sławne są biusty i posągi Fryderyka W., z których figura w postawie siedzącej z marmuru znajduje się w zamku Sanssouci (Poczdam).

Magnusson Arni, ob. Magnea ński legat. Magnusson Finnur, archeolog skandynawski (* 1781 na w. Islandyi—f 1847 w Kopenhadze), uczył się w Kopenhadze prawa, nadto zajmował się poezyą, historyą i archeologią, czynny potem w ojczyźnie swojej jako adwokat, od r. 1815 profesor mitologii i literatury skandynawskiej. Dokładny znawca mitologii, chronologii i paleografii, nie odznaczał się krytycyzmem. Z dzieł ważniejsze: „ Udsigt over den kaukasiske Menneskestammes aeldste Hjem-sted og Udvandringer“ (Kopenhaga 1818); przekład i wyjaśnienie poematu „Saemundar Edda“ (tamże 1821 — 3, 4 t.), „Eddalaeren og dens Oprindelse“ (tamże 1824—6, 4 t.); „Grönlands historiske Mindesmaerker“ (tamże 1838— 42, 3 t.); „Priscae veterum Borealium mytholo-logiae lexicon“ (tamże 1828).

Magnuszew, m-ko, pow. Kozienicki, gub. Radomska, o 2 w. od Wisły, o 38 w. od najbliższej stacyi Garbatka. Kościół parafialny (1378 założony, 1655 spalony przez Szwedów, na nowo przez Konstancyę Zamoyską 1786 wzniesiony) z dzwonnicą ozdobną (1864 fund. Stan. Zamoyskiego), poczta, szkoła początkowa, dom schronienia dla starców, 4 wiatraki i 3 jarmarki przez Stan. Augusta ustanowione. M-ców (1908) 1530, w tem 789 żydów, 740 katolików i 1 prawosławny. Urząd gminny we wsi Trzebień. Mieszkańcy osady r. 1901 uchwalili, że odtąd nie wolno stawiać

E. Chw.

I'r J. p.

w ra-ku domów drewnianych, krytych słomą.

M. osada starożytna w. XIV. Gniazdo rodzinne Magnuszewskich (stąd nazwa m-ka), od których przeszło do Potockich a następnie do Zamoyskich. Za staraniem Andrzeja Zamoyskiego St. August zamienił M. na miasto r. 1774. R. 1809 M. był osadą fabryczną, dość rozwiniętą przemysłowo, dopiero pożary r. 1814 i 1818 zmusiły miejscowych kolonistów rzemieślników i fabrykantów (sukienników) do przesiedlenia się do Końskowoli. Por. „Pamiętnik religijno-moralny“ (1848).

Magnuszewski Aleksander (Aleksy od N.M. Panny), kaznodzieja (* 1658 w woj-dztwie Poznańskiem — f 1715 w Łukowie). Wstąpiwszy do Pijarów, uczył retoryki oraz był kaznodzieją w różnych miastach, r. 1698 został rektorem w Wieluniu, w końcu kapelanem nadwornym u Lubomirskich. Spis kazań jego i panegiryków u Estreichera XXI.

Masnuszewski Dominik, poeta polski (* w Ustanowię 1819 — f 1847). Utraciwszy matkę Maryę, z Borakowskich, w dziecinnych latach, wychowywał się u dziada swego Dominika Borakowskiego, który z Suworowem w r. 1791 zawierał kapitulacyę o poddanie Warszawy, gdy tę stolicę wojsko było opuściło. Stare zwyczaje polskie które widział w domu dziada odbiły się później na jego utworach. W liceum warszawskiem ukończył nauki; w akademii (uczęszczał na prawo) zaprzyjaźnił się z Eryd. Szopenem, Zyg. Krasińskim i Konst. Gaszyńskim. Kiedy w r. 1828 otworzono Teatr rozmaitości, przedstawiano M-go kumedyę wierszem „Stary Kawaler“ (w 1 akcie), a r. 1829 „Zdzisław czyli skutki płochości“; r. 1831 służył w pułku gwardyi grenadyerów w stopniu podporucznika; w tym roku utraciwszy opiekuna swego Borakowskiego, z głównym korpusem udał się do Prus, skąd do krewnych na początku r. 1832 przybył na Pokucie w Galicyi. We wsi Załuczu nad Prutem, za Kołomyją, osiadłszy, oddał się pracom literackim. W r. 1834

A. Bielowski, wydawca noworocznika „Ziewo-nia“, wydrukował w niej dwa poematy M-go Wołoszczyzna“ i ,,Młodzieniec“, oraz powieść Guy-du-Faur“ czyli „Pacta-Conventa“. W cztery lata później Józ. Borkowski w piśmie ,,Prace literackie“ ogłosił powieść M-go „Zemsta panny Urszuli“, która zwróciła uwagę powszechną na autora. W „Albumie dla pogorzelców“ we Lwowie (1841) są 3 większe utwory poetyczne M-go (m. in. „Dramat w naturze“). Po utracie żony, Karoliny z Kęszyckich, i syna, dotknięty nieuleczalną chorobą, gasł powoli.—Oddzielne: „Niewiasta polska w trzech wiekach“ (Poznań 1843; trzy części: a) „Krwawy chrzest“ (prozą), ustęp z dziejów polskich r. 1074; b) „Barbara jeszcze Gastoldowa żona“ dramat wierszem; c) „Posiedzenie Bacciarellego malarza z r. 1794“, prozą) . R. 1857 Seweryn Koszowski ogłosił wydanie zupełne wszystkich pism M-go, ale był wydał tylko tom pierwszy, W rękopismie pozostały największe dramaty historyczne wierszem „Władysław Biały“i „Hieronim Radziejowski“, wiele drobnych poezyi i kilka rozpraw i powieści prozą. B. M.Wolf w „Skarbczyku poezyi polskiej“ (Petersburg 1753j wydrukował kilka utworów większych i mniejszych poezyi. R. 1876 wydano parę rzeczy (Lwów), a r. 1877 zaczęto wydawać dzieła zbiorowe.

MagO (gr. Màycov) nazwisko dosyć często napotykane w rodzinach przodujących w Kartaginie (ob.); najsłynniejsi jego posiadacze: 1)

M. Wielki (550—500 przed Chr.) wsławił się jako wódz sprawny i odważny, a był również politykiem i administratorem dzielnym; jemu głównie Kartagina zawdzięczała wzrost i rozwój potęgi swej. W Starożytności słynął także jako autor dzieła o rolnictwie, złożonego z 28 ksiąg. Dzieło to później z rozkazu senatu rzymskiego przełożono na język łaciński (Pliniusz XVII, 5); urywki z niego przechowały się do dziś w utworach pisarzów rzymskich o rolnictwie. — Por. Justinus XIX, 2. — 2) M. dowódca floty kartagińskiej, krążącej koło wybrzeży italskich; podczas wojny Rzymian z Pyr-rhusem (ob.) ofiarował im pomoc przeciwko niemu, której jednakże senat nie przyjął.—Por. Justinus XVIII, 2.-3) M. syn Hamilkara Bar-kasa (ob.), brat najmłodszy Hannibala (ob.), pod wodzą jego walczący z odznaczeniem przeciwko Rzymianom, zwłaszcza w bitwie pod Kannami, do której wygrania przyczynił się bardzo; nagradzając go za to, Hannibal wysłał go do Kartaginy z wieścią o odniesieniu zwycięstwa. Kartagińczycy postawili go potem na czele wojsk posiłkowych, przeznaczonych dla Hani-bala, lecz w r. 215 przed Chr. wysłano go do Hiszpanii na pomoc Haasdrubalowi, gdzie walczył chlubnie lat 10 (por. Liwiusz XXI, 46; XXII. XXIII, 11, XXXII). W r. 206, otrzymał rozkaz udania się z wojskiem do Italii, w roku następnym wylądował w Liguryi i zdobył Genuę, poczem walczył z Rzymianami do r. 197. Umarł podczas podróży morskiej z Afryki do Syryi w r. 193. — Por. Friedrich „Biogr. d, Barkiden

M.“ (1880). — 4) Toż nazwisko nosił obrońca Nowej Kartaginy (Hiszpania) przeciwko Scy-pionowi (Liwiusz XXVI, 44 nast.).

MagOg, ob. G o g.

Magot (Inuus ecaudatus), gatunek małp z rodziny wązkonosych (Catarrhini). Jest to jedyny gatunek małp, żyjący w stanie dzikim w Europie. Budowa ciała słaba; kończyny zgrabne i długie, sierść puszysta, rzadsza nieco na stronie brzusznej, bokobrody gęste. Policzki, uszy, ręce i nogi koloru cielistego; nagniotki pośladkowe blado-czerwone; sierść czerwonawo-oliwkowa, od spodu szaro-żółtawa. Długość ciała 75 cm. Zamieszkuje płc.-zachodnią Afrykę i w niewielkiej ilości skały Gibraltaru. M. trzyma się w licznych gromadach pod dowództwem starego, doświadczonego samca. Odznacza się

Magowie—Magóra Spiska.

li

Cz. St.

L. K.

zmyślnością. Wrazie napaści broni się zębami. Żywi się małeini owadami i robakami. Bardzo łatwo daje się oswoić.

Magowie (Mahush), nazwa kapłanów u Medów i Persów; u Medów pierwotnie nazwa rodu, który odpowiadał poniekąd lewitom Izraela. M. zajmowali stanowisko bardzo wpływowe: nie tylko spełniali obrzędy religijne, ale znajdowali się w posiadaniu nauki ówczesnej, magii (ob.), i zajmowali się leczeniem, wróżeniem i t. d. Wywierali wpływ potężny na bieg spraw publicznych i prywatnych, kierowali wychowaniem książąt, a nawet w osobie Smerdysa, niby syna Cyrusa, próbowali zagarnąć ster rządów. Persowie ich nienawidzili i rok rocznie święcili uroczystość wymordowania Smerdysa i jego popleczników, M-ów. Miana M - ów nie ma jeszcze w Zend - avescie, ale z biegiem czasu było zastosowane i względem kapłanów Zoroastra; podanie powiada że Zoroaster (ob.) zreformował ten stan, rozdzielając go na uczniów, mistrzów zwyczajnych i mistrzów doskonałych. Za panowania Achmeni-dów M. posiadali oddzielne miasta, jak Ekba-tanę M-ów. Później zastosowano tą nazwę wogóle do kapłanów i znachorów wschodnich (trzej królowie M-wie przybywający do Be-tleem). W Rzymie nazwę tą stosowano do wędrownych, pochodzenia azyatyckiego astrologów, wróżbiarzy i nawet kuglarzy, których wysoce poważano dla ich umiejętności lekarskiej i wróżbiarskiej.

Magóra. W Beskidach wschodnich, w dziale duuajecko-dukielskim, między rz. Ropą i drogą Dukla-Barwinek, ciągną się dwa znaczne pasma górzyste, ze szczytami stożkowatemi, w kierunku płn.-zach. Oba te pasma zowią się M-mi. 1)    M., pasmo zachodnie zaczyna

się nad Bauicą, w pow. gorlickim, wzgórzem (112 m. i ciągnie się na płn.-zach. aż po wieś Bielaukę, na przestrzeni 15 kil. Przez grzbiet tego pasma wiedzie gościniec gorlicki przez nadgraniczną wieś Kamiennę do Zborowa na Węgrzech. Pasmo to wznosi się w kierunku płn.-zach. coraz wyżej i na zach. od pomie-nionego gościńca, na obszarze wsi Małastowa, dochodzi w szczycie M. Małastowska, do 814 m. wys. npm., odtąd opada. Od szczytu M. Małastowskiej wybiega ku pin. pasmo górskie, ze szczytami bezimiennemi, dochodzące w szczycie pin. (Rychwałdzkiej górze) wys. 629 m. Od Mięczowa g. zaś wybiega podobne ramię górzyste ku płn., sięgające aż do doliny Ropy, w którem wznosi się szczyt Bartnica (632 m.l. Nakoniec od Koszyłowa rozchodzą się dwa ramiona, jedno ku płn.-zach., ze szczytami Łysą (641 m.) i Miastką g. (634 m.); drugie ku płd.-zach., opadające lasem uboczem uader stromo do doliny Ropy. 2) M., wschodnie pasmo, zaczyna się nad Wisłoką na obszarze gm. Skalnika, w pow. pilzeńskim, i ciągnie się na płn.-zach. aż do wsi Wapienne, w pow. gorlickim, na przestrzeni 20 kil. Pasmo to pokrywają znaczne lasy. Najwyższy szczyt tego pasma jest Wątkowa 847 m. npm. Od tego szczytu na wsch. i na zach. pasmo zwolna opada. Od innego szczytu, Swierzowej, wybiegają dwie odnogi górskie ku wsch : jedna północna, ze szczytami 463 m., 500 m. i 471 m., kończy się tuż nad Wisłoką; druga, południowa, ze szczytami Kolaninern (707 m.) i Kamieniem (712 m.j, kończy się również nad Wisłoką. Znaczniejsze miejscowości, u stóp lub na stokach obu M., a kryjące w sobie źródła naftowe, lub przynajmniej wyraźne ślady nafty, są: Ropa, Łosie, Ropica Polska, Siary, Senkowa, Ropica Ruska, Męcina, Wapienne, Pielgrzymka i Samoklęski.

M. Łomniańska, znaczniejsze pasmo górskie, ciągnące się w kierunku z płd.-wsch. na płn.-zachód, na granicy gm. Dniestrzyka hołowieckiego, Grąziowej i Mszańca (od płn.-wsch.) a Łomny, Chaszczowa, Łopuszanki Le-ćhowej i Michnowca (od płd.-zach.), jako też na granicy powiatów dobromilskiego i turczań-skiego, która-to granica idzie wzdłuż jego grzbietu. Długość pasma 6 kil. Pasmo to pokrywają wielkie lasy. Najwyższy szczyt tego pasma,

M. Łomniańska, wznosi się do wysokość 1024 m. npm. To pasmo za pomocą szczytu, Jawornikami zwanego (910 m.), łączy się z grzbietem Żukowem.

M. Spiska, pasmo górskie w hr. spiskiem, między Tatrami i Pieninami, Grzbiety, stykają się to u źródlisk rozdzielających je rzek, tworząc węzły górskie, to zaś z przeporami między zaczątkami tych rzek i ich pierwszych dopływów z sobą powiązane, tworzą niby siatkę, w najrozmaitszych kierunkach podzierzganą. Nazwę M-y spiskiej odnoszą właściwie do podłużnego grzbietu górskiego, ciągnącego się od zach. na wsch., zaczynając się przełęczą Żarską nad Podspadami, łączącą płn. kończyny w Tatrach bielskich z zachodnią kończyną M.-Sp., i kończąc się na wschodzie ponad gościńcem, wiodącym ze Starej wsi do Kieżmar

ku. Długość tego pasma 20 kil. Od zachodu ku wschodowi są tu szczyty: Przysłop (1216 m.), Średni wierch (1134 m.), Jaworzyna żarecka (1211 m.), Palenica (1193', Prechrestie (1199 m.), Żarski wierch (1178 m.), Stredny wierch (1 161 m.), Harb (Garb, 1 157 m.), Bukowina (1176 m.), Smreczyna (1 159 m.), Okruhła (1 106 m.), Szwabowa (1063 m.) i Spadzik (1089 m.). Na północnym stoku legły osady spiskie (Osturnia, Frankowa Mała i Wielka, Jeziersko i Relów). Między szczytami Harbem i Bukowiną wznosi się na przełęczy karczma; tędy wiedzie drożyna, używana dawniej przez handlarzy wina i tytuniu, do Relowa i dalej do Starej Wsi. Drożyna ta dzieli to pasmo na dwie połaci, wschodnią, M-ą Małą, i zachodnią, Wielką, W M. Małej, na północnym jej stoku, śród

pięknego lasu smrekowego, jedyny staw w M-rze, i wierszy podwójnych. M. uchodziła za piątą księ-prawdziwe Morskie Oko magórzańskie (38° 1’ gę wed (ob.)—wędę dla niebraminów. Układa-wsch. dłg. g. a 49° 2’ płn. sz. g., na wys. no ją od w. VI przed Chr. do X po Chr. Po-928 m.).    za opowieścią, zajmującą tylko nieznaczną

adz

M. Turczańsko - Orawska. Na północnym uzęść całości, zawiera M. wykład mitologii, brzegu Wagu, od przełomu powyżej Strecz- teologii, filozofii, etyki, prawa, obyczajów inna, na granicy hrabstw trenczyńskiego i tur- dyjskich; włączono do niej liczne powieści, nie czańskiego, a następnie Orawy od jej u- mające nic wspólnego z wątkiem głównym ścia do Wagu w górę aż ku połączeniu się (powieść o Nali i Damajanti, o Savitri, stresz-Białej Orawy z Czarną, ciągnie się od płd.- czoną historyę Kamy v. Ramayanę, a także filo-zachodu ku płc.-wschodowi pasmo, które uważać zofomat Bhâgavat - Gîta). Za autora uchodzi należy za węzeł wiążący działy płd.-zachod- mityczny Wyâsa (== „układ“, „redakcya“). niego skrzydła karpackiego z płn.-zachodniemi. Właściwie odróżnić możua trzy redakcye: pier-Dwa wcięcia głębokie od północy ku południu wszą z w. VI albo V przed Chr., druga podzielą to pasmo na trzy dzielnice. Pierwszy wstała dopiero po wyprawach Aleksandra Ma-t. j. zachodni przełom, tworzy potok Rjeka (do- cedońskiego; ostatnią odnieść należy do cza-pływ Orawy), drugi ciągnie się w tym samym sów po panowaniu króla Asioki (ujawnia się kierunku płc.-południowym między Hrusztynem tu kierunek przeciw buddystyczny).—Treścią a Podzamczem nad Orawą. Pierwszą z tych M-y jest spór o następstwo tronu pomiędzy dzielnic, między Wagiem i Rjeką, zwą M. synami dwóch braci z rodu Bhârata: Pändu i Turczańską al. Krywańską od szczytu Dhritarâsztra. Pierwszy ma 5 synów, drugi tejże nazwy. Najwyższemi wzniesieniami tej 100- Całość rozpada się na 18 pieśni. W Eu-dzielnicy są: Krywań Mały, zwany także Kry- ropie poznano po raz pierwszy M-ę z przekła-Wań-Fatra, 1667 m. npm, i Rozsulec al. Rasu- du części Bhâgavat-Gîta (z pieśni VI), którego cza Wielka, 1 595 m. npm. Druga środkowa dokonał Karol Wilkins. Oryginał wyszedł w dzielnica łączy się od północy z pasmami Beskidu, całości w Kalkucie r. 1834 — 39 (wyd. Nika-na południe opada ku Orawce. Trzecią najniższą lautha Govinda, Bombay 1890). Części tłóma-dzielnicę, Orawską, oblewają z trzech stron czono na wiele języków eurodejskich — całość Hrusztynka, Biała Orawa i Orawka. W grzbie- na wszystkie języki ludów Indyi. Po polsku cie tejże M-y od płdn. zach. ku płn.-wsch. są ma wyjść wkrótce M. w przekładzie A. Lan-szczyty: Jaworowa 1029 m., szczyt bezimien- gego w wydawnictwie „Epos“ (tom IV); nadto ny 1 084 m., Budyń 1220 m., Magórka 1 104 zapowiedziano wyjście z druku przekładu po-m., Stara Hora Przyboj 948 m. i Jedlicznik wieści Bhâgavad-Gîta, dokonanego przez S. Äli 828 m. wysokie.    chalskiego.

Magre Marycy, poeta francuski (* 1877    Mahaffy Jan Peytla ud, filolog i hi-

w Tuluzie). Założył w 17-ym roku życia st0I7k angielski (* 1839 w Chafonnaire pod pismo literackie „Les Essais d’Art jeune“, któ- Vevey nad Jez- Genewskięm), kształcił się w re się przekształciło po roku na “L’Effort“, Niemczech i w Dublinie; w uniwersytecie du-ognisko ruchu literackiego w Langwedocyi! blińskim był w 1. 1869 - 1900 profesorem hi-Czynny następnie w Paryżu, wydał M. m in. storyi starożytnej, a następnie sekretarzem se-zbiór poezvi „La chanson des hommes“ (1898), natu uniwersyteckiego. Dzieła ważniejsze: „So-powieść romantyczną „Histoire merveilleuse de cial life in Greece from Homer to Menander“ Claire d’Amour“ (1903), zbiór poezyi „Les (¹⁸⁷⁴> w?d' ⁹’e 1896^ „Greek antiquities“ lèvres et les secrets“ (1906) i dramat historycz- (¹⁸⁷⁶)î „History of Greek classical literaturę“ ny wierszem „Velléda“ (1908).    adz (1880, wyd. 4-te 1903, 2 t.); „Greek life and

Mag ney, ob. A g a y e.    ' ‘h°u«ht fl\0mor ‘he ““"T “T*⁸*“

° J ,    „    1887, wyd. 2-e 1896); „The Greek world un-

Magyar Ładysław (    1817 t 1864 der Roman sway“ (1890); „Problems in Greek

adz

w Hengueli), wybitny podróżnik węgierski. Przy- history“ (1892); „The story of Alexander em-kładał się do marynarki, r. 1844 wstąpił do pire« (j886> wyd 4.e 1890^ The empire of służby morskiej w Stanach Zjednoczonych. t}ie ptolemies“ (1896).

R. 1847 udał się do kolonii portugalskich w    Mahan Alfred Thayer, marynarz i pi-

Afryce zach., zwiedził Kongo i dotarł do Bihe, sarz amerykański, r. 1796 dowódca okrętu Muato Jamvo (1850), Kunene (1852), poślubił wojennego, pierwszy historyk marynarki. W córkę królika murzyńskiego w Bihe; r. 1857, swych głównych dziełach: „Influence of sea-po zamordowaniu teścia, wstąpił do służby power up0I1 history 1660 — 1783“ (Waszyng-portugalskiej, umarł w nędzy. Cenny opis: ton 1890) i „Influence of sea-power upon the „Reisen in Sudafnca 1849    1857“ (Peszt 1859, prench Revolution a. Empire“ (Waszyngton

tyl t. pierwszy, wyd. Akad. węgierskiej). L.K. 1893, 2 t.) wykazuje wpływ potęgi morskiej

adz.

Mahâbhârata („Wielka historya Bharaty- na dzieje i rozwija zagadnienia strategiki mordów“), nagłówek poematu indyjskiego po san- skiej w związku z historyą i współczesnym krycku, składającego się z 100 000 „śloka“ — stanem techniki.

wolenie z rządu egipskiego, głównie z powodu zniesienia handlu niewolnikami. Po powrocie szer. płn. i 8.2° dł. wsch. od Gr., ogłosił siebie za M-ego i jął skupiać dokoła

Mahanadi („wielka rzeka“), nazwa wielu rzek indyjskich. Najważniejsza z nich wypływa pod 20°10’

przepływa przez Orissę i wpada, tworząc wielką deltę, do zatoki Bengalskiej ; 836 km. długości, 113 400 km. kw. powierzchni; podczas pełnych wód wylewa w morze 511 000 m, sześć, na sekundę (prawie o ¹/₅ więcej niż Mis-sissipi), podczas wody małej tylko 315 m. sześć. Anglicy zbudowali na delcie śluzy, przeprowadzili kanały i ujęli brzegi w mocne tamy. Północny rękaw M. łączy się z rz. Brahmani. Dostępna dla żeglugi jest M. od Kattak od Sambalpur.

Mahanaim nazwa miejscowości w dawnej Palestynie. Nazwa ta miała jej być dana według opowiadania biblijnego (Gen. 32, 2) przez pa-tryarchę Jakóba i oznacza „obóz podwójny“ (od hebr. Mahne obóz). Leżała w ziemi zajor-dańskiej, na granicy posiadłości pokoleń Gada i Manassego, a była oddana na zamieszkanie lewitom (por. Jozue 13, 26, 30; 21, 38). M. służyła jako stolica synowi Saula, Iszboszetowi, a i Dawid, uciekając przed zamachem swego syna, Absalona, znalazł tu schronienie. Jest też wymieniona jako Mahanma pomiędzy miastami palestyńskiemi, zdobytemi przez króla egipskiego, Szeszonka I. M. intentyfikują z obecnemi ruinami el-Mihne, leżącemi w górnej dolinie Wadi Jabis, ale utożsamienie to wydaje się nieuzasadnione.

Maha-Radża, ob. Radża.

Maharaci, lud indyjski, ob. Ma rac i. Mahayana (wielki wehikuł), odłam buddystów późniejszy w przeciwstawieniu do Hi-n a y a na (małego wehikułu), odłamu pierwotniejszego. Hinayana kwitnęła na południu, M. powstała ok. początków naszej ery i krzewiła się na północy. Założycielem jej był Nagar-dzuna, mistrzami: Ariadewa i Wazabandu. Księgi tego kierunku (po sansrycku) rozwinęły teoryę wielokrotnych Budd i doktrynę Bodhisatwa.

Mahdi. Muzułmauie wierzą w przyjście M-ego (=biegły w prawie), człowieka pochodzącego z rodu proroka, który usunie niesprawiedliwość na ziemi, nawróci lub wyniszczy niewiernych i obejmie rządy nad całym światem muzułmańskim. Niejednokrotnie w różnych ziemiach muzułmańskich zjawiały się osobistości, które do roli tej rościły pretensye, znajdowały wśród tłumów uznanie i wywoływały zamieszki religijne i polityczne. Ostatnim i najsłynniejszym z nich jest Mohammed Achmed, który w Sudanie stanął na czele ruchawki przeciw rządom egipskim (* 1844 w Dongoli, szczycący się pochodzeniem od proroka). Wychowany w Chartumie przykładał się do nauk świętych w Berberze, poczem wstąpił do derwiszów (ob.) i przez czas jakiś przemieszkiwał na w. Abba na Nilu. Po-wziąwszy myśl o swem posłannictwie, udał się do Kordofanu, gdzie panowało wielkie niezado

adz.

Dr S. P.

Red.

siebie stronników. Gdy rząd egipski wysłał przeciw niemu wyprawę wojskową, odparł ją z wielkiemi stratami, poczem udał się do Kordofanu i zajął stanowisko w górach Gediru. i W r. 1881 rozbił nową wyprawę, wysłaną przeciw sobie pod wodzą Raszyd-beja, poczem rozesłał odezwy po Sudanie, nawołując do wojny świętej. W maju r. 1882 zniósł wojska namiestnika Kordofanu, w styczniu r. 1883 po dłuż-szem oblężeniu zdobył stolicę tej prowincyi El-Obeid; jesienią tegoż roku, mając po swej stronie całą ludność Kordofanu, zniósł do szczętu 10-tysięczną armię Hicks’a-baszy. Powstanie rozszerzało się. Niebawem zmuszony został do poddania się M-emu i gubernator prowincyi dar-furskiej Slatin-bej, a d. 9 lut. r. 1884 rozbity został przy El-Teb, przez jednego z dowódców wojsk M-ęgo, Osmana Digma (ob.), gen. angielski na służbie egipskiej Baker-Pasza, który usiłował wtargnąć do Sudanu od Suakimu. Nowy gubernator Chartumu, Gordon, usiłował zatrzymać postępy mahdistów, uznając w odezwie panowanie M-ego nad Kordofanem i znosząc zakaz handlu niewolnikami, Nic to nie pomogło. M-ści zdobyli Berber, położony poniżej na Nilu i odcięli Chartum od Egiptu, a w końcu obiegli Gordona w Chartumie i d. 26 stycz. r. 1885 zdobyli miasto i sprawili w niem rzeź, w której Gordon zginął. Po tem zwycięstwie M. założył nową stolicę w Omdurmanie, koło zburzonego Chartumu, i wkrótce d. 28 czerw. 1885 umarł na ospę. Wpływ swój M. zawdzięczał rozniecaniu fanatyzmu religijnego. Reformy jego polegały na połączeniu czterech sekt ma-hometańskich, zabronieniu pielgrzymek do Mekki. Zmuszając swych wyznawców do najsurowszej wstrzemięźliwości, sam oddawał się wszelkim rozkoszom zmysłowym. Następcą swym M. jeszcze za życia mianował Abdullahego, który objął rządy państwa mahdystów z tytułem kalifa. Rządy te zeszły na walkach z rozterkami wewnętrznemi, Abissyńczykami i Włochami, którzy posuwali się od Massawy, nakoniec z wojskami anglo-egipskierai, które r. 1896 rozpoczęły działanie wojenne w Sudanie pod wodzą Kitchenera, W bitwie stoczonej w listopadzie r. 1899 koło Gedid, Abdullahi i główni jego poplecznicy położyli głowy, wojska ich zostały rozproszone i Sudan przyłączony do Egiptu

pod kontrolę angielską.

T. R.

Mahler Gustaw (* 7 lipca 1860 w Kaliszu w Czechach), kompozytor muzyczny, niemiecki i słynny kapelmistrz. Po ukończeniu uniwersytetu i konserwatoryum wiedeńskiego, otrzymał w r. 1880 posadę kapelmistrza teatrów najprzód w Hall, potem w Ołomuńcu, Lu-blanie. Pradze, Lipsku, Peszcie, Hamburgu, a od r. 1897 — 1907 w Wiedniu. Napisał wiele pieśni, kilka oper, siedem (do 1910) symfonii

i wiele innych dzieł instrumentalnych i WO-

życiu haremowemu, M. ster polityki powierzał ulubieńcom, którzy w interesie własnym ją prowadzili. M. był ludzkim i kochał swój naród. Padł ofiarą swej żarliwości religijnej w drodze z Seraju do meczetu. — 2) M. II (* 25 lip. 1785 w Stambule — f 80 czerw. 1839 tamże), drugi syn Abdul-Hamida i matki francuzki, jeden z pierwszych reformatorów Turcyi, objął tron d. 1 sierpnia r. 1808 po bracie starszym, Mustafie IV, obalonym (28 lipca 1808) przez rewolueyę pałacową, kierowaną przez von Stürmera, internuneyusza austryackiego w Konstantynopolu. Uparty, prędki i okrutny, rozumiał dobrodziejstwa cywilizacyi europejskiej i, pomimo stałych niepowodzeń tak w polityce zewnętrznej, jak i wewnętrznej, do końca życia zabiegał koło odrodzenia Turcyi. Utalentowany (pisywał poezye po turecku, arabsku

kalnych.

Zi.. Fol.

Mahmud sułtani tureccy 1). M. I (* 1696 — f 13 grud. 1754) syn Mustafy III i następca Ahmeda III. Wstąpił na tron r. 1730 dzięki przewrotowi dokonanemu na jego korzyść przez Albańczyka, Patrona Chalila, drobnego kupca, który wówczas zyskał wpływ wszechpotężny na sprawy państwa, lecz już 25 listopada r. 1730, za sprawą nieprzyjaznego mu stronnictwa dworskiego, był zgładzony. Te walki kamarylli dworskiej powtarzały się i skłoniły M-da do zakończenia wojny perskiej za cenę znacznych ustępstw terytoryalnych. Zawikłania te zachęciły Rossyę do wojny zaczepnej. Rossya chciała uzyskać Azów, poskromić Tatarów krymskich i ukarać Turcyę za popieranie St.

literatury tureckiej, krzewił oświatę świecką, popierał dziennikarstwo i księgarstwo. Dążył do zaprowadzenia w Turcyi administracyi prawidłowej, sprawiedliwej , tępił łapownictwo, zakładał szkoły dla urzędników, ulepszył po-licyę w Stambule. Prawa cywilne i karne Turcyi europeizował. Ustanowił order cywilny i wojskowy turecki, a przy dworach wielkich utrzymywał ambasady stałe. Wyprowadził kobiety tureckie z zamknięcia dotychczasowego. Ubiory i zwyczaje europejskie sam stosował w praktyce i zalecał swoim poddanym. R. 1831 rozpoczął (5 list) wydawnictwo gaz. urzędowej „Le Moniteur Ottoman“ (po turecku i po francusku). Przełamał odwieczny zwyczaj sułtanów siedzenia w pałacach i dwukrotnie odbył podróż po kraju: r. 1831 do Adryanopola, r. 1837—po Rumelii i Bulgaryi. Przeprowadzenie reform wymagało olbrzymich wydatków, tedy M. zmonopolizował na rzecz państwa sprzedaż kawy i inn. towarów azyatyckich i zaprowadził cła na towary europejskie. Budował drogi, zakładał mosty, kanały, poczty, zaprowadzał kwarantanny i służbę zdrowia. Te reformy wywoływały jedynie niezadowolenie ze strony duchowieństwa i urzędników. Wtedy postanowił M. oprzeć się na urządzonem po europejsku wojsku: wezwał instruktorów pruskich (m. inn. Moltkego). Swe reformy M. przeprowadzał śród tumultów wewnętrznych i zatargów zewnętrznych. Już w okresie początkowym panowania musiał był podpisać uciążliwy pokój z Rossyą w Bukareszcie (28 maja 1812), na mocy którego utracił Bessara-bię. Jednocześnie we wszystkich krańcach Turcyi wzmogły się ruchy polityczne: Grecy prowadzili walkę o niepodległość, r. 1814 powstała Serbia; w 1. 1820 — 1822 Ali Basza, wielkorządca Janiny (w Epirze), zamarzył o samodzielności. M. zalał te ruchy potokami krwi. Równocześnie (d. 15 czerwca 1826) dokazał M. największej swojej reformy: zniesienia jan-czarów(ob.). Tymczasem zaburzenia w Grecyi, po-

Leszczyńskiego. Z drugiej strony poseł francuski w Konstantynopolu, Villeneuve, popierany i persku, był kompozytorem), dbał o rozwój przez awanturnika, markiza de Bonneval (Ahmed Pasza), który starał się przekształcić u-strój państwowy i wojskowy Turcyi na wzór europejski, czynił wszystko, aby skłonić Turcyę do wypowiedzenia wojny Rossyi i uniemożliwić tej wmieszanie się do toczącej się wojny o następstwo tronu w Polsce. Obalono tedy pokojowego w. wezyra Alego i zastąpiono go wojowniczym Izmaiłem (1735). Rossya uprzedziła uderzenie. Już w październiku r. 1735 posunął się Miinnich w stronę Krymu, zajął (w maju 1736) Perekop, klucz Krymu, a następnie Bachczyseraj (28 czerwca), Lascy zaś Azów (1 lipca). M. przerażony rozesłał do dworów europejskich prośbę o pośrednictwo. Ośmieliło to ces. Karola VI do dyktowauia M-owi uciążliwych warunków i do obsadzenia Multan wojskiem austryackiem. Wyparł je wezyr Jegen Mohamed, r. 1738 zdobył Orsowę, w r. zaś 1739 wezyr el Hadż Auzzade Mohammed zabrał się do oblężenia Belgradu. Wtedy zawarła Austrya z M-em pokój (18 września 1739): ustąpiła Turcyi kraje na południe od Dunaju, nawet małą Wołoszczyznę, zdobytą przez ks. Eugeniusza r. 1718. Tylko Banat pozostał przy Au-stryi. A Miinnich, gdy mu August III polski, otworzył drogę przez Podole, odniósł d. 28 sierpnia r. 1739 świetne pod Sławuczanem zwycięstwo, zajął Chocim, przeszedł Prut i obsadził Jassy. Wiadomość o zawarciu pokoju z Austryą zmusiła Rossyę do zaprzestania kroków wojennych i do zaspokojenia się traktatem w Belgradzie (18 paźdz. 1739) i nabytkiem skromnym —cząstki stepu między Dnieprem a Bohem bez prawa żeglugi na m. Czarnem. Do powstrzymania roszczeń rossyjskich przyczyniła się Francya, zwłaszcza poseł Villeneuve, który za swe pośrednictwo usyskał od M-da dla Francuzów handlujących lub przebywających w Turcyi t. zw. „kapitulacye“ (8 maja 1740), istniejące i obecnie. R. 1748 M. zawarł „pokój wiekuisty“ z Austryą i Rossyą. Nieszczęśliwa była też polityka wewnętrzna M-da. Oddany

adz.

adz.

adz.

etymologii.

mimo uśmierzenia jej przez Hossana, nie ustawały. Wdały się w tę sprawę Anglia i Francya, i po porozumieniu się z Rossyą, doręczyli 6 lipca r. 1826 M-dowi propozycyę pośrednictwa pomiędzy nim a Grekami, kiedy zaś M. to odrzucił, sprzymierzeńcy zniszczyli d. 20 paźd. t. r. flotę Ibrahima pod Nawarynem. M., zgnębiony siłą sprzymierzonych, postawił czoło samej Rossyi, ufny w poparcie Austryi. Ogłosił wojnę religijno-narodową przeciw „niepowstrzymanemu wrogowi Turcyi“ (Mikołajowi) i unieważnił traktat akermański (zawarty z Rossyą 1826). Ta druga wojna z Rossyą zakończyła się równie niepomyślnie, jak pierwsza, pokojem adryanopolskim (2 września 1829), ostatecznie uznała Porta niepodległość Grecyi. Tegoż roku poniósł M. jeszcze jedną stratę, Algieryę. Za obrazę swego konsula przez Husseina, beja Aigieru, ujęła się Francya. Bourmont opanował Algier; korzystając z tych zawikłań, basza egipski, Mehemet Ali, zapragnął wybicia z pod zależności. Zarządał od sułtana ża swą pomoc przeciwko Grecyi wynagrodzenia terytoryalnego, a kiedy tego nie otrzymał, wysłał syna swego Ibrahima do Sy-ryi i ten rozbił dwukrotnie wojsko tureckie: pod Beylan (27 lipca 1831) i pod Konieli (21 gr. 1832). Wtedy M. udał się z prośbą o pomoc do Rossyi, wdały się jednak w zatarg Anglia i Francya i skłoniły do zawarcia upokarzającego pokoju w Kutajali (5 maja 1833). Za pomoc rossyjską M. odpłacił się Rossyi tajemnym traktatem d. 8 czerw. r. 1833 (w Unkiar Skelessi), na mocy którego obowiązywał się zamknąć Dardanelle dla wszystkich okrętów wojennych, prócz rossyjskich. Protest Fran-cyi i Anglii pozostał bez skutku. Upakarzają-cego traktatu w Kutajah, oddającego Syryę baszy egipskiemu, nie zdołał przeboleć M. Kiedy Hafiz basza stłumił r. 1839 powstanie kurdów, armia turecka znalazła się na pograniczu Syryi, tu spotkała Ibrahima gotowego do boju. Bitwa zakończyła się klęską wojsk tureckich pod Nizybis (24 czerwca 1839). E Chw.

Mahmud D żel al-ed-Din Basza Damad, mąż stanu turecki (f 1884). Przez małżeństwo z córką Abd-ul-Medżida pozyskał olbrzymi wpływ na swego szwagra, sułtana Abd-ul-Ha-mida, i zajmował stanowiska najwyższe (był ministrem wojny itd.). Dopiero r. 1878, gdy okazały się zgubne skutki jego rządów, został złożony z urzędu i skazany na wygnanie. Po dwóch latach ułaskawiony, był czynny w zamordowaniu Abd-ul-Azis’a, za co skazany na śmierć; w drodze łaski karę tę zamieniono mu na wygnanie wieczyste do Arabii.

Mahmud Nedim Basza, turecki mąż stanu (* 1810 w Bagdadzie —f 1883). Był podsekretarzem w ministeryum spraw zewn., generał-gubernatorem Syryi, a następnie Smirny, r. 1856 ministrem marynarki, 1858 tymczasowym ministrem spraw wewn., nakoniec r. 1871 wielkim wezyrem. Zyskał łaski suit. Abd-ul - Azis’a za-to, że przeprowadził następstwo tronu na rzecz jego syna Jussufa. Dał się oplątaó planom politycznym posła rosyjskiego Ignatiewa, a nawet pod jego wpływem umyślił zamach stanu. Po powstaniu softów przeciwko jego rządom w r. 1876 był złożony z urzędu i wygnany do Mityleny. W 1. 1879—83 był ponownie ministrem spraw wewn.

Mahmudieh, kanał w Egipcie dolnym pomiędzy Rosettą a Aleksandryą, przeprowadzony przez Mehemeda-Alego w 1. 1819—20.

Mahn Karol August Fryd., lingwista i filolog (* 9 paźdz. 1802 w Zellerfeldzie —f 27 stycz. 1887). Dał się poznać główuie jako ro-manista. Był nauczycielem języków obcych w Berlinie, wydał wiele podręczników do nauki tychże, m. in. metodykę „Darlegung der Kunst, die Sprachen auf die schnellste u. leichteste Art sprechen zu lernen“ (Berlin 1855). Szczególnie zajmowały go badania etymologiczne romańskie: „Etymologische Untersuchungen auf d. Gebeite d. roman. Sprachen“ (tamże 1854 — 76). Z dziedziny romanistyki wydał jeszcze: „Die Werke d. Troubadours“ (tamże 1842 — 82, 4 t.); „Biographien d. Troubadours“ (2 t., 1878); „Gedichte d. Troubadours“ (1854 — 68, 4 t.); „Ueber die epische Poesie d. Provençaleu“ (Berlin 1874). Nadto: „Denkmäler d. baski-schen Sprache“ (tamże 1857); „Über d. Wesen

u. den Ursprung d. Sprache“ (tamże 1881); „Ue. die Entstehung d. italien. Sprache“ (1881); „ Lautlehre d. altprovensalischen Sprache “ (1885). W nowem wyd. słownika angielskiego R. Webstera (Lond. 1864) opracował dział

K. A.

Mahnicz Antoni, pisarz słowieński (* 1850 w Kobdilu Goryckim). Wyświęcony na księdza r. 1874, później doktór teologii, od r. 1880 profesor tego przedmiotu w semiuaryum w Góry cyi od r. 1896 biskup na wyspie Krek. Ogłosił osobno „Dvauajst vecerov“ (1887); wiele artykułów, przeważnie polemicznych, drukował w czasopismach, szczególnie w założonym i redagowanym przez siebie (1888 — 1896) „Rimskim katoliku“. Fanatyk religijny, zjednał sobie nazwę Herostrata.

Mahomet, właściwie Mohammed (po arabsku godny chwały) założyciel religii nazwanej jego imieniem (ob. Islam) (* według tradycyi muzułmańskiej d. 20 kwiet. 571). Pochodził z rodu Baszym, który należał do wpływowego plemienia Korajszytów. Ojcem jego był Abd-Allah , a matką Amina. Rodzina jego była uboga. O młodości jego wiemy tylko, że był sierotą; inne szczegóły opowiadane z pierwszego okresu jego życia należą do legendy. Miał on w dwunastym roku życia z wujem swoim Abu-Talibem, który był jego opiekunem, odbyć podróż do Syryi. W czasie podróży tej spotkał mnicha chrześciań-skiego, Bahirę. który przepowiedział mu, że

zostanie prorokiem. W 25-ym roku życia przy- się dalej wojna. W r. 629 udało się M-wi uzyskać jął służbę u bogatej wdowy Chadidży, z którą zezwoleuie na odbycie pielgrzymki do Mekki, potem się ożenił. Z małżeństwa tego miał sześcioro dzieci; z nich najbardziej znana jest córka Fatyma, która później wyszła za mąż za Alego, syna Abu-Taliba. Brak wiarogod-nych wiadomości o głębokim przewrocie, jaki około 40-go roku życia dokonał się w M-ciei uczynił go twórcą nowej religii. Eodźców do tego nie brakło wtedy w Mekce. Byli już ludzie, jak np. Waraka, krewny Chadidży, którzy skłaniali się ku żydowstwu i chrześciaństwu.

Poglądy monoteistyczne szerzyły istniejące wtedy w Arabii gminy chrzęściańskie i żydowskie. Nastrój religijny zaczął ogarniać M-a.

Dotychczasowy kupiec zaczął się odosabniać i pogrążać w kontemplacyi. Sny i widzenia nawiedzały go. Wkrótce zaczął je uważać za objawienia boskie. Choroba nerwowa, zdaje się padaczka (ob.), dręczyła go. Objawy jej zaczął uważać za głosy bóstwa. Pierwsza, która uwierzyła w boskie posłannictwo M-a, była żona jego, potem uwierzyli: córka, syn Abu-Taliba Ali, niewolnik, a potem syn przybrany Seid, w końcu szlachetny i mądry przyjaciel Abu-Bekr.

j. j.

imię sułtanów z kolei sułtan dryanopolu), syn Bajazeta Ilderima. Wstąpił na tron r. 1413 po dziesięcioletniej walce z braćmi o władzę (Sulejmanem, Isą i Musą), zjednoczył znów azyatyckie i europejskie po-

Pozostali krewni, a szczególnie Ko-rajszyci, wyszydzali go. Wśród biedniejszej jednak ludności znajdował M. zwolenników. Bogatsi za to coraz niechętniej spoglądali na wyznawców nowej wiary, obawiając się, żeby skutkiem szerzenia się jej Mekka nie utraciła znaczenia, jako ognisko religijne i handlowe. Prześladowany przez Korajszytów, zaczął M. krzewić swą wiarę za pośrednictwem pielgrzymów w mieście sąsiednim Jatrybie. Ostatecznie zwolennicy M-a, a w końcu i on sam z Abu-Bekrem przenieśli się do Jatrybu. Jest to tak t. z. Hidżra, czyli Ucieczka (właściwie wysiedlenie się), oznaczona później ściśle na d 16 lipca r. 622, od którego muzułmanie rozpoczynają swą erę. Jatryb otrzymał z czasem nazwę miasta proroka, a w skróceniu wprost miasta, Medyny (po arab. al-Medina). Tu powstała pierwsza gmina muzułmanów (arab. m o-slemin—oddani Bogu), na której czele stanął M. jako prorok Allaha. Wybudował tu meczet, który stał się z czasem drugą (po Mekce) świętością Islamu. Starał się zjednać sobie licznych Żydów tutejszych; ale, gdy ci nie chcieli go uznać za proroka, powziął zaciętą nienawiść do nich. Wkrótce po przybyciu do Medyny ożenił się M., mając już lat 50, z 10-letnią córką Abu-Bekra, Aiszą; odtąd corocznie powiększała się liczba jego żon. W charakterze jego nastąpiła zmiana na gorsze. Zadaniem jego stało się podbicie i upokorzenie Mekkańczyków. Zwolennicy jego zaczęli napadać na karawany idące do Mekki. W r. 624 doszło do krwawej bitwy pod Bedr, w której muzułmanie zwyciężyli liczniejszych od siebie Mekkańczyków. Zwycięstwo to przypisano cudowi, W latach następnych ciągnęła

Rozesłał on w tym czasie do różnych obcych władców żądanie przyjęcia Islamu i poddania się. Podobne żądanie skierował nawet do cesarza w Konstantynopolu. W r. 630 wyruszył na czele wojska liczącego 10 000 ludzi, składającego się z podległych mu plemion, przeciw Mekce. Mekkańczycy poddali się. M. kazał rozbić wszystkie bałwany znajdujące się w świątyni Kaabie. Nastąpiła potem zwycięska wyprawa przeciw potężnym plemionom Hawasin na płd. wschód od Mekki. W ten sposób M. stał się panem Arabii. Następny rok zeszedł na przyjmowaniu poselstw, które przybywały od różnych plemion z wyrazami hołdu i poddaństwa. W marcu r. 632 przedsięwziął M. wielką pielgrzymkę do Mekki, od której po raz pierwszy wszyscy poganie zostali wyłączeni. Ceremonie zachowane przy tej pielgrzymce stały się odtąd wzorem na zawsze. Ostatnie przedsięwzięcie, które zajmowało M-a, była wielka wyprawa przeciw Bizan-cyum, której zakończenia nie doczekał się jednak. Od końca maja dręczony widziadłami gorączkowemi, urn. d. 8 czerw. r. 631 w południe. Pochowany był w chałupie Aïszy, w miejscu, gdzie umarł. Grób jego znajduje się obecnie wewnątrz rozszerzonego meczetu. —M. był nie tylko twórcą nowej religii, ale i doskonałym organizatorem. Połączył szczepy arabskie w jedno potężne państwo, które za jego następców, k a 1 i fó w (ob.), objęło znaczną część Azyi i Afryki, a nawet wkroczyło do Europy. Sam M. czytać ani pisać nie umiał. Nauka jego, zawarta w zdaniach oderwanych (t. z. surach), spisana została po jego śmierci i utworzyła księgę zwaną Koran (to znaczy „czytanie“). Jest ona, w porównaniu z wierzeniami dawnymi Arabów, postępem znacznym. Islam nie wykazał jednak zdolności rozwoju, pozostał taki, jaki był za M-a. Literatura: Weil „Muhamined der Prophet, sein Leben u. seine Lehre“ (Stuttg. 1843); Caussin de Perceval „Essai sur l’histoire des Arabes“ (Par. 1849 t. 3); Muir „The life of M.“ (Lond. 1858 — 61, 4 t., wyd. 3-e w jednym tomie 1894); tenże „M. and Islam“ (1887); Sprenger „Das Leben u. die Lehre des M.“ (Berl. 1861 —65, 3 t.); Nöldeke „Das Leben Muhammeds“ (Hannower 1863); Krehl „Das Leben u. die Lehre des M.“ (Lipsk 1884); A. Müller „Der Islam“ (t. I Berl. 1885); Wellhausen „Skizzen u. Vorarbeiten“ (Berl. 1889); zeszyt 4; Grimme „Mohammed“ (Münster 1892 — 95 2 t.).

Mahomet (Mohammed, Muhammad), osmańskich: 1) M. I, piąty (*    1374 — f 1431 w A-

siadłości tureckie pod jednem berłem i zaprowadził ład. W początku rządów stoczył walkę uporczywą z derwiszami Simawna Ogłu, będącego pod wpływem szeika Bedreddina, którzy domagali się zaprowadzenia wspólnoty majątkowej i szerzyli pogląd o Bogu, wspólnym dla mahometan, żydów i chrześcian. Sekciarze ci dwukrotnie rozbili wojska sułtańskie i dopiero pod Kara-Burun (niedaleko Smyrny) ponieśli porażkę, Bedreddin dostał się do niewoli i był powieszony (1418). Z cesarzem bizantyjskim, Manuelem, żył M. w zgodzie, i przed śmiercią polecił nawet jego opiece obu synów swych. Względem chrześcian M. był tolerancyjny. Troszczył się o rozwój handlu, wznosił gmachy (m. in. meczet w Adryanopolu) i był gorącym opiekunem literatury, zwłaszcza poezyi tureckiej; historyk literatury Aali-effendi twierdzi, że literatura piękna turecka prawdziwie rozwinęła się dopiero za M-ta I pod wpływem poezyi perskiej. — 2) M. II, Zdobywca wielki (el Faticłi Bujuk), siódmy z kolei sułtan (* 1430 — f 1481), dumny, posępny, skryty. Wstąpił na tron r. 1451 po śmierci ojca, Murada II, i rozpoczął rządy od zamordowania brata swego Achmeda. Zastał w prowincyach azyatyckich powstanie. W Konstantynopolu w niewoli u ces. Konstantyna przebywał jeden z książąt tureckich, Urchan, niebezpieczny pretendent do tronu, Konstantyn zaś żądał od M-a znacznego okupu, grożąc, że w razie odmowy, wypuści Urchana. M. kazał swemu wezyrowi przewlekać układy, a sam pospieszył do Azyi. Szybko poskromiwszy buntowników i uspokoiwszy janczarów datkami hojnetni, rozpoczął przygotowania do oblężenia Konstantynopola. A gdy zdobył to miasto (1453), założył tam swoją stolicę, pozostawiając Grekom wolność wyznania i swobodę w obiorze patryarchy. Podbiwszy Tracyę i Macedonię, rzucił się M. na Serbię i obiegł Belgrad: załoga pod dowództwem Jana z Capistrano waleczny stawiła opór, aż przybył z odsieczą Jan Hunyady i zadał klęskę Turkom (1456). M. zadowolił się Serbią i zaniechał podboju Węgier nawet i po śmierci Hunyadego. Zwrócił się zatem w inną stronę. Już w r. 1460 opanował Grecyę, zostawiając w rękach Wenecyan ledwie kilka miast portowych. R. 1462 zawładnął Lesbosem, r. 1463 większą częścią Bośni, w 1. 1466—1471 Karamanią. W Albanii dość długo Jerzy Kastrioto stawił opór, ale po jego śmierci (f 1471) uległa nie tylko Albania, lecz i większa część posiadłości weneckich przeszła w ręce tureckie. R. 1472 zadał M. porażkę szachowi perskiemu w Kappadocyi, r. 1473 zmusił Tatarów krymskich do uznania zwierzchnictwa osmańskiego, r. 1474 odebrał genueńczykom kolonie czarnomorskie: Kafu i Azów. Wojny w Persyi z Uzun-Hasanem powściągnęły M-a od rozszerzania granic swego

Wiel. Encykl. Powsz. Ilustr. Ser. I, Tom XLV. Zesz. 366b.

państwa na zachód, jednak i w tym czasie zdążył odebrać Wenecyanom Moreę, Skutari, Negropont i Lemnos (1479). R. 1480 wystąpił M. przeciw Rodosowi, lecz był przez Joauni-tów odparty. Tegoż roku, po uprzedniem pozbawieniu neapolitańczyków wysp Jońskich, zdobył Otranto i rzucił postrach na Włochy, ogłosiwszy, że pójdzie na Rzym. Śmierć nie pozwoliła M-wi wykonać zamiarów. Do barbarzyństwa okrutny, M. lubował się w rzeziach ludności miast zdobytych, nadto wydał prawo, którego mocą każdy jego następca obowiązany był do wymordowania swych braci i krewnych najbliższych, aby zabezpieczyć pokój państwa przed uroszczeniami współzawodników. Uczeni tureccy cenią M-ta II jako administratora dobrego, wojownika dzielnego i wielkiego mecenasa nauki i sztuki: wzniósł mnóstwo szkół, meczetów, przytułków i miast całych, krzewił poezyę perską w Turcyi. - 3) M. III, trzynasty z kolei sułtan (* 1568—f 1603) następca Murada III, wstąpił na tron r. 1595 i wymordował 19 swych krewniaków. W obawie przed utratą tronu pierwszy zaprowadził w Turcyi zwyczaj (do 1909 istniejący) usuwania od rządu następców tronu i trzymania ich zdała od wszelkiej polityki, w serajach, w pawilonie Kafes („klatka“). Zwycięstwa Austrya-ków nad Dunajem wywołały w Konstantynopolu ruchawkę wśród ludu i janczarów. Janczarów ułagodził M. upominkami 660 000 dukatów, natomiast spahowie, z zawiści że nic nie dostali, podnieśli rokosz, W celu uśmierzenia umysłów, M., ulegając wpływowi wielkiego wezyra i szeik-ul-islama, r. 1596 podjął wojnę z Węgrami, odniósł zwycięstwo nad nirtii pod Kresteszem, ale nie wyzyskał go należycie, i powrócił do Konstantynopola, aby gnuśnieć w życiu haremowem. W prowincyach azyatyckich szerzyły się powstania, Persowie odrywali całe dzielnice, nierząd wdarł się do administra-cyi i wojska. Od M. III datuje się upadek Turcyi. Rozpustny i okrutny (zwłaszcza w stosunku do chrześcian), M. III odegrał w dziejach literatury tureckiej rolę wydatną, jako mecenas.—

4) M. IV Awżda (Myśliwy), dziewiętnasty z kolei sułtan (* 1642 — f 1691), wstąpił na tron d. 18 sierp. r. 1648 po zamordowanym ojcu Ibrahimie I. Sam nie rządził ani nie mieszhał w Konstantynopolu z obawy buntów, ale wędrował z całym dworem po półwyspie i po Grecyi, zabawiając się łowami; umiał tylko rzucać postrach stosowaniem kary śmierci: w tym celu przed namiotami jego zawsze sterczało kilkadziesiąt, a nawet po kilkaset zatkniętych na pikach głów ludzkich. W pierwszych latach rządów opiekunką jego była babka (uduszona 1651), potem nieudolna matka Walide Tarchan, Rusinka pochodzenia polskiego. W czerwcu r. 1651 spalili Wenecyanie flotę turecką między w. Paros i Naxos, a w czerw. r. 1652

rozbili Turków u wejścia do Dardanellów. Rosło niezadowolenie z powodu ciężarów podatkowych. Dopiero powołanie Mehmeda Kiupriu-lego na urząd wielkiego wezyra (22 września 1656) poprawiło położenie. Po raz ostatni pod żelazną dłonią obu Kiupriulich ("Mehmeda do 1661 i syna jego Ahineda do 1676) zebrało państwo osmańskie wszystkie siły i uderzyło jako potęga żywiołowa na zachód chrześcijański. W państwie wszystko się gięło w trwodze przed postrachem krwawym, na zewnątrz nieciła Turcya tę samą trwogę, jak niegdyś za czasów Solimana II. Najpierw zwrócił się Mehmed Kiupriuli przeciw Wenecyi; w lipcu r. 1657 pobił ją na morzu u wejścia do cieś. Darda-nelskiej i utrwalił przewagę turecką na m. Egejskiem. Upadły Lemnos i Tenedos, a w obliczu Kaudyi zjawił się Mustafa Pasza. Wypadki na Węgrzech, zwłaszcza bitwa pod St. Gotthard (1664), przyniosły Wenecyanom ulgę chwilową. Po zawarciu jednak pokoju z Węgrami w Vasvâr (w sierpniu 1664), Ąhmed Kiupriuli objął kierowniciwo oblężeniem Kandyi i, pomimo pomocy Papieża, Francyi i Niemiec zmusił Kreteńczyków do poddania się (27 sierp. 1669). Pokój w Salonikach (24 list. 1671) przyznał Kandyę Turcyi: panowaniu Wenecyi na m. Egiejskiem kres położono. Jednocześnie zwrócił A. Kiupriuli oręż przeciw Węgrom: w styczniu r. 1662 zadał klęskę Kemónyemu w pobliżu Schaessburga, a wmieszanie się cesarza w sprawy siedmiogrodzkie nastręczyło Ahme-dowi sposobność do wypowiedzenia wojny Węgrom habsburskim i Austryi. Ruszył tedy w marcu r. 1663 z Konstantynopola wraz z M. IV, który mu aż do Belgradu towarzyszył. Latem zjawił się na Węgrzech, w sierpniu stanął pod Neuhäusel i wypuścił stąd na kraje habsburskie Tatarów, którzy się aż do Moraw zapędzili, d. 30 czerw. r. 1664 zajął warownię Zrinyvâr i pokojem w Vasvâr (10 sierpnia) uzyskał na rzecz Turcyi prowincye węgierskie Neuhäusel i Wielki Waradyn oraz zobowiązał cesarza do płacenia upominku „dobrowolnego“ 200 000 gul. rocznie, za który sułtan miał się odwzajemniać. Poddanie się Doroszeńki Turcyi nadarzyło M. IV sposobność do rozszerzenia swych granic na płn. wschodzie z uszczerbkiem Polski: M. wyprawił się osobiście na Polskę, przebył Dniestr na trzech mostach (14 sierp. 1672), zdobył bezbronny Kamieniec i zalał całe Podole wojskiem: Lwów dzięki okupowi ogromnemu ocalił się od zrabowania, a słaby Michał Wiśniowiecki, mimo kilku szczęśliwych potyczek Sobieskiego pod Komarnem (10 paźdz.) i Kałuszem (14 paźdz.) zawarł pokój haniebny v/ Buczaczu (16 paźdz. 1672), w którym Doro-szeńce odstąpił Ukrainę, Turcyi Podole, przyznał M-wi IV zwierzchnictwo nad Kozakami ukraińskimi i zobowiązał się do płacenia 22 500 duk. rocznego „podarku“. M. IV wrócił do Ad-ryanopola jako tryumfator, przechwalając się łaskawością swoją, że udzielił przebaczenia królowi lechickiemu i nie poszedł do Warszawy i do Gdańska. Tymczasem sejm polski nie zatwierdził traktatu i polecił hetm. w., Sobieskiemu, odnowienie wojny. D. 11 list. r. 1673 rozbił Sobieski Huseina baszę pod Chocimem. Na to wysłał M. IV latem r. 1675 Ibrahima Szyszmana do Polski, który połączywszy się z hanem krymskim, wkroczył na Wołyń 1 skierował się na Lwów, lecz doznał od Jana III ciężkiej porażki w sierpniu r. 1675. Dzielna obrona pod Żórawnem oraz niebezpieczeństwo grożące Turcyi ze strony Rossyi, skłoniły M-ta IV do zawarcia rozejmu w Żórawnie (16 paźdz.). Porta odstąpiła od twardych warunków ugody buczackiej, lecz zatrzymała część Podola z Kamieńcem. Wkrótce zmarł (30 paźdz. 1576) Ahmed Kiupriuli. Następcą jego był szwagier, Kara - Mustafa, znany z rzezi humańskiej , mniejszych zdolności, ale większej pychy, chciwy a srogi, marzący o podboju Niemiec i utworzeniu między Dunajem i Renem nowego pa-szałyku dla siebie. Skoro miuął 20-letni termin rozejmu, zakreślony traktatem Varsvarskim, M. IV, pod wpływem Kara-Mustafy, nadał dyplom Emerykowi Toekely’emu na króla Węgier górnych (29 paźdz. 1682), wypowiedział wojnę Leopoldowi (2 stycz. 1683) i latem ruszył na Wiedeń. Karol Lotaryński i Jan Sobieski pośpieszyli z pomocą i d. 12 wrześ. rozbili Turków. Odtąd cios po ciosie spadał na Turcyę. Sobieski wkroczył do Multan i Wołoszczyzny. Wenecyanie i Maltańczycy zdobyli Moreę, napadli na Dalmacyę i wypędzili Turków z w. Jońskich; Austryacy pod dowództwem Karola lo-taryskiego, zdobyli stolicę Węgier Budzili (1686). Nakoniec klęska pod Mohaczem Sulejmana (12 sierp. 1687) oddała Austryi Kroacyę i Sławonię. Tylu klęskami rozdrażnione wojsko tureckie zbuntowało się w obozie pod Petro-Wara-dynem i zażądało detronizacyi M-ta IV. Zwołane przez kaimakana Mustafę Kiupriuliego do meczetu św. Zofii zgromadzenie ulemów przyjęło ten wniosek i okrzyknęło jednego z braci sułtana (Solimana III) padyszachem (8 paźdz. 1687). M. IV uwięziony w kilka lat potem umarł w zapomnieniu (1691). — 5) M. V, 35-y sułtan (* 3 grud, 1844 w Konstantynopolu), syn sułtana Abdul Medżyda, wstąpił na tron d. 27 kwiet. r. 1909, po zdetronizowanym przez mło-doturków bracie, Abdul Hamidzie, którego czyny reakcyjne, jeszcze jako książę Reszad, zawsze ganił otwarcie. Zawdzięczając tron ruchowi konstytucyjnemu w Turcyi, objął rządy na podstawie zaprzysiężenia konstytucyi. Przysięgę tę ponowił powtórnie d. 20 maja r. 1909 przed izbą i senatem po mowie tronowej, w której oświadczył, że ściśle stosować się będzie do konstytucyi „zgodnie z szerjatem i postępem“ oraz że główną uwagę zwróci „na wzmocnienie siły wojskowej, na rozwój oświaty i przemysłu w Turcyi“. Po uśmierzeniu ruchów kontrrewo-

rewo-

na zawsze

wzmo-

Abdul Azisa.

adz.

zna

na-

czerw. 1891). Wychowaniec kollegium św. Trójcy w Dublinie, uczył się prawa, r. 1834 wszedł do adwokatury w tern mieście. Był członkiem czynnym „Związku katolickiego“, mającego na celu uzyskanie emancypacyi katolików. R. 1847 wybrany do Izby gmin, zajmował tam miejsce do r. 1852 pomiędzy radykalistami. Wybrany ponownie w r. 1879 — jeden z najwybitniejszych narodowców irlandzkich, występował w obronie Home-Rule’u. Po rozłamie wśród partyi irlandzkiej należał do tych, którzy oświadczyli się przeciw Parnellowi.

E. M.

lucyjuych w Azyi Mniejszej i w Arabii, szybko jął się reorganizaeyi wojska na sposób europejski, ogłosił powinność wojskową powszechną, nie wyłączając z niej chrześcian i starozakonnych. Z rozstroju chwilowego, który wskutek lucyi w Turcyi powstał, skorzystały Austrya i Bulgarya: pierwsza przyłączyła Bośnię i Hercegowinę, druga ogłosiła się królestwem niepodległem. Mimo to Turcya cniła się szybko i znalazła w sobie dość siły, ażeby zaprotestować, kiedy Kreta zechciała się oderwać i przyłączyć do Grecyi. D. 27 list. r. 1909, w rocznicę śmierci Ad. Mickiewicza, z inicya-tywy kolonii polskiej w Konstantynopolu z prof. Gasztowtem na czele, odbyła się manifestacya obcych narodowości na cześć odrodzenia Turcyi. Odwiedziny Ferdynanda bułgarskiego (w końcu marca 1910) i Piotra serbskiego (w początkach kwietnia 1910) świadczą, że z Turcyą znowu zaczynają się liczyć jako z mocarstwem mili-tarnern. Ruchy autonomiczne śród ludności Macedonii, Albanii, Arabii i Armenii nie ustają, lecz straciły na swej dawnej ostrości. D. 19 kwietnia r. 1910 Senat przyjął wniosek Much-tera paszy o wprowadzeniu z d. 1 stycznia r. 1911 kalendarza gregoryańskiego w Turcyi. Następcą tronu jest ks. Jussuf Eddin, syn sułtana

E, Chvr.

Mahometanizm, ob. Islam.

Mahoń, m-to gł. na wyspie Minorce nad rz. Bai, port i twierdza, kościół gotycki, wyrób o-buwia, bawełny, 19 000 m-ców. — M., dawniej M ago, zostało założone podobno przez Karta-gińczyków. Po opanowaniu wyspy przez Anglików (1708) zamieniono M. na twierdzę, a r. 1718 ogłoszono je wolnym portem. R. 1750 zdobyte przez Francuzów, po pokoju paryskim (1762) ustąpiono je z powrotem Anglikom; od pokoju wersalskiego (1782) jest własnością Hiszpanii.

Mahoń Filip Henryk, hr. Stanhope, ny jako vice-hrabia M. (* 30 stycz. 1805 w Walmer — f 24 grud. 1875 w Bournemouth). Nauki ukończył w Oxfordzie, r. 1830 wybrany do Izby gmin, odznaczył się jako przeciwnik reformy parlamentarnej, w r. 1834 był w pier-wszern ministeryum R. Peela podsekretarzem stanu min. spraw. zagr. , w tymże roku w drugiem ministeryum Peela podsekretarzem do spraw Indyi. Z początku protekcyonista, wrócił się do wolnego handlu i głosował za zniesieniem ceł od zboża. Odznaczył się pracami historycznemi: „Hist, of England from the peace of Utrecht to the peace of Versailles“ (1837 — 52 7 t.); „The Court oi Spain uuder Charles II“ (1844); „Life of the great Condé“ (1845); „Historical Essays“ (1848), „Life of William Pitt“ (1861—2 4 t.); „The history of England comprising the reign of Queen Ann. uutil the peace of Utrecht“ (1870). T. R.

Mahoń Jakób Patrick 0’Gorman, polityk irlandzki (* 1803 w hr. Cläre — f 16

T R.

Mahonia Nutt. Rodzaj roślin stworzony przez Nuttala dla berberysów o liściach złożonych, pierzastych, ale który od właściwych berberysów nie różni się ani budową kwiatów i owoców, ani własnościami leczniczemi.

Mahoń, tak nazywa się drzewo z pnia Swietenia mahagoni (ob.).

Mahrburg Adam, współczesny pisarz filozoficzny i pedagog polski (* w 1855 pod Mińskiem na Litwie). Po odbyciu nauk w gim-nazyum mińskiem, przez czas pewien kształcił się w Petersburgu i tam pracował w „Kraju“, poczem przeniósł się do uniwersytetu lipskiego, który ukończył z dyplomem doktora filozofii. Usiadłszy w r. 1890 na stałe w Warszawie, rozwinął tutaj działalność pisarską na polu filozofii, jako współpracownik „ Ateneum “ , „Niwy“, „Wielk. Enc. 111.“, „Przeglądu filozof.“, „Ogniwa ‘, „Poradnika dla samouków“ i in. Od r. 1903 — 1907 redagował miesięcznik kry-tyczno-bibliografiezny — ,,Książkę“. Przez szereg lat wykładał z powodzeniem nauki filozoficzne na kursach prywatnych. — Pierwszą większą pracą M-a była rozprawa o „Teoryi celowości“, w której bada metodyczność pojęcia teleologii, poddając ją rozbiorowi wszechstronnemu, przyczem staje w obronie determinizmu teoretycznego. W pismach następnych zastanawia się nad pojęciem dziedziczności i metodami badania tejże, nad monizmem metafizycznym pod względem formalnym i materyalnym, to znów nad istotą nauki wogóle. W artykułach zamieszczonych w „Por. dla samouków“, wyraził M. pogląd odrębny na zadanie poszczególnych nauk filozoficznych; psychologię, jako naukę realną, badającą „cząstkę rzeczy-wistości‘‘, zalicza wyłącznie do nauk przyrodniczych; od logiki i teoryi poznania odgranicza M. filozofię właściwą, która ma być jedynie teorią nauki; metafizyka zaś jest, przekraczającą świat doświadczenia i nauki, poe-zyą myśli. Zdaniem M-a, z filozofii nieda się wysnuć ogólny pogląd na świat, lecz jedynie — kosmologia naukowa. Stanowisko, osiągnięte przez M-a po różnych fazach rozwojowych i pod wpływem współczesnych kierunków myśli filozoficznej na Zachodzie, można najogólniej nazwać pozytywizmem. M. odznaczył się jako popularyzator filozofii i psycho-

logii, przyczynił się też do wydania po polsku dopiero po jego śmierci przez Szymona Pol-licznych dzieł obcych, bądź jako tłumacz, bądź laiolo. jako redaktor przekładów, którę zaopatrywał przedmowami obszernemi. Z prac M-a wymienić należy następujące: ,,Teorya celowości ze stanowiska naukowego“ (,,Rozpr. i sprawozd. wyd. hist.-filoz. Akad. Umiej.“, t. XXII, Krak.

1888); „Dziedziczność pod względem empirycznym“ (Ateneum 1889); „Monizm współczesny i echa jego u nas“ (tamże 1890); „Psychologia współczesna i stanowisko jej w systemie wiedzy“ (Krak. 1891); ,,Co to jest nauka“ (Przegl. filoz. I t.); „Fenomenalizm“ (W. E. II.); „Forma“ (tamże); „Podział i układ nauk“ („Por. dla sam.“ Cz. I); „Psychologia“ (tamże cz. I); „Logika i teorya poznania“ (tamże cz. IV); „Filozofia i metafizyka“ (tamże cz. IV); „Rozwój życia psychicznego“ (wespół z J. Kodisową; tamże cz. V zesz. II 1905). Przełożył: Weis-manna „Myśli o muzyce“, H. Höffdinga „Dzieje filozofii nowożytnej“ (tomów 2, Warsz.

1906 — 10).

Mährisch - Kromau, ob. Kr urn łów Morawski.

Mährisch-Ostrau, ob. Ostrawa Moraw-

Mahy Franciszek Cezar, polityk francuski (* 1830 — f 1906). Minister rolnictwa ( 1882 —3), marynarki i kolonii (1887 — 8), wiceprezydent Izby (1888—95). Bronił polityki kolonialnej i wpłynął na aneksyę Madagaskaru. Napisał: „Le régime politique aux colonies“ (1872).

adz

adz.

lek. polskich“ (301).

Maignan Albert Piotr, malarz francuski (* 1845). Z namowy rodziny uczył się prawa w Paryżu, porzucając często nauki prawnicze dla malarstwa, którego się uczył u Juliusza Noëla. Licencyat prawniczy zdał r. 1866, poczem poświęcił się malarstwu, kształcąc się w niem pod kierunkiem Luminais’a. Obrazy główniejsze: Kształcenie ostatniego króla Grenady, Odpłyniecie floty normandzkiej do Anglii, Fryderyk Barbarossa u stóp papieża, Spotkanie Dantego z Matyldą (muzeum Luksemburskie w Paryżu), Sen Fra Angelica, Głosy dzwonów. Dzieła dekoracyjne: w pałacu w Versoix (Szwajcarya), w ratuszu paryskim, w kościele św. Filipa du Roule w Paryżu, w izbie handlowej w Saint-Etienne. Dzieła M-a odznaczają się oryginalnym kolorytem, kompozycyą i myślą głębo-

adz.

A. T.

ska.

adz.

Mai Angelo, filolog włoski (* 1782 — f

1854), wstąpił do zakonu Jezuitów, był kustoszem a następnie bibliotekarzem w Watykanie, od r. 1838 kardynałem. Odnalazł i ogłosił zaginione pisma starożytne, które uczynił czy-telnemi dzięki środkom chemicznym. Tak odnalazł urywki sześciu mów Cycerona, listy i mowy Frontona, listy cesarza Aureliusza i L. Verusa, słynny „Codex Ambrosianus“ Plau-tusa, urywki z Filona, „De republica“ Cycerona i w. in. Ogłosił to wszystko zbiorowo w pracach: „Auctores classici e vaticanis codi-tibus editi“ (Rzym 1828 — 38, 10 t.), „Scriptorum veterum nova collectio e vaticanis codicibus édita“ (tamże 1825 — 38, 10 t.); „Spicilegium romanum“ (tamże 1839 — 44,    10 t.) i „Nova

patrum bibliotheca“ (tamże 1852 — 54, 7 t.).

Maiano Julian, architekt i rzeźbiarz włoski w. XV — (* 1432 we Florencyi—f 1490 w Neapolu) odznaczył się rzeźbami z drzewa i licznemi budowlami we Florencyi, Sarzane, Recanati i Neapolu; główne dzieło Porta Ca-puana w Neapolu, dotąd zachowane. — Benedykt, brat młodszy poprzedzającego (* 1442 — t 1497) odznaczył się również rzeźbami z drzewa i marmuru, wykonywanemi w dwóch pracowniach, które posiadał we Florencyi. Z dzieł architektonicznych rozpoczął budowę znakomitego pałacu Strozzi we Florencyi, ukończonego

adz.

Maidstone, m-to głów. w hrab. Kent w Anglii, nad rz. Medway, otoczone sadami, chmielnikami, łomami kamieni, fabrykami papieru i młynami; 18 kościołów (między innymi stary kościół Wszystkich Świętych, zbudowany r. 1395, obecnie odrestaurowany), więzienie, szpital dla obłąkanych, szkoła szt. p., muzeum, teatr, biblioteka publiczna, znaczny handel chmielem; 33 000 ludności.

Maignain Piotr Franciszek Julian (* w Charlieux pod Besanęonem 1752 — f w Warszawie 8 czerw. 1811) lekarz. W naukach zawodowych i filozoficznych wykształcił się w Besanęonie, a w r. 1776 otrzymał tamże dyplom doktora filozofii, poczem jako chirurg dwa lata służył w wojsku francuskim. W 1. 1778 — 1780 przebywał w Paryżu, kształcąc się dalej w anatomii, chirurgii, oraz położnictwie. Opuściwszy ojczyznę osiadł w Warszawie, gdzie wnet doszedł jako chirurg i położnik do wzię-tości niemałej. W r. 1794 wstąpił do służby wojskowej polskiej i sprawował wtedy urząd chirurga naczelnego. W krótko istniejącej szkole chirurgicznej, założonej przez Stanisława Augusta, M. był pierwszym profesorem położnictwa i desmurgii, później zaś zajmował urząd egzaminatora w Najwyższej Dyrekcyi lek.—Por. życiorys M-a napisany przez Brandta w „Kor-respondencie“ (1811) i Kośmińskiego „Słów.

Dr J. p.

ką.

Maignet Stefan Kr z y szt of, polityk francuski (*1758 — f 1834). Członek Zgromadzenia prawodawczego i Konwentu, głosował za karą śmierci dla Ludwika XVI. Z polecenia rządu rewolucyjnego wykonywał wiele czynności. Zarzucano mu podpalenie Bedouinu. Po upadku Robespierre’a został zadenun-cyowany, ale wkrótce uwolniony z więzienia opuścił Paryż, a po amnestyi, wydanej przez Konwent, wrócił do swych zajęć adwokackich. Podczas Stu dni był deputowanym do izby, a w r. 1816 skazany na banicyę. W r. 1830

wstąpił do korporacyi adwokackiej, w której był prezesem.

Maik, owad, ob. Majówka.

Maik, obchód, ob. Gaik.

Mailâth Jan, hrabia, historyk austryacki

f 1855). Główne

adz.

Ge-

adz.

adz.

adz.

adz.

sina: ,,L’Intermédiaire des mathématiciens“. 0-głosił bardzo znaczną liczbę rozpraw i artykułów oryginalnych z dziedziny matematyki i hydrauliki. W matematyce pracuje głównie nad teoryą grup, podstawień, przekształceń i teoryą funkcyi. Rozprawy z tych dziedzin nauki ogłasza w „Sprawozd. Akad. Paryskiej“ w najpoważniejszych wydawnictwach specyalnych tak francuskich, jak i zagranicznych. Osobno ogłosił między innemi „Introduction à la théorie des nombres transcendants et des propriétés arithmétiques des fonctions“ Paryż 1907.

Maimana albo Mai mene, kraj górski w północnej części Iranu, w Afganistanie północnym, od r. 1875 posiadający samodzielność; 12 300 km. kw., 100 000 m-ców, w części osiadłych, w części koczujących Uzbeków i Tadżi-ków. Rzeki: Murgab, Sangalak, Kaisur. Prócz dziesiątka wiosek m-to M., otoczone 7-metro-wym murem, nad rz. Sangalak; handel z In-dyami (kobierce , owoce suszone ),    2 500

m-ców.

adz.

adz.

adz.

i poeta (* 1786 w Peszcie dzieło, „Geschichte d. österreichischen Kaiserstaats“ (Hamburg 1834 — 50, 5 t.). Pozatem: „Magyarische sagen, Märchen und Erzählungen“ (Brno 1825); „Magyarische Gedichte ins Deutsche übersetzt“ (tamże 1825); „Geschichte der Magyaren“ (Wiedeń 1828 — 31, 5 t. wyd.

2-e Ratyzbona 1852—3, 3 t. i osobno: „Neuere Geschichte der Magyaren“ 1824, 2 t.); schichte der Stadt Wien“ (Wiedeń 1632).

Mailâth J er z y, polityk węgierski (* 1818 — f 1883), poseł baranyajski do parlamentu, (zachowawca), członek rady państwa, w r. 1865 mianowany kanclerzem węgierskim.

Mailhe Jan, polityk francuski (* 1750— f 1834). Syn robotnika, uczył się prawa w Tuluzie i tamże był adwokatem; podczas Rewolucyi deputowany do Zgromadzenia prawodawczego. W Konwencie referował wniosek o karze śrnier-ci na Ludwika XVI, proponując tylko niewykonywanie wyroku natychmiast, przez co naraził sobie Robespierre’a. W walce z Robespier-re’em posuwał się coraz bardziej na prawo, po jego upadku uczestniczył nawet w działaniach przeciwrewolucyjnych; założył również dziennik rojalistyczny „L’Ami de la Constitution“. Po zamachu stanu 18 brumaire’a mianowany sekretarzem naczelnym prefektury w dep. Haute-Garonne. Porzuciwszy to zajęcie otrzymał urząd w trybunale kasacyjnym, gdzie pozostawał do drugiej Restauracyi. Obawiając się wygnania pisał wiersze z hołdami dla Burbonów. Mimo to wygnany w r. 1816, przeuiósł się do Leo-dyum, później zaś do Brukselli. Wrócił do Paryża w r. 1830.

Maillard M. Teresa jedna z naj sławnej-szych śpiewaczek dramatycznych francuskich (* 1766—f 1818). We wczesnej młodości występowała w teatrze dworskim w Petersburgu, poczem (1780) wstąpiła do szkoły śpiewu w Paryżu, i debiutowała w operze paryskiej (1782) w „Devin du village“. Odznaczając się głosem pięknym, grą świetną i warunkami zewnę-trzymi, została przyjęta do Opery, w której występowała w głównych rolach operowych do r. 1813.

Maillechort, ob. Argentan.

Maillet Jakób Leonard, rzeźbiarz francuski (* 1823 w Paryżu—f 1894 tamże), uczeń Feuchères’a i Pradier’a. Dzieła wybitniejsze: Agryppina i Kaligula, „La primavera délia vita“, Agryppina niosiąca popioły Germanika, Myśliwy, Leda, Zuzanna w kąpieli, Satyr i Amor.

Maillet Edward Teodor (* 1865 w Meaux), współczesny matematyk i inżynier francuski, jest repetytorem Szkoły Politechnicznej w Paryżu i jednym z redaktorów czasopi-

s. n

adz,

Maimboiirg Ludwik, historyk francuski (* 1610—f 1686). Wstąpił do zakonu Jezuitów, był profesorem w kolegium jeziuckiem w Rouen, następnie kaznodzieją. Za energiczną obronę kościoła gallikańskiego w dziele „Traité historique de l’établissement et des prérogatives de l’Église de Rome“ (Paryż 1685) został wydalony ze zgromadzenia. Z innych dzieł ważniejsze: „Histoire de l’arianisme“ (Paryż 2 t. in. 4-o; Amsterdam 1682, 3 t.), „Histoire de l’hérésie des Iconoclastes“ (Paryż 1674), „Histoire du luthéranisme“ (Paryż 1680), „Histoire du calvinisme“ (Paryż 1862), „Histoire de la Ligue" (Paryż 1683).

Main, rzeka, ob. Men.

Maina (właściwie Mani), część południowa półwyspu Morei, pomiędzy zatokami Koron i Maratonisi, pokryta w większej części połudn. częścią gór Pentedaktylon (dawniej Taigetos). M. szerokości 8 — 11 km. jest bardzo górzysta, szczyty sięgają do 1468 m.; M-ę zamieszkują Maj no ci (albo Manioci) w liczbie nieco nad 40 000, nazywający siebie La ko na mi i podający się za potomków Spartan starożytnych. Ludność wysokiego wzrostu, przywiązana do niepodległości, pracowita i gościnna, wyćwiczona w robieniu bronią, zajmuje się rolnictwem, chowem bydła, handlem, żeglugą, polowaniem. Dawniej byli pod władzą 8-u wodzów dziedzicz nych i rady starszych, w której corocznie wybierauo protogeronta. Później wybierali beja, zatwierdzanego przez tureckiego Kapudana Baszę. Ponieważ panowała wśród nich zemsta krwawa, więc ich domy bywały małemi twierdzami, a wzdłuż brzegów ciągnął się szereg wież. W r. 1834 po oporze, stawionym przez Majnotów względem nowych urządzeń, wojska bawarskie zniszczyły część tych wież.

Mainardi Andrzej, malarz włoski (* 1550 w Kremonie—f 1620 tamże), uczeń Bernardina

Campi; o życiu wiadomości skąpe. Dzieła nie ' Penobscot. Z wysp nadbrzeżnych największa przewyższają poziomu mierności, prócz wielkiej Mount Desert Island w zat. Francuzów (French-kompozycyi „Krew pańska“ (Kremona, kościół mansbai). Z wyjątkiem płaszczyzny bezpłodnej, św. Jakóba), przedstawiającej Chrystusa, stoją- położonej nad morzem, kraj jest wzgórzysty. cego na tłoczni i ociekającego krwią, którą Pasmo gór granitowych o gołych wierzchołkach, zbiera w kielichy kilku ojców kościoła, śród lecz zboczach ulesionych, ciągnie się od White

nich św. Augustyn.

a dz.

one ¹/₅ powierzchni stauu i leżą w części wysoko n. p. m., jak Rengely Lake, Itasca, Moo-

Mountains w New-Hampshire w kierunku płn.-Maindron Ma u r y cy, pisarz francuski (* 1857). wschodnim przez cały stan i osiąga w Katah-Pracował nad przyrodą i historyą. Kierował w 1. din wysokość 1 767 m.—J ezi or 1 620, zajmują 1876—1902 kilku wyprawami do N. Gwinei,

sehead, Chambeilain, Chesuncook i iu. Rzeki najważniejsze: Saco (wypływający z Mountains), Androscoggin (wypływający z Um-bagog), Kennebec (przepływający przez jez. Moosehead) i nakoniec Penobscot. Rzeka ś-go Krzyża oddziela M. od Nowego Brunświku na zach., św. Jana zaś tworzy część granicy płc.-wschodniej. —K 1 i m at naogół zdrowy. Zima trwa długo, ciepłota średnia zależnie do położenia waha się od — 4° do — 12³; krótkie lato; 15°—20°. Latem ciepłota dochodzi do 36°. Rocznie pada 1 098 mm. deszczu i 2 110 śniegu. 25 % wypadków śmierci następuje z powodu suchot płucnych. Wielkie lasy składają się z olbrzymich drzew iglastych, a nadto z wiązów, klonów, dębów, jesionów i wierzb. — Świat niedźwiedzie , wilki , żbiki, lisy, bobry, różne rodzaje rogaczy; foki w wielu zatokach, moc ryb w jeziorach i rzekach. M-ców 694 466 (1900), z których 692 226 białych, 123 azyatów, 798 iudyau, 1 319 mieszańców. Kształcenie obowiązkowe w wieku lat 5 —14. W szkołach początkowych było w r. 1907 6 311 nauczycieli i 118 547 wychowańców. W 230 szkołach publicznych średnich 444 nauczycieli i 13124 wychowańców. W seminaryach nauczycielskich 49 nauczycieli i 649 wychowańców. Uniwersytet w Orono, założony w r. 1768, 83 profesorów i 776 studentów. Kolegium Bowdoiu (zał. 1794) w Brunświnku liczy 54 profesorów i 394 studentów, kolegium Botes w Lewiston — 24 profesorów i 438 stud. i kolegium Colby w Vaterville, 17 prof, i 239 stud. Wydatek na cele szkolne wynosił (1906) 2 231 947 dolarów. 10 szpitalów, 20 przytułków dla dorosłych, zakład wychowawczy dla przestępców młodocianych.—Płaszczyzny napływowe w dolinach rzek bardzo urodzajne, zwłaszcza dolina rz. Aroostook, dopływu rz. św. Jana, uchodzi najurodzajniejszą dzielnicę Stanów Zjedn. W r. 1900 było 59 299 ferm, ziemi uprawnej 6 299 946 akrów; uprawia się owies, ryż, pszenicę, kartofle, groch, jęczmień, owoce. Rybołówstwo (głównie sztokfisze i makrele) daje 8 mil. doi., z czego na połów wielorybów przypada lLg miliona. Dobywanie miedzi i żelaza nieznaczne, natomiast rozwinięte dobywanie wapna, granitu, marmuru.—P r z e m y sł: fabryki wyrobów bawełnianych (wytwórczość 17 937 000 doi.), bawełnianych (32 985 000), wyrobów z drzewa, głównie łodzi (12 321 000). Handel ożywiony

White

Indochin, Abisynii i Senegambii. Napisał powieści historyczne: „Le tournoi de Vauplassans“ (1895),

„Saint-Cendre“ (1898) i „M-eur de Clerambon“

(1904) i współczesną „L’Arbre de Science“

adz.

(1906), Opis podróży „L’Inde du Sud“ i zbiór nowel „Le Carquois“ (1907).

Maine ( Cenomanensis pagus) dawna pro-wincya francuska, jeden z 33 okręgów wojskowych, na które rozpadała się Francya przedrewolucyjna. Graniczyła z Bretanią, Nor-mandyą, Anjou, Touraine i Orléannais i zajmowała większą część powierzchni dzisiejszych departamentów Sarthe i Mayenne. M. utworzona została z ziem feodalnych dawnej Ceno-manii. Była to kraina rolnicza, na której pastwiskach hodowano przepyszne kouie (percherons). Główne miasta: Le Mans i Laval,    buków,

Za czasów rzymskich zamieszkiwali M. Ceno-    zwierzęcy:

mani gallijscy (stąd rzymska nazwa Cenoma-nia). Od r. 955 rządzili nią hrabiowie dziedziczni, w 1. 1063 —1089 należała do ks. Nor-mandzkich. R. 1110 dostała się pod władzę domu Andegaweńskiego, a następnie (od 1154) pod rządy Anglii. Po odebraniu Anglikom r.

E. Chw.

1204 przez Filipa II francuskiego, przeszła M. r. 1246 za Ludwika IX świętego do rąk jego brata Karola i tegoż następców. R. 1440 Karol VII oddał M. domowi Anjou, po którego wygaśnięciu (1481) wrócił M. pod zwierzchnictwo korony francuskiej. Ludwig August, syn ma naturalny Ludwika XIV, miał tutuł księcia Maine’u. Por. Lepelletier „Hist. de la province du M.“ (Le Mans, 1861 — 1862, 2 t.).

Maine (skrócone Mayenne), nazwa krótkiego (12 kim.), prawego dopływu Loary. M. powstała z połączenia Mayenny i Sarthy pod Angersem. Wpada do Loary o 6 klm. na zach. od Pont - de - Cé. Spławna na całej prze-

strzeui.

E. Chw.

Maine płc.-wschodni stan związku w Stanach Zjednoczonych, pomiędzy 43°6’ a 47°28’ za szer. płn. i 66°57’ a 71°7’ dług. zach. od Gr.; graniczy na płn. i płn. zachód z pro w. Quebec, na wsch. z Nowym Brunświkiem, na płd. i płd. wsch. z O. Atlantyckim, na zach. z New-Hampshire: powierzchni 85 570 km. kw.. Wybrzeże po większej części strome (długość wybrzeża 300 km., łącznie zaś z zatokami 4 000 km.) zawiera wiele portów, krytych przez leżące przed niemi w wielkiej ilości wyspy. Z zatok najważniejsze: Casco (z 365 wyspami), gdzie położony port Portland, i obszerna zat.

adz.

adz.

ten

st.r

dzięki licznym portom; wywóz drzewa i kamienia budulcowego, smalcu, jabłek. — Stosunki społeczne. Na czele zarządu gubernator, wybierany na dwa lata; prawodawstwo zależne od senatu (31 członków) i izby (151 członków), obieranych corocznie. Do kongresu Unii wysyła M. dwóch senatorów i 4 reprezentantów; przy wyborze prezydenta posiada 6 głosów. Prawo Liquor Law zabrania sprzedaży publiczuej trunków; białym nie wolno zawierać małżeństw z Indyanaini i Murzynami. Gwardya narodowa liczy 1 201 szeregowców i 107 oficerów.—D zieje. Pierwsza osada europejska powstała w r. 1607 w okolicy obecnego m-ta Philippsburg. Od r. 1625 zaczęli przybywać koloniści z New-Hamp-shire, a od r. 1635 francuscy, którzy też dali nazwę stanowi. Od r. 1652 tworzył M. część stanu Massachusetts, a od r. 1820 otrzymał autonomię.

Maine Ludwik August ks. de Bourbon (* 1670—f 1736), syn naturalny Ludwika XIV i margrabiny de Montespan, uznany przez króla i wychowany przez panią Scarron (późniejszą de Maintenon). Otrzymał tytuł ks. de Maine i darowizny księstwa Dombes i hrabio-stwa Eu, następnie zaś godność pułkownika generalnego Szwajcarów i gubernatora Laugwe-docyi. R. 1688 —1702 był czynny w wielu bitwach, jako marszałek polny, dowódca kawa-leryi i generał-lieutenant. W r. 1714 otrzymał tytuł księcia krwi i prawo do korony. W testamencie swoim rozkazał Ludwik XIV oddać mu opiekę nad wychowaniem Ludwika XV. Testament ten został unieważniony przez regenta Filipa Orleańskiego, a później odebrano M-owi tytuł księcia krwi i prawo do korony. Po wykryciu spisku przeciw regentowi M. był zamknięty w zamku Doullens. Pogodziwszy się z Orleanami żyl spokojnie z żoną w Sceaux; dom jego był miejscem zebrań wybitnych uczonych i pisarzy.

Maine Sir Henry Sumner, zasłużony prawnik angielski (* 1822 — f 3 lut. 1888 w Cannes), r. 1847 profesor w Cambridge, r. 1850 adwokat (Lineoln’s lun), r. 1854 profesor prawa w korporacyi adwokackiej; r. 1862 wyjechał do Indyi jako członek (radca prawny) Rady (Council of India), na miejsce Macau-lay’a. W ciągu 7 lat czynny był M. na polu prawodawstwa anglo-indyjskiego i przy tej sposobności zbadał zwyczaje prawne indyjskie, które późuiej w dziełach swoich zużytkował. Po powrocie do Anglii, otrzymał katedrę prawodawstwa porównawczego w Oxfordzie (1869), został członkiem Rady w Sekretaryacie Stanu dla Indyi, r. 1877 Wielkim Mistrzem Trinity Hall’u w Cambridge, r. 1887 profesorem prawa międzynarodowego na katedrze im. Whe-well’a. Zmarł nagle. Dzieła: „Ancient Law, its Connection with early History of Society a. its relation to modern ideas“ (1861, wiele wydań i przekładów na różne języki; w r.

1905 zaliczone do arcydzieł liter, angielskiej i spopularyzowane w wydaniu szylingowein); „Early History of Institutions“ (1875); „Village Communities in the East a. West“ (1871); „Dissertations on early Law and Custom“ (1883); „Popular Government“ (1885); „International Law“ (ogłoszone po śmierci 1888). Pisarz klasyczny, umysł głębszy, wszechstronnie oczytany, pozostał M. jednym z najwybitniejszych pisarzy angielskich w. XIX. Jego „Ancient Law“ stworzyło epokę, wskazało dziedzinę nietkniętą prawodawstwa porównawczego, próbowało rozwiązać kilka zagadnień z dziedziny prawodawstwa przy pomocy metody porównawczej. Te próby były przeważnie chybione — stan nauki ówczesnej i zasób wiedzy M - a nie był wystarczający. On pierwszy zwrócił uwagę na kopalnię zjawisk prawnych, spoczywających w tradycyach i prawie obo-wiązującem kolonii angielskich, w szczególności Indyi. Zapoczątkował te badania, oświetlając porównawczo „spólnoty wioskowe“, w następstwie bliżej zbadane przez cały szereg prawników w Anglii (Baden - Powell i inni), w Rossyi (Kowalewskij i wielu in., największy wpływ wywarł M. poza Anglią w Rossyi). Nie był M. systematykiem, stąd mało ceniony był przez Niemców, był natomiast potężnym rzecznikiem metody nowej, nadzwyczaj płodnej. Z jego zapoczątkowań powstały prace Maitlanda i Pollocka (ob.), towarzystwa dla badań w dziedzinie prawa porównawczego; on też położył wielkie zasługi w dziedzinie prawodawstwa indyjskiego (podział ziemi w Pendżabie, małżeństwa cywilne w Indyach i t. d.). W ostatnich latach życia ruchliwy umysł M-a zatrzymał się na instytucyach politycznych i z rozmyślań tych powstała praca zwrócona przeciw demokracyi współczesnej („Popular Government“: ustrój demokratyczny nie będzie wcale trwalszy od innych, demo-kracya nie jest bynajmniej równoznacznikiem postępu, a z chwilą dojścia do władzy zostanie organizacyą . . . torysów). Książka wywołała wiele protestów namiętnych (u nas pisali o niej Konic w „Ateneum“, Askenazy „Ideały demokratyczne w oświetleniu historycznem“, w duchu przychylnym dla autora). Por. Sir Grand Duff „M. a brief Memoir of his life“ (1892, doskonała biografia); Lyall Alfred i inni w „Law Quarterly Review“ (1888); Pollock F. „Oxford Lectures a. others essays“ (1890); Vanni Icilio „M.“ (Parma 1892); Posner St. („Gaz. Sądowa“ warszawska 1893); Vinogra-doff P. (Oxford) „The Teaching of Sir H. S. M.“ (Oxford 1904); Dareste R. w „Journ. des Savants“ (1889); Stephen L. w „Nat. Biogr.“ (1893). Doskonałe przekłady francuskie dzieł M-a w „Bibl. de l’histoire du droit“ Thorin’a (Paryż 1880 — 1890, 6 tomów, doskonała charakterystyka M-a w przedmowie tłomacza do „Études sur 1’hist. du droit“, 1889, str, 01).

E. Chw

Mainland, największa z wysp Szetlandzkich (ob.), 938.3 km. kw. (87 km. długości i 30 km. szerokości), około 20 000 m-ców (1900) przeważnie wychodźców ze Skandynawii, mówiących mieszaniną języka norweskiego z angielskim.

Górzysta (szczyty Rona i Rovennes 430 met. wys.); brzegi b. kręte; liczne zatoki, z mnóstwem wysepek i pieczar nadmorskich. Klimat umiarkowany. Lato krótkie, gorące. Zimą mgły i burze, oraz częste zorze północne. Roślinność uboga: mchy i porosty. Lasów niema. Uprawiają jęczmień, owies i kartofle. Ludność trudni się głównie rybołówstwem: ryba suszona znajduje zbyt w Hiszpanii, śledzie idą do Hamburga; wieloryby, psy morskie, stokfisz i płotki. Moc ptaków morskich, drobna rasa koni, ponieś (schetlies). Stolicą M. Lérwick.

Maintenon Franciszka d’Aubigné, margrabina (* 17 list. 1635 w Niort—f 15 kwiet.

1719 w Saint-Cyr), wnuczka poety Agrippy, hu-gonoty, córka znanego awanturnika i zdrajcy Constansa. Dzieciństwo spędziła na w. Martynice, po śmierci ojca wróciła do kraju, wychowywała się wf klasztorze Urszulanek, przeszedłszy tam na katolicyzm. Straciwszy matkę, nił jednostronnie wyszła r. 1752 zamąż za starego, schorzałego Simon, poetę Scarrona (ob.), w którego salonach gromadziło się towarzystwo inteligentne. Po śmierci

Mains-et-Loire, departament we Francyi zachodniej, utworzony z większej części ziem dawnej prowiucyi i b-pstwa Angerskiego, obszaru 2 811 kim. kw. i 513 490 m-ców (1906). Równina falista, przerżnięta licznemi dolinami, o klimacie zdrowym z dość obfitemi opadami atmo-sferycznemi (586 mm.). Acz nie brak mu nieużytków (14 248 ha), M. należy do liczby departamentów najurodzajniejszych. Oprócz Loary (rozpoławiającej departament), Mayenny i Sar-thy, przerzynają go Vienne, Thouet, Sèvre, Nantaise i in. Z licznych stawów największy St. Nicolas. Według rodzajów gruntów przeważają, orne, poczem idą łąki (78 537 ha), lasy (57 314 ha), winnice (36 958 ha). Uprawia się przeważnie pszenicę (2 560 000 hl.), owies (900 000 hl.), jęczmień (300 000 hl.); nadto żyto, kartofle, kasztany, orzechy, konopie, krzew winny (413 695 hl.) i melony. Pszczelnictwo kwitnie: 14 800 uli. Z bogactw mineralnych: w okolicy Trelaze pod Angers—łupek (szyfer), w Joannette pod Eper-vier—źródła mineralne, liczne pokłady węgla bruuatuego i kamieniołowów. Przemysł: przędzalnie i tkalnie lnu, wełny, bawełny i konopi (w Cholet), zakłady mechaniczne, farbiarnie, garbarnie, fabryki papieru i tytuniu. Handel ożywiony zbożem, owocami, winem i drzewem. Stolicą jest Angers. Pod względem administracyjnym M.-et-L. dzieli się na 5 okręgów (Angers, Baugé, Cholet, Legré i Saumur), 34 kantony i 381 gminę. Z zakładów naukowych średnich: 1 liceum i 3 kollegia. — Por.: Port „Diet. hist., géogr. et biogr. de M.“ (Angers 1869 — 1877).

E. Chw.

męża (1660) M. wpadłaby w nędzę, ale od niej uchroniła ją dwutysięczna pensya od rządu. Schroniwszy się do Urszulanek, nie zrywała jednak ze światem, otoczona dla swej piękności i inteligencyi rojem wielbicieli, których jednak trzymała zdała. W r. 1669 została wychowawczynią dzieci Ludwika XIV i pani de Montespan. Na tern stanowisku zręczna M. u-iniała ściągnąć na siebie uwagę króla swoją miłością dla dzieci, a w dalszym ciągu usidlić gó. W r. 1673 otrzymała majątek Mainte-non i tytuł margrabiny, w r. 1680 zaliczona została do dworu delfinowej, zawiązała stosunki z księżmi, nakoniec wpływami swemi dopięła, iż p. de Montespan została oddalona, a król zbliżył się do żony swej. W 3 lata później umarła królowa, a M., która dotąd nie uległa była królowi, w przymierzu z duchowieństwem umiała wymódz na L. XIV połączenie się z sobą legalnym choć tajnym związkiem małżeńskim, który pobłogosławił arcybp paryski. Żadna z kobiet nie wywierała na króla takiego wpływu jak starsza od niego, przezeń nie kochana a tylko poważana M. Może te wpływy znacznie przeceniano i zrzucono na nią odpowiedzialność za drugą połowę panowania L. XIV, a więc za odwołanie edyktu Nantejskiego, dragonady i t. d., za wojnę domową w Irlandyi i intrygi hiszpańskie; faktem jest, że M. wyniesiona przez duchowieństwo, ulegała mu kornie, według jego wskazówek wpływała na króla w sprawach czy to obsadzania urzędów głównych czy w rzeczach politycznych. W r. 1685 założyła zakład wychowawczy dla panien szlacheckich, w którego prowadzenie wkładała najwięcej zamiłowania, znudzona etykietą dworską i kaprysami starzejącego się monarchy. Po śmierci króla natychmiast przeniesiono M. do St. Cyr, tu przebywała do końca życia; podczas Rewolucyi zburzono jej grobowiec, prochy rozsypano, dopiero konsul pierwszy kazał jej pomnik odbudować. Wydano jej listy i pamiętniki; przemawia z nich kobieta sprytna, rozsądna, ale chłodna, wyrachowana, klerykalna przedewszystkiem. La Baumelle wydał „Lettres de M.“ (Amsterdam 1756, 9 t.), oraz „Mémoires pour servir à l’hist. de M.“ (tamże 1755, 6 t.)-, nadto „Lettres inédites de M.“' (Paryż 1824, 4 t.); nakoniec Lavallée „Oeuvres de M.“ (Paryż (1854, t. 12); Geoffroy „M. d’après la corre-spondence authentique“ (Paryż 1887 2 t.). Por. L. Duc de Noailles „Hist, de M. de M.“ (4 t., 1848), panegiryk; Lavallée „M. d. M. et la maison royale de St. Cyr“ (1876); * Bennett „M. d. M.“ (1881); Paul Janet „M. d. M.“ (1888); A. Baudrillart „M. d. M. et son rôle politique“ (1890); De Boislille „Paul Scarron et Fr. d’Aubigné“ (1890). Pamięć jej uwiecz-w pamiętnikach Saint -

Mainz, ob. Moguncya, Maionia, ob. Lidya.

N.Q.

w języku ojczystym. Pracował nad pierwotnemi dziejami Rumunów i opracowywał słownik ru-muńsko-łacińsko-węgiersko-niemiecki.

Mairet Jan, poeta francuski (* 1604 w Besançon —f 1686 tamże). W 16-ym roku życia wystawił pierwszą sztukę teatralną „ Chry-séide et Arimant'*; napisał później moc dramatów (m. in. „Athenai's“ i ,,Sidonie“), w końcu porzucił poezyę i sprawiał różne czynności dyplomatyczne.

Maison Mikołaj Józef, margrabia, marszałek francuski (* 1771 —f 1840). Był czynny w wojnach z Prusami (1806) i Hiszpanią (1808). Po bitwie pod Połockiem mianował go Napoleon I jenerałem dywizyi, a nad Berezyną baronem. Jako dowódca korpusu kierował odwrotem wojsk francuskich ku Wiśle, uczestniczył w bitwach pod Lützen, Bautzen i Lipskiem. Mianowany oficerem legii honorowej i hrabią, bronił (1814) Belgii przeciwko wojskom związkowym aż do upadku Napoleona. Mianowany przez Ludwika XVHI parem, a później markizem służył Restauracyi. W r. 1828 prowadził wyprawę do Morei; r. 1829 został marszałkiem, r. 1830 ambasadorem w Wiedniu, a następnie w Petersburgu. W r. 1835 — 6 piastował tekę ministra wojny.

adz.

M. Han.

Dr J. P.

adz.

adz.

Maior Piotr, pisarz rumuński (* 1760 albo 1761 w Câpusui de Câmpie w Siedmiogrodzie—f około 1821), po ukończeniu nauk w Instytucie „Propaganda Fide“ w Rzymie, wrócił r. 1779 do kraju, został mnichem, potem plebanem, nakoniec kanonikiem. Zasłużył się rozbudzeniem w Rumunii zamiłowania do utworów

E. Chw.

adz.

adz.

Maison Rudolf, rzeźbiarz niemiecki (* 1854 w Ratysbonie) wykształcił się w Monachium w szkole przemysłowej i politechnice (budownictwo). Zmuszony do pracy zarobkowej, był rysownikiem w fabrykach, równocześnie rzeźbił w drzewie. Ubiegał się w wielu konkursach, lecz tylko jego plan wodotrysku w Bremie doszedł do wykonania (1899); z innych prac zasługują na wzmiankę grupa ,,Przestępstwo i niewinność“ (pałac sprawiedliwości w Monachium) i pomnik ces. Fryderyka (w Berlinie). R. 1890 profesor w Akad. Sztuk Pięknych w Monachium. Napisał: „Anleitung zur Bildhauerei f. den kunstliebenden Laien“ (Lipsk 1894).

Maison du roi obejmowała część dworu wyłącznie przywiązaną do osoby i służby królewskiej. Od r. 1671 dzielił się M. na dom cywilny, złożony z najważniejszych godności i dostojeństw dworskich (wielki jałmużnik, wielki mistrz, wielki szambelan i in.), oraz wojskowy. Dom wojskowy w r. 1775 składał się z 10 kompanii wojskowych. Przywilejem członków domu cywilnego było prawo commitimus, czyli podleganie w sprawach osobistych sądowi requête de l'hôtel, Ludwik XVI skasował ze względów oszczędności większość kompanii wojskowych, w r. 1792 posiadał jedynie Szwajcarów. W r. 1814 odnowiono dawny dom wojskowy, którego części w r. 1815 zostały złączone w całość pod nazwą gwardyi królewskiej.

Maisonneuve Jakób Idzi (* w Nantes 10 listopada 1809), chirurg znakomity. Wykształcenie zawodowe rozpoczął w mieście ro-dzinnem, od roku zaś 1829 przykładał się do nauk lekarskich w Paryżu, gdzie głównym mistrzem jego był Dupuytren (ob.); w r. 1835 tamże po obronieniu rozprawy „Propositions sur quelques points d’anat. de physiol. et de pathol.“ osiągnął dyplom doktorski i w tymże r. drogą konkursu otrzymał posadę pro-sektora szkoły anatomicznej w Clamart, równocześnie urządzał kursy operacyjne na trupach; w r. 1842 mianowano go chirurgiem Biura centralnego w Paryżu i odtąd kolejno pełnił służbę chirurgiczną w szpitalach: Bicêtre, Cochin, Pitié i od r. 1862 w Hôtel-Dieu. Był swego czasu operatorem słynnym na Europę całą zarówno ze zręczności jak i ze śmiałości niezwykłej. Po r. 1870, usunąwszy się od zajęć lekarskich, osiadł w La Roche-Hervé (dep. Loire-Inférieure). M. ulepszył wiele sposobów operowania i przyczynił się znacznie do postępu chirurgii we Francyi. Z prac jego bardzo licznych wymieniamy: „Des tumeurs de la langue“ (Paryż 1848); „Des opérations applicables aux maladies de l’ovaire“ (t-że 1850); „Traité pratique des maladies vénériennes“ (t-że 1853, wspólnie z Montanierem); „Leçons cliniques sur les affections cancéreuses“ (t-że 1854) i „Clinique chirurgicale“ (t-że 1863 — 64; 2 t.).

Maisons - Alfort, wieś w départ. Sekwany, na lewym brzegu rz., 7 853 m-ców. Stacya kolei Lugduńskiej. Stary kościół z w. XIII, słynna szkoła weterynaryjna, kamieniołomy, fabryki mydła, cementu, wytworów chemicznych, dy-stylarnia.

Maisons - Lafitte albo Maisons - sur-Seine, m-to w dep. Seine-et-Oise, na lewym brzegu Sekwany, ok. 5 000 m-ców, stacya kolei wschodniej. Pole wyścigowe. Kościół nowożytny. Pałac z w. XVII, zbudowany przez Mausarta dla Renata de Longueil, superinten-denta finansów. W w. XVIII zbierało się w pałacu towarzystwo, złożone z uczonych i literatów; tutaj Voltaire napisał część swej „Hen-ryady“. Zamek ten stał się w końcu własnością finansisty Lafitta, którego nazwisko dołączono do nazwy miasta r. 1835. s Stary klasztor z w. XVH na łasze sekwańskiej. Most przez Sekwanę.

Maissur, ob. Mysore.

Maistre Mateusz, Le (* 1577) kompozytor niderlandzki, kapelmistrz dworu drezdeńskiego od r. 1554 do 1567. Z jego dzieł wydano: Magnificat octo tonorum, Catechesis numeris musicis ect. (dzieło przeznaczone dla chłopców kapeli dworskiej); „Geistliche und welthiche teutsche Gesänge“ na 4 i 5 głosów; motety pięciogłosowe; Officia de nativitate et ascensio-ne ^Christi i kilka innych. W rękopisie znajdu-

A. Pol.

Tak

s.p.

Je się w bibliotece monachijskiej: 3 msze, 24 „officyów“ i kilka drobnch utworów.

Maistre Józef (Joseph Marie hr. de), publicysta francuski, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli absolutyzmu kościelnego i świeckiego (* 1750 w Chambéry — f 26 lutego 1821 w Turynie), r. 1788 senator Piemontu, emigrował po zajęciu Sabaudyi przez Francuzów (1792), powrócił do królestwa Sardynii, r. 1803 — 1817 poseł sardyński w Petersburgu. Związany blisko z Jezuitami, po wygnaniu zakonu z Rossyi musiał opuścić stanowisko, został naczelnikiem kancelaryi królewskiej w Turynie. W pismach swoich: „Considérations sur la France“ (1796); „Essai sur le principe générateur des constitutions politiques“ (Petersb. 1810); „Du pape“ (1819, 2 t.) nawołuje do poddania narodów władzy kościelnej. Inne prace: „De l’Église gallicane“ (1821); „Les Soirées de St.-Pétersbourg“ (1821,2 t.); „Lettres et opuscules inédits“ (1851, 2 t.); „Correspondance diplomatique“ (1860, 2 t. wyd. E. Bianca). Wydanie zbiorowe dzieł M-a wyszło w Lyonie (1884—5 14 t.; tomy I—IV zawierają dzieła główne t.VII-VIII,ulotne dzieła, IX- XIV obszerną korespondencyę, która w tern wydaniu nie została wyczerpana; por. „Lettres inédites de M. par. Fr. Descostes“ 1907). M. był jednym z najwpływowszych pisarzy kontrrewo-lucyi. Zawdzięczał to nie głębokości umysłu, ile lotności i zaletom stylu, dowcipowi, sar-kazmom. Cała jego filozofia polityczna zawarta już jest w pierwszej pracy (Considérations). Zwierzchnictwo w państwie może pochodzić tylko od Boga, nie od ludu; umowa społeczna Rousseau jest czczym wymysłem. Ustrój polityczny nie jest przypadkowy; wyrasta z natury narodów i warunków moralnych, fizycznych i geograficznych, które w całości swojej są dziełem bezpośredniem woli bożej, aczkolwiek mogą być powoływane do życia i wykończane za sprawą woli narodów. Państwo, jak język, nie może powstawać dowolnie, na drodze u-mowy. Jeżeli Pismo mówi: „Jam jest, który królów stanowi i przez którego rządzą“ — to słowa te oznaczają nie metaforę retoryczną, ale prostą prawdę, prawo świata. Dla niektórych narodów forma rządów absolutystycz-na może być tak samo przyrodzona, jak dla innych arystokratyczną, demokratyczna albo despotyczna ; wogóle jednak monarchia jest formą rządów najnaturalniejszą i najstarszą. W szczególności utrzymanie monarchii leży w duchu chrześcijańskich społeczeństw europejskich. Zwierzchnictwo duchowne spoczywa w papieżu. Jest ono niepodzielne, nieograniczone i nieomylne. Papież posiada władzę nad państwami świeckiemi i może monarchów detronizować; w tej właściwości widzi M. rękojmię dobrych rządów świeckich i zabezpieczenie przeciw rewolu-cyom z dołu. Kościół papieski stworzył całą cywilizacyę świata: nawrócił pogan, zniósł niewolnictwo, uświęcił małżeństwo, zaprowadził celibat księży, umocnił monarchię w Europie. Musiał uciekać się niekiedy do siły. Napadnięty przez heretyków, w stanie koniecznej obrony musiał odwołać się do pomocy Iukwi-zycyi, do kata i stosów. Musiał palić w obronie zasad wyższego porządku dla dobra i szczęścia świata. — Obrona gwałtów świeckich znajduje się w „Wieczorach petersburskich“, ogłoszonych po śmierci autora, — obrona wojny i kata. — Z grzechu pierworodnego biorą początek wszystkie żądze człowieka, zbrodnie, choroby , to kara za upadek pierwotny. Kat jest prawą ręką Opatrzności, umieszczony w jednym rzędzie z królem i papieżem. Nie jest to zwykły człowiek, ale raczej wysłannik boży, narzędzie konieczne prawa boskiego . Tak samo wojna jest instytucyą prawa boskiego; niedarmo Bóg nazywa siebie „Panem Zastępów“; Bóg dał życie prawu śmierci. Roślina zabija roślinę, zwierzę — zwierzę, człowiek wszystko i wszystkich. Życie żyje śmiercią innego życia. Wojna jest wieczna, przedstawia się w najogólniejszym zarysie teo-rya polityczna, moralna i metafizyczna M-a. Obok Bonalda (ob.) i Hallera fob.) pracował nad obroną i uzasadnieniem „Restauracyi“ pierwiastków monarchicznych i legitymistycz-nych. W tej trójcy M. reprezentował wielki talent pisarski. Legitymiści francuscy i dziś jeszcze czerpią z jego dzieł argumenty ku obronie poglądów własnych. Wogóle zaś M. uważany jest za jednego z najlepszych stylistów francuskich. Dzieła jego wychodzą wciąż w coraz to nowych wydaniach (np. „Considérations“ w 1907). W r. 1899 wzniesiono mu w Sabaudyi, w rodzinnem mieście Chambéry pomnik (por. „Inauguration du monument de Maistre à Chambéry le 20 août 1899“, 1899, str. 79). Ob. Legitymizm, Państwo, Polityka. M. okazał znany wpływ na Ad. Czartoryskiego (por. L. Dębicki „Puławy“). Literatura o M-rze obszerna. Sybel w „Historische Ztsch.“ (1859); Margeric „J. de M.“ (1883); Paulhan„J. d. M., sa philosophie“ (1893); Cogordan„ J. de M.“ (1894); Grasset „J. de M.“ (1901); Desco-stes „J. d. M. inconnu“ (1904); Revon M. „J. d. M.“ (1892); Latreille „M. et la Papauté“ (1907).

Maistre Ksawery, brat Józefa (ob.), pisarz francuski (* w paźd. 1763 w Chambéry,—f w Petersburgu d. 12 czerw. 1852). Po ukończeniu szkół, oddawał się malarstwu, służył w wojsku sardyńskiem, przygód nie unikał, wznosił się balonem, miał pojedynek, za który internowany w twierdzy Alessandria w r. 1790 napisał najlepszy swój utwór: „Voyage autour de ma chambre“ (wyd. bez jego wiedzy przez Józefa w Turynie 1794 i powtórnie—w Paryżu 1796). Po zagarnięciu Sabaudyi przez Francyę (1792) emigrował do Rosyi, gdzie wstąpił do wojska i służył w sztabie Suworowa aż do jego dymi-

M. Ab.

Maistre Kazimierz Leon, podróżnik francuski (* 1867), uczestniczył w wyprawie dra Catat na Madagaskar r. 1889 — 90. W r. 1891 wysłany do Afryki jako wódz wyprawy, przebył od rz. Konga aż do Sudanu przestrzeń obejmująca z górą 5 000 km., i stwierdził, iż rzeki Szari i Logon tworzą główne drogi, wiodące do Sudanu i jez. Czad. Na skutek układów z wodzami krajowców uzyskał stały wpływ Francyi na kraje pomiędzy Ba-girmi, Ubangi i Adamua. Sprawozdanie z podróży: .A travers l’Afrique centrale“ (Paryż 1895).

adz.

S.P.

syi. Przez czas jakiś zarobkował jako miniatu-rzysta, r. 1805, za poparciem brata, dostał posadę dyrektora biblioteki i muzeum Admiralicyi. Znów wstąpił do wojska, był czynny w potyczkach na Kaukazie, dosłużył się rangi gien.-ma-jora, ożenił się w Petersburgu z rosyanką (181 7). R. 1825 zwiedził Sabaudyę, przez dłuższy czas przebywał w Neapolu, 1839 po raz pierwszy był w Paryżu, gdzie się zapoznał ze światem literackim, pozostałe życie spędził w Rosyi. Wzruszające opowiadanie jego: „Lépreux de la cité d’Aoste“ ukazało się w Petersburgu 1812 z przedmową Józefa de M. R. 1815 wyszły w Paryżu: ,,Les prisonniers du Caucase“ i ,,La jeune Sibérienne“, która przełożona na rossyjski („Parasza-Sibiriaczka“) zdobyła rozgłos olbrzymi, weszła do literatury ludowej i przez Polewoja na dramat została przerobiona. W r'. 1825 wyd. w Paryżu: „Expédition nocturne autour de ma chambre“. Pośmiertne wydanie szkiców jego, korespondeucyi itd. z przedmową Réau-me’a: „Oeuvres inédites“ (Paryż 1877, 2 t.). M. był członkiem Akademii w Turynie, której wydawnictwa zawierają kilka jego prac chemicznych (utlenienie złota , wytwarzanie farby purpurowej itp.). — Por.: szkic Sainte-Beuve’a „Portraits contemporains“, t. III (napisany w r. 1839), który wysoko stawia M-a i porównywa go pod wielu względami ze Sternem, Karolem Lambem i Prosp. Merimee; a także: Ungewitter „Xavier de M., sein Leben u. seine Werke“ (Berlin 1892).

adz

Maitland, m-to w N. Południowej Wallii, przy dr. żel. Newcastle-Tamworth, nad rz. Hunter 30 km. od jej uścia; stolica b-pa katolickiego; klasztor żeński, szpital, fabryki obuwia i tabaczne, wielkie magazyny. 11000 m-ćów. W pobliżu plantacye wina i pomarańcz oraz kopalnie węgla.

Maitland Fryderyk (Frédéric William), zasłużony historyk prawa, profesor w Cam-^ bridge (poprzednio w ciągu lat piętnastu adwokat) (* 1850 — f na wyspach Kanaryjskich d. 11 grud. 1906). M. był największym historykiem prawa angielskiego. Wydobył in-stytucyę prawa angielskiego średniowiecznego ze „splendid isolation“, w jakiem spoczywały, i powiązał je z powszechnym rozwojem prawa feodalnego ua lądzie. Czynny na polu nauko-wem zaledwie lat kilkanaście (w 1884 został lektorem prawa angielskiego w Cambridge,

t. zw. „dawning professor“), ogłosił kilka drobniejszych odczytów („English Law and the Renaissance“, 1901; „Roman Canon Law in the Church ot England“, 6 szkiców 1898, przedmowa do książki Gierke’go „Political Theories of the Middle Age“, przedmowy — nader ważne — do wydawnictw źródeł do prawa angielskiego, ogłaszanych przez „Seiden Society“; „Trust and Corporation“—rzecz wydana po niemiecku przez prof. Redlicha w „Zeitsch. f. privat-und öffentl. Recht“ Griin-huta 1904; kilka artykułów w „Law Quarterly Review“ [„Summa de Matrimonio of Vacarius“ t. XIII], w „Independent Review“ [„O nauczaniu i wartości niemieckiego kodeksu cywilnego“]). Najważniejszem dziełem jego, opra-cowanem do współki z innym równie wybitnym prawnikiem angielskim, Pollock’iem (ob.), były Dzieje prawa pierwotnego angielskiego („The History of English Law before the time of Edward I“ Londyn 1895, 2 t.), najważniejsze prawie dzieło w bibliografii prawnej angielskiej za wiek ubiegły, dzieło, które porównywano z Savigny’ego „Dziejami prawa rzymskiego w Wiekach Średnich“. Wszystko, co pisano w Anglii w zakresie dziejów prawa angielskiego w wczesnem Średniowieczu, stało się po wydaniu tej książki zbytecznem. Dzieło to rzuciło też wiele światła na prawo feodalne francuskie i germańskie; powitane zostało z uniesieniem przez znawców przedmiotu w Niemczech i we Francyi (por. reeen-zyę Brunnera we „Zeitsch. der Savigny - Stiftung, Germ. Abth.“ XVII, 1896 str. 125 i in.). M-a mianowano członkiem kilku Akademii.

Sławę swoją zawdzięczał M. nie tylko olbrzymiej wiedzy, niezrównanej znajomości źródeł, opanowaniu całokształtu średniowiecznego prawa europejskiego (rzecz nadzwyczaj rzadka u pisarza angielskiego), przenikliwości historycznej, jasności prawniczej, ale i wielkiemu talentowi literackiemu. M. też był wysoko ceniony jako człowiek, o czem świadczą zbiorowe wspomnienia uczonych angielskich, amerykańskich, niemieckich, austryackich, włoskich i francuskich w „Law Quarterly Review“ (1907 kwiecień: „In Memoriam. F. W. M.u), także uroczystość żałobna zwołana w Cambridge 1 czerwca r. 1907, na której postanowiono utworzyć fundacyę im, M-a (M-s Memorial Fund for the promotion of research and instruction in the history of Law and Legal Lan-guage and Institutions), a także postawić pomnik M-owi w uniwersytecie w Cambridge. Por. „Law Qu. Rev.“ 1907 Kwieć. (Polloćh), Z. d. Sav. Stift. Germ. Abtli.“ 1907, „Cambridge Univ. Reporter“ 1907; Smith A. L. „F. W. M.“ (1908).

Maîtres des requêtes (referendarze stanu),

pierwotnie zwani juges do la 'porte, suivants

adz-

R. 1865

lub poursuivants, w końcu m. d. r. de l'hôtel. Jako urzędnicy, przywiązani do dworu królewskiego (Cour royale), początkowo mieli obowiązek rozpatrywania próśb podawanych mouar-sze i zdawania z nich sprawy (requête). Szerokie ich atrybucye i wielkie wiadomości prawne wywołują w Radzie królewskiej (Conseil du Boi) dążenie do osiągnięcia wpływu nad nimi, przez wprowadzenie ich do Rady (w w. XIV). W w. XIII królowie osobiście sprawowali w dni określone czynności sądownicze; poursuivants pełnili czynności przygotowawcze, pośrednicząc między sądem a stronami. Z biegiem czasu król w Wielkiej Radzie sądzi sprawy (w piątki), w ten sposób m. d. r. musieli zdawać sprawę z faktycznych danych procesu w obecności radców królewskich. Dostali się tą samą drogą i do rady prywatnej, kiedy weszły tam sprawy sporne, W oddzielnym i usamodzielnionym od dworu parlamencie (ob.) m. d.r. pozostali, tworząc z biegiem czasu osobną izbę (Chambre des requîtes). W w. XVI całkowicie usunięto ich z Rady prywatnej, zamykając w Radzie do spraw spornych (Conseil des parties, powołany do życia w r. 1557). Napróźno usiłowali zdobyć utracone miejsca w Radzie finansów i Radzie stanu, odtąd działalność ich została ograniczona do pracy w Conseil des parties. Ilość ich stopniowo rosła: 6 w w. XIV, 8 — w XVI, 46 za Henryka IV, wynosiła w przeddzień rewolucyi 88. Podzieleni na cztery grupy, pełnili obowiązki kolejno po trzy miesiące. Urzędy były kupne, płacono za nie po 150 — 200 000 liwrów. Wymagano dla nominacyi 31 lat wieku i 6 lat służby w izbie wyższej. Referendarze tworzyli najbardziej uległą warstwę urzędniczą, z pośród której królowie mianowali intendentów i radców stanu. Tym urzędnikom przysługiwało odrębne sądownictwo, sformułowane ostatecznie aktem z 24 maja r. 1770, t. zw. requête de l’hôtel, sprawowane wewnątrz pałacu. W sądzie takim zasiadało ich 7, kolejno, pod prezyden-cyą dziekana. Jako sądownictwo zwyczajne, obejmowało sprawy książąt, urzędników koronnych. członków domu królewskiego (maison du roi) i t. p. Jako nadzwyczajne, dotyczyło sporów z racy i tytułu do urzędu królewskiego, spraw odesłauych z postanowienia Rady, spraw o fałszerstwo pieczęci większej i mniejszej kancelaryi, o wykonanie aktów, nadających prawa lub przywileje drukowania i t. p. Skasowany podczas Rewolucyi urząd ten został przywrócony dekretem z d. 11 marca r. 1806, który referendarzom wyznaczał w Radzie Stanu przedewszystkiem miejsce sprawozdawców w sprawach administracyjnych. Ten sam dekret ustanowił utworzenie komisyi do sporów administracyjnych {Commissiondu contentieux), w której skład miało wchodzić także 6 referendarzy. Zmiana ich stanowiska nastąpiła w r. 1849, kiedy przyznauo im tylko głos dorad

czy, nawet w sprawach, które referowali. Ilość ich określono na 24, w r. 1852 podniesiono do 40 (za trzeciej rzeczypospolitej liczba ta się podniosła). W myśl obowiązującego obecnie prawa posiadają głos rozstrzygający w sprawach sobie powierzanych i doradczy we wszy-stich innych, wchodzą w skład sekcyi jurys-dykcyi administracyjnej.—Por Fernere ,,Dict. de pratique“ (art. M. d. r.); Dareste „Études sur les origines du contentieux administratif en France“ (1855); Boislisle ,,Les Conseils du Roi sous Louis XIV“ (1855); Valois „Inventaire des arrêts du Conseil d’État“ (1886); literatura do obecnie obowiązującego prawa u Błocka „Diet. de 1’administr. française“ (1905, I, art. Conseil d’Etat).    w.Han.

Maittaire Michał, filozof i bibliograf francuski (* 1668 — f 1747). Potomek hugono-tów, którzy wyszli do Anglii, wykształcił się w Westminsterze i Oxfordzie. Ważniejsze z licznych dzieł: „Graecae linguae dialecti“ (Lond. 1706); wydanie klasyków łacińskich (Londyn 1713 — 22, 27 t.); „Historia bibliographorum“ (Lond. 1717, 2 t.); „Annales typographici ad annurn 1567 cum appendice ad annum 1664“ (Amsterdam i Londyn 1749 -51, 9 t.).

Maixner Piotr, malarz historyczny czeski (* 27 lut. 1831 w Horycach — f 22 paźdz. 1884 w Pradze), oddany początkowo do szkoły muzycznej, porzucił ją i wstąpił do Akademii sztuk pięknych w Pradze. Pod kierunkiem dyrektora Rubena, talent M. rozwinął się szybko i ujawnił się w malarstwie historycznem, które podówczas w Akademii gorliwie krzewiono. Pierwszym obrazem było Powieszenie w więzieniu (1851). Z innych prac akademickich M-a zasługują na wzmiankę: Św. Metody nawracający króla Borysa na wiarę chrześciańską (1852); Karol IV, jako dziecko, w więzieniu łokieckiem (1854) i Wjazd Jana Luksemburskiego do Pragi (1855). R. 1857 M. został konrekto-rem w akademii i wspólnie z Rubenem oddziaływał na młodzież w kierunku malarstwa historycznego. Sam w dalszym ciągu odtwarza wybitniejsze chwile z dziejów czeskich i tylko od czasu do czasu potrąca wątki rodzajowe (Chłopcy i motyle). Za obraz z czasów wojny trzydziestoletniej (Wieśniacy podczas ucieczki) otrzymuje r. 1860 stypendyum na podróż artystyczną do Włoch. Po rocznym pobycie w Wiedniu, gdzie wykształcił się w technice freskowej, przeniósł się do Rzymu i tu w ciągu lat 4 badał stare malarstwo włoskie, powrócił do Pragi i był czynny w ruchu odrodzenia Czech. Malował ilustracye do większych dzieł („Kronika czesko-morawska“ i in.). Z ostatnich obrazów historycznych M-a wymienić należy: Udalryk i Bożena (1880) i in. Ostatni w malarstwie czeskiem przedstawiciel tradycyi staro-praskich. Największy rozgłos zyskał obrazem z żywota św. Wacława w kościele św. Karola i freskami w cerkwi rossyjskiej św.

E. Chw.

nau-

oraz

Dr A. E.

Majano Benedykt, rzeźbiarz włoski (* 1442 w Majano — f 1497), jeden z założycieli plastyki florentyńskiej. Z licznych jego dzieł ważniejsze: nagrobek Filipa Strozzi w Santa Maria Novella we Florencyi, kazalnica w Santa Croce tamże z 5 rzeźbami z życia św Franciszka (ok. 1475), nagrobek św. Sawina w katedrze faenckiej, ołtarz św. Bertolda w S. Agostino w San Gimignano, cyboryum marmurowe w San Domenico w Sienie, posąg Madonny z dzieciątkiem (Berlin), biust Filipa Strozzi (tamże) i biust tegoż (w Luwrze paryskim). Z dzieł budowniczych wymienić należy: kaplicę pod Prato z posągiem z gliny Madonny (obecnie w katedrze w Prato), Chrystusa Madonny i św. Jana — z marmuru; plan k. K-c. pałacu Strozzich we Florencyi, wszystko arcj-Maja, rz. w okręgu jakuckim, największy dzieła budownictwa toskańskiego, dopływ Ałdanu, wypływa z zachodniego zbo- Majar-Ziljski Maciej, patryota słowieński cza gór Ochockich, 100 km. od m. Ochockie- w Korutanach, czynny na polu zbratania naro-go, i przebiegłszy 1 100 km. wpływa do Ałda- dów słowiańskich (* 1809 w Zilskiej Dolinie,— pod Usf-Majskają. W średnim i dolnym f 1892). Proboszcz podklosterski, r. 1883 zabiegu ma brzegi niskie, pokryte lasami igła- mieszkał w Pradze. Prace literackie stawiają stymi, żeglowna na przestrzeni 470 km. ad;£. go w rzędzie przodujących pisarzów płd.-Majaczenie v. bre dzenie, mówienie od rze- słowiańskich. Wydał: „Piesmarika cerkevna“ czy (delirium), objaw patologiczny, kiedy cho- (1846); „Korutańske povestki“; „Pienie“ (pieśni ry wskutek chorobliwie zmienionej świadomości narodowe słowieńskie); „Pravila, kako izobraż-aż do zupełnej jej utraty, lub błędnie przei- ' vati ilirsko nareczje i u obcze slavenski jezik“

roz-

Mikołaja w Pradze. Wyśmienity restaurator obrazów i fresków: odnowił obrazy w wieży na moście, w ratuszu, w kościele św. Barbary w Horze Kutnej. Ozdobił nakoniec freskami teatr narodowy czeski w Pradze.

Maixner Franjo, współczesny filolog klasyczny chorwacki (* 1841 w Osieku w Sławonii), z rodziny czeskiej Maixnerôw, uczył się filologii klasycznej w Pradze czeskiej, był czycielem gimnazyum w Zagrzebiu (1865—74). Uzyskawszy doktorat w Lipsku, otrzymał katedrę filologii klasycznej w uniwers. w Zagrzebiu. Ogłosił liczne prace fil. i hist. w jęz. chorwackim: „Historija rimska Knjiżewnosti“ (1884); „O himnu na delfijskoga Apolona“ 1896 i in., podręczniki szkolne do nauki jęz. klas. wydania i tłumaczenia autorów starożytnych. Był m. in. współpracownikiem czeskich „Li-stuv filologickich“. Mianowano go członkiem Jihoslovanske Akad. znanosti w Zagrzebiu, a w wydawnictwach tej instytucyi („Rad“) zamieścił wiele rozpraw cennych.    K A>

Maizeroy René J., powieściop. fr., ob. Toussaint.

Maja (gr. Maca, Macaę) osobistość mityczna, córka Atlasa (ob.) i Pleiony, najstarsza z Plejad (ob.), matka Hermesa (Merkurego). Z boginią tą grecką Rzymianie później utożsamili bóstwo staroitalskie wiosenne zwane M. albo Ma-jesta i czcili ją w miesiącu maju, który od imienia jej nazwę otrzymał. W d. 1 maja fla-men Vulcanalis w Rzymie zabijał jej na ofiarę maciorę prośną. Uchodziła u Rzymian za małżonkę Wulkana.    Dr ₃ p

Maja, rodzaj skorupiaków (raków) dzie-sięcionogich (Decapoda), krótko odwłokowych (Brachyura; Kraby), zaliczonych do rodziny Oxyrrhyncha-, głowotułów jajowaty, z wierzchu sklepiony; mocny kolec czołowy widlony na końcu, poziomo skierowany ku przodowi. Na bokach kadłuba osadzone na każdej stronie po 5 kolców mocnych, cały grzbiet również licznie drobniejszemi kolcami usiany. W Europie występują 2 gatunki: M. Squina-do Latr. i M. verrucosa. M. Edw. Pierwszy znacznie większy — 10 — 18 cm. dług., drugi zaledwie 5 — 7 cm. Pancerz krabów tych zwykle bywa obrośnięty wodorostami, polipami morskiemi i mszy wiołami. M. Squinado wyobrażana była w starożytności na monetach greckich.

nu stoczonych wrażeń zmysłowych (omamy i złudzenia) wypowiada bezładnie myśli i działa bezładnie. W chorobach umysłowych majaczenie tworzy często główny objaw chorob-ny — w niektórych jest ono rzeczywiście bezładne, często bywa jednak usystematyzowane, za pomocą złożonego aparatu logicznego zupełnie prawidłowych przesłanek z błędnego założenia podstawnego (idée fixe w tak zwanym pomieszaniu fparanoïa]) i miewa wtedy charakter M - a prześladowczego, wielkości , bredzenia réligijnego i t. p. Pozatem M. istnieje w wielu stanach chorobnych jako objaw przechodni, wywołany zmianami w mózgu, bądź to charakteru naczynnego (przekrwienie lub niedokrwistość), bądź natury toksycznej (toksyny bakteryjne, alkohol, morfina, haszysz), bądź anatomo-patologicznemi (stwardnienie, nowotwory mózgu i t. d.). Według natężenia zjawisk rozróżniamy kilka stopni M-a.

1) bredzenie łagodne, inaczej markotanie, mamrotanie {delirium blandum, tranquillum, mussilans, mite) — kiedy chorzy leżą spokojnie w łóżku, mruczą bez sensu pod nosem, skubiąc niespokojnie kołdrę (w przypadkach znacznego upadku sił, wyczerpania nerwowego, połączonego z sennością); 2) umiarkowane —chory bredzi głośniej, wykonywa ruchy bezładne, ale zawsze pozostaje jeszcze w łóżku;

3) najwyższy stopień M. szalone {delir. furi-bundam, furiosum), kiedy chory krzyczy głośno, gestykuluje gwałtownie i wyskakuje z łóżka lub z trudem daje się w niem zatrzymać.

adz.

na-

(Lubiana 1848); „Slownica“ (gramatyka! dla szkół ludowych); „Spisovnik“, oraz kilka książek szkolnych. Pomieszczał wiele artykułów w czasopismach, przygotował gramatykę porównawczą narzeczy słowiańskich.

Majątek n a r o d o w y, s p o le c z n y: 1) Pojęcie. J. S. Mili przez M. N. rozumie ogół dóbr użytecznych lub przyjemnych, które mają wartość zamienną, prócz dóbr daremnych, Rau zaś całość majątków jednostkowych. Określenie jego uzupełnia Marshall, uwzględniając majątek publiczny. Riimelin dodaje zastrzeżenie, że przy obliczaniu M-ku narodowego należy brać pod u-wagę ceny różne w każdym okresie. Fóldes i Phi-lippovich włączają zaś pierwiastki potencyalnej siły gospodarczej (Philippowich np. pod M. N. pojmuje nie tylko dobra materyalne, ale dobrobyt narodu i siłę wytwórczą, które zależą nietylko od ilości dóbr. ale i od ich podziału). 2) M. prywatny a. N-wy. Ale gdy dla całego narodu M-em są tylko takie dobra, które same przez się są przedmiotami użytku lub przyjemności, to dla jednostki majątkiem są również i zobowiązania jej względem innych osób i odwrotnie, które z punktu widzenia ogólnonarodowego nie tworzą M-ku, gdyż powiększając zasób danej jednostki, tem samem zmniejszają M. innej i nie wpływają zatem na wzrost M - ku ogólnonarodowego. Gdyby państwo kiedykolwiek unieważniło takie zobowiązania łub odroczyło je, M. N. wcale by na tem nie ucierpiał. Powtóre, M. pry watny ulega zmianie wskutek podnoszenia się lub upadku wymiennej wartości składających go dóbr lub zobowiązań w danym czasie, co atoli nie pociąga za sobą takiej samej zmiany w M-ku N-wym. Wskutek np. nieurodzaju zboże podnosi się w cenie i osoby posiadające znaczne zasoby ziarna robią fortunę, M. jednak N-wy przez to maleje. A więc nie można M-u N-go mierzyć prostem dodawaniem majątków prywatnych i publicznych według ceny rynkowej. Mówić o przyroście M-u N-go można tylko w takim razie, jeżeli w kraju wzrosła suma (raczej jakość) dóbr użytecznych, np. gmachów, okrętów, sprzętów domowych, narzędzi rolniczych i fabrycznych i t. d., wzrost, zaś wartości wymiennej tych przedmiotów nie dostarcza probierza, gdyż wartość rynkowa ich mogła podnieść się lub opaść wskutek wzrostu ludności lub koujunktury gospodarczej .—Do obliczeń M-ku N-go istnieją dwie metody: bezpośrednia, rzeczowa, i p o ś r e d n i a, indywidualna, francuska. Pierwsza stara się ocenić najważniejsze kategorye M-ku: grunty, domy, budynki fabtyczne, kapitały umieszczone w przedsiębiorstwach krajowych i zagranicznych i t. d. Dokonywa się to z uwzględnieniem cen przyjętych w danym okresie czasu na podstawie katastrów, hypotek, spisów statystycznych, bilansów płatniczych. Wielką trudność tworzy tu ocena dróg, mostów, kanałów, urządzeń miejskich, bo te nie mają ceny rynkowej. Przeprowadzając obliczenia dłuższych okresów czasu, trzeba mieć na uwadze różnice wartości pieniędzy, i uwzględniać ogólne warunki gospodarcze i ich wpływ na ceny. Druga metoda za punkt wyjścia przy obliczaniu M-ku N-go bierze zmiany w przechodzeniu M-ów sposobem daremnym przez spadki i darowizny, oraz źródła podatkowe. Ten sam majątek może tu być policzony kilkakrotnie (np. u właściciela, dzierżawcy, dłużnika). Metoda pośrednia wymaga przeto wielkiej ostrożności i przeprowadzona być może tylko tam, gdzie już od dłuższego czasu pobierany jest podatek dochodowy. Ma ona tę wyższość nad metodą bezpośrednią, że pozwala jednocześnie ocenić rozkład M-ku N-go pomiędzy różne klasy społeczne. Ścisłą dokładnością nie odznacza się. Wogóle teoretycy i praktycy zadowalają się obliczeniem M-ku N-go w przybliżeniu, wymieniając jedynie najważniejsze kategorye dóbr. 3) M. N-wy w różnych krajach. Giffen metodą pośrednią na zasadzie podatku dochodowego (income Tax) obliczył, że M, N. Anglii w r. 1865 wynosił 6113 mil.

f. st., w r. 1875 — 8 548, w r. 1885 — 10 037 [w tej liczbie giunty (1885) — 1 691 m. f. st., budynki—1 927, kapitały fermerów — 522, papiery procentowe [bez długu państwowego] — 527, koleje 1008, kapitały t-stw akcyjnych — 1025, przemysłowe i handlowe—541, majątek ruchomy [sprzęty, narzędzia, dzieła sztuki] — 960, majątek państwowy i publiczny — 500). Na Anglika w r. 1885 wypadało 270 f. st., a na rodzinę (5 osób) — 1 350. Obecnie (1909), według ściślejszych danych, tą samą metodą indywidualną oszacowano M. Anglii na 11 400 mil. f. st. Zwolenuik metody pośredniej, Foville, na podstawie podatków od spadków które są od r. 1886 ściśle rejestrowane, obliczył że M. N-wy F ran cy i (1893) wynosi 225 miljardów fr. (przyczem nieruchomości [bez domów] 80 000 mil. fr., domy —40 000, papiery procentowe w kraju i zagranicą — 30 000, majątek ruchomy — 50 00Ö). Przy obliczaniach swych Foville wychodził z zasady, że przy statecznej niemal śmiertelności we Francyi wysokość spadków i darowizn tworzy rocznie mniej więcej stały procent ogólnej sumy M-ków prywatnych, liczbę otrzymaną mnożył następnie przez współczynnik, odpowiadający średnio okresom, w których majątki pozostają w tych samych rękach. Początkowo przyjmował on mnożnik — 35, obecnie = 32 — 30. Bernard Malet ustala go na 25.4. Drogą szacunku bezpośredniego de Lavergne i Paul Henry obliczyli niedawno (1909) majątek Francyi na 224.8 miliardów fr. -f- 2.3 miliarda M-ku ruchomego i nieruchomego, leżącego do stowarzyszeń i instytucyi użyteczności publicznej. M. N-wy Niemiec obliczył w r. 1902 Schmoller na 200 miliardów marek, w r. 1905 Wernike zaś na 225, a w r. 1908 Steinman-Biicker — na 300. Biicker za punkt wyjścia obliczeń swych brał statystykę ubez-

E. Chw.

pieczeń od ognia, wartość gruntów w miastach i na wsi, wysokość kapitałów umieszczonych zagranicą, wartość M-ku państwowego i kolei. Dla Włoch Pantaleone, zwolennik metody francuskiej, obliczył M. N-wy na 48 000 mil. lirów (na osobę 1660 lirów) [29 000, budynki — 9 000, inne 10 000].—M. Belgii według Massalskiego (1880) wynosi 29 500 mil. fr. — „Cen-sus“ amerykański obliczył dla r. 1904 M. N-wy Stanów Zjednoczonych na 450 miliardów. St. Koszutski dla Król. Pol ski ego podaje wysokość M-u N-go w r. 1870 na 2 400 mil. rb.. w r. 1900 na 5 000, w tej liczbie obliczono: majątek rolny (z lasem i budyukami) — l 500, inwentarz żywy — 235, ruchomości domowe — 50, kościoły po wsiach — 15, t. j. ogółem M. wiejsko-rolny 1 800; M. zaś wiejsko - przemysłowy wynosił 3 025 mil. rb., w tern: M. przemysłu wielkiego — 1200 mil. rb. M., rzemieślniczy i przemysłu drobnego — 250, koleje— 500, M. handlowy—500, ruchomości domowe-50, kościoły po miastach — 25. Kapitały pieniężne, własność publiczna, miejska (place, ogrody, przedsiębiorstwa municypalne, biblioteki, dzieła sztuki, własność skarbu) oceniono na 175 mil. rb. Z powodu projektowanego wprowadzenia w państwie rossyjskiem podatku dochodowego sporządzono statystykę urzędową dochodów osobistych, wynoszących więcej niż 1 000 rb. rocznie. W Kr. Polskiem według tych obliczeń jest zaledwie 61000 osób lub instytucyi mających więcej niż niż 1000 rb. rocznego dochodu. A więc osoby średnio zamożne i bogate nie tworzą u nas nawet ¹/₂°j₀\

Majdan: 1) (wyraz tureckń=zamknięty, czworoboczny obszar, służący za rynek targowy, plac ćwiczeń wojennych, miejsce zgromadzeń). W obozach polskich nazywano M. wolny obszar środkowy, na którym gromadziło się rycerstwo dla równego podziału łupów. Stąd przeszła ta nazwa na obozowiska robotników leśnych, którzy ustawiali swe budy w czworobok zamknięty. Obozowiska te stawały się często zawiązkami wsi, zakładanych na wyciętych obszarach leśnych. Nazwa pierwotna M. przechodziła i na wieś. M-y tern się różnią od Bud, że tworzyły zbiorowisko znacznej liczby robotników, co pociągało konieczność urządzenia w nich władzy administracyjnej i sądowej, gdy tymczasem budy były to pojedyńcze przeważnie osady leśne. M. zakładano w celu wyzyskiwania zawartych w lesie bogactw przez wytapianie smoły, wypalanie węgla i t. p. Zwykle przybierały one nazwę od dóbr, do których należą lasy. M. odgrywa tęż samą rolę w obszarach leśnych na prawym brzegu Wisły aż do Buga i Narwi, co Huta na obszarach leśnych lew. brzegu. 2) Część luku (ob,).

Majer J ó z e f (* w Krakowie 12 marca 1808 —f tamże 3 lipca 1899), lekarz, wieloletni prezes Akad. Umiej, w Krakowie. Wykształcenie szkolne i zawodowe otrzymał w mieście rodzin-nem, a w d. 12 stycznia r. 1831 ukończył egzaminy na doktora medycyny i chirurgii; złożenie i obronienie rozprawy doktorskiej odroczono mu na czas późniejszy. Natychmiast wyjechał wtedy do Warszawy i wstąpił do służby w korpusie artyleryi w stopniu lekarza batalionowego; po krótkim czasie mianowano go lekarzem sztabowym. Gdy się wojna skończyła, wyjechał do Niemiec i zabawił tam kilka miesięcy w celach naukowych, poczem powrócił do Krakowa, aby osiąść tam stale. W r. 1833 obronił rozprawę „Commentatio medico-practica exhibens synop-sin methodorum tractandae syphilidis ope hydr-argyri“, w tymże roku w październiku wydz. lek. uniw. Jagiellońskiego mianował M-a zastępcą prof. farmakodynamiki, a w dwa lata później, na mocy konkursu odbytego, został profesorem rzeczywistym t. zw. Instytucyi lekarskich, przeznaczonych do kształcenia służby lek. niższego rzędu; równocześnie studentom wydziału lek. wykładał naukę o chorobach epizootycznych. W r. 1848 poraź pierwszy piastował dostojeństwo rektorskie i w tymże roku otrzymał katedrę fizyologii, którą zajmował do r. 1854; dla słuchaczów swych opracował wtedy „Fi-zyologię układu nerwowego“ (Kraków 1854) i „Fizyologię zmysłów“ (t-że 1857), a zamierzał w sposób podobny opracować również działy inne nauki tej, gdy nagle działalność jego na inne popchnięto tory. Na monarchii habsburskiej ciążyły właśnie rządy osławione Bacha (ob.); silono się zniemczyć wszystkich i wszystko, więc nie pominięto też uniw. Jagiellońskiego. W r. 1854 nadeszło rozporządzenie ministeryalne z Wiednia, żeby odtąd wszystkie przedmioty obowiązujące wykładano wyłącznie po niemiecku. Profesorowie ulegli z wyjątkiem dwu: A. Kozubowskiego (ob.) i M-a. Następstwem było odebranie im katedr; nie pozbawiono ich jednak urzędu profesorskiego i dozwolono wykładać po polsku przedmiot jaki dowolny, którego słuchać żaden student nie był obowiązany. M. wybrał sobie antropologię, a słuchaczów chętnych nigdy mu nie zabrakło. — W r. 1860—61 przywrócono wykłady polskie, M. powrócił na katedrę fizyologii i zajmował ją do r. 1878, w którym z powodu ukończenia roku życia 70-go, według prawa obowiązującego musiał wyjść do emerytury. — Od r. 1843 do Ï845 był sekretarzem wydziału lek.; od r. 1845 do 1847 oraz w r. 1864 jego dziekanem; w 1. 184'8, 1849, 1850 i 1865 piastował dostojeństwo re -ktorskie i był równocześnie komisarzem rządowym zakładów naukowych. W r. 1848, jako rektor, wyjechał do Wiednia i podejmował starania, aby A. Mickiewicza obdarzyć katedrą w Krakowie, zabiegi te jednak spełzły na niczem., W 1. 1839—1845 sprawował nadzór nad szkołami początkowemi w Krakowie. Od r. 1833 był członkiem T-stwa naukowego z Uniw. Jagieł, złączonego i nie rozstał się z niem do śmierci. Od r. 1848 do 1,850 stał na czele towarzystwa pierwotnego jako prezes z wyboru, w latach zaś 1856 — 59 był przewodniczącym w oddziale nauk przyrodniczo-lekarskich, a gdy wtedy towarzystwo rzeczone odłączono zupełnie od uniwersytetu, M-a wybrano w r. 1860 na pierwszego prezesa; wskutek wyborów co rok ponawianych godność ta pozostawała przy nim do końca r. 1872, w którym towarzystwo przestało istnieć, powstała zaś z niego Akad. Umiejętności; prezesem jej ces. Franciszek Józef na pierwsze trzylecie zamianował M-a. Na wyborach w r. 1875 Akademia powierzyła mu znów jednomyślnie przewodnictwo na trzy lata następne; wybór ten ponawiał się stale i później, aż nakoniec M. w r. 1890 oświadczył, że nie czuje się już na siłach do pełnienia nadal obowiązków prezesa, i wtedy dopiero w r. 1891 kto inny zajął jego miejsce.—Lat wiele M. sprawował urząd rajcy m. Krakowa oraz zastępcy prezesa rady szkolnej okręgowej; wielokrotnie posłował na sejm galicyjski, jakoteż był przewodniczącym w komisyi edukacyjnej, a od r. 1880 zasiadał w austryackiej Izbie panów. Na wszystkich zajmowanych przez siebie stanowiskach odznaczał się zawsze gorliwością i poczuciem obowiązku przykładnym. W latach późniejszych spadły na M-a zaszczyty rozliczne: od r. 1873 był kawalerem orderu Korony Żelaznej, od r. 1878 komandorem orderu Franciszka Józefa, nadto wyniesiono go do godności rzeczywistego radcy tajnego J. Ces. i Kr. Apost. Mści, goduości w Austro-Węgrzech skąpo i oględnie udzielanej. Miasto rodzinne obdarowało M-a obywatelstwem honorowem, uniwersytety: krakowski i lwowski w roku jubileuszowym (1881) nadesłały mu dyplomy doktora filoz. honoris causa, T-stwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu i T-stwo lek. warszawskie zaliczyły go w poczet swych członków honorowych, co również uczyniły liczne inne ciała uczone, tak krajowe, jak zagraniczne, a gdy zmarł, Akademia Umiejętności, której był przewodnikiem i chlubą, wyprawiła mu kosztem swym pogrzeb wspaniały w d. 6 lip. r. 1899. — M. był równie dobrym pisarzem jak mówcą znakomitym oraz znawcą głębokim języka, ojczystego, który ukochał duszą całą i dbał zawsze nadzwyczaj o jego czystość i poprawność, więc choćby już dla tego wszystko, co kiedykolwiek drukiem ogłosił, posiada wartość niepożytą, nawet wtedy gdy poglądów jego naukowych podzielać nie można. Działalność pisarska M-a odznacza się wielostronnością przedmiotów przez niego opracowanych; oprócz już wymienionej fizyologii, zajmowały go i dzieje nauki lek., zwłaszcza o ile dotyczą uniw. Jagiell., żywoty lekarzów Polaków, anatomia porównawcza, antropologia krajowa, fizyografia, fizyka i meteorologia w związku z biologią, hygiena, medycyna sądowa, rozwój i postęp nauk lek. wogóle, wychowanie, weterynarya, sprawy językowe, oprócz tego wyszło w druku wiele jego przemówień i sprawozdań naukowych. Niejedna z prac tych, aczkolwiek w chwili ukazania się mogła posiadać wartość naukową, dziś ją już postradała, ale znajdują się między niemi także inne, które zawsze do cennych należeć będą. W pracach antropologicznych M. skrzętnie i sumiennie zebrał wiele materyałów, mogących liczyć stale na uznanie badaczów późniejszych. Poszukiwania i badania jego historyczne przeszłości wydz. lek. krakowskiego, oparte na dociekaniach czerpanych ze źródeł przedtem mało alho wcale nie znanych, prostujące niejednokrotnie poglądy dawniejsze a mylne, również posiadają wartość nie podlegającą przedawnieniu. Pierwszeństwo atoli bezwarunkowe należy się pracom pomnikowym M-a nad słownictwem lekarskiem polskiem, które, rzec można, jest jego tworem po wsze czasy zaszczytnym. Prace te, zaczynając od ,,Uwag nad niektóremi wyrazami lekarskiemi“ (Kraków 1835) dokonywane bywały wpradzie przeważnie razem z F. K. Skoblem (ob ) jednakże niewątpli-

Fig. 38. Józef Majer.

wie zasługa w pracy tej wspólnej należy się M-owi, jako przewyższającemu współpracownika wiedzą filologiczną, a szczególnie znajomością niezrównaną właściwości języka ojczystego. Napisane przez M-a samego „Uwagi w przedmiocie zasad słownictwa lekarskiego w ogólności, w szczególności zaś w przedmiocie zasad tworzenia i oceniania wyrazów lekarskich polskich“ („Roczn. T-stwo nauk. krak.“ poczet 2-i, T. IV, 54—124, toż. Krak. 1849) na zawsze pozostaną pracą klasyczną.—M. należał do założycieli „Przeglądu lekarskiego“ i od r. 1862 do 1871 włącznie zaliczał się do jego redakcyi; gorliwie popierał też wydawnictwo „Zbiór wiadomości do antropologii krajowej“, jako też wszyskie wydawnictwa, naprzód T-stwa Naukowego krak.“, później zaś Akad. Urn. — Do zasług M-a nadto doliczyć należy, iż obok A. Baranieckiego (ob.) był najgorliwszym rzecznikiem zjazdów lekarzy

z „Gaz. lek.“).

E. Chw.

1848).

St. P.

Majewski Walenty Skorochód, pierwszy oryentalista polski i badacz starożytności słowiańskich (* 1764 we wsi Skorochód-Guzy, w ziemi Bialskiej woj. Podlaskiego — f 1835). Wykształcenie swoje zawdzięczał opiece dwóch wujów, Kajetana i Wincentego Skrzetuskich, nauczycieli; oni to oddali go do szkół pijar-skich, które chlubnie ukończył i, jakkolwiek okoliczności nie pozwoliły mu poświęcić się naukom uniwersyteckim, nie przestawał pracować nad sobą. Wielką pomoc potemu znalazł w bibliotece Pijarów w Warszawie i w zbiorach Załuskich. Próbował różnych zawodów: nau-

i przyrodników polskich, a niejednokrotnie na nich przewodniczył. — Oprócz rozprawy doktorskiej, którą musiał napisać po łacinie, M. pisywał wyłącznie tylko po polsku; wykaz nieomal wszystkich prac jego znaleść można w S. Kośmińskiego „Słown. lek. polskich“ (298—300 i 612).—Por.: J. Peszke „Józef Majer. Wspomnienie pośmiertne“ (Warszawa 1899, os. odb.

l)r j. p.

Majer (albo Mayer) Anto ni, pisarz czeski (* 12 czerw. 1826 — f 27 grud. 1880 w Pil-znie), pionjer szkolnictwa zawodowego w Czechach. Po ukończeniu gimnazyum w Pisku, wstąpił w r. 1844 na filozofię do Pragi, później przerzucił się na technikę. R. 1849 suplikant w czeskiej szkole realnej w Pradze, a r. 1852 profesor, r. 1854 doktór filozofii. R. 1861 poseł do sejmu czeskiego; r. 1869 członek Rady szkolnej; r. 1876 dyrektor rządowej niemieckiej szkoły przemysłowej w Pilznie. Wielce przyczynił się do rozszerzenia programu nauk przyrodniczych w szkolnictwie czeskiem i do rozwoju oświaty zawodowej w kraju. Hasła te krzewił piórem. Doświadczony pedagog, opracował wiele podręczników szkolnych oraz wydał wiele prac z dziedziny metodologii pedagogicznej. Wspólnie z Rezakiem r. 1860 wydawał dziennik polityczny „Obecne Listy“.

Majeran, majeranek, ob. Lebiodka.

Majerano Kajetan, ob. Caffarelli.

Majeranowski Konstanty (* w Krakowie 1790—f t-że 16 lut. 1851), pisarz dramatyczny i publicysta. Służył wojskowo, później był urzędnikiem w Krakowie. Jako pisarz dramatyczny wystąpił r. 1810 z utworem: „Dla króla i ojczyzny w mundurach“. Odtąd w ciągu lat 33 główna podpora teatru krakowskiego, zasilał go mnóstwem utworów, które swego czasu miały wielkie powodzenie z powodu potrącania o uczucia patryotyczne, ale, małej wartości, dziś poszły w zapomnienie (najgłośniejsze :    „ Urszula Majerin “ i „Dwory pol

skie“). Ruchliwy jako wydawca należał do rzędu osób, które, swoją inicyatywą wiele przyczyniły się do obudzenia ruchu publicystycznego w Krakowie („Pszczółka Krakowska“ 1810—1822, „Pszczółka polska“ 1822 — 1823, „Muza nadwiślańska“ 1823, ,,Rozrywki przyjemne i pożyteczne“ i jako ciąg dalszy „Flora polska“ 1826; „Goniec krakowski“ 1828 —1830; „Gazeta krakowska“ 1830 — 1848) prócz pomniejszych, trwających czas krótki. Było to w okresie wielkich obchodów narodowych: pogrzebu ks. J. Poniatowskiego i Kościuszki. M. za tym przykładem gorliwie krzątał się około wskrzeszenia obchodów ludowych: Rękawek, Konika zwierzynieckiego, przyczem pozwalał sobie na bałamuctwa i podrabiania, które następnie tułały się długo jako rzeczy ludowe. Próbował także powieści. Napisał nadto „Opis święta narodowego założenia mogiły Tadeuszowi Kościuszcze“ (1820 odbitka z „Pszczółki krak.“)

Wiel. Eacykl. Powsz, Ilustr. Ser. I T. XLV, Zesz. 356b.

i „Kronika 40 dni Krakowa r. 1848“ (Krak.

L. K.

Majerski Aleksander, syn szefa kom. wojny (* 1789 w Warszawie — f 1857), artysta malarz, akwarelista, uczeń Bacciarellego, Vogla i Rychtera, a także Szpilawskiego i Stol-pego. Nauczyciel rysunków w szkole Pijarów. Widoki akwarelowe malował z niezwykłą siłą i bardzo wykończone. Celował w malowaniu drzew i sposób listkowania posunął do niena-śladowania. Rzeczy ważniejsze: Krajobraz szwajcarski; Widoki Królikarni, Bielan, Mokotowa, Łazienek; Wjazd do Kaskady; Widok przy księżycu; Czerniaków; litogr. Kaskada; Wzory dla rzemieślników.

Majestat. Wyraz oznaczający uznanie najwyższej władzy z dodatkiem czci religijnej, M-t jako pojęcie prawne powstało w Rzymie (maiestas rei publicae, m. populi Romani, Im-perli Romani), w szczególności w stosunku do cezarów i cesarzy bizantyjskich. Wieki średnie napełniły je treścią prawa kanonicznego, prawa boskiego. Królowie otrzymali tytuł M-u późno. W traktacie pokoju, zawartym w Cambrai (1529), tytuł ten związany jest tylko z imieniem Karola V. W traktacie w Crépy (1554) Karol V nosi tytuł M-u cesarskiego, a Franciszek I M-u królewskiego. W traktacie zawartym w Cateau-Cambresis (1559), poraź pierwszy spotykamy tytuł M-u arcychrześciańskiego i katolickiego, jako przynależny królom francuskim; tutaj król hiszpański nazywa siebie M-em katolickim, portugalski—arcywiernym (mayestade fidelissima), król węg. — apostolskim. W Anglii nadał sobie tytuł M-u Henryk VIII, powiększony następnie dodatkiem most (jracious (najmi-łościwszy). Od czasu pokoju Westfalskiego wszyscy wogóle monarchowie noszą tytuł M-u (mości) i zachowali go po dzień dzisiejszy na całej przestrzeni świata ucywilizowanego. Prawa M-u t. j. prawa osobiste panujących, są obszerniejsze, służą bowiem każdemu panującemu zwierzchuiczo (suiverennie), pomimo że tytułu M-u nie nosi (np. książę). Prawa te głoszą, że panujący jest nieodpowiedzialny i że obrazy jego osoby są ścigane, jako obrazy M-u (ob.). Tytuł M-u służy też kobietom, o ile są równe Mościom królewskim pod względem krwi.

Pierw-

geografii i historyi... dwóch wielkich.. . ludzkich plemion (tak!), t. j. Amerykano-Tatarskie-go i Indo-Skityjskiego“ 1825. Nakouiec r. 1830, z okazyi bytności Al. Humboldta w Warszawie, M. mówiło swych badaniach dotyczących dziejów Słowian, Sanskrytu, i o drukarni sauskryckiej, którą kosztem własnem M. przed laty 20 założył w Warszawie i t. p. Z licznych prac naukowych M-go niektóre tylko pojawiły się w druku. R. 1816 wydał w Warsz. rzadką dziś książkę: „O Sławianach i ich pobratymcach. Cz. I obejmująca... Rozprawy o jęz. Sanskryckim tudzież O literaturze Indyan w tymże języku, z przydatkiem wyciągu Grammatyki tegoż j ęzyka. Tablic... pisma... Osnowy wiersza bohatyrskie-go p. n. Rama - Jana, wyciągów z tego wiersza, Słowniczka, niemniej dwóch ... rozpraw o Archiwach i umiejętności dyplomatycznej“.— Autor zamierzał (jak widać z odsyłaczy) uzupełnić pracę swoją przytoczeniem znanej sobie literatury oryentalistycznej, lecz zamiaru tego nie dokonał. Nie ogłosił też zamierzonego na wielką skalę dzieła o dziejach pierwotnych Słowian i o stosunku ich do narodów „pobratym-skich“; skończyło się na wydaniu „prospektu“ p. n. „Rozkład y treść dzieła o początku licznych Słowiańskich narodów, tudzież każdego w szczególności w IV tomach Warsz. 1818“ (80 str. 140). M. zebrał z wielkim mozołem i skrupulatnością materyały olbrzymie do swego dzieła, które miało za cel 1) udowodnić „po-bratymstwo“ mowy Słowian z jęz. Indów, a nawet ich „tożsamości“ pierwotnej; 2) ustalić wspólnotę wierzeń religijnych, obrzędów i bóstw obudwu plemion; 2) wykazać szczątki zwyczajów i obyczajów, wspólnych „dziadom“ tych narodów; 4) a po zgromadzeniu „tych stanowczych pomników" przedstawić „dziejowe spostrzeżenia“ oparte na świadectwach pisarzy indyjskich, klasycznych, słowiańskich oraz „ościennych narodów“. Ogrom zadania przechodził siły jednego człowieka, zwłaszcza pracującego w okolicznościach tak nieprzychylnych, jak M. Nie zawsze rozporządzał potrzebnym inateryałem i źródłami, często brakło mu też zmysłu krytycznego do badań tak trudnych z natury rzeczy. Współcześni, wśród rodaków i obcych zachowywali się względem niego z pewnem niedowierzaniem, niektórzy, jak Sza-farzyk, wprost nieprzychylnie [„M. rejent i archiwista, zaprząta się wiele Słowianami, ale w sposób wadliwy; objaśnia on wszystko z Sanskrytu, a jęz. Słowian zgoła nie rozumie“]... T rzeczywiście nieznajomość jęz. słów. była głównym szkopułem w badaniach M.; uznawał to sam zresztą. Inne zajęcia odrywały również M-go od pracy głównej, np. badania „początków pisma u Słowian“, „sztuki dyplomatycznej“ i jakkolwiek w tej dziedzinie nie osiągnął wyników trwalszych , pozostanie pierwszym paleografem słowiańskim u nas, Prace M-go znalazły posłuch u

czycielstwa (w szkole kadetów), adwokatury, żołnierki (podczas powstania Kościuszkowskiego), ale nic nie pociągało go tak, jak nauka, badanie przeszłości. Za rządów pruskich zostaje M. naznaczony archiwistą Archiwum Głównego i pracuje w tej instytucyi do śmierci, przechodząc różne stopnie w hierarchii urzędniczej: r. 1807 za Ks. Warszawskiego jest „me-trykantem rejentem“ tego cennego zbioru dokumentów, które uporządkował ze wzorową skrupulatnością; po r. 1816 otrzymuje wyższą posadę archiwisty krajowego metryk koronnych. Działalność naukowa M. łączy się ściśle z pracami Warsz. T-stwa Przyjaciół nauk, którego był członkiem czynnym. Wiele prac M-go powstało właśnie ze sprawozdań i rozpraw, czytanych na posiedzeniach tego towarzystwa, lub z jego inicyatywy. Oto np. w r. 1809 M. daje referat „Rys historyczny archiwów narodowych“, r. 1815 przedstawia „Badania o pochodzeniu Słowian i ich języka, tudzież o obyczajach i zwyczajach Indostanów, którzy zdają się mieć pewne podobieństwo co do pierwiastkowej mowy i zwyczajów do dawnych Słowian“. Na innych posiedzeniach w tymże roku porównywał wyrazy sanskryckie z polskiemi, wykładał system alfabetu sanskryckiego, czytał i objaśniał teksty sanskryckie i t. p. R. 1816 z polecenia T-stwa przygotowuje sprawozdanie „O pierszeństwie, doskonałości i obfitości języka samoskrytu, tudzież o pożytkach i przyjemności, które z jego nauki mieć można" (właściwie streszczenie wykładu Chezy’go, prof, w Collège de France z 16/T,    1815).

sze wiadomości o tein były dosyć sceptycznie przyjęte przez członków T-stwa P. N., doradzano nawet M., ażeby się wstrzymał z wydaniem swych prac do czasu zebrania większej ilości i bardziej przekonywujących dowodów „śmiałego“ twierdzenia „o powinowactwie sanskrytu z jęz. słowiańskiemi“. Myśl ta nie była zresztą osobistym domysłem M-go, przejął on ją od uczonych zachodnio-europejskich, bronił JeJ tylko i uzasadniał po swojemu, znalazłszy zresztą uznanie w art. „Tyg. Wileńskiego“ (1816, I, 12) p. n. „Uwaga nad powinowactwem badanym jęz. Sławiańskich z Sanskreckim", art. niewiadomego pióra, ale odznaczającym się (jak naówczas) zmysłem krytycznym wprost zdumiewającym. W latach następnych (1816 — 30) M. wygłosił cały szereg referatów z dziedziny archeologii, slawistyki i sanskrytologii, m. in. „O siedzibach Sławian za czasów starożytnej Germanii“ (z powodu hist. niem. Antona, 1819); „O jęz. starożytnych Prusów“ (z okoliczności pracy Vatera, 1821); „Rozbiór etymologiczny wyrazów indyjskich na monetach które przedstawione zostały na posiedzeniu T.

P. N.“ (22, XII, 1822); „Obraz dotychczasowych usiłowań i powodów do poddania pod sąd Tow.. .. rozpraw „O zalewie... na 2300 1. przed naszą erą.,. dla objaśnienia materyałów do

niej artykuły, rzadko podznaczane. R. 1831 nie pociągnął dla niego złych następstw: po dawnemu w Warszawie czynny jako obrońca powodzeniem zdobywał sobie rozgłos i majątek, zwłaszcza gdy go w r. 1834 Sąd Apelacyjny, a w parę lat później Sąd Najwyższej Instancyi, już jako mecenasa, przed kratki swe dopuścił. Nabycie w r. 1842 obszernych dóbr poduchownych mstowskich w Wieluńskiem, dbałość o mienie, ścisłość w interesach, zamiłowanie we tych zagadnień. Oprócz prac wymienionych M wsi i gospodarstwie wiejskiem, pozwoliły mu później imponować kolegom-przeciwnikom w obronach znajomością stosunków ziemiańskich i ściągały też do niego liczną klientelę z ziemian. Jako właściciel M. zapewnił u siebie włościanom niezbyt uciążliwe warunki posiadania; później w T-stwie Rolniczem występował jako zwolennik uwłaszczenia. Idąc za swemi dążnościami obywatelskie mi i za przywiązaniem do wiedzy, w końcu r. 1840 stał się współzałożycielem „Bibl. Warsz.“; zrazu (1841--6) zasilał ją rozprawami prawniczemi, później stale o dobro jej dbał, niejednokrotnie nie skąpiąc zasiłku materyal-nego; umarł na stanowisku jej współredaktora. Jako prawnik zasłynął nietylko działalnością, ale i poradą w życiu ekonomiczno-prawnem. Już przed r. 1830 pracował jako prawnik w Banku Polskim, był później jego radcą prawnym. On to układał kontrakt dzierżawy Drogi Żel. War.-Wied., pisał ustawy dla spółek cukrowniczych, uczestniczył w organizowaniu iu-stytucyi kredytowych, jak T-stwo Kred. Miejskie, Bank Dyskontowy, czynny był we współce do utrzymania dróg bitych (ob. Kurt z Adolf), przedtem jeszcze w Jedwabniczej. Zasługą jego też jest inicyatywa i sama praca w ułożeniu wzorowej ustawy dla kasy przezorności i pomocy urzędników w instytucyach finansowych. W r. 1861 — 3, przy spokoju i rozwadze, szedł z prą-Majewski Wincenty, obrońca sądowy, dem powszechnym, całe jednak umiarkowanie prawoznawca znamienity (* 1806 w Mikułowi- w poglądach nie uchroniło go od podróży na cach w Sandomierskiem w ówczesnej Galicyi i wschód: kilkanaście miesięcy w r. 1864—5 spę-Zachodniej — +27 stycznia 1888 w Warsza- j dził w Orenburgu. W r. 1879 obchodzono 50-wie), brat starszy Karola Majewskiego. ! letni jubileusz jego adwokatury. Nad grobem Chłopca z rodziny ziemiańskiej podupadłej podu- przemawiał kolega, Henryk Krajewski (ob.), czali księża w Sandomierzu, potem Cystersi w —Por.:

pobratymców Słowian: zwłaszcza u Czechów (bracia Jungmanowie). W Polsce pod wpływem M-go pozostawali: Andrzej Kucharski („O dya-lektach słowiańskich i o jęz. sanskryckim“ w „Dzień. Warsz.“ 1825, t. I), Z. Dołęga Chodakowski, który wierzył, że „kolebka naszego dzieciństwa i plemienia jest nad Gangesem“ („Dzienn. Wileński“ 1818, t. I). Ogół jednak uczonych, w tej liczbie jego przyjaciele (K. Wójcicki) pozostali obojętni względem

ogłosił jeszcze: „Grammatykę mowy starożytnych Skuthów czyli Skalnych górali... Indyków Budhynów Herodota Samskrytem czyli dokładną mową zwanej, z oryginału samskrytskiego, przekładu Colebrooka Carey i iD. a szczególniej podług... wyd. p. Boppa. .. do dyalektu polskiego i innych słowiańskich zastosowana“ (Warsz. 1828, 4° 8 —80, 14 tabl., wyd. 2-e 1833); ,,Brahma - Waiwarta - Puranam, osnowa z rękopismu Bibl. k. Berlińskiej przepisana, z przekł. łac. A. Fr. Stentzlera, na polskie brzmienie wyrazów Samskrytu przepisana. Szanownym spółziomkom i innym Słowianom poświęcona W. S. M.“ (Warsz. 1830, 4° 12—(-55). Rękopisy M-go przechowują się w Bibl. hr. Baworowskiego we Lwowie; dzisiaj straciły one już wartość naukową.—O życiu i dziełach M-go pisano w roczniku „Niezapominajki“ 1842, w ,,Przegl. naukowym“ 1842 „Bibl. Warsz.“ 1842; w „Piśmie zbiorowem“ J. Ohryzki (1859, t. II); w „Cmentarzu Powązkowskim“ K. W. Woyci-ckiego, t. II. Źródłową i krytyczną ocenę działalności M-go podaje prof. Francew „Polskoje Sławianowiedienje końca XVIII i pierwoj cze-twierti XIX st.“ (Praha Czeskaja 1906, str. 165 - 83). Stosunki M-go do T-stwa P. N. przedstawia źródłowo Kraushaar, w hist. tej insty-

K. A.

tucyi, II, III.

„Bibl. Warsz.“ 1888 luty; „Kłosy“ 1879 T. XXVIII, N° 719; „Tyg. Powsz.“ 1879;

Majewski Erazm (* w Jędrzejowie 1819 — + w Krakowie 5 maja 1881) lekarz wykształcony w uniw. Jagiellońskim, który mu d. 9 lip. r. 1839 przyznał dyplom doktorski po obronieniu rozprawy o grzybach jadowitych krajowych. Lat wiele zajmował się wykonawstwem lekar-skiem w Warszawie, a był także lat kilka ordynatorem szpitala ewangielickiego. Pod koniec życia przeniósł się do Krakowa. Prace jego ogłoszone drukiem wylicza Kośmiński w „Słów.

Dr J. F.

Wąchocku, w końcu Pijarzy w Radomiu, prowadzący tam szkoły wojewódzką, w której M. „Gaz. Sądowa“, nabył sporej biegłości w łacinie; dzięki stosunkom koleżeńskim wyuczył się po francusku. W r. 1822 wszedł do wydz. prawniczego uniw. warszawskiego. Po ukończeniu go w r. 1825 praktykował w sądach i u obrońców, czytaniem zaś ustawicznem uzupełniał swe wykształcenie. W r. 1829 został patronem trybunału w Warszawie, a jednocześnie zaczął pracować naukowo w „Themidzie polskiej“ Rom. Hubego (ob.).

Majewski Adolf (* 1826 w gub. Kowień-

W r. 1830 wszedł do grona założycieli redaktorów „Kuryera Polskiego“; po oderwaniu się od lek. polskich.“ (300 i 301). niego Ostrowskiego J. B. (ob.) i Mochnackiego M. (ob.), M. pozostał w redakcyii przez skiej) lekarz. Początkowo od r. 1842 kształcił czas krótki i głównie ją prowadził, pisując do się na aptekarza i w r. 1853 otrzymał stopień

lek. polskich“ (300).

Majewski Erazm (* 2 czerwca 1858 w Lublinie); gimnazyum ukończył w Warszawie, nauki w wyższym zakładzie naukowym musiał przerwać, objąwszy zarząd fabryki chemicznej, założouej przez ojca. Wszakże praca naukowa i literacka pociągała go zawsze, poświęca jej czas wolny od pracy zawodowej. Niezmiernie różnorodna i obfita jest działalność M-go na tern polu, ogłosił bowiem parę popularnych powieści naukowych, napisanych z talentem, jak zuany „Doktór Muchołap-ski “

K. S.

prowizora w Dorpacie; w tymże roku tamże zapisał się do wydziału lekarskiego i w r. 1858, po obronieniu rozprawy „De substantiarum quae liquoribus amnii et allantoidis insunt, diversis vitae embryonis periodis“, dyplom doktorski otrzymał. Niedługo zajmował się wykonawstwem lek. w Głębokiem (pow. Dziśnieński), poczem już w r. 1859 przeniósł się do Wilna, gdzie został lekarzem naczelnym szpitala św. Jakóba. Będąc od r. 1859 członkiem czynuym Tow. lek. wileńskiego w r. 1875 został jego prezesem i przez szereg lat godność tę piastował. Długie lata pełnił obowiązki nauczyciela w szkole akuszerek w Wilnie, w r. zaś 1879 mianowano go dyrektorem tejże szkoły. — Prace jego drukowane, nieliczne, wymienia Kośmiński w „Słów.

Dr j. p.

fantastyczne przygody w świecie owadów (1890); „W otchłaniach czasu“—fantastyczne przygody prof. Przedpotopowicza (1896). Prócz tego M. wydał szkice popularno-naukowe, jak: „Koniec świata, przegląd wypadków jakie mogą sprowadzić zagładę ziemi“ (1887); „Potop, szkic przyrodniczy z ostatniej doby dziejów ziemskiego globu“ (1883) i inne. M. zebrał i ogłosił również bardzo cenny i pożyteczny „Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich“, zawierający synonimy ludowe oraz naukowe polskie zwierząt i roślin od w. XV, aż do# chwili obecnej (1889—1898). Następnie rozpoczął M. wydawać w Warszawie rocznik, poświęcony przeważnie archeologii p. n. „Swiatowit“, a jednocześnie został redaktorem „Wisły“, nie szczędząc trudu i pieniędzy na wydawanie rzeczonych czasopism. Ogłosił w nich szereg prac z zakresu etnografii i archeologii, a mianowicie: „Materyały do folkloru krajowego: Bocian w mowie i pojęciach ludu polskiego“ (1891); „Wąż w mowie i pojęciach ludu przeważnie polskiego“ (1893); „Przedhistoryczny kult niedźwiedzia i jego domniemane resztki w zwyczajach naszego ludu“ (1896) i inne. Razem z Wł. Jareckim napisał „Bydło w mowie, pojęciach i praktykach ludu polskiego“ (1903). Z zakresu archeologii ogłosił M. prace: „O grocikach dłutowatych polskich do strzał przedhistorycznych“ (1899); „Zabytki przeddzie-jowe w Jastrzębcu powiat Stopnicki“ (1899); „Zabytki przeddziejowe w Żernikach Dolnych w powiecie Stopnickim“ (1899); „Starożytni Słowianie na ziemiach dzisiejszej Germanii“ (1899);

„Powiat Stopnicki pod względem przedhistorycznym“ (1902—1907); „Nowoodkryty ornament sznurkowy falisty w ceramice neolitycznej południowych okolic Królestwa Polskiego“ (1904); „Linia falista pozioma jako motyw zdobniczy w ceramice przedhistorycznej“ (1904); „O kurhanach ze szkieletami barwionemi świata Nadczarnomorskiego“ (1905); „Hypoteza Ko-sinny o germańskiem pochodzeniu Indoeuro-pejczyków, a prawda w nauce“ (1905) i inne. Nakoniec w czasach ostatnich M. zaczął pracować na polu socyologii i napisał dzieło, „Nauka o cywilizacyi, prolegomena i podstawy do filozofii dziejów i socyologii“ (1909), wydane w języku polskim i francuskim, a będące właściwie wstępem do dalszych prac w tym zakresie, które są w toku. Zasługą niezaprzeczoną M-go jest zgromadzenie ciekawego zbioru archeologicznego, wystawionego na widok publiczny w gmachu T-stwa Zach. Sztuk Piękn. w Warszawie. Uczestniczy M. w pracacli Wydziału II T-stwa Naukowego Warszawskiego, a oprócz tego jest współpracownikiem Komisyi Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, członkiem korespondentem zagranicznym T-stwa Antropologicznego w Paryżu i członkiem Instytutu socyologicznego w Paryżu.

Majkow Apollon, jeden z najwybitniejszych poetów rossyjskich z okresu po Puszkinie (* w Moskwie d. 4 czerw. 1821 — f w Petersburgu 20 marca 1897). Pochodził ze starej, sięgającej w. XV rodziny szlacheckiej, która wydała wielu mężów znanych na polu literatury i nauki. Wnuk imiennika — poety i dyrektora teatrów cesarskich (* 1761 — f 1838), którego brat Michał również literaturą się bawił; syn Mikołaja, znanego w swoim czasie malarza historycznego i religijnego (* 1794 —f 1873), a brat Leonidasa (ob.), Waleryana (ob.) i literata Włodzimierza (* 1826—f 1885). Dzieciństwo spędził na wsi pod Moskwą i w domu ojcowskim w Petersburgu, gdzie się gromadzili literaci i artyści (Gonczarow, Benediktow i in.); to grono wydało nawet własne zbiorki: „Pierwiosnek“ (1386) i „Noce księżycowe“ (1839) zawierające m. inn. pierwsze utwory poety. R. 1837 M. wstąpił do wydziału prawny uniwersytetu, r. 1842 udał się do Włoch i Francyi, uczęszczał do Sorbony, na wiosnę r. 1844 wrócił przez Drezno i Pragę, gdzie się poznał z Szafarzykiem, Hanką i inn. działaczami odrodzenia Czech. Niedługo pracował w bibliotece Rumiancewa, bo wstąpił do służby w Komitecie cenzury zagranicznej i tam przez 45 lat urzędował. W druku pierwsze poezye M-a ukazały się w r. 1840, a w dwa lata później wydał osobny zbiorek. Większe zbiory jego poezyi datują się z r. 1858 i 1879, wydanie zaś zbiorowe z r. 1884 i 1893. Istotę talentu M-a tworzy plastyka malarska; mało jest w poezyi rossyjskiej talentów dorównywujących mu pod względem zdolności odtwarzania kształtów piękna

w przyrodzie czy w sztuce. Zwłaszcza świat hel-    a przeto mają być skonfiskowane, oddane do

M. Ab.

Majkow Leonidas (* 1839 — f 1900), historyk literatury i folklorzysta ross., brat A po 11 in a (ob.) i Waleryana (ob.). W r. 1863 obronił rozprawę na stopień magistra „Byliny z cyklu Włodzimierzowego“, gdzie rozwinął własny („historyczny“) pogląd na pochodzenie rossyjskiej poezyi epickiej. Od r. 1864 czas dłuższy pracował w Ceutr. Komit. Statyst., r. 1882 został pom. dyrektora Biblioteki Publ., r. 1880 — członkiem Akademii Umiejętności, r. 1893 — jej wiceprezesem. Napisał b. wiele rozpraw: o Symeonie Połockim, Łomonosowie, Bazylim M-wie (ob.), Sumarokowie, Kniażninie, Radiszczewie, Kryłowie i inn., o dziejach czasopism w Rossyi, powieści i t. d.; główne prace jego zgromadzone są w Szkicach (1889) oraz Materyałach i poszukiwaniach (1890). W r. 1889 opracował krytycznie i wydał dzieła poety Ba-tiuszkowa (w przedm. dał doskonałą charakterystykę życia literackiego podczas pierwszych dwóch dziosięcioleci w. XIX), r. 1891 tak samo dzieła brata swego Waleryana. Redagował i cennemi uwagami opatrzył t. I wydanych przez Akademię dzieł Puszkina (1899). R. 1872 — 86 przewodniczył wydziałowi etnografii w T-stwie Gieograf. i ułożył obszerny Zbiór za-mawiań wielkorossyjskich (1869).

Majkow Waleryan (* 1823 — f 1847), uczony i krytyk ross., brat Apollina (ob.) i Leonidasa (ob.). Ukończył prawo na uniw. petersburskim, urzędował nieco w departamencie rolnictwa, zwiedził zagranicę; po powrocie wspólnie z Pietraszewskim należał do wydawnictwa Słownika wyrazów cudzoziemskich, które już po 2-iin zeszycie skonfiskowano (1846) B. zdolny, posiadł ogromną erudycyę i wkrótce zasłynął jako wybitny krytyk i myśliciel. Ostro powstawał przeciw manczestery-zmowi ekonomii angielskiej, odrzucał martwe abstrakcye filozofii niemieckiej, natomiast bronił żywej i uczuciami społecznemi tclmącej ideologii Francuzów, zwłaszcza Comte’a. W r. 1846 został głównym krytykiem w ,,Otiecz. Zapiskach“ (gdzie umieścił wybitną pracę o Kolco-wie, która go na czas jakiś poróżniła z Bielińskim), a w r. 1847 ukazały się jego artykuły i w „Sowriemiennikuu. Cenne są również jego uwagi o Gogolu. Najważniejsze jednak są jego teorye twórczości, poglądy na sztukę i jej stosunek do życia i t. p. O nim pisali: Turgieniew, Skabiczewskij (1872), Arsienjew (1886), Pypin (1892), Protopopow, Wołynskij

M. Ab.

leński, a jeszcze bardziej rzymski, pociągają go jednej z drukarni rządowych i na okładki spokojnym, beznamiętnym, przedmiotowym wy- użyte, razem swojej harmonii niemal rzeźbionej. Tu czerpał M. natchnienie do swoich skończonych pod względem formy poezyi antologicznych. Mniej mu się udawały obrazy z mitologii skandynawskiej (choć jego „Brinhildę“ krytyka stawia wysoko)

i—w przeciwieństwie do świata pogańskiego — wątki nowej etyki cierpiącego i walczącego chrystyanizmu (w każdym razie tematowi temu poświęcił większer utwory dramatyczne: ,,Trzy śmierci“ 1852, ,.Śmierć Lucyusza“ 1868, „Dwa światy“ 1881, gdzie jednak za wiele jest filozofii kwietystycznej, za mało fantazyi i uczucia szczerego;. Pomijając kres wielkich reform społecznych z siódmego lat dziesiątka, kiedy się zdobył M. na kilka utworów po za sferą ,,czystej“ sztuki leżących, a jednak życia i słońca nie pozbawionych, — w ciągu całej drugiej połowy swej długiej działalności literackiej nie stworzył M. nic silniejszego, pod względem formy stawał się coraz chłodniejszym, „rozumowym“, napuszonym, pod względem treści — coraz bardziej ulegał bizantyjskim wpływom i tradycyom państwowości rossyjskiej. — O nim prócz przytoczonej w „ Encikłoped. Słów. “

M. Ab.

M. Ab.

Brokhausa i Efrona bibliografii obacz zbiorowe dziełko wyd. przez Pokrowskiego: „M., jewo żiźń i soczinienja“ (Moskwa 1904).

skiego (1857).

Majkow Apollon, syn Aleksandra, slawista rossyjski (f 1902), pracował przeważnie nad dziejami i piśmiennictwem Słowian południowych. Główne dzieło jego: Dzieje języka serb-

M. Ab.

Majkow Bazyli, poeta rossyjski (* 1728 — f 1778). Pochodził z warstwy ziemiańskiej, wykształcenie otrzymał w domu, b. mierne (nie znał języków obcych), służył w wojsku, urzędował. Pisywał ody, hymny, tragedye — pod wpływem Sumarokowa i w duchu pseudo-kla-sycznym. Lepsze są jego bajki, gdzie dają się już wyczuć pierwiastki ludowe (humor, naiwność). Największy rozgłos zdobył sobie przez poematy komiczne, jak np. „Elizeusz czyli Bachus rozgniewany“ (1771), gdzie ani śladu nie ma koturnów, a realizm życia codzieunego panuje nie krępowany, w cynicznych przygodach zaś boliatera-woźnicy daje się odczuć sól bynajmniej nie attycka, tylko bardzo grubego, domowego wyrobu. — Zbiorowe wydanie w r.

1809, powtórnie (krytyczne)—w r. 1867 pod red.

Jefremowa z życiorysem pióra L. Majkowa, przedrukowanym następnie w jego „Szkicach“

• M. Ab.

(1889).—Por. Pypin „Historya liter, ros.“

Majmaczen albo Majmaczyn (wyr. chiński, oznacza: punkt handlowy) nazwa ogólna przedmieści handlowych w Mongolii, zwykle pod miastem, lecz odrębnie położonych. Są one opasane ścianą drewnianą i zamieszkują w nich wyłącznie kupcy, bez rodzin. W szczególności

Majkow J a n, podrzędny poeta rossyjski ¹ i inn. z końca w. XVIII, chłop-poddany, znany z tego, że pisywał ody. W jednej z nich dopatrzono się aluzyi „niestosownych“ do Pisma św., prześladowano go za to, wkońcu uznano, że chociaż wiersze owe „szkodliwe nie są“, „nie za-sługują jednak na obieg śród publiczności“,

E. Chw.

M-em nazywają chińską osadą handlową pod rossyjskiem miastem Kjachtą, lecz już po stronie chińskiej położoną. Niegdyś główny punkt handlu herbatą z Rosyą, obecnie M. utracił dawne stanowisko. Dzisiaj M. jest głównym składem towarów jedwabnych, porcelanowych i papierowych chińskich, zbywanych do Rosyi. Zbudowany w kształcie czworoboku, otoczony palisadą, ma 260 domów, 2 świątynie, ok. 3000 m-ców i robi wrażenie chińskiego kramu jarmarcznego. Chińczycy projektują połączyć M. drogą żelazną z Pekinem.

Majmon Salomon, filozof (* 1754 w dobrach nieświeskich ks. Radziwiłłów w karczmie arendarża — f 22 list. 1800 na Śląsku). Od młodości okazywał nadzwyczajne do nauk zdolności; nikt na nich się poznać ani rozwijać ich nie potrafił; wpływały na to „wyłączność judaistyczna z jednej, a położenie żydów polskich z drugiej strony“ (Kraszewski). Kierowany na rabina, ukończył odpowiedni kurs nauki talmu-dyczuej w 12-ym roku życia, w tymże czasie został ożeniony. Marzeniem jego było nauczenie się po polsku i po łacinie; musiał ograniczać się do poznania Kabały (ob.) i pism Maj-monidesa (ob.), co go wprowadziło w świat filozofii Arystotelesa. W nędzy spędził na Litwie pierwsze 25 lat życia, zarabiając na kawałek chleba nauczaniem dziatwy żydowskiej. Życie pełne upokorzeń i zawodów obrzydło mu, pewnego dnia uciekł z domu o bochenku chleba i kilku śledziach, wlokąc się za kupcami traktem prowadzącym z Wilna do Królewca. Stąd morzem na Szczecin udał się do Berlina. Obdarty i bosy, nie jedząc od dni kilku, stanął u wrót miasta, gdzie mniemał, że znajdzie naukę i opiekunów. Odbywał kwarantanę w przytułku podmiejskim, kiedy współwyznawcy mieli mu wyrobić u policyi prawo zamieszkania w stolicy Prus. M. niebacznie wyspowiadał się z trapiących go wątpliwości religijnych; nie został wpuszczony do miasta, wyrzucony z przytułku, spotkał współwyznawcę żebraka, który zrozpaczonego podniósł na duchu. Po półrocznej włóczędze, żebrząc po drodze, znaleźli się obaj w Poznaniu, gdzie M-a przygarnęli współwyznawcy; w ciągu lat dwu, ucząc w domu zamożnego kupca, sam się kształcił w językach i naukach świeckich, poczem próbował znowu szczęścia w Berlinie. Zapoznał się z filozofią współczesną i napisał krytykę metafizyki Wolfa (ob.), porównywując ją z sy-stematem Majmonidesa-Arystotelesa. Żachęco-ny przez Mendelssohna (ob.), pisze rozprawę hebrajską, w której podaje w wątpliwość zasady teologii ze stanowiska sceptycyzmu filozoficznego. Mendelssohn, olśniony siłą i głębokością poględów filozoficznych M-a, otworzył mu swój dom i zapoznał z uczonymi niemieckimi. M. przełożył wówczas „Godzinę poranną“ Mendelssohna na jęz. hebrajski. M-a pociąguął Kant (oh.). Z rozmyślań nad Krytyką czystego rozumu powstał własny system „Filozofii Transcendentalnej“ M-a („Versuch ii. die Transcen-dentalphilosophie“ 1790). Zgadzając się przeważnie na wywody Kanta, uważa jednak M., że filozofia kantowska podlega wielu zarzutom ze stanowiska sceptycyzmu Hume’a. Rękopis posłany Kantowi do oceny zyskał jego aprobatę i został wydany. Pracę swoją poświęcił M. „Stanisławowi Augustowi jako królowi tej ziemi, na której się urodził“. Czyniąc to, chciał „przypomnieć królowi zaniedbane plemię, wykazać jego niedolę i upokorzenie, a zarazem dowieść, ile kraj cały cierpi ua tem, że przez zupełne zapomnienie o żydach ubezu-żytecznia się tysiące umysłów, które możnaby na korzyść jego obrócić, obmyślając właściwe środki oświaty“. Książkę zaniósł do posła polskiego w Berlinie, prosił o odesłanie do War-

' V.

ffjg|ÉÉj

Fig. 39. Majmon Salomon.

szawy; pomimo przyrzeczeń książka wysłana nie została. W książce przy każdej sposobności mówi o sobie: „żyd polski“, „urodzony Polak“ i t. p., to też biograf jego Wolf to jedno ma mu do zarzucenia, że.. . ,,tak wielki człowiek mógł się urodzić Polakiem“. — Z pośród innych prac M-a wymienić należy: Nową logikę czyli teoryę myśli (1794), O postępie filozofii, O kategoryach Arystotelesa — wszystkie te prace nie pozostały bez wpływu na filozofię współczesną, co niejednokrotnie przez historyków filozofii stwierdzone bywało (Erdmann, Höffding). Własny pogląd na świat M-a (sceptycyzm idealistyczny) znalazł sobie wyraz w Listach Filoteta do Enesydryma; sceptycyzm ten prowadzi od Kanta do Fichtego. ,,Słownik filozoficzny“ („Philophisches Wörterbuch“) był na swój czas wydawnictwem pożytecznem. Marzenie M-a, aby wydobyć Żydów z ciemnoty, napotykało liczne przeszkody; niecierpliwie

zwalczając te przeszkody, M. narażał się lu- | przez sułtana zwierzchnikiem duchownym wszyst-dziom ciemnym i fanatykom- za jedną z prze- [ kich gmin egipskich, ale wierny swoim zasa-szkód najważniejszych uważając rabinizm, ścią-    dorn nie pobiera pensyi.—M. był b. autorem

gał na głowę swoją nienawiść; zrażał tą wal-    płodnym, a dzieła jego, pisane przeważnie po

ką przyjaciół nawet; opuścili go współwyznaw-    arabsku, obejmują głównie dziedzinę halachy,

cy niemal zupełnie; otoczyli opieką chrześcia-    teologii, filozofii i medycyny. Powaga jego była

nie, w szczególności hr. Kalkreut na Śląsku    b. wielka i stosowano do niego wyrzeczenie: ,,Od

przygarnął M-a i w jego domu w Siegesdorf    Mojżesza (prawodawcy) do Mojżesza (M-a) nie

na Śląsku spędził ostatnie lata. Na pogrzebie    było równego Mojżeszowi“, nie brakło i prze-

Żydzi z Głogowa urządzili hałaśliwą demon-    ciwników, którzy zwalczali jego zbyt wolno-

stracyę. Źródłem do biografii najważniejszem    myślne pojmowanie judaizmu, a spór ten po-

jest autobiografia (b. ciekawa) ,,S. M-s Lebens-    między Majmonistami i Anty maj monistami krzewił

geschichte v. ihm Selbst geschrieben u. heraus-    się głównie po jego śmierci w Prowancyi

gegeben v. K. P. Moritz“ (1792). Prócz tego:    i Hiszpanii.—Dzieła ważniejsze: Komentarz do

„Maimoniana od. Rhapsodien zur Charaktetri-    Miszny (ob.) (po arabsku „Śiradż“, t. j. światło),

stik S. M-s aus seinem Privatleben gesammelt    przetłómaczony na początku w. XIV na heb-

v. S. J. Wolf“ (Berlin 1813). Por. Zimmermann    rajski i dodany do wszystkich prawie wy-

,,Der Jude Kants“ (,,Deutsche Revue“ 1878),    dań talmudycznych. W komentarzu tym M. po

Höffding ,,Dzieje filozofi nowożytnej“ (przekład    raz pierwszy sformułował 13 artykułów wiary:

A. Mahrburga, Warsz. 1906); K. Kaszewski ,,Życie    1) Bóg jest twórcą wszechbytu, 2) absolutnie

i pisma Salomona M-a‘‘ (,,Bibl. Warsz.“ 1862,    jedyny,    3) bezcielesny, upostaciowaniu nie

t. I; wypowiedziana myśl wydania po polsku podlegający i 4 ) wieczny. 5 ) Tylko Bogu ważniejszych pism M-a, a przynajmniej jego należy się posłuszeństwo i cześć. 6) Istnie-autobiografii nie została urzeczywistniona); K. nie proroctwa. 7) Mojżesz był największym TJrmowski ,.Rzecz o S. M-nie filozofie polskim“ prorokiem i 8) przez niego objawił Bóg swój („Posiedzenia Uniw. Warszawskiego“ 1821, zakon, 9) który nigdy nie będzie przeinaczony, wyd. nowe Warsz. 1901); Rembieliński ;,S. M.“ ani przez inny zastąpiony. 10) Bóg jest wszech-(Warsz. 1879); Arvède Barine „Un juif Polonais“ wiedzący, 11) udziela wynagrodzenie cnotliwym (1889); J. Lewkowicz „S. M. i jego filozofia, i karę bezbożnym. 12) Nadejście mesyasza i 13) Szkic do sylwetki“ (Warsz. 1908); J. H. Wilte ,,S. wskrzeszenie zmarłych. Komentarz do traktatu M.“ (Berlin 1876); J. Böck „D. Ethik M-s“ Abot (Gnomologia ojców Syuogogi) zaopatrzył (Wiirzburg 1896).    s. P. M. we wstęp p. n. „Szemone Perakim“ (8 roz-

Majmonides Moj żesz (znany w liter, heb- działów), zawierający zupełny system psy-rajskiej jako Ra MBaM, Rabi t. j. Mojżesz ben chologii wedle filozofii Arystotelesa. — Główne Majmon), najwybitniejszy teolog i filozof żydów- jego dzieło halachiczne to „Miszne Tora“ (t. j. ski w Wiekach Średnich (* w Kordowie 30 Powtórzenie Zakonu, po hebrajsku) i składające marca 1135 — f w Kairze 13 grud. 1204, po- się z 14 ksiąg (stąd też nazwa „Ha-Jad ha-chowany w Tyberyadzie w Palestynie). Pierw- Chazaka“, t. j. ręka mocna, gdyż Jad oznacza sze swoje wykształcenie M. otrzymał od ojca, zarazem cyfrę 14). Jestto całokształt prawo-Majmona ben Józefa, rabina w Kordowie, i od dawstwa mojżeszowo - talmudycznego, zarówno zaprzyjaźnionych uczonych arabskich, obejmo- teoretycznego jak i praktycznego, zarówno ry-wało ono, prócz przedmiotów judaistycznych, tualnego jak i prawnego. Odznacza się mister-głównie filozofię, astronomię i medycynę. W nością systematyzowania i pięknością stylu ory-r. 1148 Kordowę zdobyli fanatyczni Almoha- ginalnego. Pierwsza księga obejmuje nadto wy-dowie, którzy zabraniają wyznawać judaizm, kład dogmatyki judaizmu, a w traktacie o usta-Ojciec M. tuła się wraz z rodziną swoją po leniu miesięcy i świąt są wyłożone zasady miastach Hiszpanii południowej, a w r. 1159 astronomii. Powstaje też M. przeciw wszelkim przenosi się do Fezu. Fanatyzm Almohadów wierzeniom, mogącym zamroczyć czystość mo-ściga i tu Żydów, którzy są zmuszeni udawać noteizmu, szczególnie, przeciw antropomorfizo-Mahometan, lecz wyznając dalej potajemnie juda- waniu Boga, Dzieło to zostało przyjęte za roz-izm. Przypuszczono że czyniła to samo i rodzina strzygające w praktyce religijnej jeszcze za życia M-a,ale nowsze badania wykazały bezpodstawność autora, miało atoli i przeciwników, z których tego przypuszczenia. Nie czując się jednak w najgłówniejszy to Abraham ben Dawid z Po-Marokko bezpieczną, rodzina M-a przesiedla się do squièrs (w Prowancyi). Posiada też liczne Palestyny, a następnie do Kairu. Brat M-a prowa- komentarze i zostało częściowo przetłumaczone dzi handel drogiemi kamieniami i utrzymuje na jęz. niemiecki. Najsławniejsze dzieło M-a to tein rodzinę, ale ginie podczas burzy morskiej „Dalalatah al-Chairin“ (Przewodnik dla błądzą-w podróży do Indyi i M. przechodzi bardzo cyc), znane bardziej pod hebr. swoim tytułem ciężkie czasy. Dopiero otrzymana posada lęka- „More Nebuchim“. Napisane po arabsku, przetłó-rza u Alfadila, wezyra Saladyna i u rodziny maczone na hebr. jeszcze za życia autora przez sułtańskiej, zabezpiecza mu byt. M. pełni prócz Samuela ibn Tibbona z Lunel (w Prowancyi). tego obowiązki rabina w Kairze, mianowany Składa się ono z 3 części. Pierwsza traktuje

Dr S. P.

adz.

Dr J. P.

adz.

adz,

o Bogu i jego atrybutach i zawiera także defi-nicye teologiczne i filozoficzne; druga zawiera właściwy system M-a, jego poglądy kosmolo-logiczne i pojmowanie istoty proroctwa; trzecia obejmuje szereg zagadnień z dziedzmy filozofii praktycznej i objaśnienie motywów przykazań nauki mojżeszowej. M. usiłował tu pogodzić zasady judaizmu z filozofią Arystotelesa (którą poznał w szacie filozofów arabskich), bo jedna i druga to prawda. Różni się tylko od Arystotelesa wiarą w stworzenie z niczego (creatio ex nihilo), odrzuca więc wieczność materyi. Doskonałość swoją człowiek osiąga przez poznanie, a celem człowieka, to połączenie się z intelektem działającym (vobç rconqtixôç). Dzieło to wywarło wielki wpływ na umysłowość żydowską, a przez wczesne tłómaczeuie łacińskie („Dux perplexorum“ ) i na scholastykę chrześciańską. Było też badane i w uczelniach mahome-tańskich. Oryginał arabski wydał z tłómacze-niem francuskim Munk (Paryż 1856 — 1866), tłómaczenie zaś ibn Tibbona należy do pierwszych druków hebrajskich (przed 1480). Istnieje prócz tego jeszcze jedno tłómaczenie hebraj. Jehudy Charizi’ego, łacińskie Bukstorfa (1629), niemieckie Fiirstenthala, Sterna i Scheyera (1838 —1864), włoskie Maroni’ego (1870 i nas.), węgierskie Kleina (1880 i nas.) i angielskie M. Friedländera (1881 — 5, wyd. 2-e 1904). Z innych dzieł M-a zasługują na wyszczególnienie: Epistuła do Żydów jemeńskich (Iggereth Te-man), traktat o wskrzeszeniu zmarłych, różue responsy i t. d., a z dzieł lekarskich , które napisał przeważDie na żądanie egipskich dostojników dworskich, — Aforyzmy Mojżeszowe, ułożone według Galena, traktat o krwawicach, o jadach, o dychawiczności, o spółkowaniu i t. d. — Liter, nadzwyczaj obszerna. Z monografii w w. XX najważniejsze: Adriti „M., l’apôtre de la tolérance“ (Tunis 1900); J. Friedländer „Der Sprachgebrauch des M. t. I“ (Fr. n. M. 1902) i „Sélections from the Arabie Writnigs of M.“ (Lejda 1909); Steinschneider „Die arabische Literatur d. Juden* (Fr. n. M. 1902 § 158); Yellin and Abrahams „M.“ (Lond. 1903); Spitzer „Mojżesz M.“ (Kraków 1904); „Jewisli Ency-clopedia“ t. IX (New York 1904), str. 73--86; „Moses ben Maimon. Sein Leben, seine Werke

u. sein Einfluss“ (t. 1, Lipsk 1908) (dzieło zbiorowe wydane przez T-stwo szerzenia nauki judaistycznej w Berlinie).

Majnady w mitol. grec., ob. Me nad y.

Majnoci, ob. Maina.

Majnow Włodzimierz, syn Mikołaja (* 1845—f 1888), etnograf rossyjski. W r. 1877 z polecenia T-stwa Geograficznego dokonał pomiarów autropol. wśród Mordwinów („Rezultaty antropołogiczeskich izmjerenij sredi Mordwy — Erzy“ Petersb. 1883 i „Oczerk juridiczeskawo byta Mordwy“ Petersb. 1885). Pod swojem nazwiskiem, a w części pod pseudonimem W. Kor-nijęwskij pisywał do wielu czasopism, zwłaszcza do „Nowosti“. Wydał m. in. osobno: „Ju-ridiczeskij byt Bołgar“ (Petersb. 1871), „Po-jedzdka w Obonieżije i Koreliju“ (Petersb. 1874, wyd. 2-ie, 1877).

Majonez (fr. Mayonnaise) nazwa przyprawy używanej do mięsa i ryb, podawanych na zimno, sporządzanej z żółtek jajecznych surowych, oliwy i soli, do której nadto dodaje się nieco octu winuego, lub soku cytrynowego. Przyrządzenie dobrego M-u wymaga znajomości rzeczy, czasu, cierpliwości i staranności wielkiej, ponieważ polega na roztarciu powolnym jednego lub dwu żółtek surowych, do których dodaje się podczas rozcierania po kropelce ilość stosunkowo wielką oliwy (na 2 żółtka najmniej ¹/i litra oliwy); powstaje w ten sposób rodzaj zawiesiny białawo-żółtej, pienisto-gęstawej, którą wylewa się na kawałki mięsa kurzego, kapłoniego uwarzonego i ostudzonego, albo też na szczupaka, sandacza, łososia, mięso raków rzecznych lub morskich i t. p. Zwykle, chociaż niesłusznie, potrawy z przyprawą tą nazywane bywają M-ami; właściwie należałoby mówić: kura, szczupak, raki w M-ie.—Wszelkie dodatki inne, lubo nieraz używane bywają, psują tylko smak M-u.—Podobny do M-u jest t. zw. sos tatarski (fr. sauce à la tartare) z żółtek ugotowanych na twardo, roztartych z musztardą, estragonem i czombrem drobno usiekauym, z dodaniem cebuli lub szczypiorku posiekanego, oliwy i octu nieomal w ilościach równych.

Majolika, ob. Ceramika i Fajans. Major w muzyce, ob. Dur.

Major, stopień wojskowy, ob. oficer.

Major (właściwie Meier) Jerzy, teolog protestancki (* 1502 w Norymberdze—f 1574 w Witenberdze), uczeń Lutra i Melauchtona, 1536, profesor teologii i kaznodzieja w Witenberdze, był czynny w drugiej ratysbońskiej dyspucie religijnej r. 1546 i w rozprawach o lipskim Interim r. 1548. Z lej jego działalności wywiązał się spór („spór majorystyczny“) z Mik. Amsdorfem o stosunku wiary do dobrych uczynków, których konieczności dla zbawienia dowodził M., gdy Amsdorf twierdziło szkodliwości dobrych uczynków do zbawienia. Dzieła zbiorowe M-a wyszły w Witenberdze r. 1569.

Major Ryszard Henryk, historyograf angielski (* 1818—f 1891), urzędnik muzeum brytańskiego, 1849 — 58 sekretarz Hackluyt Society, 1866 — 81 sekretarz, a 1881—84 wiceprezes londyńskiego T-stwa Geograficznego. Z pism jego, poświęconych głównie historyi odkryć, wymienić należy: „The voyages of the Venetian brothers Nicolo a. Antonio Zeno“ (Londyn 1873), „Early voyages to Terra Australis“ (1859), „The discoveries of Prince Henry the Navigator“ (1877).

Majoraggio Marek Antoni, filolog włoski w. XVI (* 1514—f 1555). W rzeczywistości nazywał się Antonmaria de’Conti i pochodził z Majoraggio pod Medyolanem. Imiona swo-

K. A.

adz.

je zmienił również, aby im nadać wygląd starożytny. Po otrzymaniu początków wiedzy u brata swego stryjecznego Primo Conti, procesora w Como, udał się na nauki do Medyolanu, gdzie b. młodo, jako 26 letni uczony, uzyskał katedrę „wymowy“ (1540). Dwukrotnie był jej pozbawiony wskutek waśni politycznych. Wykłady jego miały wielkie powodzenie i wpływ na postępy filologii w dobie Odrodzenia. Liczne prace M-a dotyczą zwłaszcza Cycerona, którego zrazu był wielkim wielbicielem, a później przeciwnikiem, co wciągnęło go w polemikę namiętną z filologiem Mario Nizzoli. Próbował sił swych w poezyi łacińskiej i włoskiej.

Majorana-Calatabiano, prawnik i mąż stanu włoski (* 1826), profesor ekonomii w Katanii i Messynie, członek parlamentu włoskiego, a od r. 1879 senator: w 1. 1876 — 7 i 1878—9 minister handlu i rolnictwa. Zawarł umowy handlowe z Francyą, Grecyą i Austro-Węgrami. Napisał m. in. „Cenne delle lezioni sulla teoria giuridica“ (1856 — 8), „Trattato di economia po-litica, teorie fondamentali“ (1855 — 6), „Lezioni di tinanza“ (1887—8).

Majoraty (w Królestwie Polskim) dobra rządowe nadane osobom prywatnym. Na wzór ordynacyi, w których początek sukcesyi, jako wyjątek od praw ogólnych, był z góry statu-wowo ustalony, i w M-ach rząd przy akcie nadawczym określał nie tylko warunki i obowiązki przyszłego właściciela, lecz i ustanowił dla wszystkich M-ów przepisy co do spadkobrania. Pod art. Ordynacye w Polsce wyłożono sposoby tworzenia ordynacyi przez odpowiednie uchwały sejmowe. Co zaś do donacyi, to poczynają się dopiero w Polsce porozbiorowej. Tak r. 1807 rząd ówczesny przeznaczył pewną ilość majątków dla generałów francuskich. Dekretem księcia warszawskiego z d. 7 grud. r. 1809 nadano dobra rządowe ks. Józefowi Poniatowskiemu. Postanowieniem namiestnika królewskiego z d. 24 kwiet. r. 1819 nakazano przepisanie w księgach hypotecznych tytułu własności na skarb majątków, darowanych w r. 1807 niektórym generałom francuskim, a w r. 1813 przywróconych skarbowi. W r. 1820 przez ukaz cesarski nadano W. Ks. Konstantemu dobra Łowickie. Z mocy takiegoż ukazu z d. 1 czerw. r. 1829 przyłączono do tych dóbr ekonomie Skierniewice, Głuchów, Bąków, Jeziorki i Kompin, d. 24 czerwca tegoż roku został podpisany ukaz o nadaniu W. Ks. Konstantemu majętności Belweder. Ukaz z d. 16 paźdz. r. 1835 obejmuje przepisy o urządzeniu dóbr przechodzących z mocy darowizny na własność prywatną. W przepisach tych mieszczą się szczegółowe warunki pod jakiemi dobra rządowe zostały nadane donataryuszom, art. zaś. 23 określa co następuje: dobra nadane, przechodząc w jednej i nierozdzielnej całości podług porządku sukcesyi niżej opisanego, nie mogą być ani onerowane (obciążane długami)

Wielka Enc. Powsz. ilustr. Ser, I. Tom XLV. Zesz. 356b.

nowemi zobowiązaniami, ani puszczane w zastaw, ani sprzedawane nie tylko z woli właściciela, ale nawet za długi i pretensye bądź skarbowe, bądź prywatne i aljenowane w obce ręce. M. zawsze przechodzi na najstarszego w rodzeństwie naprzód płci męzkiej, potem żeńskiej, a w braku potomków jednych i drugich, na linię boczną, zawsze tylko na osoby ze szlachty rossyjskiej wyznania gr.-prawosław-nego. Gdyby ród zupełnie wygasi, dobra przechodzą z powrotem na skarb. Dzierżawa takich dóbr była wzbroniona. Z czasem jednak donataryusze zaczęli wyjednywać pozwolenia osobne na odstąpienie od przepisów zasadniczych. Postanowienie Rady aministracyjnej z r. 1846 reguluje stosunki na wypadek zrzeczenia się przez donataryuszów dóbr rządowych i poprzestania na opłacie z dochodu tychże dóbr. Liczba M-ów szczególnie wzrosła po r. 1863, gdy wielka ilość skonfiskowanych przez rząd majątków, nadano różnym generałom i urzędnikom rossyjskim. Wyszczególnienie M-ów por „Dziennik praw“ passim. Powstały z inicya-tywy ks. Paskiewicza (ob.), który w r. 1830 napisał do ces. (30 czerw.), że w wielkiej tajemnicy przygotowuje z Furmanem projekt rozdania szlachcie rossyjskiej gruntów w Kr. Polskiem. Mikołaj I projektowi temu nadąwał wielkie znaczenie: z czasem posiadane przez Rossyan grunta w Królestwie obejmą siecią kraj cały i uniemożliwią ruch rewolucyjny. Podczas bytności cesarza w październiku r. 1835 w Warszawie, po zjeździe jego z królem pruskim w Kaliszu, nadano M. w Król. Polskiem 16 dostojnikom rossyjskim, którzy położyli największe zasługi przy uśmierzaniu rewolucyi listopadowej. Po tych donacyach nastąpiły inne na zasadach w przepisach 4/16 paźdz. r. 1835 wyłuszczonych. Majątki nadawane pochodziły przeważnie z konfiskaty. Ogółem do r. 1845 z inicyatywy Paskiewicza rozdano na podstawie powyższych przepisów 138 M-ów ogólnej przestrzeni mrg. 339 137. Ośmiu właścicieli M-ów (pułk. Bakunin, gen. Baranów, pułk. Bodisko, minister wojny ks. Czernyszew, Hurko, baron Korff, gen. Lieders i Reibnic) zrzekli się na razie donacyi wzamian za rentę, atoli między r. 1862 — 1868 pięciu z nich (Baranów, Bodisko, Hurko, Korff i Lieders) zwróciło się do rządu z prośbą o ponowne nadanie im M-ów, co też uskuteczniono. Lieders otrzymał nawet większy M. niż poprzednio ofiarowany (Chełm, w gub. lubelskiej). Po wypadkach r. 1863 posypały się nowe ukazy nadawcze („czwarty podział Polski“). Postępowanie namiestnika Berga było nawet przez niektórych urzędników rossyjskich potępiane. Hr. Kotzebue utrzymywał, że zasługi tego namiestnika przy uśmierzaniu powstania i wprowadzeniu reform zostały znacznie zmniejszone przez nadania: „c’était une vraie spoliation du denier publique“. Za Berga rozdano 130 M-ów przestrzeni 331610 mrg. Nadto wy~

nagrodzono donataryuszy osobno za uwłaszczę- sąsiadować ze sprzedawaną częścią M-u oraz nie włościan (86 772 mrg.). Ogółem za Pa-skiewicza i Berga rozdano w Kr. Polskiem 268 M-ów, składających się z 1 082 folwarków (757 519 mrg., w tem ziemi ornej 522 248 mr.).

niemogą obniżać obszaru donacyjnego poniżej 5 000 djes. (470 art. X t. 1 cz. „Swoda“, wyd. 1900). W ostatnich czasach wzmogły się dążności rozparcelowania M-ów pomiędzy włościan ze środkowych gubernii cesarstwa. Por.: Kaczkowski Józef „M-ty w Królestwie Polskiem“ („Ekonomista“ 1907, t. I)’, tegoż „Wykaz dóbr donacyjnych“ ( „ Ekonomista “

S. L. i E Chw.

W r. 1906 M-y wynosiły (według danych st.

Warsz. Stat. komitetu): w gub. kaliskiej — 33 962 djes., kieleck. —35 276,lubelsk.— 33 225, łomżyń-skiiej—25 695, piotrkowskiej — 35 600, płockiej — 9 347, radomskiej — 41737, siedleckiej —    1907, t. II).

Major domus, ob. Mer pałacowy.

Majorescu Tytus, mąż stanu i filozof rumuński (* 1840). Uczył się prawa i filozofii w Niemczech i Francyi, r. 1862 profesor filozofii w uniwer. w Jassach. Był prezesem stowarzyszenia literackiego „Junimea“ i na tem stanowisku wywarł wielki wpływ na ruch literacki w Rumunii. R. 1874—6 był ministrem oświaty, później posłem do parlamentu. Dzieła: „Critiee“ (Bukareszt 1874), „Poesia rumana“ (1867), „Logica“ (1876), „Patru novele“ (1882), „Precedente constitutionali“ (1886).

Majorianus (Mai o ri nu s) Juliusz, jeden z ostatnich cesarzy zachodnio-rzymskich. Rycymer, dowódzca zaciężnych wojsk cudzoziemskich w Italii, ofiarował mu koronę. M jął się wzmocnienia rozpadającego się państwa; r. 458 odparł Wandalów, którzy próbowali wylądować w Ostii; przez Gallię i Hiszpanię pociągnął do Afryki, ażeby tam im zadać cios o-stateczny, ale z powodu zniszczenia floty rzymskiej w Kartagenie musiał wyrzec się zamiaru. Po powrocie został r. 461 strącony przez Rycymera i niebawem zamordowany.

Majorka, ob. Mallorca.

Majorkiewicz Jan, w kwiecie wieku zgasły pisarz zdolności znakomitych (* 1820 w Płońsku — f 1847). Nauki ukończył w gim-nazyum płockiem; wyższe w Warszawie, gdzie uczęszczał na kursa pedagogiczne i prawne, następnie udał się do Moskwy do uniwersytetu tamtejszego, oddając się nauce prawa, a zarazem nie zaniedbując wykładów filologicznych. Po powrocie do kraju i po ukończonej aplikacyi sądowej, umieszczony w komisyi rządowej sprawiedliwości, rozpoczął bezwłocznie druk dzieła: „Literatura polska w rozwinięciu histo-rycznem“, które zaledwie ukończył w r. 1846, gdy choroba oddawna niszcząca słaby jego u-strój, przykuła go do łoża śmiertelnego. Pochowany na cmentarzu powązkowskim, gdzie mu wzniesiono pomnik piękny z kamienia granitowego . M. był bardzo czynny w ruchu politycznym, poniekąd za jego pobudką powstała wśród młodzieży polskiej w Moskwie tajna or-ganizacya polityczna, którą przeniesiono później do W arszawy — zresztą więcej chodziło tam o działalność kulturalną. Związek ten wykryto w r. 1850, po śmierci M-a. Prawdopodobnie wiele przyczynił się do obudzenia w Płocku ducha umysłowego i spiskowego; Lamennais dostarczał podniety ideowej. Prace

33 885, suwalskiej— 61691 i warszawskiej —

35 478. Razem 346 896 djes. (677 185 mrg.).

Różnica między poprzednio wymienioną liczbą, a liczbą morgów podaną przez Kom. Statystyczny, wynika stąd, że w ostatnich czasach zwolniono wiele donacyi z ograniczeń M-ich.

adz.

M-ty zajmują u nas dziesiątą część całej, a szóstą ornej przestrzeni większej własności prywatnej. Nie ziściły się jednak nadzieje rządu. Donataryusze o żadnej misyi rusyfikacyj-nej nie myśleli i uważali M-y jedynie jako źródło dochodu. Brak kapitału obrotowego utrudniał gospodarowanie, wypuszczano M-y w dzierżawę. Temu zaś przeszkadzał art. 24 przepisów z d. 4/16 paźdz. r. 1835, zabraniający wypuszczania donacyi w dzierżawę i tem samem zmuszający właścicieli do osiedlania się w majątku. Właściciele M-ów znaleźli wyjścia w postanowieniu namiestnika z d. 14/26 paźdz. r. 1849 za J\» 7 085, które, dozwalając donataryuszowi obok rządcy trzymanie administratora, przyczyniło się do powstania w Kr.

Red.

Polskiem sui generis dzierżawy, zwanej admi-nistracyą poręczającą. Dzięki temu prawie wszystkie M-y w Kr. Polskiem wypuszane są w długoletnie administracye i zaledwie 38 donataryuszów, t. j. 14$, mieszka w M-ach, a z tej małej liczby większość zarządza tylko lasami. Stosunek poręczających administratorów do właścicieli nie dawał spokoju „djeja-tielom“, którzy w dzierżawach tych widzieli upadek misyi M-ów. Z tego względu, wyznaczono w r. 1891 komisyę umyślną pod przewodnictwem M. S. Abazy, która żadnych praktycznych wyników nie dała. Natomiast ruchy rolne nastręczyły właścicielom sposobności, aby uzyskać zniesienie ograniczeń co do majątków, a następnie je sprzedać. Gen.-gubernator Ska-łon, zapytany z Petersburga w styczniu r. 1906 oświadczył, że M-y nie stały się upragnioną przez rząd placówką, gdyż wszystkie prawie są wypuszczane Polakom w długoletnie poręczające administracye, i właściwie Polacy są faktycznymi ich posiadaczami. Wobec tego uważał za możliwe zezwalać wszystkim do-nataryuszom, wskutek ich próśb, na zdjęcie ograniczeń z M-ów i sprzedawanie według uznania. D. 3 list. r. 1906 na podstawie 87 art. praw zasadniczych wydano prawo zezwalające donataryuszom w Kr. Polskiem na przedaż gruntów w skład M-u wchodzących, grunta jednak lub dzierżawa nowonabywcy powinny

i rękopisa wyszły w 5 tomach u Glücksberga szło do zawieszenia roboty w tym dniu, co (t. I, „Literatura polska“; II i III; „Ilistorya doprowadziło do walki z przedsiębiorcami, w serca i rozumu" (uczucia i wiedzy); t. IV i V; której robotnicy odnieśli porażkę. W Auglii ma-zbiór rozpraw pomniejszych które M drukował nifestacye odłożono na pierwszą niedzielę po w „Przegl. naukowym“, pod przybranem imię- \ 1 maju, we wielu inn. krajach odbyły się one niem Mazura z Płockiego. Obszerny życiorys I z powodzeniem w dniu przez kongres paryski M-a „Cmentarz Powązkowski“ (t. I); M. Gli- > wyznaczonym. Na następnych kongresach przy-szczyński „Rozmaitości naukowe i literackie“ jęto uchwały, określające charakter św. M-go

(1859).

L- K- w sposób dokładniejszy. Na kongresie bruksel-Majowe świfta. W okresie barbarzyńskim, skim w r. 1891 uchwalono: „d. 1 maja będzie zwłaszcza u rolników, ocknięcie się przyrody ogólnym świętem robotników wszystkich kra-wiosenne obchodzono uroczyście. Kult Attisa, jów. W dniu tym robotnicy powinni zadoku-Dionysosa, Adonisa, należą do liczby takich mentować wspólność swych żądań i swoją obchodów. Obchody te z nastaniem chrześciań- solidarność. Święto to powinno być dniem od-stwa, a zwłaszcza zapożyczeniem przez ludy poczynku, o ile to nie jest uniemożebnione germańskie i słowiańskie kalendarza rzymskie- przez warunki w poszczególnych krajach“; na go, przybrały postać różnych świąt przedewszy- kongresie zurychskim w r. 1893 do powyższej stkiem majowych, a szczególnie dzień 1 Maja uchwały dodano następujące punkty: „Socyal-był uroczyście obchodzony. Szczegóły ob. Wio- demokracya każdego kraju obowiązana jest dą-senne obchody.    Red żyć do przeprowadzenia zawieszenia pracy w

znacza

Majowe święto robotnicze. Dzień pierwszego d. 1 maja i popierać każde usiłowanie, które maja, z którym dotąd w Europie związane są w tym celu dokonane zostanie przez poszcze-rozmaite obchody ludowe (ob. majowe święta) gólne organizacye w poszczególnych miejsco-w ostatnich dziesięcioleciach nabrał szczegół- wościach. Manifestacya d. 1 maja, odbywająca nego znaczenia w międzynarodowym ruchu ro- się pod hasłem 8-godzinnego dnia roboczego, botniczym i został podniesiony do godności winna także być wyrazem niezłomnego dążenia powszechnego święta robotniczego. Pierwszy klasy robotniczej do zniesienia, drogą przeobra-do tego początek dał amerykański Związek żenią społecznego, różnic klasowych, i wstąpie-Pracy (Federation of Labour), który na kongre- nia w ten sposób na jedyną drogę, która może sie swym (w grudniu 1888 w St. Louis) uchwa- zapewnić pokój w każdym narodzie i pokój lił urządzenie święta robotniczego w d. 1 międzynarodowy“. W późniejszych czasach do maja r. 1890. Zapoczątkowanie to znała- żądania 8-godz. dnia roboczego dodano przy zło uznanie na pierwszym międzynarodowym świętowaniu d. 1 maja hasła ochrony pracy kongresie robotniczym, który zebrał się w Pa- i zniesienia militaryzmu. W każdym razie od ryżu r. 1889 i przyjął m. in. uchwały: „Wy- r. 1890 św. M-e obchodzą robotnicy w tej lub się wielką manifestacyę międzynaro- innej formie wszędzie, gdzie istnieje współcze-dową, która odbędzie się jednocześnie, w ten sny ruch robotniczy. Zależnie od warunków po-sam dzień, we wszystkich krajach i miastach, litycznych i nastroju mas, obchód przybiera więk-W dniu tym robotnicy zwrócą się do władz pu- sze lub mniejsze rozmiary, manifestacye urządzane blicznych z żądaniem wprowadzenia 8-godzin- w d.l maja albo w następną niedzielę połączone są nego dnia roboczego i spełnienia innych uchwał z porzuceniem pracy, z pochodami ulicznemi, kongresu paryskiego.“ Na manifestacyę wyzna- albo ograniczają się, jak w Niemczech, do wie-czono d. 1 maja r. 1890 i postanowiono, że ców i zebrań. W ostatnich czasach w prasie obchód w każdym kraju odbędzie się w sposób, socyalistycznej różnych krajów odzywały się wskazany przez warunki miejscowe. Kongres głosy, dowodzące że obchody majowe spowsze-paryski nie powziął więc żadnej uchwały co do dniały i nie mają tego znaczenia, co w pierw-sposobu manifestaayi, ale we wszystkich kra- szych latach po ich ustanowieniu; fakty nie po-jach, ruchem robotniczym objętych, powstała zwalają jednak zgodzić się z tern zapatrywa-jednozgodnie myśl, że zamierzony cel najlepiej niem, świadczą one bowiem, że większy lub da się osiągnąć przez zawieszenie roboty w tym mniejszy udział mas w św. M-em zależy od dniu. Nie wszędzie jednak uznano za inożebne każdorazowej konjunktury ekonomicznej i poli-w ten sposób postąpić. W Niemczech np. od- tycznej, zwiększa się wskutek ożywienia, zmniej-łam parlamentarny socyaldemokracyi wydał sza się w okresach zniechęcenia. Można tylko na kilka tygodni przed d. 1 maja r. 1890 ode- powiedzieć, że w krajach parlamentarnych zwę, w której, wskazując na ryzykowność bez- i konstytucyjnych, gdzie dzięki wolności słowa robocia majowego przy dauern położeniu ekono- i zgromadzeń, oraz udziałowi w życiu politycz-micznem, zalecał świętowanie d. 1 maja tylko nem, ruch robotniczy może ujawniać się w naj-w tych miejscowościach, gdzie nie ma obawy rozmaitszych formach, św. M-we jest tylko jedną zatargów z przedsiębiorcami z tego powodu. W z tych form, a skntkiem tego nie gra tak wiel-rzeczywistości w całych Niemczech, prócz Ham- kiej roli jak właśnie w krajach, w któ-burga, poprzestano w d. 1 maja na wieczoro- rych brak swobód politycznych odbija się na wych wiecach i odczytach; w Hamburgu do- skrępowaniu ruchu robotniczego. W tych to

T. R.

oraz

więc warunkach św. M-we nabiera szczególniejszego znaczenia, jako wskaźnik agitacyjny, do którego uciekają się stronnictwa robotnicze i który przez rządy surowo jest prześladowany. Widzimy to w państwie rossyjskiem, gdzie sprawa św. M-go ściśle jest związana z historyą ruchu robotniczego w ciągu dwóch ostatnich dziesięcioleci. W Królestwie Polskiem hasło dane przez kongres paryski r. 1889 było niezwłocznie pochwycone i już w r. 1890 niektóre fabryki w d. 1 maja stanęły. Ruch był b. słaby. Powtarzało się to w mniejszym lub większym stopniu i w następnych latach. R. 1891 święto przybrało znaczne rozmiary zwłaszcza w Żyrardowie (ob. Królestwo Polskie XLI — XLII, 102), a r. 1892 odezwy tak oddziałały na robotników łódzkich, iż bezrobocie było powszechne parodniowe i żywiołowością swoją nietylto w podziw ale w zakłopotanie wprawiło przywódców. Z innych lat obchody były potężniejsze w r. 1899 (pochód w Warszawie z Alei Ujazdowskich do pomnika Mickiewicza, policya godziła się z ideą „narodnago gulanja“, byleby odbywało się spokojnie), r. 1900 (aresztowania tłumne paru tysięcy osób w Alejach Ujazdowskich), a odtąd mają rozmiary poważne, zwłaszcza w latach 1905 i 1906. Na Litwie ruch związany z obchodem św. M-go zaczął się w r. 1895, pierwsze manifestacye odbyły się w r. 1898; w Ros-syi pierwsze odezwy nawołujące do obchodu św. M-go ukazały się w r. 1896, większe próby wywołania ruchu majowego datują od r. 1900. Mimo usilnych agitacyi stronnictw socyalistycznych, dotąd jednak w Rossyi jeszcze ani razu obchody majowe nie przybierały większych rozmiarów i większe ruchy masowe odbywały się zazwyczaj w innych terminach i w związku z innemi okolicznościami.

Majowe ustawy w Niemczech, szereg aktów administracyjnych, uchwalonych w parlamencie niemieckim (1873 — 1876) z pobudki Bismarcka, a zwróconych przeciwko Kościołowi katolickiemu. Szowinistyczna (i protestancka) historyozofia niemiecka tłómaczy te ustawy koniecznością zabezpieczenia władzy świeckiej od hegemonii papieża. W rzeczywistości było inaczej. Bismarck był niezadowolony z powodzenia wyborczego stronnictwa katolickiego (centrum). Chodziło mu (wtedy opierał się w parlamencie na liberałach) o złamanie stronnictwa katolickiego, o udaremnienie jego wpływów, które sięgały dworu (katolikom sprzyjała mianowicie cesarzowa). Chwycił się tedy ostatnich encyklik papieskich, „Syllabusa“ (1864), u-chwał koncylium watykańskiego (1869), ustanawiających powszechny episkopat papieża i dogmaty o nieomylności, oraz określających jako prawo boskie, oświadczenia papieżów dawniejszych ustanawiające zwierzchnictwo władzy papieskiej nad władzą świecką(„Unam Sanctam“, Bulla Bonifacego V111 z r. 1302). W takich warunkach utrwalone zostały z szybkością niezwykłą cztery

U. M. (w maju 1873, stąd nazwa). 1) Wymaga się ukończenia uniwersytetu od księży, ustanawia się prawo ingereucyi władzy administracyjnej (nadprezydenta prowincyi) w zakresie noininacyi duchownych-, 2) ustanawia się trybunał królewski do rozpatrywania przewinień duchownych; 3) określa się granice kom-petencyi kościelnej co do wymiaru kar dyscyplinarnych; 4) określa się warunki wystąpienia z Kościoła. Kościół i episkopat założyli protest uroczysty przeciwko stosowaniu tych ustaw. Biskupi sprzeciwiali się przeciwko wprowadzeniu ustaw w życie. Stronnictwo katolickie w parlamencie, coraz silniejsze, a prowadzone przez znakomitego polityka Wiudthorsta (ob.), stanęło do walki. Biskupów ^katolickich osadzono po więzieniach (ob. Ledóchowski Mieczysław); w latach następnych parlament posłuszny Bismarckowi, i liberalni, narzędzie jego wpływów, uchwalali cały szereg ustaw dodatkowych, które miały na celu złamanie oporu księży; rząd świecki pragnął księży wygłodzić,—zakazał wypłacania dyet księżom nieposłusznym (ustawa 22 kwiet. 1875), rozwiązał wszystkie kongregacye z wyjątkiem szpitalnych (31 maja 1875); wziął pod opieką szczególną majątek kościelny (20 czerw. 1875 i 7 czerwca 1876); władzy administracyjnej nadano prawo wysiedlania księży opornych (ustawa ekspatryacyjna 4 maja 1874). Ustawy nie złamały oporu duchowieństwa. Przeciwnie, powaga kleru katolickiego, podniesionego na poziom męczeństwa, wzrosła w całem państwie, stronnictwo centrum zajęło w parlamencie stanowisko panujące dzięki organiza-cyi rzesz katolickich, dyscyplinie kościelnej bezmyślnej wyzywającej postawie władzy świeckiej. Bismarck skapitulował. Nasamprzód wewnętrznie. Sam z pochodzenia junkier pruski, bynajmniej nie ateusz, przeciwnie zacny zwolennik religii, „która w karbach utrzymać potrafi chłopa i robotnika“, dawny zażarty przeciwnik liberałów (1862 i in.), choć protestant i wróg Kościoła katolickiego poczuł, że lepiej jest mieć Kościół za sobą, niż przeciw sobie; dążył do wytworzenia większości zachowawczej, której podstawą byłoby stronnictwo katolickie. Póki żył Pius IX, zmiana frontu nie mogła liczyć na uznanie u przeciwnika. Z chwilą jednak gdy miejsce nieprzejednanego Piusa IX zajął wielki polityk Leon XIII (1878), polityka pojednania z kuryą rzymską nabrała cech realnych. Latem r. 1878 spotkał się Bismarck z nun-cyuszem Masellą, r. 1879 prowadził zapoczątkowane rokowania dalej kardynał Jacobini. Usunięto ministra oświaty Falka, autora U-w M-ych, jednak porozumienie z kuryą nie szło łatwo. Trwało długo, w końcu na podstawie ustępstw wzajemnych porozumienie doszło do końca. Ustępstwa Kościoła były znacznie mniejsze niż Bi-smarckowe. U. M-e zostały powoli zaniechane i zastąpione innemi (5 nowel 1880 — 1887). Tryumf Kościoła był zupełny, a zyski osią-

S. F.

rozpowszechnia się zwyczaj sadzenia drzew przez uczącą się młodzież przy drogach, alejach lub w ogrodach i opiekowania się sadzonkami. Odbywa się to zwykle w piękny dzień majowy, zwany pospolicie „majowem świętem drzew“ (,,Dies arborum“), i pod kierunkiem nauczycieli, którzy przy tej sposobności daj*ą niezbędne wyjaśnienia z przyrody i budzą w młodzieży zamiłowanie do roztaczania opieki nad światem roślinnym i zwierzęcym. Na Zachodzie młodzież łączy się w tym celu w M-we Z. —Por. L. Krzywicki „Za Atlantykiem“.

Majówka — Meloë, rodzaj owadów tęgo-pokrywych ( Coleopter a), zaliczony do rodziny miękkoskrzydłych ( Vesicantiä). Cechy: znamiennie wydłużone ciało; dość długie, sznurkowate różki z kulistych, „perełkowatych“ członków złożone i wielka, trójkątna głowa; tarczka szyjna mała, okrągława lub czworokątna; okrywy mosteczkowe, skośnie od strony wewnętrznej ścięte; skrzydeł brak; samice wyróżniają się olbrzymim odwłokiem nabrzmiałym; ze stawów kończyn wypuszczają—w celu samoobrony—ciecz oleistą, żółtą, ostrą, wywołującą na skórze pęcherze. Najpospolitsze gatunki: M. proscarabaeus L., dług. 12 — 32 mm., granatowy; pospolity wczesną wiosną na

K. K c.

adz.

adz.

gnięte przez okres prześladowań olbrzymie. — Literatura obfita (stronnicza): Hahn „Kulturkampf in Preussen in Aktenstücken dargestellt“ (1881); Wierman „Gesch. d. Kulturkampfes“ (1886); Schulte „Gesch. d. Kult, in Preussen“ (1881); Majuuke „G. d. K.“ (1886, 1902). Bardzo dobry, bezstronny wykład P. Matter „Bismarck et son temps“ (t. III, 1908, str. 296 — 346, 415 — 424); Lefebvre de Behaine „Leon XIII et le prince de Bismarck“ (,,Revue des deux Mondes“, 1897); Denis E. „La fondation de l’Empire allemand“ (1906); G. Goyau „Les origines du Kulturkampf“ („Revue des deux Mondes“ 1907) oraz tamże „La Papauté et Bismarck“ (ibid. 1910, ze stanowiska katolickiego).

Majowe zwi|zki, są to stowarzyszenia organizowane przeważnie dla dzieci miejskich i wiejskich w celu wdrożenia ich do roztaczania wszędzie opieki nad zwierzętami, ptactwem i roślinnością, zwłaszcza leśną. W Europie zachodniej i w St. Zjedn. są bardzo rozpowszechnione, ponieważ tam jest wysoko rozwinięta ochrona lasów, wszelkiej roślinności i zwierząt pożytecznych, które niszczą robaki i tępią szkodliwe owady. M-we związki kształcą podrasta-jące pokolenia w pieczy nad przyrodą sielską, zbliżają dzieci do natury, podbijają ich serca i powoli wytwarzają z nich przyszłych opiekunów zarówno świata roślinnego, jak i zwierzęcego: nietylko ptactwa w sadach i lasach, alę i zwierząt domowych, również niekiedy wymagających obrony przeciw nieludzkości. U nas M. Z. prawie nieznane. W ostatnich dopiero czasach w szkołach krakowskich

E. Chw.

-r*

trawie; larwy trzymają się na kwiatach, skąd, wskakując na grzbiet pszczołom, przenoszą się do uli i tam pożerają jaja pszczole i miód; M. violacens Marsk. dług. 12 —20 mm., ciemnoniebieski; M. variegatus D e nov.; dług. 20 —30 mm.; sposób życia taki sam jak i M. prosca-rabaeus; M. rugosus Marsh.

Majunga (właściwe M adz a n g a), port ożywiony na ptn.-zachoduim brzegu Madagaskaru, 10 000 m-ców (Howa, Sakalawowie, Kafrzy, Hindowie i Fraucuzi); stąd prowadzi najdostępniejsza droga od brzegów do środka płasko-wzgórza Imerina. Na płd. od M-i leżą fortece Ambohitsomby i Maewaraua na początku tej drogi, po której wyprawa francuska pod dowództwem gen. Duchesne przeniknęła do Tana-nariwy. M. była uczęszczana przez Arabów za czasów Marca Polo.

Majunkę Paweł katolicki public, niemiecki (* 1842 na Śląsku). Uczył się teologii we Wrocławiu, wyświęcony na kapłana r. 1867. Podczas koncylium watykańskiego objął redakcyę gazety „Kölnische Volkszeitung“, a r. 1871 „Germanii“ w Berlinie (do 1878). W r. 1874 został posłem od m. Trewiru do parlamentu niemieckiego, a r. 1878 z Gelden-Kempen do sejmu pruskiego. R. 1884 złożył oba mandaty i objął obowiązki proboszcza w Hochkirch pod Głogową. Zarówno w swej działalności parlamentarnej, jak publicystycznej zajmował stanowisko bardzo prawowierne. Prócz broszur ogłosił: „Louise Lateau, ihr Wunderleben und ihre Bedeutung im deutschen Kirchenkonflikt“ (wyd.

2-e, 1875), „Gesch. des Kulturkampfes in Preussen-Deutschland“ (Paderborna 1887, wyd. popul. 1890), parę przyczynków,zniesławiających życie Lutra („Luthers Lebensende“ Moguncya 1890—2). W opracowaniu zbiorowem wydał dzieło bezimienne: „Geschichtslügen (Paderborn 1884, wyd. 12-te, 1894).

Majuskuły, litery większe początkowe, używane w drukarstwie; mniejsze głoski nazywają się minu skułami.

Mak {Papaver L.). Rodzaj roślin z rodziny Makowatych (Papaveraceac). Kwiaty prawidłowe, dwupłciowe, samotne, wierzchołkowe. Kielich o 2 działkach wolnych, odpadających przed rozwinięciem się kwiatu. Korona 4-płat-kowa. Pręcików bardzo dużo, wszystkie wolne. Słupek utworzony z wielu zawiązków zrośniętych w jedną zalążnię jednokomorową. Łożyska wydatne, w kształcie blaszek, wewnątrz komory skierowane do środka. Obie strony tych blaszek usiane są nasionami. Znamiona tworzą na krótkiej szyjce rodzaj krążka, posiadającego tyle wrębów, ile jest blaszek łożyskowych. Znamiona zuajdują się nad blaszkami. Owoc—torebka, posiadająca przy wierzchołku wiele otworków. Nasienie posiada bielmo. Zioła sztywno włosiste, z sokiem mlecznym zawartym w rozgałęzionych komórkach miękiszowych. P. argemnoe L.} M. p i a s k o w y, ma płatki cie-

(i. Chw,

L. K.

adz.

z e-

adz.

A. P cz

L. K.

muoczerwone. P. rhoeas L., M. poluy: płatki szkarłatne, a znamiona 8—12 promieniowe. W ogrodach hodują M. (P. somniferum), roślinę własności odurzającej. Zwyczaj usypiania dzieci odwarem tego M-u jest szkodliwy.

Makadamizacya, system budowania dróg bitych, zaprowadzony w pocz. w. XIX przez inż. Mac-Adama (ob.), polegający na tem, że spód nasypu układa się na 10 cali grubości z kamieni nie grubych, lecz tłuczonych, przeważnie wapiennych, odpowiednio ugniecionych, aby nadać drodze pewną, niewielką obłączy-stość. Nad tym spodem idzie nasyp wierzchni z tych samych wapieni, tylko nieco drobniej utłuczonych, ułożony i ugnieciony za pomocą ciężkiego walca żelaznego. System M-cyi znalazł szerokie zastosowanie ze względu na łatwość naprawy.

Makahuba, drzewo, oh. Acrocomia.

Makako, ob. małpy, ob. Lemury.

Makalaka plemię beczuańskie po obu brzegach rz. Zambezi, poniżej wodospadów; rolnicy, hodowla bydła nieznaczna (mucha tse-tse), dobrzy kowale. Kobiety golą głowę, pozostawiając kosmyk na ciemieniu; odznaczają się czystością i uczciwością. Na powitanie klaszczą w ręce. Szczątki totemizmu.

Makalle m-to w Abisynii, 225 km. na płd. od Massawy, 2060 m. nad poz. m., otoczone murem podwójnym; fort Enda Jezus i pałac, zbudowany dla negusa Jana przez piemontczy-ka Naretti. M. zajęli r. 1889 Włosi, lecz po porażce Toselli’ego r. 1896 osaczone przez negusa Menelika z 80-tysiącznem wojskiem, musiało się poddać.

Makäme (arab.), znaczenie pierwotne: branie, następnie nazwa zgromadzeń arabskich, na których wygłaszano wykłady i improwizowano opowiadania. Dla tych utworów powstała później forma artystyczna w prozie wyszukanej i rymowanej, przeplatanej wierszami; forma ta otrzymała również nazwę M.— Najwybitniejszym przedstawicielem tej formy poetyckiej był Hamadhân i-Bedi’ez - Zeman, stylista pierwszorzędny f 1008 w Heracie w wieku lat czterdziestu kilku; „Makamy“ jego wyszły w Lakhnau r. 1293, w Konstantynopolu 1298 i Bejrucie 1889; „Listy“ Konstantynopol 1298, Bulak 1291 i Kairo 1304. — W tej dziedzinie twórczości zasłynęli również Hariri Sojuti. W Średniowieczu naśladowali tę formę przeważnie poeci żydowscy, przedewszyst-kiem C h a r i si.

Makao, ob. Macao.

Makarewicz Wiktor, inżynier i akwarelista (* 1844 w Klekotowie pod Brodami [Galicya] — f 1876 w Tarnowie), rysował i publikował architektoniczne ozdoby z rzeźb Wita Stwosza, stalle katedry tarnowskiej r. 1875 i inn.

Makarewicz Juliusz, prawnik polski (* 5 maja 1872), odbywał nauki w Krakowie, Halli, Berlinie i Paryżu. Docent prawa karnego od r. 1897 w uniwer. Jagiellońskim, równocześnie sędzia w krakowskim sądzie karnym. W r. 1904 prof. nadzwyczajny prawa i procesu karnego, w r. 1907 profesor zwyczajny tegoż przedmiotu we Lwowie, w r. 1909 dziekan wydziału prawniczego. Ogłosił szereg prac z dziedziny prawa karnego, procesu, oraz filozofii prawa. W pierwszym kierunku M. jest rzecznikiem socyo-logicznej szkoły Liszta (ob.); uważa przestępstwo za zjawisko społecznie-patologiczne, szuka w warunkach społecznych jego przyczyn i krzewi zasadę celowej polityki kryminalnej (zamiast „odwetu sprawiedliwego). W dziedzinie filozofii prawa M. jest zwolennikiem prawa natury, jednak reformuje je, opierając na podstawach socjologicznych, na stwierdzeniu tenden-cyi rozwoju poszczególnych instytucyi prawnych do wykrycia w ten sposób ich kresów rozwoju, t. j. ideałów objektywnych. Częściowe urzeczywistnienie tego programu przedstawił M. w swym najważniejszym dziele: „Einführung in d. Philosophie d. Strafrechts“ (Sztuttgart 1906), które zyskało mu uznanie zagranicznego świata naukowego. Jest to studyum socyologiczne, oparte na poważnym materyale etnograficznym, a wykazujące tendencyę rozwoju historycznego w pojmowaniu przestępstwa (krzywda jednostki—krzywda ogółu), winy (wina objektywna — wina subjektywna), tudzież kary (odpłata—kara celowa). Z innych prac naukowych zaznaczamy: „Das Wesen d. Verbrechens“ (Wied. 1896), „Idealny zbieg przestępstw“ (Kraków 1897), „Nowożytne zadania filozofii prawa“ (Kraków

1905), „Juristische Abhandlungen“ (Wied. 1907), „Wykład procesu karnego austryackiego“ (Kraków 1909), „Pornografia a prawo“ (Lwów 1910), Szereg drobniejszych rozpraw w języku polskim M. ogłasza od r. 1896 w pismach: „Przegląd prawa i administracyi“, „Czasopismo prawnicze i ekonomiczne“, „Ateneum“, „Przegl. filozoficzny“ i t. d.

Makâri, Me kari, v. Koto ko, plemię murzyńskie z Bornu, na płd. wybrzeżu jez. Czad. Wyznają islam, zajmują się rolnictwem, sławią się robotami koszykarskiemi, plecionkami ze słomy i farbiarstwem za pomocą indyga.

Makarjew, m. pow. gub. Kostromskiej, nad rz. Uużą. 4 cerkwie, biblioteka, czytelnia, drukarnia, szpital, szkoła rzemieślnicza, bank, 740 domów i (1904) 6 404 m-ców (99.6$ prawosł., 0.1$ katol. i 0.3$ starozakouuych). Z rzemiosł najbardziej rozwinięte szewctwo (300 osób). 4 jarmarki. Przystań na rzece. Gród starożytny z w. XV. Powstał wraz z klasztorem, założonym r. 1439 przez błog. Makarego.—Maka-rjewski powiat na lewym brzegu rz. Wołgi, 10 652.4 w. kw. powierzchni. M-ców (1908) —-169 800 prawosławnych, ludności miejskiej — 9800, wiejskiej — 160 100. Powiat składa się z dwóch części, płd.-wschodniej i północnej, które rozgranicza dział wodny dorzeczy Unży i Wołgi. Pierwsza-to nizina miejscami wielce

E. Chw.

brocią ani smakiem wyrobom włoskim, co prawdopodobnie zależy od gatunku pośledniejszego mąki. — M. najlepszy bywa zupełnie biały i nie pęka nigdy podczas warzenia, pęczniejąc przytym dosyć znacznie, poza tem nie zmienia jednak postaci swej pierwotnej; cienki uchodzi powszechnie za lepszy i smaczuiejszy od grubszego. — We Włoszech jadany bywa wyłącznie M. świeży, najdłużej w tydzień po sporządzeniu, ponieważ taki jest najsmaczniejszy; przez przechowywanie dłuższe traci na dobroci, dla tego też M-y przewoźne z Włoch nie mają smaku tak dobrego u nas jak w ojczyźnie swojej. — M-em nazywamy też ciasto z mąki pszennej, wody i jaj, cienko rozwałkowane i pokrajane na paski długie, nitkowate, które warzy się następnie w rosole, lub przyrządza je się w sposób inny, podobnie jak M. włoski.

błotnista, druga równina lesista. Pod lasem — 695 741 dj. ; pod pługiem —■ 176 046 dj. , nieużytków 61 660 dj. Rolnictwu przeszkadza mnóstwo lasów i błot. Większe znaczenie ma hodowla bydła, ogrodnictwo (w dorzeczu rz. Unży) i rybołówstwo (w rz. Nemdzie i Unże). Przemysł domowy (drzewny i płócienny) bardzo rozwinięty. W części północnej b. rozpowszechnione czasowe wychodźtwo zarobkowe (zduni, mularze, krawcy, hutnicy, cieśle). Przemysł fabryczny: młyny (wodne), fabryki zapałek, garbarnie, cegielnie. W powiecie 30 bibliotek wiejskich. Liczne kurhany.

Makarjew, m. pow. gub. Niżegorodzkiej, na brzegu lewym rz. Wołgi: 5 cerkwi, biblioteka, 3 szkółki niższe (2 męzkie i 1 żeńska), 347 domów, 12 ulic, 3 place, przystań i (1904) 1 575 m-ców. Wyrób kufrów. Gród starożytny z pierwszej poł. w. XV. Powstał z osady (pod klasztorem założonym w w. XV przez błogosł. Makarego). W w. XVI zasłynął jako wielkie ognisko handlowe. Jarmarki tutejsze odgrywały wówczas taką samą rolę, jakie później niżegorodzkie. R. 1717 przeniesiono je z M-a do Niżniegorodu. Odtąd poczyna się upadek M-a, nawet targi odbywają się w pobliskim Łyskowie (ob.). Por.: Bezobrazow W. P. „Sie-ło Łyskowo i gorod M.“ („Ruskaja Myśl“, 1882, V).—M ak a r j e w s k i powiat, w płn.-wsch. części gub. Niżegorodzkiej, największy w gub. (6 680 w. kw.). M-ców (1908) —130 200, mnóstwo Czeremisów w dorzeczu Wołgi. Wołga dzieli go na część południową, górzystą i północną, 4 kroć większą, nizinną, lesistą. Obszerne i liczne błota oraz jeziora. Pod lasem 73.6$ przestrzeni gólnej , lasy przeważnie należą do skarbu. Włościanie posiadają 171 390 dz. ziemi, własność prywatna--309 035. Uprawiają głównie żyto, kartofle i owies, w niektórych zaś okolicach włościanie hodują drzewa owocowe (jabłoń). Przemysł lichy, handel ogniskuje się w Łyskowie.    E. chw,

Makaron (włos. Maccheroni), potrawa z ciasta, mająca postać cewek, nici grubych, albo rzadziej taśm średnio szerokich, sporządzana za pomocą maszyn właściwych z mąki ryżowej i pszennej, zaczynionej wodą, do której czasem bywają też dodawane jaja, wyrób gotowy poddaje się przed użyciem suszeniu. — M. warzy się w wodzie lub rosole, podaje się go zaś na stół z przyprawami różnemi, albo też jako dodatek do potraw innych, mięsnych lub rybnych, zwłaszcza też do zup. —M-y najprzedniejsze wyrabiają w Amalfl pod Neapolem, dobrych, chociaż już pośledniejszych, dostarczają fabryki w Genui, Parmie, Medyolanie i Bolonii. Po za granicami Włoch istnieją również liczne fabryki M-u w krajach innych, szczególnie w Austryi (Wiedeń, Salzburg, Praga) i w Niemczech (Norymberga, Erfurt, Magdeburg, Halla, Bamberg i inn.), a także i w Warszawie, ale towar ich nie dorównywa do

Dr J. F,

Makaronizm, użycie w mowie lub w piśmie słów z łacińskiego języka naprzemiany z ojczystym. Klecze wski pisze: „mieszaną mowę makaronizmem nazywano, od włoskiego przysmaku, w który migdały siekane i różne korzenie mięszają“ („Zdanie o początkach języka polskiego“, Lwów 1767), tem swojem wyrzeczeniem świadcząc, o ile zatracono poczucie znaczenia pierwotnego: początkowo nazwę tę nosiły wiersze takie jak niżej przytoczony, później u nas rozciągnięto tę nazwę do wszelkiego wplatania w mowę wyrazów cudzoziemskich, a zwłaszcza łacińskich. Początek dał Tifo Odasi z Padwy ob. r. J 490, a rozkrzewił Merlino Cocai. Już za Jana Kochanowskiego moda ta zaczęła wchodzić do nas, którą wyszydził był ten poeta wierszem (Carmen macaronieum de eligendo vitae genere). Jeden ustęp z tego utworu:

Ex prope wysokum celeberrima Krakowum, Quercubns insignis, multo miranda żolędzio, Vistuleam spectans wodam, Gdańskumąue go-

lse,incum,

Dąbie nomen habent, Dąbie dixere priores.

Równocześnie z wierszami M-emi weszły i przy słowia ( Qui non contas habetpiechotare debet). Od czasów Zygmunta III, język ojczysty, skażony został przeważnie pstrocizną nietylko słów,ale całych wyrażeń łacińskich. Dwa wieki całe panuje literatura makar o n i c z na. Por. Zannoni „I precursori di Merlin Cocai“ (Cito di Castello 1888) Ob. Polska.

Makarów Stefan, admirał rossyjski (* 1848 — f zatonął 13 kwiet. 1904). Wstąpił r. 1865 do marynarki, r. 1874 jako dowódca okrętu „W. ks. Konstanty“ wyróżnił się w wojnie tureckiej. W r. 1881 badał prądy morskie w Bosforze („Ob obmjenje wod Czernago i Sre-dzizjemnago morej“, Petersb. 1883). Wl. 1886 — 1889 odbył na korwecie „Witjaż“ podróż naokoło świata i zbadał ciepłotę oraz ciężar gatunkowy wody morskiej w płn. części O. Wielkiego („Witjaż i Tichij Okjean“ Peters. 1893).

E. Chw.

syna-

rina“ (1882).

A. O

R. 1891—1894 główny inspektor artyleryi wojskowej, r. 1895 podczas zatargu chińsko-japoń-skiego pełnił obowiązki dowódcy floty rossyjskiej na O. Spokojnym; r. 1896 dowódca pierwszej dywizyi floty bałtyckiej, r. 1899 — komęndant Kronsztadtu . W r. 1901 odbył wyprawę morską do Ziemi Franciszka Józefa na zbudowanym według własnego planu „Jerrna-ku“, przysposobionym do łamania grubego lodu. Podczas wojny japońsko-rossyjskiej, mianowany dowódcą floty rossyjskiej na O. Wielkim. Okręt admiralski, na którym M. się znajdował, natknął się na minę i zatonął.

Makarów (ongi W o r o n i n) m-ko, pow. kijowski, nad rz. Zdwiżem. Kościół katolicki (1754 przez Lubomirskich fundowany), dwie cerkwie (jedna z w. XVHI św. Eliasza), goga, 2 szkółki, szpital, apteka, wielki młyn (wyrób kaszy), cegielnia, garbarnia; ok. 4 000 m-ców, przeważnie starozakonnych. Ruiny starego zamczyska. Osada starożytna. R. 1648 instalowali 7» M-ie Kozacy Chmielnickiego. R. 1649 przebywał w M-ie Misko Korża; r. 1651 urodził się tu św. Dymitr Rostowski (syn Kozaka, Sawy Turpały *1599 — f 1707). R. 1672 zajmuje M. pułkownik polski Jan z Opolska Piwo; r. 1768 rabuje hajdamaka Bondarenko. R. 1776 ks. Rościszewski funduje tu szkółkę parafialną, za co mu Komisya Edukacyjna publicznie dziękuje. Por.: Jerlicz J. „Latopisiec albo kroniczka“ (Marsz. 1853); „Kijows. Sta-

E. Chw.

Makart Hans, malarz (* 28 maja 1840 w Salzburgu— f 3 paźdz. 1884 w Wiedniu), wykształcił się w Monachium (1859 — 65), głównie pod kierunkiem Piloty’ego (ob.). Pierwsze prace M-a wykazują ślady wpływów Rembrandta: Lavoisier w więzieniu (1862) i Siesta Wene-cyan. Późniejsze obrazy powstawały pod wpływem Włochów, romantyków niemieckich, jak Leda, Rycerz i Nimfy, Krajobraz włoski. Po raz pierwszy wzbudza M. podziw amorkami (1868), w których jego zamiłowanie do form wybujałych, przepychu kolorystycznego występuje w połowie. Też cechy jeszcze bardziej spotęgowane uwidocznia: Zaraza we Florencyi, gdzie rozkwit zmysłowości i bogactwo barw wprost oślepiają. W Abudantia widoczny jest nowy rys: dzieci o wyglądzie starym i bezmyślna, zmysłowość kobiet, na tle jesiennego krajobrazu z przepysznie malowanemi zwiędłemi liśćmi jesiennemi i kwiatami martwemi. To upodobanie do martwoty, zasuszonych liści i kwiatów coraz częściej ujawia się (np. Julia na marach). Stąd powstały t. zw. Makartowskie suche bukiety. Po powtórnej podróży do Włoch, osiadł M. w r. 1869 w Wiedniu, gdzie rząd ofiarował mu pracownię wspaniale urządzoną. Tutaj powstał pierwszy jego obraz historyczny w duchu wirtuozów weneckich, Veronesa i Tin-toretta: Hołd Wenecyi, złożony Katarzynie Cor-paro (1873). Pod względem kolorytu talent M-a wciąż rósł, ale postaciom brakowało życia po dawnemu. Cierpią na tern szczególnie jego obrazy historyczne i portrety. M. był geniuszem dekoracyjnym i w tym zakresie jest niezrównany, ale dokładność rysunku i modelacyi, a także suggestya żywości zawsze u niego zawodzą. Odznaczał sią M. przytem wielką płodnością, liczba jego dzieł jest nadzwyczajna. Do najważniejszych prócz wymienionych obrazów należą: Dary morza i ziemi, Kleopatra na Nilu, Spacer po Nilu, Siesta we dworze Medy-ceuszów, Kobiety egipskie, Wjazd Karola V do Antwerpii, Pięć zmysłów (1879), Polowanie Dyany (1880), Lato, Tryumf Aryadny, Śmierć Kleopatry, Polowanie Amazonek, Pochód ba-chantek na wiosnę. W r. 1879 został M. profesorem Akademii Sztuk pięknych w Wiedniu. Na schyłku życia robił projekty fantastycznych budowli, dekoracyi pokojowych i ornamentyki na meble. W r. 1898 wystawiono mu pomnik w Wiedniu. — Por. Lützow „HansM.“ (Lipsk 1886); Stiassny „H. M. und seine bleibende Bedeutung“ (t-że 1886).

Makary, imię wielu pustelników w Egipcie. Najsławniejsi: 1) M. Egipski, albo starszy, wielki (* ok. 300 r. w górnym Egipcie—f 390). W 30 roku życia udał się na pustynię Scete, i prowadził tu przez lat 60 żywot surowy. Po 10 latach, chociaż stosunkowo jeszcze młody, był już spółzawodnikiem pustelników najdoskonalszych, a posiadał dar proroctwa i leczenia chorych. Ok. r. 340 wyświęcony na kapłana, Pal-ladyusz (ob.), który przybył na pustynię w rok po śmierci ś. M-ego, przytacza najdziwniejsze szczegóły o jego umartwieniach i cudach; powiada, że za jego sprawą umarły przemówił dla przekonania heretyka o dogmacie zmartwychwstania. Pod ces. Walensem i aryańskim b-pem Lucyuszem aleksandryjskim, prześladowanie dotknęło mnichów egipskich, wiernych Nicejskiemu składowi apostolskiemu. M. skazany został na wygnanie. Jest dzisiaj jeszcze w pustyni Libijskiej klasztor ś. M - go , a cała okolica nazywa się pustynią M-go. Doszło do naszych czasów 50 homilii M-go; wydrukowane najprzód w Paryżu r. 1559 i wielokrotnie później, tudzież w bibliotece Gallauda. Niesłusznie zarzucają im pół-pelagianizm. Dodatki do tych homilii i dwa listy nie wydane, tudzież żywoty dwóch M-ych ogłosił drukiem H. J. Floss Kolonia 1850. „Opuscula ascetica“ (wyd. przez Possina, Tuluza 1863), są zapewne kompilacyą w. XII przez Symeona Logoteta, ale zebraną w większej części z homilii M-go. Jego „Biesiady duchowne“, z greckiego przełożyli na ruski język zakonnicy monasteru przy cerkwi ś. Ducha w Wilnie (tamże 1627). Kościół obchodzi jego pamiątkę d. 2 stycznia. —

2) M. Aleksandryjski św. (* ok. 295), był na pustyni około lat 60( ochrzczony został dopiero w 40 roku życia. Później był kapelanem pustelników. Palladyusz, który żył jeszcze

Makary, metropolita moskiewski—Makary (Michał Buihaków).

257

E. Chw.

Makary (świeckie imię Michał Głucharo w) (* 1792 w Wiaźmie — f 29 maj 1847 w klaszt. bołchowsko - optińskim), misyonarz i teolog rossyjski, po ukończeuiu seminaryum w Smoleńsku i akademii duchownej w Petersburgu, był profesorem i inspektorem semina-

lat trzy pod jego przewodnictwem, opowiada . i „Wielikoj knigi prawiła kolejnawo i putna-także nadzwyczajne rzeczy o jego umartwię- J wo“. Po śmierci M-go pospólstwo zniszczyło niach i cudach. Dotknęło go prześladowanie założoną przezeń drukarnię, a sobór r. 1667 Walensa i Lucyusza; urn. około r. 395. Jezuita rzucił na „Stogłów“ przekleństwo. — Por.: Ljebje-Rovére wydał regułę zakonną w 30 rozdzia- djew M. „M. Mitropolit wsierossijskij“ (Moskwa łach, pod imieniem M. Aleksandryjskiego. Ko- 1877). ściół łaciński obchodzi jego pamiątkę d. 15 stycznia, grecki zaś d. 19 t. m.—3) M. św., uczeń św. Antoniego, w klasztorze Pispir, na brzegach m. Czerwonego; nie opuszczał on świętego pustelnika, mianowicie podczas ostatnich lat jego życia, był obecny przy jego śmierci, i pogrzebał zwłoki A-go. —4) M. św., przełożony kia- j ryum duchownego w Ekaterynosławiu, r. 1819 sztoru w Paskuna; piąty brat Teodora, pustel- wstąpił do klasztoru, r. 1821 objął stanowisko nik w Tabenne, w Tebaidzie. — Palladyusz rektora seminaryum w Kostromie, r. 1823 powspomina jeszcze 6) M-gO św., który w 21 roku rzucił służbę pedagogiczną i poświęcił się życiu życia, dopuściwszy się mimowolnie zabójstwa, kontemplacyjnemu w pustelni. R. 1830 udał poddał się ostrej pokucie na pustyni; tudzież się jako misyonarz do Kałmuków (do okręgu 7) M-gO, kapłana w Aleksandryi, który był Bijskiego g. tomskiej); opracował słownik kał-przełożonym szpitala i żył lat sto.—Z pomię- mucki i gramatykę, przełożył modlitwy prawodzy innych osób Starożytności chrześcijańskiej, sławne i niektóre wyjątki z pisma św. na ten którzy nosili to imię, najsławniejszy jest M. język. Przy nauczaniu zaszczepiał nad wyraz b-p jerozolimski (312—331), który zasiadł na poczucie konieczności przejścia do osiadłego soborze nicejskim, a za jego episkopatu nastą- trybu życia. Dzięki zacności swej i taktowi piło Znalezienie Krzyża świętego przez św. zjednał sobie sporo sympatyi wśród Kałmuków. Helenę.    Znawca hebrajszczyzny, przełożył najęz. rossyj-

Makary, metropolita moskiewski i wszech- ski księgi Starego testamentu, za co uległ nawet rossyjski (* 1482 — f 1563), jeden z rzeczni- prześladowaniu ze strony wyższych władz du-ków centralizmu w Kościele prawosławnym, po- chowych, wrogo względem rossyjskiego T-stwa plecznik samowładztwa w Rossyi, doradca Gro- biblijnego (którego M. był członkiem) usposo-źnego, za młodu trudnił się malarstwem, potem bionych. Z prac M-go zasługują na uwagę: wstąpił do zakonu, był archimandrytą klasztoru „Słowa'⁴ (Moskwa 1854) i ,,Sobranje pisem“ łużeckiego w Możajsku, r. 1526 arcybiskup no- (M. 1851, wyd. 2-e, tamże 1860). Por.: — Ja-wogrodzki, r. 1542 wyniesiony przez stronni- strebow J. ,,Oczerk żyźni i diejatielnosti M.“ ctwo bojarskie (Szujskich) na metropolię mo- (Bijsk 1893).    Chw-

skiewską w tern mniemaniu, że będzie je Makary (Michał Bułhakow) (* 1816 popierał. Zawiedzono się. Zwolennik Józefowian w Kurskiem — f 1882 w Moskwie), teolog („JosifJan“) pozostał i nadal wierny zasadzie, i historyk cerkiewny rossyjski. Po ukończeniu że samowładztwo w Rossyi jest ostoją prawo- seminaryum burskiego i akad. duchownej w Ki-sławia, i w tym kierunku reformował Kościół, jowie, został mnichem i poświęcił się zawodowi Jako metropolita, w celu usunięcia odrębności pedagogicznemu, początkowo nauczał nauk hi-cerkiewnych w różnych dzielnicach, kanonizo- storycznych, następnie teologicznych. Jako histo-wal wszystkich świętych dzielniczych, usiłując ryk M. pierwszy wypowiedział pogląd, że Borys tradycye miejscowe zastąpić ogólnorossyjskiemi. Godunow nie był sprawcą zabójstwa carewicza Był duszą „Stugłowego soboru“ r. 1551, któ- Dymitra. Po osiągnięciu magistratury „Istoria remu przewodził (zadanie: ujednostajnienie oh- kijewskoj duchowuoj akademii“ (w Petersburgu rzędów w cerkwi i sharmonizowanie jej z sa- 1843), M-a r. 1842 powołano do akad. peters-mowładztwem). Przyczynił się do usunięcia burskiej; a za wykłady swe otrzymał r. 1847 języka ludowego z cerkwi i zastąpił go cer- godność d-ra teologii. R. 1850 został biskupem kiewno-slowiańskim. Gromadził podania ludowe i rektorem akad. petersburskiej, r. 1854, 1859 o świętych i przy pomocy całego zastępu po- i 1868 pełnił służbę pasterską w Tambowie, mocników (Tołmaczew, Tuczkow i inn.) prze- Charkowie i Wilnie, r. 1879 został metropolitą kładał je na jęz. cerk.-słowiański, zabarwiając moskiewskim. Zasłynął głównie pracą „Istorja pierwiastkiem cudowności i pauegiryzmu. Tą russkoj cerkwi“ (13 tomów), stawianą na równi drogą powstał zbiór „wielkich Minej Czetij“. z pracami historycznemi Sołowjewa. Z innych M. założył pierwszą w Moskwie drukarnię ksiąg prac M-go zasługują na wzmiankę: „Istorja św. według poprawionych przez siebie tekstów, russkago raskoła staroobrijadstwa“ (1854); ,,Mo-Uzupełuiał i prostował (tendencyjnie wysuwa- nogralija o sektje strunników“ (w rękopisie, jąc na plan pierwszy Moskwę) kronikarskie wyjątki drukowano) i „Sobranije matjerijałow księgi „Stiepiennyje“ przez metropolitę Kipryana dlja nauki kanoniczeskago prawa prawosławnoj w w. XIV ułożone, i doprowadził je do r. 1559. cerkwi“ (1850). Przy akademii nauk w Peters-M. uchodzi za autora „Swodnoj Kormczej knigi“ burgu, z funduszów ofiarowanych przez M-go;

Wiel Encykl. Powsz tlustr Ser. I. Tom XI,V. Zesz 357a.    33

ale w zmienionym porządku, Pascual de Gayau-gos z przek. angielskim (Lond. 1840). M. napisał jeszcze szereg dzieł, zwłaszcza z dziedziny teologii, a także utwory poetyckie, które się wszystkie zachowały w rękopisach, w bibliotekach wschodnich i europejskich. — Por. jeszcze: Wüstenfeld „Die Geschichtsschreiber d. Araber“ (Getynga 1882), J\l° 559; Brockelmann „Gesell, der Arab. Literatur“ t. II (Berlin 1902), str. 296; Huart „Littérature Arabe“ (Paryż 1902),

ustanowiono nagrodę doroczną 5 000 r. za najlepsze dzieła w jęz. rossyjskim, kolejno to z dziedziny świeckiej, to z teologii. Por.: Titow T. „M. Bułhakow mitropolit moskowskij“ (Kijów

E. Chw.

1895).

Makassar (Mangkasar) m-to gł. w obwodzie t. n. w posiadłościach holenderskich na w. Celebesie, pod 5°8’ szer. płd. i 119°24’ dług. wsch. od Gr. na brzegu zachodnim półwyspu południowego, blisko uścia rz. Gowa nad cieśniną M., oddzielającą Celebes od Borneo. Składa się z części malajskiej, zabudowanej na palach wzdłuż brzegu, i holenderskiej zwanej V] aar dingen. Dobry port, most żelazny do lądowania, latarnie morskie, ok. 20 000 m-ców (ok. 1000 europejczyków i 3 000 chińczyków). Rybołówstwo oraz uprawa kawy, gumy, muszkatu, korzeni, drzewa sandałowego i t. d. Niedaleko od M. leżą fortece Rotterdam i Vredenburg.— Państwo M. miało w w. XVII znaczny obszar, zajmowało większą część Celebesu oraz wysp sąsiednich; w r. 1668 podbite przez Ho-landyę.

str. 374.

Dr s. P.

ad z.

Mąko m-to na Węgrzech, w komitacie Esa-nâd, nad rz. Maros i przy dr. żel. Szegedyn — Arad, w dolinie niskiej, pałac rezydującego w Temesvarze esanadzkiego b-pa katolickiego; uprawa zboża, konopi, jarzyn, owoców, wina, wyrób maszyn rolniczych, ożywiony handel cebulą, brzoskwiniami i winogronami, 33 722 m-ców (1900); zreformowane progimnazyum, szpital komitatowy i koszary.

adz.

Makata, arab. Mak ’ ad, pośladek, także krzesło, ławka, taburet do siedzenia, materac z dywanów i wogóle wszystko na czem się siedzi, dziś wT Turcyi mak’ad znaczy materyą bogatą, którą zaścielają na sofie. U nas w dawnej Polsce M-ą nazywano materyę złotem przetykaną, na tle jedwabnem, którą już obijano ściany pokoi, już używano na kotary do łóżek. M-y zastępowały kobierzec, okrywano niemi stoły. Były w powszechnem użyciu do ostatnich czasów Rzeczypospolitej.

Maki, ssak, ob. Lemury.

Makkari A b u-l-A b b â s Ahmed beu M a-

Cz. St.

Makolągwa (Fringilla cannabina s linota), gatunek ptaków wróblowatych (Passerez), z rodziny łuszczakó w (Fringillidae). Sterówki czarne z białą obwódką; lotki pierwszego rzędu z białą chorągiewką zewnętrzną; dziób ciemno-szary; nogi koloru mięsa; grzbiet cy-namonowo-brunatny z plamkami czarno-bruna-tnemi; podgardle białe z plamkami bruuatnemi; u samców ciemię i pierś w lecie karmiuowo-czerwone, w jesieni żółtawo-białe; strona brzuszna biaława; długość 13 cm.; długość skrzydeł 7.3 cm., — ogona 5.5 cm. Gatunek ten rozpowszechniony prawie w całej Europie, u nas pospolity.

Nad

nie aromatu z

adz.

Makololo (Nyassa), kraj w płci. Afryce ho met wybitny historyk arabski (* niezadługo (od d. 21 wrześ. 1889) należący do t. zw. przed r. 1591 w Tlemcenie w Afryce płn.,— British Central Africa, pod pretektora tem ati-f w stycz. 1632 w Kairze). Nazwisko otrzy- i gielskim, graniczy na płn. z niemiecką Afryką mał od wsi M-y (niedaleko od miejsca jego j wschodnią i państwem Kongo, na zach. z Kon-urodzenia). M. uczył się w Fezie i Marokku, ; go (jeziora Moero i Bangweolo) i dzielnicą poczem prowadził życie niestałe, odbył 5 razy „wpływów angielskich“ w Afryce środkowej, pielgrzymkę do Mekki, był 7 razy w Medynie na płd. i wsch. z kolonią portugalską Mozam-i miewał tam wykłady z dziedziny tradycyi bikiem, jeziorami Szirwa i Nyassa. Rzeki Szire islamu, bawił w Jerozalimie, Kairze i Damasz- j (wypływ jez. Nyassa), Czambezi (dopływ Kon-ku. W Damaszku wykłady jego ściągały tłumy, { ga), i Loangwa (dopływ Zambezi). Kraj gó-chciał się też tu osiedlić na stałe, ale śmierć ( rzysty (1000—1800 m. npm.), klimat łagodny go nagle zaskoczyła w Kairze. Główne jego * (ciepłota śr. rocz. 17°, październik do grudnia dzieło historyczne (wykończone w r. 1630) j 23°, czerwiec i lipiec 15°); ziemia żyzna, udaje „Nafh at-tib min gusu al-Andalus ar-ratib wa- się dobrze uprawa ryżu, kawy i t. d. Ludność dhikr wazirha Lisànaddin al-Chàtib“ („Powiewa- składa się z różnych plemion ze szcz epu Bantu, świeżej gałęzi Andaluzyi i wspom- I z pośród nich Yao największą gra rolę. nienie jej wezyra Lisanaddina zwanego Chaty- - jez. Nyassa prowadzili dawniej handel wyłącz-bem“). Składa się ono z dwóch części: a) hi- i nie Arabowie (niewolnikami i kością słoniową), storya polityczna Hiszpanii i jej uczonych; b) | obecnie wyparło ich angielskie T-st wo żeglugi, biografia ówego wezyra. Wyszło całkowicie w Jj Powierzchnia 43 608 mil kw., ludność (1908) Kairze 1862 (4 t.), pierwsza zaś część wyszła ( 587 europejczyków (przeważnie w półn. pro-już wprzódy p. t. „Analectes sur 1’hist. et la s wincyi Sbire), 515 Azyatów, 947 1 68 krajow-littérature des Arabes d’Espagne par al M-ri“ ców, wyznających islam. Gł. m-to Blantyre; przez Dozy’ego, Dugata, Krehla i Wrighta (Lej- rezydeneya administracyi — Zomba (nad rz. Szi-da 1855 — 61). Wyciąg z części tyczącej się re), 839 szkół, w których 75 nauczycieli euro-historyi politycznej wydał jeszcze przedtem, pejskich i 65 000 uczniów.

L. K.

Makowski Adam, jezuita, wielkiej z kaznodziejstwa używał wziętości (* 1575 — f *22 grud. 1655). Wybrano go też do uczczenia pochwałą pogrzebową Birkowskiego („Obraz Wielkiego Ojca Fabiana Birkowskiego z zakonu Dominika świętego doktora“ Kraków 1636). Naj-osiadłego na Pokuciu. Słynny wojownik za lepsze to i najważniejsze ze wszystkich kazań czasów Zygmunta Augusta. Biegły w sztuce M-go; podał tu o Birkowskim wiele ciekawych rycerskiej, wzywany na Węgry; jako rotmistrz i skądinąd nieznanych szczegółów. Wielomów-dał dowody wysokich zdolności i odwagi. Za ny, bez życia i barwy, sili się na dowcipne, Zygmunta I walczył pod Tarnowskim i uczest- j raczej potworne obrazy i kształty, razi niemczył w zwycięstwie pod Obertynem. Mając i wczesną pedanteryą, a polszczyznę szpeci wy-lat przeszło ośmdziesiąt, na weselu swego sy- razami łacińskiemi, choć rzecz zdaje się płyną, z kopią na    gonitwie biegnąc    do pierście-    nąć    gładko i obficie. Pozostałe po nim    kazania, zrzucony z    konia    zakończył życie.    nia    należą do rodzaju    panegirycznych,    wszy-

Makowiecki Stanisław, z wielkiego Lu- stkie miernej wartości, prócz pochwał Birkow-koszyna, wierszopis w drugiej połowie w. XVII, skiego trudno byłoby między niemi uczynić stolnik Latyczowski i świadek wyprawy prze- wybór. Spis u Estreichera XXI. Jest także ciwko Turkom, którą opisał wcale niezłym autorem książek do modlitwy. Napisał żywot wierszem „Szczęśliwa ekspedycya pod Kamień- świętobliwej Polki Barbary Langi: „Kwiat świą-cem z Turkami Jana Potockiego, wojewody tobliwego życia pani Barbary Langi ku chwale Bracławskiego, natenczas regimentarza wojsk Bożej wystawiony“ (Krak. 1650 i 1758, toż po Rzeczypospolitej“ (1674), przedrukowana w | łacinie 1655), Według Czackiego, wydał prze-Wójcickiego „Bibl. Star. pisarzy polskich“ (t. II, ciw Zbrożkowi, który utrzymywał, że dziesię-str. 71). Inny    utwór    „Kapitolium    nieśmiertel-    cina snopowa musi być    koniecznie na pienię-

nej chwały“ (Kraków    1689).    żną    zamieniona, dzieło    „Odpowiedź na    karte-

Makowiecki Aleksander, działacz spo- lusz o kompozytach za prawem Boskiem“ . t 7 sierp. 1907). Jeden j („Większa Enc.“ Orgelbr.).

Makowski Jan (Macovius), dr. teologii

E. M.

Makololo lud w Afryce płd., odłam Basu-tów, pochodzenia beczuańskiego. Pod dowództwem Sebituane’go r. 18*24 opuścił strony ojczyste i pociągnął na północ, pobił Barotsów, Bateków i Malabalów, ale po śmierci Sebitua-nego, za sprawą niesnasek domowych i chorób nagminnych zdziesiątkowany, uległ Barotsom. Szczątki jego dochowały się nad górną częścią rz. Szyre, w kraju Makololo (ob.).

Makolski Fel i cyan, pijar (* 1719 w Sieradzkiem — f 1746), pełnił obowiązki nauczycielskie po rozmaitych szkołach, a później był nssystentem i konsultorem prowincyi. Zostawił „Historyę kościelną do użytku młodzieży“ (Warsz. 1769), która długi czas była w szkołach używaną.

Maków Konstanty syn Jegora, malarz rossyjski (* 1839 w Moskwie), kształcił się pod-kierunkiem ojca oraz w Akad. szt. p., w której później został profesorem. Ważniejsze obrazy: Zapusty w Petersburgu, Rusałki, Uczta weselna u bojarów.    adz

Mako wate (Papaveraceae). Rodzina roślin dwuliściennych. Należą do niej rośliuy zielne, pokryte włosami sztywnemi, wytwarzające w rozgałęzionych komórkach miękiszowych sok mleczny. Liście tych roślin są naprzemianległe, pozbawione przylistków. Kwiaty prawidłowe o *2 — 3 działkach (które zwykle odpadają kiedy kwiat się otwiera); 4 płatki o wielu pręcikach wolnych; zalążnia jeduokomorowa utworzona wskutek zrośnięcia się wielu zawiązków. Owoc—torebka, posiada wielką ilość nasion, na bocznych blaszkowatych łożyskach. Nasiona posiadają duże bielmo, które zawiera olej.

Makowica w archit., toż co kapitał (ob.). Makowiec, ob. Opi um.

Makowiecki Jan, z rodu mazowieckiego,

wiołów drobnoinieszczańskich, a służył temu zadaniu zarówno piórem jak i czynem. Jeden z twórców tanich kuchen, oddziału przytułku dla ubogich wychodzących ze szpitala, stowarzyszenia „Merkury“ i wielu pomniejszych in-stytucyi, w których pracował już jako przewodniczący, to znów jako sekretarz. R. 1881 wybrany w warsz. T-stwie kredytowem miejskim na zastępcę dyrektora po śmierci Józefa hr. Zamoyskiego, r. 1890 powołany na dyrektora, r. 1906 zajął stanowisko prezesa tej instytucyi (po A. Nowakowskim). Ideę współdzielczości i zrzeszenia krzewił zwłaszcza w okresie t.zw. pracy organicznej w różnych pismach („Kurj. Warszawski“, „Prz. tygodniowy“, „Gaz. rolnicza“, „Opiekun domowy“ i inn.), w r. 1868 — 66 redagował pismo „Rodzina“, r. 1872 — 79 „Gazetę przemysłowo-rzemieślniczą“, nadto w różnych czasach wchodził do komitetu redakcyjnego „Opiekuna domowego“, „Tyg. illustro-wanego“ i ,,Gaz. rzemieślniczej. Ogłosił wiele pomniejszych przyczynków z zakresu praktycznych zagadnień ekonomicznych: „Banki zaliczkowe dla rzemieślników“ (1867); Spółki spożywcze“ (1868); „Zmniejszenie liczby godzin pracy w fabrykach i pracowniach rzemieślniczych^; ,,Jakim sposobem może być lepiej rzemieślnikowi?“; „Przemysł i rzemiosła nasze dawnych czasów“; „W sprawie upadających posiadłości ziemskich“; ,,Praca kobiet i dzieci w zakładach przemysłowych“; „Przemysł drobny w Królestwie Polskiem“ i w. inn.

leczny (* 1840

z gorliwych współpracowników na polu krzewienia idei współdzielczej i organizowania ży- : i profesor w Franecker, szlachcic polski (* w

Red.

patelles dados... y Italia solye diversos uegocios de su M-a de Polonia“ (prawdopodobuie w Madrycie), oraz „Momoriali... scritti da St. M.“ (zdaje się tamże), obejmujące 1. 1639 —1647.

Łobżenicy 1588 —f 24 lipca 1644). Już w późnym wieku jął się nauk, ale usilnością i dowcipem;. wielu prześcignął; szkoły łacińskie odbył w Gdańsku pod sławnym Kecknermanem, filozofii słuchał z taką zaletą postępku, iż mu Sieuiński w dozór wychowanie synów swoich powierzył. Z nimi M. zwiedził obce kraje, a nową napojony nauką przyjął wyznanie ewangielickie i tak się do rozpraw teologicznych, które najwięcej z Jezuitami miewał, zapalił, iż jako najgorętszy szermierz między protestantami słynął. Najlepsze wtedy akademie: w Pradze, Heidelbergu, Lipsku, Witten-berdze i Jenie, poznał i dał się poznać, a w Franecker godność d-ra teologii w r. 1614 otrzymał. W roku zaś następnym został tamże profesorem. Obwiniony na soborze w Dort- j cę. Kilka obszernych dzieł treści filozoficznej, recht, jakoby nauka jego polskim socynianiz- moralnej i teologicznej. Do takich należą: mem trąciła, wyrokiem sądu został oczyszczony „Cursus philosophicus“ (Kraków 1679 — 1681, od tego zarzutu. W Franecker uczył teologii 3 t.j; „Theologia Christiana“ (tamże 1682); aż do śmierci. Był M. niezwalczony w roz- „Explanatio decalogi“ (tamże 1682). Spółcze-prawach swoich, szkolnym sposobem prowa- śni wielce poważali M-go, i równie za życia dzonych. Syllogizmy jego żelaznęmi zwano, jak po śmierci wielkiemi uczcili pochwałami. Wydał z druku wiele dzieł teologicznych po ła- j Górecki napisał na cześć jego panegiryk jako cinie. Z tych ważniejsze: „Loci communes i też Brocki i Warzyński. (,,Więk. Eńc.“ Org.).

Makowski Bonawentura, magister teo-

Proboszcz

Makowski Szymon Stanisław, profesor teologii w akad. krakowskiej (f 1683), nauki ukończy! tamże r. 1645; godność d-ra teologii otrzymał, byl rektorem. Kanonik katedralny krakowski od r. 1682. kollegiaty WszystKich św. i kaznodzieja katedralny. Opierał się dzielnie zaprowadzeniu szkół jezuickich we Lwowie. Zostawił zbiór znaczny kazań w języku łacińskim. Wyliczenie ich u Estreichera XX. Pisał wiele panegiry-ków łacińskich suchych i niesmacznych, chociaż w swoim czasie za biegłego uchodził mów-

kouu (* 1706 — f 7 maja 1795), wydał: „Ce-remonialis Ordo Remanus ad usum Almae Pro-

vinciae Poloniae Ord. Minor. S. Francisci Conventualium“ (Warsz. 1746); „Breves Obser-vationes et adnotationes ad proprium ofïiciorum et missarum de SS. Patronis Regni Pol.“ (tamże 1759); ,,Rys historyczno-krytyczny o pierwszych pisarzach żywotów błogosławionej Ku-negundy i błogosławionej Sałomei“ (tamże 1776, w 8-ce), w którym dowodzi, że nie Stanisław teolog te żywoty w r. 1461 napisał. Zostawił zaś w rękopisie, którego kopie po klasztorach bernardyńskich przechowywano, historyą zakonu: „Monumenta Fratrum Ord. Minor. Conventui Pro-vinciis Regni Poloniae suis temporibus viven-tium“ (1765), w której wylicza chronologicznie, począwszy dopiero od r. 1500, wszystkich pisarzy Franciszkanów polskich i zawiera bardzo ciekawe wiadomości. Prócz tej książki, M-ski miał zostawić 18 rękopisów dość ważnej treści.

Theologici“ (Amsterdam 1655); ,,Distinctiones et regulae theologicae ac philosophicae“ (Fra- ' logii, bernardyn teologii polskiej, iiistoryk za-nequerae 1652); ,,Cursus Theologicarum Discep-tationum de Trino vero Deo“ (tamże 1627).

Jego „Metaphysica“ miała parę wydań (Londyn 1650, Amsterdam 1651; odmienne wydanie Lugduu 1658, Brema 1665). Wszystkie te dzieła i inne celniejsze, oraz w rękopisach pozostałe, wyszły po jego zgonie p. n.: „Macovius redivivus seu manuscripta ejus typis expressa“

(Franequerae 1654,    1655, Amsterdam 1659).

(„Większa Enc.“ Orgelbr.).

Makowski Tomasz, wydał za Zygmunta III, mappę Litwy („Magni Ducatus Lithuaniae tabula geographica“), która do najrzadszych osobliwości bibliograficznych należy.

Makowski Wacław, poetą i krytyk literacki (* 1880 w Wilnie), gimnazyum skończył tamże w r. 1898, wydział prawny w Warszawie r. 1902, poczem czas jakiś przebywał na studyach literackich w Krakowie. R. 1900 zaczął drukować poezye, study a krytyczno - literackie i artykuły społeczne w „Głosie“, „Ateneum“, „Ogniwie“, „Społeczeństwie“, „Sfinksie“, „Gazecie Wileńskiej“. Oddzielnie ogłosił: „Baśń puszczy Białowieskiej“ (Kraków 1902); „Godzina Pogardy, zbiór szkiców literackich“ (Wilno 1906). W poezyach swoich o formie starannej i dosyć wyrobionej maluje M. własne bóle, nadzieje, rozpierzchłe marzenia i niekiedy

Dr J p.

Makowski Stanisł a w, kantor Władysław-ski, opat lubiński, poseł Władysława IV do Neapolu i Hiszpanii dla wydobycia summ i procentów należnych po królowej Bonie. Obszerna korespondeneya tegoż króla z M-im, którego i Mąkowskim autografy te nazywają, przechowała się w rękopisie. Są w druku: „Consultas Decretos, resoluciones y otros des-

Makowski Samuel, lekarz lubelski, żyjący za panowania Zygmunta III, wyznawca arya-nizmu. Podczas pogrzebu jednego ze współwyznawców swych został napadnięty w d. 4 lut. r. 1633, gdy się wywiązało zajście między aryanami i katolikami, i musiał z Lublina zbiedz do Krakowa. W sprawie tej wyznaczono komi-syę, która uznała, że na M-im wina żadna nie ciąży, mimo to trybunał małopolski w Lublinie na niekorzyść jego wydał wyrok. — Por.: Gąsio-rowskiego „Zbiór wiad. do bist, sztuki lek. w Polsce“ (II, 185) i Kośmińskiego „Slow. lek. polskich“ (302).

oplata je w tło krajobrazowe lub zazębia Akademiii. Po śmierci Pierowa uchodzi! za naj-o ideały społeczne. Studya M-go są raczej wra- wybitniejszego malarza rodzajowego rossyjskiego; żeniami poety, aniżeli pracami krytyczno - lite- malował przeważuie sceny z życia średnich rackiemi. Jako adwokat M. od r. 1905 wystę- i niższych warstw, nadto portret}; próbował pował w szeregu procesów politycznych i pra- także sił w akwaforcie. Utwory główniejsze: cuje nad prawem kryminalnem.    A- G- Poczekalnia lekarza (1870), Śpiewacy nadworni

Maków, m-to pow. gub. łomżyńskiej, pod 52°51’4 szer. płu. i 38°52’2 dł. wsch., nad rz. Okszyc, 362 domów (1904) i 9 060 rn-ców (1908) w tern 6 224 Żydów, 2 794 katolików, 21 prawosławnych i 21 luteran. Kościół parafialny (1200 założony, w w. XYr przebudowany, 1806 przez wojska francuskie na piekarnię zamieniony, 1837 na uowo wyrestaurowany i poświęcony), synagoga, biblioteka, 2 szkółki początkowe (240 dzieci płci obojga), 2 kasy pożyczkowo-oszczędnościowe, kooperatywa, dom schronienia dla starców, telegraf i poczta. Urzędy powiatowe i sąd pokoju. Zakładów przemysłowych 16 [37 robotn. i 41600 rb. produk-cyi]: wyroby miedziane, siodlarskie, garncarskie, świec, mydła. Handel drobny. Jarmarków sześć. Budżet miejski 16 600 rb. (1904). Najbliższe stacye kolei żel. w Ciechanowie i Gą-socinie. — Dzieje: M. osada starożytna z w. XI. R. 1421 Janusz mazowiecki nadał miastu

Makowskie starostwo w w-dztwie Mazo- (1870), U sędziego pokoju (1880), Iśa cztery ręce wieckiem, w ziemi różańskiej. Podług lustracyi j (18803, Krach banku.    adz-

z r. 1660 zaliczały się do niego: miasto Maków j (ob.), wsie Makowica, Janików, Słoniawy i Smro-czek. Wielkość tych wsi r. 1564 wynosiła 29 —|— 7 —j— 14 —|— 25 włók, mieszkało zaś w nich kmieci 109, zagrodników 10. W Makowicy na 10 włókach siedziała w w. XVI drobna

szlachta. W początkach w. XVII jest już w sstwie dużo pustek, r. 1616 w jednej Makowicy jest 10 włók pustych. Ciężary wówczas wynosiły z każdej włóki po gr. 37, po 1 korcu owsa, po 2 kapłony, po 1 gęsi. Roboty z włók pustych odkupywano płacąc za nie po 4 zł. rocznie z każdej włóki. W r. 1771 posiadał je Antoni Glinka, podkomorzy łomżyński, opłacając z niego kwarty złp. 2 913 gr. 23, a hiberny złp. 1 012 gr. 26. Na sejmie z r.

ar J. B.

1772 — 75 stany Rzpltej nadały to s-stwo w posiadanie emfiteutyczne Łempickiemu,s-ście różańskiemu, łącznie ze s-stwem rożańskiem i dzierżawami: Chotecką, Czarną i Białą.

jarmarki i prawo chełmińskie. Często palonej rabowane; zresztą są dzieje jego nieznane, ponieważ dokumenty zgorzały. Pod miastem kopce na cześć zmarłych książąt: Janusza (f 1514) i Stanisława (f 1525). — Powiat makowski graniczy z pow. przasnyskim, ostrołęckim, pułtuskim i ciechanowskim. 1 012.8 w. kw.

Makcwskij, nazwisko braci, malarzy ros-syjskich: 1) Konstanty M. (* 1839), syn Jegora, znanego w swoim czasie miłośnika sztuki, założyciela moskiewskiej szkoły malarstwa, rzeźby i budownictwa. M. wstąpił do tej szkoły, poczem kształcił się w Akad. petersburskiej, gdzie otrzymał medal za obraz: Agenci Dymitra Samozwańca zabijają Borysa Godu- J i 70 752 m-ców r. 1908 [34 543 męż. i 36 209 nowa (1826). W r. 1868 został akademikiem, ! kob.], a według wyznań: 58 044 katolików, w roku następnym profesorem. Portrety, o- 12 015 Żydów, 593 luteran i 100 prawosła-brazy historyczne i rodzajowe — zyskały M-u wnych. Ludności miejskiej 9 060: w osadach— imię jednego z pierwszorzędnych malarzy ros- 7 493 (Krasnosielc—3 638 i Różan—3 855), w tern

syjskich. Odznacza się efektownością koinpo-zycyi i oświetlenia, rysunkiem przejrzystym, choć często błędnym kolorytem, silnym, acz nieco zbyt barwnym, dokładnością w oddaniu zwłaszcza akcesoryów. Dzieła główniejsze: „Pogrzeb na wsi“ (Sołdatienkow, Moskwa), „Powrót poświęconego dywana z Mekki do Kairu“ (1876, Ermitaż), „Bułgarskie męczennice“ (1878), „Rusałki“ (1879, Ermitaż),

4 383 Żydów, 3 029 katolików, 46 prawosławnych i 35 inn. wyznań; po wsiach — 54 199 (52 221 katolików, 1408 Żydów, 538 luteran i 33 prawosławnych). Płaszczyzna przecięta przez Orzyc i Rużę, do Narwi uchodzące. Przez środek ciągnie się, z płn. na płd., dział wodny między Orzycem i Narwią. Gleba uieżyzna i obfitość błot są przyczyną słabego zaludnie-„Smierć ' nia (69.9 m-ców na 1 w. kw.). Na płn. wsi Iwana Groźnego“ (1888), wiele portretów.—2) rzadkie i niewielkie. Dopiero koło Krasnosielca Włodzimierz (* 1846), kształcił się w tejże    rozpoczyna się obszar suchszy i ludniejszy,

Z 96 368 dj. ogólnej przestrzeni do drobnej szlachty należy 37 298 (2 069 pod domostwami, 21 247 pod rolą, 2 102 pod łąkami, 5 495 pastwisk, 3 187 lasu i 3 178 nieużytków), do włościan 26 089 (1062 pod sadybami, 16 589 rola, 2 760 łąki, 3 466 pastwiska, 1 280 las i 932 nieużytków), do dworów 24 574 (1 125 pod zabudowaniami, 8 070 rolą, 1 698 łąkami, 2 155 pastwiskami, 9 212 lasem i 2j314 nieużytków),

szkole, co i brat. Otrzymał odznaczenia za przez drobną szlachtę głównie zamieszkany, obrazy „Grupa z natury“, „Pracownia artysty“,

„Wspólne czytanie“. Po skończeniu szkoły (1866) dostał tytuł artysty 1-go stopnia za obraz Chłopcy włościańscy pilnujący koni (1869), a w r. 1878 został akademikiem za obraz Miłośuicy słowików (Galerya Tredyakowska w Moskwie). Był w ciągu lat 20-u profesorem w szkole moskiewskiej. R. 1894 został profesorem jednej z pracowni, założonych przy akad. sztuk Pięknych, poczem rektorem wyższej szkoły ¹ do osad L 234 (121 domy i ogrody, 460 rola,

ckiej posiadłości poniżej 3 mrg. wynoszą 12.5 % ,

3—15 mrg. — 40.6$, 15—20 mgr. — 12.3$,

20—30 mrg. — 12.3$, 30—40 mrg. —7.9$,

40—50—6$, powyżej 50 mrg. 8.4%. Śród włościan posiadłości ziemi poniżej 3 mrg. wynosiły 16.5%- 3—15 mrg.—55.9%, 15-20 mrg.—10.5 $ ,

20 — 30 mrg. — 11.5$, 30—40 mrg. — 3.4%,

40—50 mrg.—1.5%, powyżej 50 mig.—0.5%.

Dworów 34, średuia wielkość majątku dworskiego 1 174 mrg. Służebności obciążają 10 majątków, Szachownica w 3 majątkach. Dzierżawa rozwinięta: (4 182 dj.). Bezrolnych r. 1891 było

6 421 w r. 1901 — 21 193. Przemysł domowy stanie świeżym, marynowane lub wędzone, dość rozwinięty. Płócieunictwo uprawiają w gminach: Karniewo, Krasnosielc, Perzanowo, wybitny historyk arabski (* 1364 w Kairze,— Ploniawy, Siele, Sieluń, Smrock i Sypniewo, f tamże d. 9 lut. 1442). Nazwisko M. pochodzi Nadto w gminie Karniewskiej wyrabiają worki i rękawice, a brony w PJoniawskiem i Siele-ckiem. Wydajność przemysłu fabrycznego, na rolnictwie opartego, w r. 1906 wynosiła 847 844 rb. Pod względem administracyjnym dzieli się powiat na jedno miasto (M.) i 8 gmin: Karniewo (8 131 m-ców), Krasnosielc (11 457), Perzanowo (6 222), Ploniawy (6 703), Siele (6 245),

Sieluń (8 157), Smrock (7 091) i Sypniewo

E. Chw.

adz.

53 łąki, 510 pastwiska i 90 nieużytki), do miast 423, do skarbu 3 474, majoraty i in. posiadłości 3 296. Śród własności drobnoszlache-

(7 686)

Makraka v. Makaraka, jedna z prowincyi dawnego Sudanu Egipskiego, na zach, od prow. Lado, na płd. od prow. Rohl pod 4°30’ — 6° szer. płn. M-to gł. Uandi nad rz. Yei. Zamieszkała przez liczne plemiona, już murzyńskie, już z grupy monbuckiej, a zwłaszcza Niam-Niamów (ob.). Na płd. graniczy M. z po- i rzeczem Konga. Kraj żyzny i uprawny. Pierwszymi podróżnikami z pośród Europejczyków, którzy tu dotarli, byli kupcy europejscy Pe-therick, Poncet, Debono, misyonarz Morlang (1859), dr. Peney (1861). W r. 1882 M. przyłączono do prowincyi Ekwator, w którym tworzył odrębny „ mamurich “ . Od czasu wtargnięcia mahdystów, wojska egipskie wycofały się stąd; kraj został opróżniony w r. 1885 z przyjściem emira Karamallah. M. włączono do państwa egipskiego, a rząd angielski rościł prawo do wydzierżawienia go państwu Kongo; z traktatu francusko-kongoskiego z r. 1894 wynika jednak, że państwo Kongo ma prawo tylko do wschodniej części M-y.

Makrele (Scombridae), rodzina ryb cier-niopłetwych {Acanthopteri). Ciało najczęściej wydłużone, po bokach spłaszczone, nagie lub pokryte małemi łuskami; płetwa grzbietowa ze słabo rozwiniętemi promieniami, których czasem brak zupełnie; okolica tylna płetwy grzbietowej podzielona na kilka części, płetwy pierśne albo w zaniku, albo brak ich zupełnie. Rodzina ta liczy 29 rodzajów, obejmujących około 110 gatunków, żyjących w morzu. Do nich należy makrela {Scomber scomber). Ciało silnie wydłużone; głowa dłuższa, niż wysokość tułowia; pysk spiczasty; otwór gębny dochodzi aż do oczu; język gładki; płetwy pierśne małe; łuski bardzo delikatne i małe; pęcherza pławnego brak; grzbiet ciemno-stalowo-błękitny o złotawo-zielonym połysku i z liczuemi pręgami (około30) wązkiemi, czarno-błękitnemi; boki i brzuch srebrzyste; płetwy zielonkawe; długość 30—60 cm. M. zamieszkuje m. oródziemne, wybrzeża Europy i O. Atlantycki; dwa razy do roku ukazuje się gromadnie koło wybrzeży, na wiosnę w celu rzucania ikry, w jesieni w mniejszej ilości z młodemi śledziami; mięso bardzo cenione, tworzy ważny przedmiot handlu w

Cz. St.

Makrizi Abu-1-Abbâs Ahmed ben Ali

od M-u, przedmieścia Baalbeku w Syryi, skąd wyszedł uczony jego dziad. Po ukończeniu nauk w Kairze i Mekce M. piastował różne urzędy w mieście rodzinnein (zastępca kadego, nadzorca policyi, kaznodzieja i profesor). Przez jakiś czas mieszkał w Damaszku i był tam kuratorem szpitala i profesorem. Powróciwszy do Kairu poświęcił się wyłącznie piśmiennictwu i stał się najsławniejszym historykiem Egiptu. Główne jego dzieło to: „Al-mawäiz w’ai-itibär fi dhikr al-chitat wal-athàr“ (Napomnienia i rozmyślania o historyi terytoryów i pomników), zawierające geografię i historyę Egiptu z szczególnem uwzględnieniem topografii Fostatu i Kairu. Wyszło całkowicie po raz pierwszy w Kairze r.1854. Wprzód już opublikowali z niego rozmaite wyciągi Langlès, Hamaker, a zwłaszcza Silvestre de Sacy (w „Chrestomathie arabe“ z przekł. francuskim). Historyę koptów z tego dzieła wydał Wetzer (1828) i przetłómaczył na niemiecki Wüstenfeld (1845). Część topograficzną przełożył na francuski Bouriant (1895 i nst.), historyczną zaś Blochet (1908). Obwiniono M-go, że przywłaszczył sobie dzieło poprzednika, jego dzieło zawiera jednakże nader cenne materya-ły dla historyków, które były też należycie wyzyskane. Z innych jego dzieł zasługują na wymienienie : Historya Fatymidów (autograf w Gotha); historya Mameluków (przekł. francuski Quatremère’a 1837—44); biografie książąt i sławnych mężów Egiptu (dzieło obliczone na 80 tomów, z których autor zdołał wykończyć 16; 4 z nich zachowały się jako autografy w Lejdzie i Paryżu); biografie sławnych współczesnych (zachowane częściowo jako autograf, również w Gotha); historya monet arabskich (wyd. Tychsen 1797 ; przekł. francuski Sylvestra de Sacy 1797); historya prowincyi Hadramaut i wyd. Noskowyj 1866); historya książąt islamickich w Abisynii (wyd. Rink 1790) itd. itd. — Por. jeszcze: Wüstenfeid „Die Geschichtsschreiber d. Araber“ (Getynga 1882), J\« 482; Brockelmann „Gesch. d. Arab. Literatur“ t. II (Berlin 1902),

str. 38; Huart „Littérature Arabe" (Paryż 1902),

gwiazd przychylnych i t. p. Równie skutecznym środkiem były talizmany lub amulety, sporządzane przeważnie z metali lub stopów metali w takim właśuie zespole, który samej konstelacyi najlepiej odpowiadał. Jednem słowem, cała sztuka przedłużania życia była właściwie szarlataneryą i jako taka sięga aż końca

str. 355.

Dr s. P.

niejszych (Włoch Cornaro i Anglik flilozol Bacon). Cornaro (ob.) czynił zależną długość życia od ściśle przestrzeganej dyety w ilości koniecznej do utrzymania życia, uważając wszelki nadmiar za szkodliwy. Bacon (ob.) wycłiodząc ze stanowiska, że życie jest jak płomień, ustawicznie przez otaczające powietrze pochłaniany, radzi częste używanie kąpieli, nacieranie olejkami i maściami, spokój ducha, zimną dyetę i zażywanie opium, jako środka powstrzymującego ruchy zewnętrzne, a tem samem chroniącego od szybkiego zużycia. By zaś uchronić ciało od nagromadzających się zepsutych soków, poleca zastosowanie od czasu do czasu zabiegu

Makrobiotyka (gr. p,axpóę wielki, ßioc, życie), dział wiedzy zajmujący się długowiecznością istot żywych. M. poszukuje przyczyn podtrzymujących życie, a tern samem przedłużających je, i podaje wskazówki, w jaki sposób życie uczynić można najdłuższem. Zagadnienie j, w. XVIII (Cagliostro i Mesmer). Nie brak jednak długości życia nie jest bynajmniej samodzielne j było i wtedy głosów starających się zasady w swej treści i łączy się z wielu inn. pyta- przedłużania życia oprzeć na podstawach real-uiami, z których najważniejsze są: sprawa wzrostu, śmierci, tudzież przemiany materyi.

langem“, w którem tenże autor zastanawiając się nad istotą życia, rozbiera przyczyny różnej długowieczności i podaje środki utrzymania życia i pomnażania „siły żywotnej“ jako przyczyny wszelkiej działalności fizyologicznej u-strojów. Podobne stanowisko zajmują K lenek e „Katechismus der Makrobiotik“ (Lipsk 1878 wyd. 5-e) i Büchner („Das Buch vom langen Leben“ 1892). Od chwili wydania książki Buchnera literatura makrobiotyczna przeradza się wyłącznie na hygieniczną tak, że nawet znika nazwa M.; badania zaś, mające na

hygieuy, przerodziły się na badania o kierunku odmiennym, który za cel obrał sobie nie sztukę przedłużania życia, ale zbadanie przyczyn nierównej długowieczności istot żyjących i rozwiązanie zagadnienia od jakich, czynników jest zależna. Wykazuje on, że każdy ustrój dąży do t. zw. prawa stałego wydatku energii, wyrażonego w 129 kal. na kilogram wagi zwierzęcia, a streszczającego się w tem, że suma zużytej w ciągu całego życia energii jest stała. Szybkość jednak przemiany energii jest w różnych ustrojach różną, a długość życia jest właściwie funkcyą szybkości przemiany energii cząstek budzących istotę żywą. Według K le in-schrotta podkładem życia jest siła żywotna, od której utrzymania i podtrzymania

Wyniki do których M. dąży, mogą być dopiero wtedy otrzymane, kiedy te wszystkie zagadnienia rozwiązane zostaną. Z tego wynika, że M. będzie miała swe uzasadnienie naukowe dopiero z chwilą, gdy dokładnie poznamy istotę życia, właściwie będzie zamknięciem tego, co o życiu powiedzieć będziemy mogli. Mimo to. nauka ta bynajmniej młoda nie jest. Długie życie byio zawsze najgłębszem życzeniem człowieka. Nic też dziwnego, że z zasadami M-i spotykamy się już nader wcześnie, przeplata-nerni najczęściej z poglądami religijnymi. Odszukać się by więc dało początków M-i u kapła- odnawiającego soki, a polegającego ua zażyciu nów egipskich, w przepisach zakonu Mojżeszo- środków rozwalniających i ścisłej dyecie, po wego, w późniejszych poglądach na życie j której szły kąpiele odświeżające. Poglądy Bakona lekarzy greckich. Pomijając zupełnie poglądy j zawierają już dość trafne zasady pielęgnowa-filozoficzne Greków, które w przemyśliwaniu j nia zdrowia, przeszły one jednak bez wpływu, nad życiem i śmiercią osiągnęły w stoickiej Dopiero w r. 1796 wychodzi dzieło lekarza uie-obojętności i lekceważeniu śmierci ostatni wy- mieckiego Hulelanda (ob.) „Makrobiotik oder raz, zauważyć trzeba, że obok nich, rozwi- die Kunst das menschliche Leben zu ver-nęła się nauka albo raczej zasady M-i, podające za najpewniejszy środek utrzymania i przedłużenia życia: mierne używanie, przebywanie na zdrowem, świeżem powietrzu, kąpiel, nacieranie ciała, a przedewszystkiem ćwiczenia cielesne. Zasady gimnastyki, które w Grecyi doczekały się zupełnie metodycznego opracowania, łączyły się zupełnie ściśle z ich poglądami na życie i dlatego odgrywały znaczną rolę w terapii Greków. Rzymianie przejęli się również poglądami Greków na długowieczność.—Podczas Wieków Średnich nastaje zastój pogłębiania starożytnych poglądów na życie i jego trwa- ( celu wyszukiwanie środków przedłużających łość, występują zabobony. Są to czasy rzucania \ życie, o ile nie wcieliły się w zakres badań się na wytworzenie kamienia filozoficznego, elik-syru życia. Obok alchemii przeważającą nauką w owych czasach była astrologia. I ona nie pozostała bez wpływu na zajmujący nas przedmiot; przy urodzeniu każdego dziecka, stawiano życiu jego horoskop na zasadzie konstelacyi gwiazd. A ponieważ zwierzęta, rośliny, minerały i t. d. były pod wpływem gwiazd, przeto istnieć musiał między temi rzeczami związek, który bądź to przeciwdziałał, bądź też zwiększał wpływ gwiazd, którym dana podlegała jednostka. By zażegnać chorobę, lub się przed nią ustrzedz, trzeba było przyjmować tylko takie pokarmy, które znajdowały się pod wpływem innych planet, uiżli osobnik, lub musiał się pa-cyent udać na miejsce stojące pod władzą

luje się warunkami rozmnażania i wytwarzania potomstwa, t. j. że jednostka żyje tak długo, dopóki nie wytworzy następcy, poczem ginie jako niepotrzebna. Długowieczność jest zatem funkcyą zdolności rozmnażania i trudno- i medycyny naturalnej, ści połączonych z wychowaniem tegoż, czyli, że stoi w odwrotnym stosunku do zdolności rozmnażania, a w prostym do czasu wychowywania.

zależy długość życia i zdrowie.—W er siu a un długość życia zależną od spraw chemicz-pojmuje pasmo długości życia jako przystoso- nych, Buchner rozpatruje zjawiska długości wanie ustrojów, zdążające do celu zachowa- życia ze stanowiska przemiany energii, zacho-nia gatunku. Długowieczność osobnika regu- dzącej w ciągu życia ustroju. Do tego celu

zmierza Kleinschrott przez odpowiednie rady i wskazówki, zaczerpnięte z doświadczenia własnego, jako lekarza praktycznego, a które wchodzą w zakres bądź to hygieny, bądź to

Dr K.

Makrobiusz, ob. Macrobius.

Makrofagi (od grec, p.axpôç —wielki i (pàyoo — pożeram), podług Miecznikowa (ob.) grupa fa-gocytów (ob.), do której należą stałe komórki tkanki łącznej, wielkie komórki miazgi śledziony i komórki śródbłonka, szczególnie t. zw. komórki gwiaździste wątroby. Zwą się tak w odróżnieniu od fagocytów — mi kro fagów, do których należą komórki wędrowne tkanki łącznej i bezbarwne ciałka krwi. M-gi odgrywają szczególną rolę w walce z plazmodyami zimnicy (ob.), które giną przeważnie w śledzionie.

Makrokosmos i mikrokosmos, ob. Kosmos.

Makrospory. U paprotników na spodniej części liści wytwarzają się zarodnie, a w nich zarodniki. Z tych zarodników wyrastają przedro-śla, a następnie młode paprocie. Są paprotniki jednakozarodnikowe (isosporeae), których zarodniki nie są zróżnicowane, i różnozarodnikowe (heterosporeae), których zarodniki różnią się od siebie wielkością, i cechami fizyologicznemi. Mniejsze zarodniki czyli mikrospory wydają przed-rośla, na których zjawiają się tylko plemuie czyli narządy płciowe męskie. Większe, czyli M., wydają na przedroślach z nich powstałych tylko rodnie, czyli narządy rozrodcze żeńskie. Mikro-i Makrospory znajdujemy u Rozpłaszczek (Selayi-ne/la) i u Rypin (Isoëtes). M. w nieco zmienionej formie istnieją i u roślin kwiatowych. Tak zwany woreczek zarodkowy, niosący jajko, z którego rozwija się zarodek, jest właśnie M-ą, która powstała w zarodni, zwanej tu razem z o-słonką zalążkiem. Mikrosporom u roślin kwiatowych odpowiada pyłek, z którego powstają bez-rzęse plemniki, w sposób podobny jak urzęsio-ne plemniki paproci.

Makryn, cesarz rzymski, ob. M a c r i n u s.

Makryna św., panna, córka ś. Bazylego i ś. Emmelii, najstarsza z dziesięciorga dzieci, z których trzej byli świętymi i biskupami: Bazyli (wielki) z Cezarei w Kappadocyi, Grzegorz Nysseński i Piotr z Sebaste. Za młodu M. ślubowała dziewictwo, a później założyła klasztor żeński, do którego wraz z matką sama wstąpiła i wiodła żywot najostrzejszy. Urn. przy końcu r. 379. Kościół obchodzi pamiątkę

Dr A. E.

K. M.

Mówiąc inaczej, życie osobnika jest tem krótsze, im częściej i im więcej wydać może potomków na świat, a tem dłuższe im dłużej potomstwo musi rosnąć, by osiągnąć możność samodzielnego zdobywania pokarmu i zdolność samoobrony i, co jest najgłówniejszym momentem, dojrzałość płciową. Długość życia jest podobnie, jak cały szereg morfologicznych przystosowań, cechą tizyologiczną, regulowaną tym samym procesem, jak i tamte t. j. doborem naturalnym, jest jednym ze środków obrony gatunku od zniszczenia w walce o byt. — Poglądy Miecznikowa (ob.) oparte są na podstawach fizyologicznych i właściwościach ustrojów, czynią one zależną długowieczność i śmierć osobnika od procesów czysto wewnętrznej natury. Ustrój uosi w sobie samym współcześnie zarody życia i śmierci, związane z pew-nemi histologicznie dającemi się wyróżnić elementami, których przewaga wzajemna decyduje na jedną lub drugą stronę. Ten nowy kierunek reprezentowany jest przez* kilku współczesnych uczonych, wśród których wymienić należy Weismanna, Miecznikowa, Loeba i Buchnera w przeciwstawieniu do witalisty Klein-schrotta. Poglądy ich zawarte są w pracach:

Weissmann „Uber die Dauer des Lebens¹⁴ (Jena, Fischer); Mieczników „Studya nad naturą ludzką⁻¹ (tłom. Wermiński 1905); Loeb „Ue-ber den Temperaturkoeffizienten f. die Lebensdauer kaltblütiger Tiere u. über die Ursache d. natürlichen Todes“ (w „Arch. f. gesammte Physiologie“ t. 124), Buchner „Kraft u. Stoff“

Maksencyusz (Maxentius), pełnem nazwiskiem Marcus ÀureliusValerius M..

syn ces. Maksymiana Horkuliusza (ob.), zięć Galeryusza, sprawował z Maksyminem, Licy-niuszem i Konstantynem Chlorusem rządy państwa, wszakże d. 28 paźd. 306 obwołał się ce-

(Lipsk) i „Das Problem der Lebensdauer“ (Monachium i Berliu). —Loeb przyjmując życie jako wynik niezmiernie zawile splecionych ze sobą spraw fizyko-chemicznych, dochodzi na podstawie danych doświadczalnych do przekonania, że życie podobnie jak i rozwój, podtrzymywaue są pewnego rodzaju zjawiskami krwistemi, chemicznemi, a mianowicie, że długość życia zależy od szybkości rozkładu pewnych prostych, a dotychczas nie znanych nam jeszcze sub-stancyi, wywołujących zjawiska starzenia się jej d. 19 lipca. i śmierci. Różnice wieku różnych istot należałoby zatem sprowadzić do różnic w ilości i do swoistego charakteru tych substancyi, tudzież do szybkości ich rozkładu. Przeciwieństwem do poglądów Loeba są do pewnego stopnia poglądy Rubnera o tyle, że gdy Loeb czyni

S. Drz,

trznej.

zbiór materyałów językowych i folklorystycznych.

E, Chw.

Maksimów Aleksander, histolog i em-bryolog rossyjski (* 1874 w Petersburgu). Po ukończeniu wojskowej akad. medycznej w r. 1896 i uzyskaniu w r. 1898 godności d-ra medycyny, odbył kosztem rządu w 1. 1900 — 1901 podróż naukową po wszechnicach europejskich. R. 1902 po powrocie, docent przy Akad. medycznej wojskowej w Petersburgu, r. 1903 objął tamże katedrę histologii i embryologii. Ogłaszał przyczynki swoje po niemiecku w „Arcli. f. mikrosp. Anatomii“, „Virchow’s Arch.“ i in. K- Chw'

Maksimowicz Aleksander kartograf rossyjski, urzędnik departam. w ministeryum o-światy, napisał: „Prakticzeskaja gieometria s prisowokuplenijem Duhamerennych tablic, izo-brjetiennych dla izbjeżanija trigonometricze-skich wyczislenij priamoliniejnych treugolni-kow“ (1805); „Atłas rossijskoj Impierii (1824j; „Atlas iii sobranije kart wsiego ziemnago szara izdannyj dla junoszestwa“ (1834, wyd. 2-e, 1838).

sarzem (Augustus), a ojca swego, który za przykładem Dyokleeyaua zrzekł się był purpury, przyjął w następnym roku jako współrządcę (Caesar). Nienasycona jego żądza władzy i o-krotna surowość wzbudziły przeciw niemu nienawiść. Rzymianie przywołali ńa pomoc Konstantyna. Klęskę ponosił M. jedną po drugiej: r. 312 pod Augusta Taurinorum (Turyn), potem pod Weroną, a nakoniec tuż pod Rzymem hufce Konstantyna tak ostro na moście Milwijskim nad Tybrem natarły, że spadł w rzekę i utonął d. 27 paźd. 312, licząc zaledwie 30 lat wieku. — Z samolubnych względów skarbiąc sobie hojnemi darami przychylność żołnierzy, postępował względem obywateli spokojnych surowo, nieraz z okrucieństwem nieludzkiem. Gnuśny i rozkoszom zmysłowym oddany, nie troszczył się wcale ani o wyprawy wojenne ani o dobro państwa.

Maksimejko N. A., współczesny historyk prawa rossyjski, profesor w Charkowie. Jednocześnie prawie z M. Lubawskim zaczął M. badać dzieje sejmu litewskiego. Jego „Sejmy Litowsko-ruskago Gosudarstwa do Lublinskoj Unii g. 1569* (1902), różnią się znacznie od podobnej pracy Lubawskiego. M-ce brak przed-miotowości, która tak wyróżnia Lubawskiego; na dzieje państwa litewskiego patrzy ou pod kątem separatystycznego patryotyzmu małor.i-skiego. Zasadnicza myśl dzieła M-i, odznaczającego się zresztą opracowaniem dobrem, polega na dowodzeniu, że przyczyną wytworzenia się sejmów litewskich była konieczność ześrod-kowania sił państwa, zagrożonego w swem istnieniu zarówno ze strony Moskwy, jak i Tatarów, słowem sejm powstał wskutek przyczyn zewnętrznych, a nie wskutek ewolucyi wewnę-

I>r lg. B.

Maksimów Sergiusz, literat i etnograf rossyjski (1831 —1901). Plony pierwszej wycieczki (1855) pieszej po gub. Włodzimierskiej, Wiackiej i in. ogłosił w całym szeregu szkiców zebranych później w książce „Lesnaja głusz“ (1871). Opis brzegów Morza Białego i dorzecza Peczory wydał w r. 1859 p. n. „God na Sje-wierje“. W r. 1860—1 odbył podróż nad Amur, którą opisał r. 1864, w powrotnej zaś drodze z polecenia rządu zbadał warunki życia więźniów i zesłańców" syberyjskich, czego owocem było dzieło trzytomowe „Sybir i Katorgą“ (1871, tł. polskie przez Zen. Pietkiewicza 1898), w którym o Dekabrystach i Polakach ciekawe podaje szczegóły. Zwiedził pld. wschód Rosyi (1862—

3) a sekciarzy z nad Wołgi i Uralu w liczuych artykułach scharakteryzował wyczerpująco. W r. 1864 pociągnięty do śledztwa w sprawie o stosunki z Herzenem i innymi emigrantami został 1865 uniewinniony. W r. 1868 cenne zgromadził spostrzeżenia o Białorusi, które p. n. „Brodiaczaja Ruś“ wyd. 1877.—Zasługuje na uwagę wyd. w r. 1890 p. n. „Kryłatyja słowa“,

• ■ lelka Bne. Fowsz. [lustr. Ser.l Tom Xf,V. Zesz. 357a.

M. Ab.

Maksimów Eugeniusz, pracownik na polu oświaty ludowej (* w Rossyi 1858) i dobroczynności publicznej. R. 1883 — 1884 był czynny nad zorganizowaniem pierwszej szkoły rolniczej dla nowego typu ludu (Kaczorowskiej) i objął w niej posadę nauczyciela; uczestniczył w pracach ziemskich nad badaniem statystycz-nem warunków ekonomicznych ludu (gub. Kur-skiej). Mianowany inspektorem podatkowym we Władykaukazie, poświęcił cały swój czas wolny na monograficzne badania ludów Kaukazu północnego (m. in. ogłosił: „Tuziemcy sjewierna-wo Kawkaza“ 1891 —1893). R. 1894 mianowany członkiem komisyi (K. K. Grota) rządowej w celu zreformowania dobroczyności publicznej, bronił zdania, że dobroczynność publiczną przekazać należy ziemstwom. Pobiedonoscew i Witte sprzeciwili się temu. R. 1900 mianowany zarządzającym sprawami komitetu opieki nad domami zarobkowemi, zaprowadził warsztaty wzorowe, założył muzeum pomocy i w miejscach nieurodzajem dotkniętych organizował roboty publiczne. Usunął się ze służby publicznej w r. 1905. Z prac M-wa zasługują na wzmiankę: „Ziemskije finansy“ (Pet. 1885); „Oczerki ziein-skoj diejatielnośli w obłasti obszczestwiennawo prizrjenja“ (tamże 1895); „Trudowaja pomoszcz, jej a osnowauja, zadaczy i ważniej szyj a formy“ (tamże 1898); ,,Gorodskija obszczestwiennyja u-prawlenija w diele pomoszczi biednym“ (tamże 1905).

A. Ł.

Maksimowicz Michał, botanik, etnograf i ukrainofll rossyjski (* 1804 w Tymkowszczyźnie na Ukrainie—f 1873), ukończył nauki przyrodnicze w Moskwie, r. 1825 nauczyciel gimna-zyum tamże, r. 1829 adjuukt, r. 1833 profesor botaniki, r. 1834 rektor i profesor literatury rossyjskiej w nowozałożonym uniwersytecie w

Kijowie. Jako botanik M. był systematykiem w j gut (Amdo) provinciae Kansu necnon Tibetiae znaczenia ówczesnej filozofii przyrody i wielce praesertim orientalis et borealis atque Tsaidou“ przyczynił się do zastąpienia w dziedzinie nauk (Fase. I „Thalamifłorae et Disciflorae“, Peters-przyrodniczych słownictwa obcego rossyjskiem.    burg 1889).

K. Chw.

Położył zasługi dla etnografii ukraińskiej: r. 1827 Maksimowicz K o n s t a u t y, syn Klaudyu-wydał „Małorossijskija pjesni“, r. 1834 „Ukra- sza, generał-adjutant, generał gubernator war-inskija narodnyja pjesni“, r. ł849 „Sbornik - szawski (* 26 inaja 1849), po ukończeniu kor-ukrainskich pjesien“. Badania etnograficzne do- pusu paziów i Mikołajewskiej akad. wojskowej, prowadziły M-cza do stanowczego przekonania wstąpił do służby wojskowej d. 19 sierpnia r. o odrębności języka ukraińskiego od rossyjskie- 1865, r. 1889 uzyskał rangę generalską, w 1. go, wskutek czego poróżnił się z M. P. Pogodi- 1893 —1899 sprawował obowiązki atamana na-nem. Przerzucił się następnie do historyi i na kaźnego kozaków uralskich. r. 1889 — 1905 tern polu przyczynił się do wyjaśnienia za- kozaków dońskich. Ukazem z d. 4 marca r. mierzchłej przeszłości Ukrainy tak, że zdobył 1905, po odwołaniu gen. Mich. Czertkowa ze nawet miano „patryarchy historyografii ukraiń- stanowiska generał-gubernatora warszawskiego, skiej“. Dzieje Ukrainy łączył z dziejami Rusi objął zarząd naczelny w Królestwie Polskiem. kijowskiej, a Ukraińców wywodził od storodaw- Były to czasy strajku szkolnego, ruchawki eko-nych rusiczów („O mnimem zapustienji Ukrainy nomicznej i społecznej. Przybył do Warszawy w Naszestwje Batyjewo i nasielenji jeja nowo- d. 23 marca w towarzystwie hr. Adama Za-pryszłym narodom“). Z prac M-cza, poświęco-    moyskiego i ks.    Melikowa,    otrzymawszy jako

nych badaniem Ukrainy, zasługują na wzmian-    wskazówkę „aby    niezależnie    od stłumienia w

kę: „O getmanje Sahajdacznom“, „Obozrenie go- sposób prawny i stanowczy sztucznie podtrzy-rodowych połkow i sotien bywszych na Ukrai- mywanego zamętu, jął się opracowania pro-nie so wremieni Bogdana Chmielnickawo“, „O jektu tych przekształceń w ustroju miejscowym, bubnowskoj sotnje“, „O kolijiwszczynje“ i t. d. które będą uznane za niezbędne dla dalszego Był czynny w opracowaniu dzieł wydanych    rozwoju ...kraju“    (Reskrypt 27 mar. 1905 na

„Wremiennoj kommissiej dla razbora drewnieli    imię M-cza). D.    7 kwietnia    przyjął delegacyę

aktów“. Wiele tłomaczył z języka rossyjskiego (adw.; Stan. Leszczyński, Dom. Anc, Leon Pana ukraiński. Był inieyatorem i redaktorem wy- pieski i H. Konic) konsultacyi przy warszaw-dawnictw zbiorowych „Kijewlanin“ i „Ukrai- skim sądzie okręgowym i na przedstawiony nieć“. Prace M-cza wyszły po jego śmierci sobie memoryał w sprawie języka polskiego zbiorowo, 3 t.—Por.: Pypin A. „Istoria russkoj w urzędach gminnych odpowiedział, że „rozu-etnografii“; Ponomarew, Życiorys M-cza („Żur- mie potrzebę uwzględnienia jęz. polskiego w nał Min. Nar. Prośw.“ z paźdz. 1871). E- Chw- gminach, kwestya ta atoli, winna być rozstrzy-Maksimowicz Karol, botanik rossyjski gnięta w drodze prawodawczej“, przyrzekł że (* 1827 w Tulę—f 1891) znawca flory japoń- „rozpatrzy memoryał uważnie i życzliwie“ i po-skiej, ukończył przyrodę w Dorpacie (1845— zwolił ogłosić go in extenso w gazetach (przy 1850); pomocnik dyrektora ogrodu botanicznego cenzurze ówczesnej było to wydanie nadzwy-w Dorpacie, a w r. 1852 konserwator ogrodu czajue). Niebawem przeprowadził w ministeryum botanicznego w Petersburgu. R. 1853 odbył po- wniosek, aby w ciągu 3 lat znieść wszystkie dróż na około świata badając florę morską istniejące w Królestwie konsultacye porad Atlantyku i o. Spokojnego. Dopłynąwszy w r. prawnych. D. 14 kwietnia przyjął delegacyę 1854 do zatoki Decastrie w kraju nadamurskim, obywateli i włościan, proszących go o odrocze-pozostawał tam przez całą wojnę krymską. Ze- nie wykonania kar administracyjnych oraz brał tu bogatą kollekcyę i opracował („Primitiae o wdrożenie nowego śledztwa co do ich udzia-florae Amurensis“, „Mćm. de 1’Acad. Imp. de łu w sprawie żądań języka polskiego w gmi-St. Petersburg“, 1859). W 1. 1859 —1864 odbył nach. Włościanom wykonanie kar odroczył do nową podróż na wschód i zwiedził doliny Zun- czasu ukończenia robót w polu, obywatelom — gari i Ussuri oraz Japonię („Diagnoses planta-    odmówił. Wiedząc z góry o mającym nastą-

rum novarum Japoniae et Mandschuriae“ t. I    pić ukazie tolerancyjnym (30 kwiet. 1905), po-

dec. I - X, Petersburg 1866—1871) (t. II, dec. lecił oberpolicmajstrowi warszawskiemu uwol-XI — XX, Peterburg 1872 —1876). R. 1869 głów- nić od dozoru i ograniczeń dotyczących miej-ny botanik ogrodu botanicznego w Petersburgu, sca zamieszkania dawnych unitów. Manifesta-opracował nie tylko swoje zbiory flory Sybe-    cye 1 maja w Warszawie i na prowincyi stłu-

ryjskiej i Japońskiej, ale i nadesłane mu przez    mił siłą zbrojną. Delegacyi obywateli prze-

Przewalskiego i Potanina. R. 1871 M. został    mysłowców (P. Drzewiecki, Edw. Geisler, Cz.

akademikiem nadzwyczajnym, a wkrótce potem Janiszewski, Stan. Majewski, Edw. Natanson, zwyczajnym. Z prac botanicznych M-cza, prócz Adolf Sułigowski, G. Szmeike i Stef. Szyller), powyżej wymienionych, zasługują na wzmiankę: którzy zwrócili się d. 10 maja do M-cza z „Diagnosispłantarum novarum asiaticarum“ (fasc. podaniem o wyznaczenie komisyi osobnej do 1—VII, Petersburg 1877 —1888); „Flora tangu- zbadauia działalności organów bezpieczeństwa tica, sive enumeratio plantarum regionis Tan- publicznego w d. 1 maja przy udziale w tej komisyi przedstawicieli społeczeństwa, odparł, został: pociągały go ideały ascetyzmu i uczo-że acz ubolewa, że wskutek starcia tłumu z wojskiem zaszły nieszczęśliwe ofiary (34 trupy), nie pozwoli jednak na taką komisyę. Wybuch bomby przy ul. Miodowej d. 19 maja sprawił, że M. przeniósł się na stały pobyt do warowni Zegrze i stąd zarządzał. Na pogrom lupanarów warszawskich (24, 25 i 26 maja), odpowiedział publikacyą (w nocy z 26 na 27 maja rozlepioną na rogach ulic) „że obowiązek przywrócenia porządku publicznego i spokoju powierza wojsku, polecając mu jednocześnie użyć broni bez żadnego uwzględnienia“. W końcu maja zwołał zjazd gubernatorów w celu omówienia sprawy instytucyi samorządnych, i chali, M-a zaś, pomimo próśb, zatrzymano pod bezroboci i rozruchów rolnych w kraju, rzecz j pozorem dalszych robót, w istocie zaś dlatego, skończyła się na jednem posiedzeniu. Powołał komisyę (pod przewodnictwem Podgorod-nikowa) do opracowania projektu wprowadzenia samorządu ziemskiego w Królestwie Pol-skiem i zaprosił do uczestuictwa w niej kilkanaście osób z grona społeczeństwa polskiego (Stan. Chełchowski, Eust. Dobiecki, Stanisław Dzierzbicki, Mścis. Godlewski, Wład. Grabski,

ności kościelnej, nabył jednak szacunku dla oświaty oraz umiejętności krytyki filologicznej. Ok. r. 1507 wstąpił do klasztoru na Athosie, którego księgozbiór dał mu możność dalszego kształcenia się. R. 1515, na zaproszenie W. ks. Wasyla, wyruszył w towarzystwie dwóch mnichów do Moskwy i tu podjął się przekładu dzieł religijnych najęz. rossyjski, którego zresztą wcale nie znał. Dokonał przekładu Psałterza, opatrzywszy go dłuższą przedmową i liczneini komentarzami. Władze kościelne przyjęły tę pracę b. przychylnie i nazwały nawet M-a „źródłem bogobojności“. Wkrótce towarzysze M-a odje-

że rząd nieufnie na światłego mnicha spoglądał, obawiając się jego rewelacyi. Niebawem oskarżono go o zdania heretyckie, błędy karygodne w przekładzie, nieposzanowanie uświęconego od wieków tekstu Pisma św., poniżanie powagi dawnych cudotwórców rossyjskich. Sobór r. 1525 skazał go na zesłanie do klasztoru w Wołokołamsku, gdzie go pozbawiono ksiąg greckich i zabroniono pisania. Po 6-iu latach pokuty stawiono go znów przed sądem, który, prócz dawniejszych herezyi, oskarżył go o namawianie (z więzienia!) sułtana tureckiego do wojny z Moskwą i czary przeciw wielkiemu księciu przy pomocy „chytrości helleńskich“. Zamknięto go w klasztorze twerskim i tam w najcięższych warunkach przez 20 przeszło lat trzymano. Nie pomogły wstawiennictwa nawet patryar-chów Konstantynopola i Antyochii, ani własne jego prośby, zwrócone do cara i metropolity Makarego (ten odpisał: „więzy twoje całujemy, jako jednego ze świętych, pomóc ci jednak nie możemy“). Dopiero w r. 1553 przeniesiono go do Troickiej Ławry, przywrócono mu wolność, po śmierci zaś uznano za świętego. — Prace jego zawierają: komentarze do Pisma, dzieła polemiczne przeciw inowiercom, tłómaczenie modlitw i obrzędów, notatki historyczne i filologiczne, traktaty moralne (wydanie zbiorowe Kazań 1859 — 62). Najważniejszą może przyczyną tylu prześladowań były poglądy M-a na organizacyę Kościoła i jego stosunek do państwa i społeczeństwa: M. był przeciwnikiem posiadania własności ziemskiej przez klasztory oraz niezależności Kościoła rossyjskiego od pa-tryarchatu greckiego. — Prócz obfitej bibliografii w „Encikł. Słów.“ Brockhausa i Efrona; por. Kostomarow „Rus. Istorija w żiznieopisa-nijach“ r. XVII; Biełokurow „O bibliotekje mosk. gosudariej w. XVI st.“ (M. 1898); Sinajskij „Kratkij oczerk cerk.-obszcz. djejatelnosti M. Gr.“ (P. 1898); Sinajskij „Kratkoje opisanje żizni i djejatelnosti M. Gr.“ (P. 1902).

Maksymaliści —najskrajniejszy i najmniej wyrobiony odłam eserów [socyalistów rewo-lucyonistów rossyjskich]. M-ci nie tworząc stronnictwa, ani nawet grupy wyodrębnionej, liczyli

Józef Jeziorański, Adam hr. Krasiński, Stan. lir. Łubieński, Józef Ostrowski, Maciej ks. Radziwiłł (syn), Włodz. Spasowicz, A. Suligowski i Maur. hr. Zamoyski), lecz projektu swego nie popchnął dalej. Kiedy wskutek ukazu tolerancyjnego nastąpił tłumny powrót b. unitów na katolicyzm, wydał d. 2 czerwca obwieszczenie, że „winni odciągania od wyznauia prawosławnego oraz ganienia wiary prawosławnej i wyszydzania jej podlegają odpowiedzialności sądowej według ogólnej procedury sądowej“.

Odmówił pozwolenia na zwołanie do Warszawy zjazdu przedstawicieli katolickich towarzystw dobroczynności w państwie. Odrzuci! podanie T-stwa Higienicznego Warszawskiego, aby jego przedstawiciele uczestniczyli w rozpatrywaniu samorządu dla Królestwa Polskiego. D. 24 czerw, ogłosił stan wojenny w Łodzi i pow. łódzkim (gen. Shuttleworth). Powiększył skład sądu wojennego w Warszawie, a kiedy niepokój nieustawał, M. podał się do dymisyi i rozkazem Najwyższym z d. 28 sierpnia r. 1905 został ze stanowiska warszawskiego gen.-gubernatora odwołany z pozostawieniem w godności generał - adjutanta. Następcą był mianowany generał-adjutant Skałon. D. 19 grud. r. 1906 został M. posunięty na generała jazdy. Od d.

3 stycznia r. 1909 pełni obowiązki wiceprezesa komitetu do poszukiwania pracy ofiarom

wojny rossyjsko-japońskiej.

E. Chw.

M. Ab.

Maksym Grek, działacz na polu oświaty kościelnej w Rossyi (* ok. 1480 w Albanii — t 1556 pod Moskwą). Kształcił się w Grecyi i we Włoszech: w Wenecyi zapoznał się ze słynnym Aldein Manuzzim, a we Florencyi słuchał wykładów Jana Laskarysa i Poliziana i pozostawał pod wpływem kazań Savonaroli. Znał dobrze autorów starożytnych. Humanistą nie

jednak w szeregach eserów wielu zwolenników w okresie ruchu wolnościowego. M. odrzuca w dobie rewolucyjnej wszelkie programy minimalne i także stawianie sobie celów najbliższych.

tyn I Gallią, Hiszpanią i Brytanią. Za Konstantyna wydał M. córkę swą, Eaustę. D. 1 maja r. 305 zmusił go Dyoklecyan do zrzecenia się razem z nim korony. Kiedy jednak syn jego Maksencyusz (ob.) w r. 306 zasiadł na tronie, obudziła się w ojcu żądza władzy, którą z łaski syna w następnym roku posiadł. Wkrótce jednak poróżnił się z nim, i Rzym opuścił, aby szukać u zięcia swego Konstantyna w Gallii schronienia. Kiedy i tutaj snuł nowe intrygi, a nawet na życie Konstantyna nastawał, znie-

Minimum nie odpowiada interesom klas pracujących, gdyż je powstrzymuje jedynie. Twierdzili że nie należy zatrzymywać się w połowie drogi, lecz dążyć trzeba nietylko do socyalizacyi ziemi, ale i fabryk i wszelkich środków wytwórczości.

dzaj śmierci; wybrał powróz i zakończył życie w Marsylii w r. 310 po Chr.—2) Gajus G a-lerius Valerius M., pochodzący z Dacyi, z okolic m. Sardica, przez Dyoklecyana dla waleczności swej mianowany w r. 292 Cezarem razem z Konstantynem I, poczem jego córkę Waleryę poślubił. W r. 296 poniósł klęskę od króla Persów Narsesa, przez co oburzył na siebie teścia. Wkrótce Persów pobił na głowę i korzystny z nimi pokój zawarł. Po złożeniu przez Dyoklecyana korony cesarskiej sprawował rządy jako Augustus nad częścią wschodnią państwa rzymskiego, przyjąwszy do pomocy dwóch współrządców. W r. 307 mianował Licyniusza cesarzem (Augustus). Prześladowania chrześcian, do których miał Dyoklecyana nakłonić, zaniechał dopiero w r. 311, w tym samym roku umarł.

Maksymilian cesarze niemieccy: 1) M. I, syn i następca Pryderyka III (* 22 marca 1459 w Wiener - Neustadt - f 12 stycznia 1519). Wykazywał w młodości wielkie zamiłowanie do nauk i sztuk, oraz ćwiczeń cielesnych. Przez małżeństwo z Maryą, dziedziczką Karola Śmiałego (1477), uzyskał posiadłości burgundzkie. Gdy Ludwik XI oderwał część dziedzictwa Maryi, M. zmusił go do zwrócenia dzielnic zabranych. Po śmierci żony (pokojem w Arras 1482) musiał jednak ustąpić Francyi Pikardyę i Burgundyę. R. 1486 wybrany na Króla rzymskiego, pozostawał jednak w Hollan-dyi, gdzie z odmiennem szczęściem toczył walkę z Francyą oraz z swymi poddanymi. Obywatele z Brügge trzymali go nawet w ciągu trzecli miesięcy w niewoli (1488). Po powrocie do Niemiec, usynowiony przez Zygmunta tyrolskiego, rządził jego dzielnicą, którą w następstwie odziedziczył (1496). Wojnę przeciw Karolowi VIII francuskiemu zakończył pokojem w Sen-lis (1493) i odzyskał Artois i Franche-Comté. Po śmierci ojca (19 sierpnia 1493) został cesarzem niemieckim i ożenił się z Bianką Sforza, córką Galeazza Sforza ks. medyolańskiego.

S. liras.

Wielu założeniami swemi przypominają najbardziej niewyrobiony żywioł anarchizmu: odrzucali walkę polityczną, zwłaszcza w jej formach j wolony został przezeń wybrać sam sobie ro-parlamentarnych, woleli być wrogami zasadniczymi wszelkiego uczestnictwa w legalnej walce politycznej w granicach współczesnego ustroju. I w taktyce ujawniają dążność do naśladowania anarchistycznych zasad walki decentra-listycznej z oddzielnymi kapitalistami, drogą terroru ekonomicznego, głoszonego jako zasada, i w drodze rewolucyjnego zdobywania miast i gmin i ogłaszania tam decentralistycznych gmin rewolucyjnych. Względem inteligencyi zachowują się z wielką nieufnością i, acz przyznają, że śród młodzieży liczyć mogą na wielu „zastrielszczyków“, to inteligencya może wspólnie kroczyć z warswtą pracującą tylko w tych wypadkach, kiedy chodzi o równość prawną. Wielkie znaczenie przypisują M-ści przypadkowi i skłaniają głowę przed żywiołowością. Teoryąma-ksymalizmu ujął najtreściwej jej twórca Ë. T a-gin „Principy trudowoj tjeorii“ (Petersburg

1906).—Por.: Tagin E. ,,Otwiet Wiktoru Czer-uowu“ (Petersburg 1906). Świetłow „O za-daczach griaduszczogo“ (tamże 1907, w zbiorze „Oswoboditieluoje dwiżenie⁻); AleksandrowiczM.,

„Cjel russkoj rjewoluciji“ („Żurnał dla Wsiech“

1906); „Prjamo k cjeli“ (Petersburg ] 906, wyd.:

Ë. Chw,

„Maksimalist“); „SuszcznostM-zma“ (tamże 1906, wyd. Maksimowa). Bliższą bibliografię ob.: Nie-strojew Gr., „Biblioteka socialista“ (Moskwa 1906, wyd.; „Mołodaja Rossija“).

Maksymianus(łac. Maccimianus), 1) Marcus Aurelius Valerius M. Herculius, zasiadał z ces. Dyoklecyanem (ob.) na tronie rzymskim (286—305 po Chr.). Ur. w wiosce pod Sirmium, w Pannonii, wzbił się mimo niskiego pochodzenia przez dzielność swą w bitwach na stanowisko jednego z najznakomitszych wodzów swego czasu. W Gallii pobił Bagandów (ob.), potem Burgundów i Alamannów, w r. 293 walczył szczęśliwie nad Renem, a w r. 297 w Afryce. Bez wykształcenia, był w obejściu rubaszny i z przyrodzenia srogi. Wykazywał wielkie przy wiązauie do Dyoklecyana, któremu wszystko zawdzięczał. Po kilku latach zmusiły smutne losy państwa obu cesarzów do mianowa- Małżeństwo to wywołało w nim zamiar włą-nia współrządców, zwanych Cezarami. Podzie- czenia Włoch do swych posiadłości, ażeby uzy-lono natenczas państwo rzymskie na 4 części: skać w tym celu pomoc książąt, postanowił Dyoklecyanowi przypadły kraje, po drugiej dać państwu ustrój oligarchiczny. Ulepszył są-stronie m. Egejskiego leżące, współrządcy jego dowuictwo przez wprowadzenie państwowej Galeryuszowi Tracya i Illirya; M. zarządzał izby sądowej i nałożenie podatku powszechne-Italią i Afryką, a współrządca jego Konstan- go na pokrycie jej kosztów. Na zjeździe augs-

ad z.

Maksymilian F e r d y n a n d Józef, arcy-książę austryacki, cesarz meksykański (* 2 lipca w Wieduiu 1842 — f 1867), drugi syn arcy-księcia Franciszka Karola i Zofii bawarskiej, brat ces. Franciszka Józefa. Wstąpił do marynarki, w której wykazał wiele dobrych chęci i sprężystości, jako kapitan korwety i komendant naczelny floty dużo podróżował. R. 1857 ożenił się Karoliną, córką króla Leopolda I belg., z którą odbył podróże do Sycylii, Hiszpanii, na Maderę, do Brazylii i t. d. (Wrażenia w dziele „Reiseskizzen“ 4 t.). W 1. 1857 — 9 był wielkorządcą królestwa lombardzko-weneckiego. Za sprawą Napoleona III zgodził się zostać cesarzem meksykańskim i po zrzeczeniu się praw do korony austryackiej, otrzymał z rąk wodzów partyi klerykalnej w Meksyku: Almonte, de Estrada i Labastida (10 kwietnia 1864) tron. D. 12 czerw, wszedł do m. Meksyka. Napoleon III zobowiązał się wysłać mu 25 000 wojska. Bez zdolności dyplomatycznych, w pośrodku pomiędzy wpływami liberałów a ultramontanów, zależny od generała francuskiego Bazaine’a, w końcu pozostawiony przez Napoleona III własnym losom (1866), uległ przeciwnikowi, prezydentowi Juarezowi, wpadł (15 maja 1867) w ręce generała republikańskiego Escobeda i został przez sąd wojenny w Queretaro (14 czer.) skazany na śmierć i d. 19 czerwca rozstrzelany wraz ze swymi stronuikaini: generałami

burskim z r. 1500 przystał nawet na ustanowienie wojska państwowego; ale stany nie zgodziły się na podtrzymywanie jego planów. Wojna przeciwko Szwajcarom (1499) zakończyła się niepowodzeniem i nielepiej powiodła się wyprawa do Włoch w celu obrony domu Sforzów: w r. 1500 musiał M. ustąpić Medyo-lan Ludwikowi XII francuskiemu. Podczas drugiej wyprawy (1508) Wenecyanie przeszkodzili mu przedostać się przez Tryent. Wtedy zawarł ligę z Francyą, papieżem i Hiszpanią, podbił Weronę, Vicenzę i Tryest, ale oblężenie Padwy (1509) się nie udało. Szedł czas pewien pospołu z Francyą przeciw lidze św. (ob.), ale następnie sam przystąpił do tej ligi i wypowiedział niedawnemu sprzymierzeńcowi wojnę. W r. 1515 musiał ustąpić Medyolan Franciszkowi I francuskiemu, a Wenecyauom Weronę. Nie udało mu się urzeczywistnić wyboru Karola I hiszpańskiego, wnuka swego, na następcę swego na tronie cesarskim, ale uzyskał dla domu swego obok Hiszpanii również widoki na wschodzie przez zaręczenie swego wnuka Ferdynanda z Anną węgiersko-czeską. Zmarł w Weis w Austryi górnej, pochowany w Wiener-Neustadt.—Dzięki swemu niezwykle czynnemu życiu został bohaterem wielu pieśni: (jak „Teuerdank“); sam dyktował romantyczną powieść o sobie („Weisskunig“) i napisał parę dzieł pomniejszych, dotyczących historyi swego domu („Ehrenpforten“, „Triumphwagen“, „Der weisen Könige Stammbaum“) oraz rzemiosł i sztuk („Das Stahlbuch“, „Die Baumeisterei“, „Die Gärtnerei“). Pisał również pamiętniki i wogóle zajmował się żywo naukami i sztuką. Władał językami łacińskim, niemieckim, francuskim, włoskim, angielskim i czeskim, zajmował się matematyką i historyą, malarstwem, muzyką, poezyą i budownictwem. Z drugiej żony nie miał dzieci, natomiast pozostawił 14-cioro nieślubnych. Następcą był jego wnuk Karol V.—B i b 1. Ehmel „Urkunden, Briefe und Aktenstücke zur Geschichte Maximilians I“ (Sztutgart 1845);Ulmaun,,Kaiser M. I“ (Sztut. 1884—91, 2 t.). 2) M. II, syn ces. Ferdynanda I i Anny węgierskiej (* 31 lipca 1527 w Wiedniu — f 12 paźd. 1576). Wychowany w Hiszpanii razem z bratem stryjecznym Filipem pod opieką Karola V, walczył r. 1544 przeciw Francuzom, a r. 1547 był czynny podczas wojny Szmalkaldzkiej, r. 1548—50 wicekról hiszpański, poślubił r. 1548 córkę Karola V, Maryę. Zamiary Karola V przekazania korony cesarskiej synowi swemu Filipowi oraz niepopieranie przezeń innych ambitnych dążności M-a, wywołało oziębienie stosunków wzajemnych. M. nawiązał porozumienie z książętami protestanckimi, a nawet prywatnie zaliczał siebie do wyznawców luteranizmu. R. 1562 wybrany i ukoronowany we Frakfurcie na króla rzymskiego, a także czeskiego, w r. nast. zaś na węgierskiego, wstąpił po śmierci ojca (25

lipca 1564) na tron niemiecki. Był o tyle tolerancyjnym, że zapewnił stanom austryackiin wolność wyznania, pozwolił stanom ewangieli-ckim na posiadanie własnego przedstawicielstwa w deputacyi religijnej i zniósł w Czechach (1567) kompaktaty praskie. Gdy po śmierci Don Carlosa uzyskali jego synowie widoki na tron hiszpański, a w r. 1569 wydał córkę swą Annę za Filipa II, nosił się z myślą stanięcia na czele reformy religijnej żywiąc nadzieję, że w ten sposób wzmocni stanowisko domu swego. Trzymał się jednak kościoła katolickiego, choć sprzyjał Reformacyi. Podczas panowania M-a korzystały Niemcy naogół z pokoju. W wojnie tureckiej (1566) wykazał M. nieoczekiwaną dzielność. Gdy Soliman II. przywołany na pomoc przez Jana Zygmunta Siedmiogrodzkiego, stanął sam na czele wojsk, zebrał M. pod Raab siłę wojskową 80 000 ludzi, ale zachowywał się odpornie., Następca Solitnana, Selim II, zawarł ośmioletnie zawieszenie broni,

! wskutek którego każda strona pozostała przy swoich zdobyczach. M. miał 9 synów i 6 córek; najstarszy syn, Rudolf, wstąpił po nim na tron niemiecki. — Bibi, von Miller ,,Epistolae Ferdinandi I et Maximilian! II“ (Peszt 1808); Koch „Quellen zur Geschichte Maximilians II“ (Lipsk 1875 — 61, 2 t.), Hopfen „Kaiser M. II u. der Kompromisskatholicismus“ (Monachium 1895), L. von Ranke ,,Ueber die Zeiten Ferdinands u M-s II“ (w „Sämintliche Werke“, t. VII).

ad/.

Miramou i Mejia. Zwłoki przewiezione do Au-stryi są pochowane (d. 18 stycz. 1868) w grobach kościoła kapucyńskiego w Wiedniu. W r. 1861 wyszły jego „Aforyzmy“, a pośmiertnie dzieło „Aus meinem Leben“ (Lipsk 1867, 7 t.) oraz „Mein erster Ausflug. Wanderungen in Griechenland“ (tamże 1868),—Bibi.: Keratry „ L’empereur Maximilien, son élévation et sa chute“ (Lipsk 1867); Lefèvre „Documents officiels recueilis dans la secrétairerie privée de Maximilien“ (Bruksella 1869, 2 t.); Hellwald „M. 1, Kaiser von Mexico“ (Wiedeń 1869, 2 t.); Prinz Felix zu Salm-Salm, „Queretaro Blätter aus meinem Tagebuch in Mexico“ (Stuttgart 1869, 2 t.); Prinzessin zu Salm Salm „Zehn Jahre aus meinem Leben“ (tamże 1875, 3 t.); Gaulot „La vérité sur l’expédition du Mexique“ (Paryż 1889 — 90, 3 t.).

Maksymilian elektorowie bawarscy: 1) M. I, syn Wilhelma V (* 1573 w Monachium — f 1651 w Ingoldstadcie). Wychowany u Jezuitów, przepełniony był nienawiścią przeciw protestantom. W Ingoldstadcie, gdzie się od r. 1587 kształcił, zawarł przyjaźń z późniejszym ces, Ferdynandem II. Objąwszy rząd (1597) jął się reform, ale postępował oględnie i powoływał stany do pomocy: Zaprowadził kodeks prawny, policyę, sądy, oraz zreformował gruntownie wojsko. W r. 1609 stanął na czele ligi katolickiej, do której nie chciał dopuścić domu habs-burskiego; później zgodził się na przystąpienie do niej arcyks. Ferdynanda i popierał go przy wyborze na cesarza. Podczas wojny czeskiej zawarł z Ferdynandem umowę w imieniu ligi, posłał mu 30 000 wojska, w zastaw za co wziął Austryę Górną, odniósł w r. 1620 zwycięstwo na Białej Górze pod Pragą i podbił Pa-latynat Górny. Otrzymał za to godność elektora palatynackiego i Palatynat Górny. Gdy jednak Ferdynand II zamierzył utwierdzić władzę swoją monarchy z pomocą wojsk Wallensteina, M. sprzeciwił się temu i przyczynił się na sejmie w Ratysbonie w r. 1630 do usunięcia Wallensteina. Po porażce Tilly’ego nad rz. Lech musiał M. przed Gustawem Adolfem opuścić Monachium i kraj jego był wystawiony na napady szwedzkie, ponieważ wróg jego, Wallenstein, nie śpieszył mu na pomoc; dopiero po śmierci Wallensteina i zwycięstwie pod Nördlingen nastały dla M-a czasy lepsze. R. 1647 zawarł w Ulmie na własną rękę pokój ze Szwecyą i Fraucyą; pokojem Westfalskim zapewnił sobie zdobyte ziemie i godności. W końcu życia zajął się pracą nad podniesieniem dobrobytu kraju swego oraz praktykami religijnemi. Z drugiego małżeństwa z córką Ferdynanda II, Anną Maryą, miał synów: Ferdynanda Maryę, następcę, oraz Maksymiliana Filipa. Napisał dla syna „Anleitung zur Regierungskunst“ (Würzburg 1822 po łacinie i po niem.). — Bib[l. Wolf ,,Geschichte Maximilians 1 u. seiner Zeit.“ (dokończone przez Brey era, Monachium 1807 —11,41.). 2) M. IIE m a-n u el, wnuk poprzedzającego, a syn Ferdynanda Maryi i Henryki Adelaidy Sabaudzkiej (* 1662-f 1762), objął panowanie po ojcu w r. 1679. Znajdował się w stosunku zażyłym z Leopoldem I i r. 1683 pośpieszył ku obronie Wiednia; wałczył następnie na Węgrzech; obronił Gran, podbił Budapeszt, pomógł do zwycięstwa pod Mohaczem; przy szturmie Belgradu r. 1688 był ranny od strzały. Cesarz, z którego córką Maryą Antoniną ożenił się był M., nadał mu tytuł Generalissimusa. W r. 1692, mianowany wielkorządcą hiszpańskim w Hollandyi, walczył przeciw Francyi bez powodzenia; po śmierci syna Józefa Ferdynanda, który miał być następcą Karola II hiszpańskiego, zrzekł się M. urzędu swego w Hollandyi. Ro wybuchu wojny o następstwo tronu hiszpańskiego wziął stronę Francyi, ale trapiony niepowodzeniem opuścił kraj i był skazany na banicyę, powrócony jednak na tron po pokoju w Rastatt r. 1714. Syn jego Karol Albrecht, został jako Karol VII cesarzem niemieckim. W drugiem małżeństwie M. poślubił córkę Jana III Sobieskiego.—3) M. III Józef, syn cesarza Karola VII (* 1727 — f 1777) uznany przez umierającego ojca pełnoletnim (1745), pokojem z Austryą w Füssen (1745) zrzekł się roszczeń do Austryi. Dbał o sądownictwo, zmniejszył siłę zbrojną i rozmiary dworu, zniósł wiele klasztorów, popierał rolnictwo, rzemiosła, nauki i sztuki; założył Akademię Umiejętności w Monachium. Zniósł Jezuitów i dozwolił protestantom nawet w Monachium odprawiać nabożeństwo. Małżeństwo jego z Maryą Anną Zofią, córką Augusta III polskiego, było bezdzietne, i z jego śmiercią wygasła młodsza, główna linia Wittelsbachów. Następcą jego był Karol Teodor, książę Pala-tynatu, który połączył w ten sposób Bawaryę i Palatynat. — Maksymilian imię królów bawarskich; 1) M. I J ó z e f, pierwszy król bawarski, syn Fryderyka ks. Zweibrücken-Birkenfeld (* 27 maja 1756 w Mannheimie — f 13 paźdz. 1825 w Nymphenburgu). Wstąpił r. 1777 do wojska francuskiego i tu awansował aż do stopnia ge-nerała-raajora. W I. 1782 — 89 stał załogą w Strasburgu. Po wybuchu Rewolucyi wystąpił z wojska i wrócił do Mannheimu; niebawem wstąpił do służby austryackiej i uczestniczył w pierwszej kampanii przeciw Francyi. R. 1795 objął po bracie, Karolu II, panowanie nad Zweibrücken, a r. 1799 po elektorze Karolu Teodorze, z którego śmiercią wygasła linia sulc-bachska, rządy w Bawaryi. Wspierany przez ministra Montgelas’a, jął się reform i popierał rolnictwo, zreformował wymiar sprawiedliwości, wprowadził sprawiedliwszy podział podatków bez względu na przywileje, zniósł wiele klasztorów, a majątków kościelnych użył na podniesienie kultury ziemi oraz oświatę. Odrabiał skutki wstecznych rządów swego poprzednika. Polityka jego zewnętrzna była skierowana wyłącznie ku wzmożeniu dynastyi. Dzięki

biskupem münsterskim; zajął się uporządkowaniem finansów, sądownictwa i administracyi w swej dzielnicy. Opierał się stanowczo przeciw kuryi rzymskiej; w wojnach przeciw Rewolucyi francuskiej zachował ścisłą neutralność. Gdy Francuzi zajęli Bonn r. 1794, M. wycofał się do Wiednia.

połączeniu się z Napoleonem, z którym nadto związał się przez wydanie swej córki za Eugeniusza de Beauharnais, dostał podczas pokoju w Presburgu (1805) obietnicę godności królewskiej, którą też przybrał d. 1 stycz. r. 1806, a także otrzymał znaczne posiadłości w Szwabii i Frankonii; skutkiem tego został najpotężniej-sżym księciem w związku nadreńskim. W r. 1813 przystąpił do przymierza monarchów i tern zapewnił sobie nietykalność swoich posiadłości. Na kongresie wiedeńskim zwalczał usilnie roszczenia książąt na rzecz państwa ogóluo-niemieckiego. Ażeby zjednoczyć różne części Bawaryi nadał konstytucyę d. 26 maja r. 1818. Następcą jego był syn Ludwik I. — 2) M. II Józef, s. Ludwika I i Teresy Sachsen-Hildburg-hausen (* 1811 —f 1864;, kształcił się w Getyndze i Berlinie, polubił zamek Hohenschwangau pod Füssen, w którym przebywał w towarzystwie uczonych i artystów, poświęcając się badaniom historycznym i literackim. Abdykacÿa Ludwika I d. 20 marca r. 1848 powołała go nieoczekiwanie na tron. M. otoczył się radcami wolnomyślnymi, sprzeciwiał się wytrwale zjednoczeniu Niemiec pod zwierzchnictwem Prus i dążył do zbliżenia z Austryą. W polityce wewnętrznej hołdował M. od r. 1850 kierunkowi absolutyzmu, ale nie popierał reakcyi religijnej, powołał nawet do Monachium, wbrew partyi utramontańskiej, wiele sław naukowych, jak Sybela i Liebiga i dopuścił do swego najbliższego otoczenia poetów, jak E. Geibla, Boden-städta i in., wydawał też wielkie fundusze na popieranie literatury. Dążył do stworzenia ściślejszego związku pomiędzy średniemi i mniej-szemi państwami niemieckiemi. W r. 1863 popierał austryacki projekt reformy Związku niemieckiego, tem boleśniej odczuł zachowanie się Austryi i jej politykę szlezwig - holsztyńską. Umarł po wybuchu wojny Prus z Danią. Miał synów: Ludwika II i Ottona, którzy wpadli w chorobę umysłową.

üî. G.

Maksymilian Aleksander Filip, ks. Wied., ob. Wie d.

N G.

Maksymilian, Karmelita bosy, znany swego czasu kaznodzieja w Wilnie i Grodnie (f 1790 w Wilnie). Zostawił: „Kazania niedzielne całego roku i na święta ruchome“ (Wilno 1763 i 1773): „Kazania o męce pańskiej z przydauiem niektórych przygodnych“ (1771 i 1772).

Maksymiliana ordery, ob. Ordery (Ba-warya).

adz.

Maksyminus (łac. Maximinus) 1) Gaj us Julius Verus M., od r. 235 cesarz rzymski, następca Sewera Aleksandra. Z biednych rodziców urodzony w Tracyi (skąd przydomek Thrax), pasał za lat młodych owce. Wzrost jego nadzwyczajny (8l/a stopy) i olbrzymie siły fizyczne, oraz wielka bystrość umysłu zwróciły uwagę Septymiusza Sewera, kiedy w Tracyi przebywał. Przyjął go do konnicy przyboczuej i obsypywał łaskami. Ces. Sewer Aleksander mianował go senatorem, a gdy szczęśliwe walki z Persami i Alamannami stoczył, naczelnym dowódzcą wojsk w Pannonii. Lecz tutaj zbuntował się chciwy zaszczytów M. przeciwko swemu władcy, kazał go zamordować, a przez wojsko, które do nięgo było b. przywiązane, obwołany d. 19 marca r. 235 cesarzem, mianował zaraz syna swego Lucyusza Juliusza Werusa Maksymina współrządcą. R. 236 walczył szczęśliwie w Germanii, lecz dla srogiego okrucieństwa i chciwości złota nawet świątyniom nie przepuszczający, popadł u ludu i senatu rzymskiego, które go tylko ze strachu przed legionami jako cesarza uznały, w nienawiść tak, że senat, korzystając z rozkazu Maksymilian arcybiskupi i elektorowie ko-    Gordyanów (ob.) w Afryce, odsądził go od

lońscy: 1) M. Henr yk, syn Albrechta VI ks. i czci i wiary i wybrał na jego miejsce cesarzami bawarskiego (*    1621 — f 1688). Elektorem    Marka Klodyusza Pupieuusa Maksyrausa i De-

został r. 1650. Wszczął zatarg z elektorem mo-    cymusa Celiusza Balbinusa, potem prowincye

gunckim o prawo dokonywania kuronacyi cesar-    bunt przeciw niemu podniosły, a nawet pod-

skiej, i częściowo zwyciężył, mianowicie obaj    władne legiony burzyć się zaczęły. W końcu

elektorowie zostali upoważnieni do kolejnego    gdy z niemi do Italii wyruszył i leżącą po

spełniania powyższej ceremoni. Był jednym ' drodze Akwileję obiegł, podniosły rokosz o-z założycieli związku reńskiego. Gdy wszedł w    twarty i M-a wraz z synem zamordowały r.

zatarg z m. Kolonią, której przywileje usiłował    238. — Por. Schwarz ,,De Maximino Imper.“

ograniczyć, a następnie z cesarzem, który sta-    (,,Opuscula“ wyd. Harles). — 2t Galerius

nął w obronie tych przywilejów, zawarł M. w    Valerius M., pierwotnie D aj a albo Daza

r. 1671 przymierze z Ludwikiem XIV; jako jego    zwany, siostrzeniec ces. Galeryusza Maksymia-

sojusznik walczył z Niderlandami, cesarzem    na (ob.), który go w r. 305 po Chr. współrząd-

i Hiszpanią, aż do pokoju r. 1674. — 2) M. ] cą w ziemiach azyatyckich mianował, nadał F r a n c i s z e k K s a w e ry J ó z e f, ostatni elek-    sam sobie tytuł cesarza (Augustus) w r. 307.

tor koloński (* 1756 — f 1801), najmłodszy    Po śmierci Galeryusza w r. 311 podzielił się,

syn Maryi Teresy i Franciszka I, mimo prze-    choć niechętnie, z Licyniuszem (ob.) rządami

ciwdziałania Fryderyka W. został w r. 1784    państwa. Żądny władzy, porozumiał się nie-

elektorem i arcyb-pem kolońskim i księciem    bawem z Maksencyuszem (ob.), aby Licyniusza trouu pozbawić. W r. 313 przyszło pomiędzy Balbinusa senat cesarzami w miejsce zniena-nimi do walki. Gdy M., wyruszywszy z Syryi i widzonego Maksyminusa. Ten wyruszył w po-na czele 70 000 żołnierza, zdobył Bizancyuni, le przeciw nowym władzcom, lecz zamordowali Perinthus i Herakleę, poniósł od Licyniusza, go właśni żołnierze. M. i Balbinus odbyli wjazd dowodzącego tylko 30-tysięczną armią, pod tryumfalny do Rzymu, serdecznie przez senat Adryanopolem klęskę i uciekł do Azyi. W m. witani, mniej chętnie przez lud i pretoryanów, Tarsus postanowił sam sobie trucizną śmierć zwłaszcza M., który już przedtem jako praefe-zadać. Ponieważ niesprawnie do tego się za- ctus urbi przez swą nieubłaganą surowość Rzy-brał, dokonał żywota dopiero po długich cier- miau na siebie oburzył; podczas igrzysk kapito-pieniach. syna jego 8-letuiego i córkę 7-let- lińskich pretoryanie, nienawidząc ich jako nie nią, zaręczoną z Kandydyanem, synem Gale- i z ich woli wybranych cesarzy, napadli na nich ryusza, kazał Licyniusz zamordować, a żona [ w rezydencyi niespodzianie i zamordowali utopiła się w nurtach rz. Orontesu. Dochowa- ¹ w r. 238. W ich miejsce obwołali młodego Gor-ły się liczne monety M-a, z napisem Soli in- j dyana (ob.) cesarzem. 2) Magnus M., rodem

ineto.

S Orz

i dwa razy godność konsula, lecz zbrodnią zpro-sną, której się na urodziwej żonie jego ces. Va-leutinianus III dopuścił, oburzony, podniósł bunt, w którego przebiegu cesarz życie postradał. M. otrzymał z ręki ludu w r. 455 po Chr. godność cesarską. Kiedy zaraz po śmierci swej żony owdowiałą cesarzową Eudoksyą zmusił do od-Maksymus (łac. Mciiimns). Imię to przy- i dania mu swej ręki, przywołała ta, zemstą za

zamordowanie męża swego wiedziona, do Italii na pomoc Geiseryka, króla Wandalów, który bezzwłocznie się pod Rzymen zjawił. Nieudolny cesarz zamierzał opór stawić, lecz wybuchnął przeciw niemu w mieście rokosz, przyczem M. został ukamienowany w r. 455 przez lud. Zwłoki jego, poszarpane na kawały, wrzucono do Tybru. Rządził państwem tylko 3 miesiące. — 5) Valerius M., żył i pisał prawdopodobnie w ostatnich latach panowania Tyberyusza, któremu dochowane dzieło: „Factoruin ac dicto-rum memorabilium libri IX, ad Tiberium Cae-sarem Augustum“ poświęcił. Jest to niejako

A. Ł.

z Hiszpanii, ziomek, towarzysz wojenny i ry-Maksymum i minimum (w matematyce) — j wal ces. Teodozyusza. W r. 383 po Chr. stanął wartość największa, lub najmniejsza ze wszyst- na czele Brytańczyków, którym sprzykrzyły się kich, którą dana wielkość może przybierać. Np. nieudolne i uciążliwe rządy Gracyana (ob.), z prostokątów wszystkich o danym obwodzie i przeprawił się do Gallii, którą bez wielkiego pole kwadratu daje max., czyli jest najwięk- trudu zawładnął. Gratianus szukał ratunku w sze. Ze wszystkich ciał, staczających się po ucieczce, ale w Lyonie padł pod razami żoł-różnych równiach pochyłych o danej wspólnej nierzy. Teodozyusz przyznał wtedy M-a jako no-podstawie, najszybciej stoczy się ciało z równi wego władzcę (Augustus), odebrawszy uroczy-pochylonej do poziomu pod kątem 45°,• powia- ste przyrzeczenie, że młodego Walentyniana II, damy więc że w razie pochylenia równi pod dziewierza swego, panującego w Italii, w spokoju kątem 45° następuje min. czasu stacza- zostawi. Gdy jednak M.do Italii wtargnął: Teodo-nia się ciała z danej równi. — Ściślej przez zyusz go pobił pod Akwileją, i stracić kazał w max. i min- rozumiemy wartość funkcyi, więk- r. 388 po Chr. 3) M., z Hiszpanii rodem, bar-szą i mniejszą od wartości sąsiednich, tak dzo miernego uzdolnienia, przez wiarołomnego iż przez max. rozumiemy f (x) > f (xFh), Geroncyusza, wodza ces. Konstantyna młodego, przez min. — f (x) < f (x + h). Wartość, został w r. 409 po Chr. cesarzem obwołany, dla których dana funkcya osięga max. lub min., lecz, wkrótce przez wojsko opuszczony, żył w znajdujemy z równania f (æ) = 0, które wska- ukryciu, zrzekłszy się purpury cesarskiej i kie-zuje, że w punktach max. i min. styczna do dy w r. 411 powtórnie zamierzał władzę dla krzywej danej funkcyi jest równoległa do osi I siebie zagarnąć, wydali go właśni żołnierze w odciętych. Max. od min. odróżniamy według | ręce ces. Honoryusza; ścięty na rozkaz Jowinu-znaku drugiej pochodnej f” (x), której równość i sa (ob.). 4) Petronius M., senator z rodu zeru wskazuje, że w punkcie danym funkcya, j Anicyuszów b. bogaty i wpływowy, piastował nie osiągając ani max. ani min. mat. zw. punkt już w młodym wieku godność prefekta stolicy przegięcia. Prawie wszystkie zagadnienia, związane z poszukiwaniem max. i min., rozwiązują się przy pomocy rachunku różniczkowego; sporo zagadnień rozwiązać można przy pomocy rachunku wary a cyj ne go: w rzadkich jedynie wypadkach możemy poprzestać na środkach elementarnych.

sługiwało 1/ jako przydomek (coynomen) jednej gałęzi rzymskiego rodu Fabiuszów (ob.), gens Fobia.—II). Inni wybitniejsi mężowie tegoż imienia są następujący: 1) Marcus Clo-dius Pupienus M., dostąpił mimo niskiego pochodzenia dla świetnych czynów wojennych za panowania Karakalli i jego następców wysokich godności senatora, pretora i konsula, a później był namiestnikiem Bitynii i Grecyi, potem Gallii Narbonensis. Odznaczając się w licznych walkach z Illiryjczykami, Sarmatami i Germanami nietylko osobistą walecznością, lecz i sprawnością w dowództwie i sprawiedliwością, zyskał wielkie znaczenie i przywiązanie podręcznik szkolny, M. zamierzał w tem dziele w wojsku. W r. 237 po Chr. mianował jego i porozrzucane w przeróżnych pismach znakomi-

S. Orz.

góle.

tych pisarzy pamiętne czyny i wyrzeczenia dawnych Rzymian i obcych narodów (externa) w jedną całość pozbierać. W tym celu poczynił wyciągi przedewszystkiem z Cycerona, Li-wiusza, Sallustyusza i Trogusa Pompejusza. Ekscerpty swoje zestawił bardzo dowolnie z liczuemi dodatkami własnej kompozycyi. Pierwsza księga obejmuje rozdziały: De religione, De neglecta religione, De simulata religione, De suiterslitionibus, De auspiciis, De ominibus, De prodigiis, De somniis, De miraculis. Mimo takiej pstrocizny jest treść dzieła ze względu na źródła wyborne, z których M. czerpał, ważna; forma natomiast wykładu nad wyraz niesmaczna. Gardząc prostotą a pyszniąc się nad miarę niezwykłością dykcyi, naśladował autor, pochlebiający zresztą w niegodny sposób Tyberyuszo-wi, w wyrażeniach i myślach swobodę poetycką, lecz zbyt często przesadzał ją z umysłu. Mimo tych wad podobało się jego dzieło nadzwyczaj w późniejszych czasach: z niego Julius Paris i Januarius Nepotianus obszerne wyciągi poczynili, a Wieki Średnie skrzętnie je naśladowały. Przypisane M-owi dziełko „De praenominibus“(—

O imionach) nie jest jego, lecz Gajusa Tycyu-sza Probusa ekserptem z uczonych ksiąg War-rona. — Wydali owe dzieło: Editio princeps, Moguncyu u Piotra Schoiffera, 147J, fol.; Aldus Manutius, Wrenecya 1534; Steph. Pigbius, Antwerpia 1547,    1574; Abr. Torren, Leyda 1726;

Kapp J., Lipsk 1 782; Hase, Paryż 1822; Kempf C., Berlin 1854; Lipsk 1888; (najlepsze dotychczas wydanie krytyczne); Halm C., Lipsk 1865.-—Na jęz. niemiecki przełożyli je: Westphal, Lemgo 1780; Hoffmann, Sztutgart 1820—1829, 5 t.— Por.: Halm „Emendationes Valerianae“ (Mona- i chium 1854); Foertsch C. ,,Einend. Valer“ (Na- | umburg 1855, 1864, 1870); Elschuer „Quaestio-nes Valerianae“ (Berlin 1864); Gelbcke E. r., „Quaest. Valer.“ (Berlin 1865); Kempf Novae quaest. Valer.“ (Berlin 1866); Krauz „Beitraege zur Quellenkritik des Val. M.“ (Poznań 1876); — 6) M. Tyrius, rodem z m. Tyros, filozof nowoplatoński , żył pod koniec w. II po Chr,, za panowania obu Antoninów i Kommodusa. Uczył filozofii to w Grecyi, to w Italii, wykładał także retorykę, skąd go też sofistą zwano. Pozostało po nim 41 filozo-ficzno-retorycznycb rozpraw, Aóyoi, AtaXéÇsiç, traktujących przeróżne przedmioty (O miłości,

O rozkoszy, O celu filozofii, O istocie Boga it,p.). Dowodzą one, że M. Platona niewolniczo nie naśladował, lecz z sądem samodzielnym z pism jego korzystał, chociaż w ogóle do oajgłówniej-szych zasad wielkiego filozofa się stosował. W niektórych dziedzinach, jak np. w demonologii, rozwijał dalej system Platona. Idee jego o rozwoju jestestwa, poczynającym się od bóstwa, a kończącym się na roślinach, przyjęli filozofowie późniejsi. Pisał także, według świadectwa Suidasa, o Homerze i jego filozofii. Niewidka Knc Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XI.V. Zesz. 357a

pewną jest rzeczą, czy był nauczycielem Marka Aureliusza.—-Styl w dziełach jego, pozbawiony czystości i prostoty, jest często napuszony, zmanierowany. — Wydali dzieła M-a: Stephanus Henr., Paryż 1557; Heinsius Daniel, Lejda 1607, z przekładem łacińskim; Davis, Cambridge 1703; Reiske, Lipsk 1774; Due-bner, Paryż 1840, razem z Teofrastem. — Na angielski przełożył je Taylor, Londyn 1804, 2 t.; na niemiecki Damm, Berlin 1764.— Por.: Hobein H. „De Maximo Tyrio quaestiones philologicae selectae“ Jena 1895 (dyssert. dokt.); Dürr K. „Sprachliche Untersuchungen zu den Dialexeis des M. v. Tyrus“ (w „Philogus“, Suppl. VIII“ z r. 1900). — 7) M. Ep he si us, filozof nowoplatoński z w. II po Chr., uczeń Edezyusza. Uczył on w Efezie, w Konstantynopolu, dokąd go powołał ces. Julian, który go wysoko ceuił. Miał on cesarza nakłonić do wyparcia się wiary chrześciańskiej, za co po śmierci Juliana skazał go prokonsul rzymski Festus na śmierć. Pisma jego, głównie astrologii i magii dotyczące, zaginęły. Nierozstrzygnięte jest pytanie, czy wszystkie dzieła, przypisywane mu przez Suidasa, są w istocie jego tworami. Jak się zdaje, przyczynił się on również mało do rozwoju filozofii, jak bracia jego Claudianus i Nymphidianus, z których pierwszy w Aleksandryi, drugi zaś w Smyrnie bra-soinówstwo wykładał.

Makulatura (łac. macula — plama, skaza) arkusze odrzucone podczas druku oraz wogóle papier zadrukowany lub zapisany, przydatny jedynie do obwijania, opakowywania lub na przerobienie do papierni. W znaczeniu przeno-śnem książki, które bądź straciły swoją wartość wskutek nowych wydań lub dzieł grunto-wniejszych, bądź też nie mają nabywcy wo-

E. Chw.

Makulski Franciszek Jaksyc, jeden z najczynniejszych, ale miernych publicystów w ostatnich latach panowania Stanisława Augusta. Wydal mnóstwo broszur okolicznościowych wierszem i prozą, treści politycznej i społecznej, piosnek i bajek, pisał i tłumaczył sztuki dramatyczne. Ze wszystkich tych pisemek najgłówniejsze w swoim czasie były: „Sejmiki przez F. M.“ (1790, wierszem; zwyczaje i nadużycia); „Rocznica sejmu pod kon-federacyą, w czterech pieśniach“ (wierszem Warsz. 1789); „Polak odrodzony“ (Warsz. 1790); „Trzy listy do Adama, ojca całego świata“ (w różnych materyach wierszem i prozą, o równości między ludźmi, o obieraniu przyjaciół i o obieraniu stanu duchownego i sądach);

,.Bunty w Ukrainie“ (1790); „Listy wieśniaka do dworaka“ (1790, wierszem i prozą), o opodatkowaniem duchowieństwa; „Czamarka i sa-rafan w czasie sejmu patryotycznego“ (1791), moc drobnych, okolicznościowych, ale cieka-

wych szczegółów o duchu ówczesnym. (,,Więk.

Nairowie (ob); warto jeszcze wymienić Moplów, wyznających w części islam, w części chrześcijaństwo. Chrześciaństwo (¹/l0 ludności) przedostało się podobno za sprawą apostoła Tomasza; obecnie istnieją tu chrześcijanie syryjscy i katoliccy, są czynni misyonarze, wysłańcy misyi jezuickiej i bazylejskiej; są też gminy żydowskie (biali i czarni Żydzi). Prócz 500 000 Czanarów w Travaukorze w użyciu języki ma-lajalam. — Obwód M., najbardziej na płn. wysunięta część pobrzeża, pomiędzy 10°15’ a 12°18’ szer. płn. oraz 75°14’ a 76°52 dług. wsch. od Gr. zajmuje 14 931 km. kw,; 2 652 565 m-ców (1834 298 Hindów, 769 857 mahometan i 47 631 chrześcijan). Słynie jako ogród Indyi. Uprawa kawy (rocznie ok. 3 mil. funtów), pieprzu) (wywóz roczny 3 mil. rb.), orzechów kokosowych (1¹/₂ mil. rb.), imbiru, orzechów indyjskich (areca), cynamonu i t. d. Przemysł ogranicza

Enc. Org.“).

Makuszew Wincenty syn Wasyla (*1837 — f 1883), uczył się filologii w uniwersytecie w Petersburgu (1862—65); zostawszy sekretarzem konsulatu w Dubrowniku i mając dostęp do archiwów, bogatych i cennych, podjął badania tyczące się historyi rzeczypospolitej dubrownickiej. Owocem tych poszukiwań były prace: „0-czerk dipłomaticzeskich snoszenij Rossiiz dubrow-nickoj respublikoj“ (1865); artykuły o krajach południowo-słowiańskich w „Russkim Wiestniku“ i gdzieindziej (1866) oraz rozprawa na stopień magistra: „Izsljedowanija ob istoriczeskich pa-miatnikach i bytopisatieljach Dubrownika“ (1867).

cegła i t. d.) w m-tach Kalikat i Konanor. Większe znaczenie ma rybołówstwo. Przywóz roczny drogą morską wynosi 1.5, wywóz 3 mil. f. sterl. Dr. żel. Beipur-Madras przecina południową część M-u. Gł. m-to Kalikat. — D z i ej e. Vasco da Gama gdy wylądował tu (1498), zastał moc rozstrzelonych państewek; wskutek przeszkód ze strony Arabów dopiero w r. 1505 założyli Portugalczycy swe ajentury w Kalikat, Kanauor i Koczynie, stracili wszakże dwie ostatnie w 1. 1656 — 63 na rzecz Hollandyi. Miejsce Hollandyi zajęła niebawem Anglia, która r. 1664 zawiązała stosunki handlowe., r. 1708 założyła pierwszą sadybę pod Talaczeri, a po r. 1720 zajęła cały dzisiejszy obwód M-ski.

Malabranka J a n, kardynał, legat w Polsce za Kazimierza Sprawiedliwego, wysłany przez Klemensa III, gdy Jerozolima upadła była przed Saladynem. Rozpisał papież do wszy-

R. 1868—71 M. pracował w archiwach i bibliotekach włoskich i zebrał materyały do historyi Słowian południowych, wydane częściowo w dziele: „Istoriczeskije pamiatniki jużnych Sła-wian“ (t. 1 Warszawa, t. II Belgrad). Na ma- się do zakładów misyi bazylejskiej (materyały teryałach tych opiera się także praca „Italjan-skije archi wy i chraniaszczyjesia w nich ma-tjerijały dla sławianskoj istorji“ (1870 — 71).

Historyi połudn. Słowian dotyczą również rozprawy późniejsze: „Istoriczeskija rozyskanija o Sławianach w Albanii w srednije wjeka“

adz.

(1871); „Bołgary w koncje XII i w pierwoj - połowinje XIII wjeka“ (1872); „Bołgarija pod tureckim władyczestwom, preimaszczestwienno w XV i w XVI wiekach“ i inn. Po powrocie z zagranicy M. otrzymał katedrę filologii słów. w uniwersytecie w Warszawie. Część jego wykładów o piśmiennictwie staropolskiem była ogłoszona w „Fiłołogiczeskim Wiestniku“ (1879, t. I, str. 39. 210j. Już przedtem w pomnikach staropolszczyzny M. doszukiwał się wpływów ruskich: „Sljedy russkago wlijanija nad rannjuju polskuju pismjennost“ („Sławian. Sbornik“ 1876, t. 3, str. 166 —82); prof. A. A. Kryński dał należytą odprawę tym poglądom stronniczym w ,,Ate- I stkich panujących w Europie listy, wzywając neum“ (1879) i w osobnej odbitce: ,,Z dziejów do wojny, lub prosząc o posiłki pieniężne. M. języka polskiego, objaśnienia do rozprawy M-a przyjechał do Krakowa r. 1189 w tym celu.

(Warsz. 1879. 8°, 54).

K. A.

Malabar dzielnica na płd. - zach. wybrzeżu Indostanu, pomiędzy wschodniemi Ghatami a morzem, pomiędzy przylądkami Dilli (12°3’ szer. płn.) a Komorinem, obejmuje państwa hołdownicze Koczin, Travankor oraz należący do prezydentury Madras obwód M. Obszar 35 886 km. kw. Do M. zaliczają niektórzy również obwód Południowy Kananor, t. j. przesuwają północną granicę M-u do 14° szer. płn. Brzegi nizkie, równolegle do nich ciągną się laguny, połączone z morzem kanałami wązkimi. Porty (Koczin, Beipur, Kananor) liche, a rzeki nie-spławne sprawiają podczas powodzi wielkie spustoszenia. Kraj przeważnie górzysty; roślinność obfita; klimat przyjemny; ziemiopłody: orzechy kokosowe, pieprz, zboże, kawa, herbata; z lagun r. 1783 powołano go do Turynu, gdzie otrzy-dobywają sól, a knieja dostarcza drzewa teako- mał stanowisko naczelnika wojskowej służby wego. Ludność należy do szczepu drawidyj- • zdrowia oraz lekarza przybocznego królewskiego, skiego, warstwą rządzącą są arystokratyczni W r. 1789 przeniósł się do Pawii ua katedrę

Przy zdarzonej okoliczności polecił papież wejrzeć kardynałowi w obyczaje duchowieństwa polskiego, bardzo popsute. Opowiedział się Kazimierzowi i b-powi Pełce. Zdzisław arcyb-p gnieźnieński zwołał zaraz synod prowincyonal-ny; Długosz mówi, że do Krakowa, Starowol-ski, że do Łęczycy. Historycy poszli za Staro wolskim. Na tym synodzie przyjęto, że duchowieństwo zapłaci dziesięcinę (,,Saladyńską‘‘) na koszty odzyskanie Ziemi św. (,,Więk. Enc. Org.“).

Malacarne Michał Wincenty Jacek (* w Saluzzo 28 wrześ. 1744 — f w Padwie 4 grud. 1816), lekarz, zasłużony jako anatom i chirurg. Od r. 1775 był profesorem anatomii w Acqui, gdzie także zasłynął jako chirurg; w

Aerzte“ (17,103).

chirurgii i położnictwa, od r. 1794 do śmierci był profesorem chirurgii teoret. i prak. w Padwie. — M. należy do grona twórców anatomii porównawczej i topograficznej, czyli chirurgicznej, tudzież był badaczem budowy mózgu b. zasłużonym; z prac jego najwybitniejsze: „Nuova esposizioue délia vera struttura del eerveletto umano“ (Turyn 1776); „Encefalotomia universale“ (t-że 1780); „Nervoeucefalotomia“ (Paryż 1790) i „Ricordi dell’anatomia chirurgien“ (Padwa 1801—1802; 3 zesz.)—Por. ,,Diet. histor.“ (Iii 504) i „Biogr. Lex d. hevorr.

Dr J. p.

] dujący się w handlu pod rozmaitemi nazwami (zieleń Wiktorya, z. olejku gorzkich migdałów, z. trwała, z. beuzalowa, z, benzoilowa, z. nowa i in.) a przygotowywany na wielką skalę przez ogrzewanie mieszaniny aldehydu benzoesowego i dwuinetyloaniliny z chlorkiem cynku, utlenienie tworzącego się przytem leukozwiązku za pomocą nadtlenku ołowiu i ogrzewanie wyniku tej reakcyi z kwasami. M. z. otrzymują też z chlorku benzoilu lub chlorku aldehydu benzoesowego i zastosowują w farbiarstwie jako podwójną sól z chlorkiem cynku, lub jako szczawian, które są rozpuszczalne w wodzie, a także do innych celów, jako pikrynian rozpuszczalny w wyskoku, M. z. jest pochodną węglowodoru aromatycznego , trójfenilometanu CH( C₆H₅ )•. względnie hydroksylowej tegoż pochodnej: alkoholu noszącego nazwę trójfenilometanokarbinolu OH.C.(C₆Hô)₃ a mianowicie jest chlorowodzia-nem tetrametylodiamidotrifeniloinetanu o budowie, odpowiadającej według badań ostatnich najprawdopodobniej wzorowi typu chinonoimidu:

/c₆h₅

C—CöHtN (CH₃)₂

\C₆H₄=N (CH₃)₂    +2ZnCl₂-|-2H₂0

C1

Malachiasz (hebr. M a 1 e a c h i, gr. MaXa)(iaę), ostatni z proroków biblijnych. Proroctwa jego, umieszczono na samym końcu księgi XII proroków mniejszych (Dodekapropheton); wykazują, że Juda była podówczas podległa państwu perskiemu i że świątynia już była odbudowana, ale że stosunki religijne nie były jeszcze uregulowane. M. potępia surowo zobojętnienie kapłanów, występuje przeciw związkom mieszanym z kobietami pogańskiemi, przeciw częstym, lekkomyślnym rozwodom, przeciw zaniechaniu składania dziesięcin i regularnych podatków na rzecz kultu itd., co wszystko odzwierciedla czasy Ezdraszai Nehemiasza (ob.), a więc pierwszą połowę w. V-go prz. Chr. Ü późnem jego wystą-    w połączeniu z chlorkiem cynku i wodą kry-

pieniu świadczy także styl aramaizmami za-    staliczną. Pochodzenie M. z.—i od trójfenilome-

barwiony i forma dyalektyczna, którą się po-    tanu udowodnione zostało przez wybitną pracę

sługuje. Pierwszy też z proroków mówi o przyj- ; braci E. i O. Fischerów, którzy przez dwuazo-ściu Elijasza, który przed nadejściem wielkiego    wanie tego barwnika i innych z jego grupy

dnia sądu drogę do Boga utoruje. Niektórzy    i gotowanie dwuazowanych ciał z alkoholem

mniemają, że M. to nie imię własne, bo nigdzie    otrzymali trójfenilometan i jego blizkie po-

chodne. Leukozwiązkiein M-ej z-i jest tetrame-tylodiamido-trifeuilometan, który pod wpływem środków utleniających i kwasów utlenia się i zamienia w sól odpowiadającą zapewne powyżej danemu wzorowi. M. z. jako podwójna sól z chlorkiem cynku krystalizuje się w pryzmach o połysku żółtym mosiądzu, jako szczawian w płytkach metaliczno-zielonych, jako pikrynian w kryształach żółtych złotych. M. z. zabarwia jedwab, wełnę, skórę, jutę i bawełnę, uprzednio zaprawioną taniną i emetykiem, na żywy kolor szmagardowo-zielony. Odpowiadający M-ej z-i związek etylowy nosi nazwę zieleni brylantowej (solidnej, trwałej); pochodna chlorowa, otrzymywana z dwukrotnie chlorowanego aldehydu benzoesowego zieleni Wiktorya (nowej trwałej), nakoniec dwie poohodue sulfonowane: zieleni jasnej i gwinejskiej. Dwukrotnie sulfonowana pochodna tego typu z aldehydu m. oksybenzesowego jest t. z w. zielenią patentowaną. M. z. przez traktowanie dymiącym kwasem siarkowym daje sulfokwas, którego sól sodowa jest barwnikiem nazywanym zielenią Helvetia lub z. kwaśną.

MalachlUS —b ę b 1 i k, rodzaj owadów tęgo-pokrywyc h ( Coleoptera), zaliczony do rodziny miękkoskrzydłych (Malacodermata), opatrzony różkami 11-u członkowemi nitkowatemi

Dr S. P.

wiecej się nie napotyka, a rzeczownik=„mój auioł“ czyli „mój wysłaniec“ (t. j. wysłaniec boży), a talmudyści utożsamiają go nawet z Ezdraszem, ale zdaje się, że M. to skrócenie od Maleachija, t. j. anioł boży, a stąd też grecka jego forma.

Malachit, H₂0₂Cu₂C0₃ — minerał z rzędu węglanów, węglan tlenku miedzi, zawierający nieco wody, koloru ciemnotrawiastego lub szmaragdowego, krystalizuje w szeregu jednoskośniowym, ale kryształy rzadko są wyraźnie. Częściej napotykają się kryształy iglaste, poplątane, masy włókniste, połysku jedwabistego (ruda atłasowa), gronowe, zbite, nerkowe lub też ziemiste ("zieleń miedziana). C. wł. = 3.7—

Dr A. J G,

4.1, twardość = 3.5—4. Znajduje się w wielu miejscach, a zwłaszcza na Syberyi, a także na Uralu (w Petersburgu jest bryła stamtąd 1 500 klgr, a 525 000 rb. wartości). U nas na Miedziance i Miedziowej Górze pod Kielcami zbity i włóknisty. Pospolity wytwór wietrzenia minerałów miedzistych. Z powodu wspaniałej barwy i łatwego przyjmowania politury używany bywa na rozmaite sprzęty drobniejsze, a nawet i na wyroby jubilerskie. Używa się też na mozaiki i jako farba malarska.

Malachitowa zieleń, barwnik sztuczny smołowy, otrzymany w r. 1877 przez Fischera, znaj-

i żuchwami zębatemi na końcach. Schwytane do ręki wydają z dolnej strony ciaia bąble wschodnia najwyższa łańcucha południoweg znamienne, czerwone lub żółte . Trzymają Pirenejów środkowych na terytoryum hiszpań się na kwiatach; larwy — w próchuie, pędzą żywot zbójecki. Rodzaj ten obejmuje przeszło 100 gatunków, z pomiędzy których 40 należy do fauny europejskiej, Najpospolitsze:

Maladetta (frauc. M on ts Maud its), częś

skiem, niedaleko od granicy francuskiej, pomiędzy dolinami rz. Ezery i Aranu; tworzy nagle wznoszącą się, silnie popękaną masę granitową z trzema wierzchołkami: Pic de la M. (3 312 m.), Pic du Milieu (3 356 m.) i Pic de Nethou(3 404 m.) oraz z dwoma lodowcami (M. i Nethou).

Malaga 1) Prowiucya w Hiszpanii w obrę-

adz .

M. aeneus L., zielony o połysku miedzianym, z okrywami pięknemi, błyszczącemf, czerwone-mi w zielone plamy; długość 6 — 7 mm. bipustalatus F a b r. o okrywach tylko na wierzchołkach czerwonych; długość 5 — 6 bie Andaluzyi; graniczy na półn. z prow. Kor-mm. M. marginellus Fabr. —zajmuje obszary dobą, na zach. z Kadyksem, na półn.-zach. z bardziej południowe, i M. pulicarius Fabr.— Sewillą, a na płd. oblewa ją rn. Śródziemne. Po-bardziej północny.    k. k-c. wierzchnia 7 349 km. kw. Kraj górzysty (w czę-

Malacobdellidae. Rodzina robaków z gro- j ści południowej oduogi gór Betyjskich, na płd. mady wstężniaków, Nemertini, z jedynym °d oicb ląd spada ku morzu tarasami, na płc. rodzajem M. BI ai nv. Robaki niewielkie, pra- leżY płaskowzgórze). Moc rzek przecina góry wie wyłącznie morskie, o ciele przeważnie * wlewa się do morza (najważniejsze: Guadal-spłaszczouem, z przyssawką na tylnym końcu, horce i Guadiaro). M-ców 511.989 (1900). Upra-Przewód pokarmowy, w odróżnieniu od innych wa krzewu winnego (wino i rodzynki), któ-Wstężniaków, przebiega falisto bez wyrost- ry w ostatnich czasach wiele ucierpiał od wszy ków bocznych. Otwór ustny i otwór ryjka ucho- winnej; owoców południowych (migdałów, fig, dzą do wspólnego przedsionka (ob. Wstężnia- oyfry¹¹» pomarańcz, oliwek), pszenicy, kukury-ki), ryjek bez kolców; pochwa tegoż dosięga ²/₃ dzy, trzciny cukrowej, drzewa korkowego oraz długości ciała, u in. zaś gatunków prawie koń- chów jedwabników. W górach dobywają ^cynę ca. Układ krwionośny: naczynie grzbietowe i żelazo; parę źródeł siarczano-mineralnych. r'rze-i 2 naczynia boczne. Dołków węchowych i oczu niysł znaczny tylko w mieście głównem, ale i brak. Pasorzytują w jamie płaszczowej mięcza- P° aa JeS° obrębem są cukrownie, tkalnie, gar-ków, przeważnie morskich. Gatunki: 1) M. gros- barnie, papiernie i t. d. 2) M-to Gł. prowincyi sa Müll., o ciele plaskiem, w połowie tylnej ^ n-> ważny punkt handlowy i portowy, malo-rozszerzonem; samiec (dł. 2.2—3 cm., szer. 8 wniczo położone nad zatoką m. Śródziemnego, mm.) białawy lub szaro-zielonkawy, przezroczy- Przy uściu rz. Guadalmedina, u stóp wzgórza sty; samica (dł. 2.4—2.6 cm., szer. 11.5—13 stromego (142 m.), na którern leży dawna twier-mm.) żółtawa, niekiedy pomarańczowa lub bru- dza maurytańska; przy dr. żel. M. — Korduba. natna. Żyje w jamie płaszczowej mięczaków Klimat łagodny, przyjemny i zdrowy (śr. ciepł. morskich (Północny Atlantyk, M. Śródziemne), zimy 14°). M. w części starej nieprawidłowo 2) M. auricula Blanch., o ciele walcowałem, zbudowana; dzielnica nowa ma ulice szerokie i wydłużonem; pasorzytuje w jamie płucnej równe i gmachy nowożytne. Z gmachów: trójna-wodnego-słodko ślimaka Chilina dombeiana wowa katedra w stylu Odrodzenia (1538 —1719;

(Chile).

Malacodermata —m i ę kkoskrzydłe, liczna rodzina owadów tęgopokrywych (Coleo-ptera), zaliczana do rzędu pięciostawo-wych ( Pentamer a ): najbardziej znamiennę ich cechę tworzą okrywy miękkie, giętkie; pozatem : różki 10 — 12 członkowe; żuchwy krótkie; przednie i środkowe biodra walcowate, tylne zaś rozszerzone poprzecznie, zbliżone ku sobie i opatrzone w wyrostki stożkowate. Odwłok złożony z 6 — 7 wolnych odcinków. Owady te trzymają się przeważnie nizko przy ziemi, na ziołach, kwiatach. Larwy przeważnie drapieżne. Zaliczono do rodziny tej następujące, najważniejsze rodzaje: Eros, Lamprocera, le-lephorus, Rhagonycha, Maltliinus, Drilus, Ma-lachius, Anthocomus, Ebaeus, Dasytes i By-turus.

st. Min liczne dzieła sztuki i 74 metr. dzwonnica); pałac biskupi; komora celna. Maurytańska twierdza składa się z dwóch części: dolnej Alca-raba w ruinach, i górnej Gibraltar o, w której dotąd mieści się załoga. M-ców (1900) 130109.    — Przemysł znacznie rozwinięty :

K. K-ci.

Malacopterygii, miękkopłetwe, ob. Ryby. Malacostraca, ob. Skorupiaki. Malacozoa, ob. Mięczaki.

odlewnie żelaza i fabryki maszyn, tkalnie i przędzalnie, młyny parowe, fabryki beczek, chemikalii, mydła, materyałów wybuchowych, spirytusu, oliwy, octu, wyrobów garncarskich, czekolady, cukrownie, piekarnie i t. d. Port w ostatnich czasach doznał znacznych ulepszeń; wywóz dosięga 30, przywóz 35 mil. pesetas. Ze szkół, prócz początkowych i kolegiów: instytut, seminaryum, szkoła marynarska. Dwa teatry (teatr Cervantes’a na 2 500 widzów) cyrk do walk byków (11000 widzów), szpital wojskowy i cywilny, dom dla sierot. Rezydencya biskupa, izby handlowej, wielu konsulów. iMia-I sto i prowincya ucierpiały wiele skutkiem trzęsienia ziemi w r. 1884.—M-ę, w starożytności ' Mała ca (po fenicyjsku Mal ch, salina), zało-

żyli Fenicyanie, dzieliła następnie losy całego wschodniej, wyspy Moluckie (ob.) i Filipińskie półwyspu. W pierwszych trzech wiekach pano- (ob.); 2) wewnętrzną (zachodnią) na krawędzi wania Arabów w Hiszpanii podlegała M. wła- południowej i płd.-zachodniej; wyspy Andamań-dzy kalifa Kordubskiego; a po jego upadku skie (ob.), Nikobarskie (ob.); 2 Wielkie Sondzkie przechodziła w ręce różnych drobnych ksią- Sumatra i Jawa, oraz Małe Sondzkie na wschód żąt, aż w w. XIV przyłączono ją do królestwa od Jawy; 3) środkową: w. Borneo i Calebes Granady. R. 1487, po uporczywem trzymiesięcz- oraz liczne wyspy pomniejsze. Równik przecina nem oblężeniu, odebrał ją Maurom Ferdynand wszystkie te dzielnice. Wielka zgodność budowy geograficznej oraz hory i fauny upoważnia Malaga. Nazwa handlowa win południowo- do przypuszczenia, że M. A. jest puścizną po hiszpańskich, słodkich a mocnych i pachnących; lądzie, który ongi ląd australijski łączył z azya-nazwę wzięto od rynku głównego, m-ta M-gi tyckiin. Łańcuch gór na w. Sondzkich tworzył (ob.), w którego pobliżu hoduje się wina tego j krawędź zachodnią i płdniową, w. Moluckie i rodzaju najprzedniejsze, mianowicie Yino tierno Filipińskie zaś są szczątkami krańca wschodzę M. i Pedro Ximenez u. Jimenez (nazwę tę niego. Przesmyk pomiędzy lądami szedł praw-przekręcono u nas niegdyś na Petercy ment), dopodobnie przez Ceiebes. Wszystkie wyspy cenione i dziś jako wina deserowe; dawniej w j archipelagu, prócz małych koralowych, mają

w. XVI i XVII pijano ich znacznie więcej niż charakter górski; wszędzie podstawę gór two-dziś. Obecnie, zwłaszcza Pedro Ximenez, M. rzą gnejs i mika; nad tern warstwa łupku pa-służy do poprawiania win pośledniejszych, któ- leozoicznego i piaskowców, jakoteż—na Snmatrze rym dodaje smaku i mocy.    I)r J-i Timorze — wapień węglowy, następnie na

adz.

katolicki.

Malagrida Gabryel, jezuita (* 1689 w Menapio, nad jeziorem Como — f 1761); wstąpił w Genui do zakonu jezuitów, w r. 1721 udał się jako misyonarz do Brazylii, a po blisko 30-letnim pobycie powrócił do Europy. Po powtórnem zwiedzeniu Ameryki, powołany został w r. 1754 przez królowę wdowę do Portugalii, ale dostąpiwszy tu wielkiej popularności i znaczenia, ściągnął na siebie niechęć ministra Pombala, który w listopadzie r. 1756 kazał mu ! wydalić się do Setubal. Napróżuo M. starał się stąd o przystęp do króla, celem zapobieżenia postępowaniu Pombala przeciw jezuitom. Znany zamach na życie króla Józefa, przypisywany rodzinom Aveiro i Tavora (1758), posłużył za pozór do wytoczenia procesu i M-zie; wtrącony do więzienia, obwiniony został o wspól-uictwo w zamachu, a zarazem dla zdań heretyckich, oddany sądowi inkwizycyi. Pisma M-y, na których opierała się inkwizycya, świadczą raczej o obłąkaniu, aniżeli o opiniach kacer-skich; po blizko 2-letniem więzieniu, został przez inkwizycyę skazany na śmierć przez uduszenie. Zwłoki jego spalono, a popioły wrzucono do Tagu. Oburzenie z powodu tego czynu było powszechne.

Malaita albo Malanta, jedna z wysp Salomońskich, obszar 6 500 km. kw. (wraz z wysepką Maramasiki); otoczona rafami kora-lowemi, M. jest w środku górzysta (Kolowrat 1 304 in.), gęsto zalesiona, istnieje tam angielska misya protestancka.

Malajalam jeden z języków drawidyjskich ob. Drawidyjskie języki.

Maiajski archipelag (Iudyjski, Wschodnio-Indyjski, P ł d.-W s c h o d n i o-Azyatycki, także M a 1 e z y a, Indonezya, Insulin da) nazwa wysp położonych pomiędzy Azyą a Australią, obszaru 2 003 229 km. kw. M. rozpada się na części: 1) zewnętrzną wschodnią); na

adz

warstwienia raezozoiczne i wytwory trzeciorzędowe. Ze starszych kamieni wybuchowych — dyoryt, syenit, a zwłaszcza granit. Młodsze wytwory wybuchowe (audezyt, trachyt, bazalt) —są na Sumatrze, Jawie i in. w. Sondzkich. Przez Wielkie i Małe Sondzkie, Moluckie i Filipińskie ciągnie się łańcuch wulkanów, które wystają bądź pojedyńczo z morza, albo wśród płaszczyzny, bądź też grupują się po dwa. Poszczególnie wyspy wykazują w swym kształcie różnice znaczne: gdzie przeważa działalność wulkaniczna, wyspy są długie i wązkie, gdzie zaś wulkanów jest mniej, tam istuieje większa równowaga pomiędzy długością i szerokością. — Klimat podzwrotnikowy, wilgotny i równomierny, śr. ciepłota 25—27°. Zmienne inonsuuy (ob.) oddzielają suchą od dżdżystej pory roku: na płn. od równika od kwietnia do października dmie monsun płd.-zach. (pora dżdżysta), od listopada do marca płn.-wsch. passat, na płd. od równika latem płn.-zach. monsun, w zimie płd.-wsch. pasat. Ilość opadów: w Singapore 240 cm. (maksymum w grudniu i sierpniu), w Padangu 473 cm. (maks. w grudniu i październiku), w Batawii 187 cm. (maks. w styczniu), w Buitenzorg 446 cm. (maks. w styczniu). Właściwie suchej pory uiema, gdyż deszcz pada obficie przez rok cały. Co do flory ob. wyspy poszczególne. Świat zwierzęcy należy w części do dzielnicy wschodnio-azyatyckiej, w części do australijskiej. Na wyspach wschodnich: orangutan, gibbon, tapir, nosorożec, słoń, niedźwiedź maiajski, tygrys królewski, pantera, odyniec i in.; z ptaków zwłaszcza salangany [jadalue „gniazda jaskółcze“]; z płazów niebezpieczne żmije morskie; z ryb karp należy do rzędu zuamiennych. Pomiędzy Borneo i Celebesem ciągnie się granica pomiędzy dzielnicą wschodnio-azyatycką i australijską; Celebes, w. Moluckie i in. bardziej zbliżają się do fauny au-krawędzi płc.-wschodniej i    stralijskiej. Na Jawie znaleziono szczątki sław-

nego Pi t lie c a n th r o p u s e r e c t us (ob.).--Lud- Polinezyjskie języki). Obyczaje i urządzeniami ność pierwotna należała do rasy czarnej (ne-gryci), wyparli ją Indonezyjczycy, a później Malajowie, którzy ok. w. XII zajęli M. A. i założyli tu swoje państwa; w w. XVI rozciągają nad mą władze swoją Europejczycy. Nadto Chińczycy (ok. 2 mil.) na Jawie, Sumatrze i Borneo, w. Filipińskich i Arabowie. Portugalczycy osiedli tu już w pocz. w. XVI, ustąpić musieli jednak przed Hollendrami, którzy w w. XVII założyli pierwsze swe kolonie na Jawie. Wiel-korządstwo Niderlandzko - Indyjskie [1415 857 km. kw., 32 374000 m-ców] obejmuje obecnie Jawę i Madurę, Sumatrę, Borneo (prócz małej części na płn. i płn.-zach.). Celebes, Menado,

półw. Malakka i w całym arch. Malajskim wyszły z tego samego pnia, również indonezyjskiego, i tworzą całokształt znamienny a dobrze wyodrębniony, znany w nauce pod nazwą kultury mala j skiej. Termin: M. L. ma więc w etnografii treść wyraźną i dobrze wyznaczoną. Wogóle kultura jest względnie wysoka. Uprawa ryżu, a nadto kukurydzy i słodkich kartofli dostarcza głównego środka utrzymania; rozległe ogrodownictwo (trzcina cukrowa, banany, tytuń, warzywa) i hodowla drzew owocowych (kokosy, betel, darian nader ceniony itd.). Wół i kura zajmują miejsce poczesne w hodowli zwierząt, a nadto trzoda chlewna, konie, owce, kozy. W gospodarstwie domowem bambus odgrywa rolę niezmierną: dostarcza budulca, ma-teryału na naczynia kuchenne, tratwy, mosty, a nawet młode latorośle są spożywane (z tego powodu kulturę malajską nazywają bambusową); z bambusem współzawodniczy rotang. Obie rośliny wymagają do swego obrobienia narzędzi z metalu: sztuka kowalska, a także umiejętność obchodzenia się ze złotem i srebrem, wysoko posunięta. Z innych rzemiosł należy wyróżnić doskonale rozwinięte tkactwo i farbierstwo. Dom zwykle wznosi się na palach (pomiędzy palami trzymają bydło) i przybiera znaczne rozmiary (do 100 i więcej metr.); domostwo takie jedno tworzy całą wioskę, zamieszkuje w nim ród, pojedyńcze stadła małżeńskie mają po izdebce, weranda wspólna służy do odpoczynku, jako warsztat itd. Ubiór składa się z saron-ga, kawałka tkaniny okrywającego dolną część ciała, na głowie zawój lub ozdobne czapeczki, bardziej cywilizowane ludy noszą spodnie krótkie, różnych kształtów, ta szczupła odzież bywa niezmiernie barwna; tu i owdzie istnieje zwyczaj tatuowania ciała, oraz powszechnie piłowania zębów (,,nie chcemy wyglądać jak psy“). Jako oręż służy dmuchawka, z której wydmuchnięta strzała trafia do celu ua odległości 20 — 25 m.; proca; luk przybył z Indyi, tarcza różnych kształtów, niekiedy nawet tkany z witek drzewnych lub robiony ze skóry pancerz, różne miecze (klewang) i sztylety, w tej liczbie kris (ob.). —Ustrój rodowy tworzy podstawę więzi społecznej (suku na Sumatrze, marga); małżeństwo bywa zawierane tylko pomiędzy osobami różnych rodów, często istnieje zwyczaj nadom-nictwa z prawem macierzystem oraz z zwyczajem przybierania przez ojca nazwy utworzonej od imienia syna (,,ojciec takiego to“); tam gdzie żona przenosi się do rodu męża, istnieje prawo ojcowskie oraz kupowania dziewczyny.

Ainboiuę, Ternate, zach. część Timoru, Bali,

Lombok. Części nie należące do Niderlandów znajdują się pod protektoratem Anglii, posiadającej nadto w. Labuan; wsch. część Timoru należy do Portugalii, Filipiny obecnie do Stanów Zjednoczonych. Ludność wyznaje przeważnie islam; czynne są misye chrześcijańskie, jedynie na Borneo i Filipinach udało się misyonarzom nawrócić na katolicyzm większą część ludności.

Bibl. Wallace „Malay archipelago“ (1869, 2 t., wyd. 10-te 1890), v. Rosenberg „Der Malaische Archipel“ (Lipsk 1878, 2 t.), Bäcker „L’archi-pel indien“ (Paryż 1874); Bastian „Indonesien“

adz.

(Berlin 1884—94, 5 cz.); Forbes „A naturalises wanderings in the Lastern Archipelago“ (Londyn 1885); Hagen „Anthropologische Studien auf insulinde“ (Anuterdam 1891). Guillemard „Australasia“ t. 2-gi „Malaysia“ (Londyn 1894).

Malajskie jabłka, ob. Ja mb o sa.

Malajskie ludy. Jeszcze obecnie w podręcznikach geografii mówi się o rasie małaj-skiej (Blumenbach), do której należeć mają mieszkańcy Indo-Chin, arch. Malajskiego i Po-linezyi. Antropologia obecna rozstała się z tym utworem klasyfikacyi przedwczesnej. Malajowie właściwi z półw. Malakki i z Menangkabu (w. Sumatra), a także pokrewni Jawańczycy,

Sundańczycy oraz pomorzauie malajscy z innych wysp archipelagu, są szczepem mieszanym; rdzeń pierwotny tworzą Indonezyjczycy (ob.) z domieszką żywiołów birmańskich, negryckich, hinduskich, chińskich, papuańskich i in. Domieszka indonezyjska, a także chińska, uwydatnia się zwłaszcza na w. Jawie i na północy w.

Borneo, w płc. dzielnicy arch. Filipińskiego; na Mindanao, Sulu i Palavanie arabska, hinduska w pewnych częściach Jawy, Sumatry, Bali i na płc. części w. Borneo. Wogóle wzrost Malajów ok. 1610 mm., wskaźnik główny (żyjących)

85, ale w istocie rzeczy istnieje cała moc typów, 1 Bardzo rozpowszechnione polowanie na głowy mniej lub więcej ciążących ku indonezyjskie- ludzkie (zwłaszcza obowiązek przyniesienia gło-mu, który w czystości doskonałej zachował się wy takiej cięży na dorastającym młodzieńcu), u ludów wnętrza (Dajakowie na w. Borneo, Malajowie wybrzeżni chętnie uprawiają korsar-Battakowie na Sumatrze), Malajowie są żywio- stwo: dawniej na łodziach swoich wałęsali się łem wybrzeżnym, żeglarskim, który od Indo- po wodach oceanu sąsiedniego i b^li postra-nezyjczyków zapożyczył mowy (ob. Malajsko- chem żeglarzy, póki Hollendrzy nie ukrócili

r„ k.

rozboju. Właściwi M-owie na Sumatrze założyli państwo Menang-Kabau, które jeszcze w w. XV obejmowało całe wnętrze tej wyspy, stąd w w. XII —XIII zaludnili Malakkę. Dzisiaj jeszcze ich mowa na całej przestrzeni od Ceylonu do X. Gwinei jest w użyciu jako język międzynarodowy. W w. XIII przyjęli islam, który zwłaszcza uwydatnił wpływ swój w prawie zwyczajowemu Namiętni gracze (walki kogutów, gra w kostki, karty). Piśmiennictwo obszerne, przeważnie w jęz. holenderskim, zwłaszcza w czasopismach naukowych niderlandzko-indyjskich. Wilkens (ob.) w zwyczajach malajskich znalazł niewyczerpane źródło do ciekawych wywodów socyologicznych. W. W. Skeat ,,Malay Magic“ świeżo (Londyn 1900) przedstawił ich poglądy na przyrodę.—M-owie właściwi wytworzyli dość obfitą, a oryginalną literaturę. Pomiędzy utworami poetyckiemi poczesne miejsce zajmuje „Bi-dasari“ (wyd. Hoevella, Batawia 1848, Favre’a Wiedeń 1875, Klinkerta Leyda 1886). Jednak daje się wszędzie odczuć wpływ Indyi: przeróbka wątków stamtąd pochodzących (np. „Sri Rama“, wyd. amsterdamskie 1845, przez Roor-da v. Eysing). Z pośród utworów, zaczerpniętych z materyału swojskiego: „Ken-Tambuhan“ (wyd. Hollandera Leyda 1856, Klinkerta, tamże 1886), dzieje Indra Laksana, sułtana Abd ul Muluka. Kronikarstwo i dziejopisarstwo rozlegle uwzględnione, prawie wszystkie państwa malajskie mają opowieść o historyi swojej. Prawo zwyczajowe morskie, sięgające w. XII, zebrał Raffles i Dulaurier (Paryż 1845), adaty zaś islamskie Keijzer (Haaga 1835) i Meursiu-ge (Amsterd. 1844). Piśmiennictwo teologiczne składa się wyłącznie prawie z przekładów z arabskiego.

Malajsko-polinezyjskie języki. Grupa jęz. M - sko - polinezyjska obejmuje trzy rodziny językowe, malajską, właściwie polinezyjską i melauezyjską. / Klasyfikacya. 1) Jęz. malajskie rozszczepiają się na dwie gałęzie: tagalską, obejmującą jęz. wysp filipińskich (Tagalowie i in.), maryańskich, Madagaskaru ( Malagaszowie ), Formozy oraz właściwą malajską; z jęz. kulturaluemi: malajskim, jawańskim (jęz. Kawi), jęz. Bat-taków na Sumatrze i in. , posiadającemi bogatą literaturę religijną —muzułmańską u Ma-lajczyków, buddyjską u Jawańczyków; ci używają pisma indyjskiego p al i (pod postacią zmienioną), tamci pisma arabskiego, przystosowanego do ich mowy. Jedni i drudzy posiadali także systemy pisma odrębne, jak dotąd pismo Battaków. Z jęz. grupy malajskiej właściwej, nie posiapających literatury, uajlepiej znanym jest jęz. dajakski na w. Borneo. — 2) Rodzina jęz. polinezyjskich obejmuje m. in mowę mieszkańców wysp: Samoa, Tonga, Rarotonga, Hawai, Tahiti, Markizów, Nowej Zelandyi (Mao-rowie). Języki te są podobne do siebie uderzająco (więcej niż jęz. słowiańskie lub romańskie).

Można łatwo ustalić między niemi stałe odpo-wiedniości dźwięków, które pozwalają tłóma-czyć (fonetycznie) formy jednego jęz. polinez. na inny. Tak np. samogłoski e, i, o, zachowują się bez zmian w tych samych wyrazach w różnych jęz. polin., przeciwnie a waha się w wymawianiu m-ców Tonga, N. Zelandyi (Maorowie), Markizów między aje, u Hawańczyków między ajo. Samogłoskę u też same narody zmieniają na i (Maori) lub o (Tahiti, Markizy). W dziedzinie spółgł.: h zanika, przeradzając się w „przydech“ (’) tylko w jęz. Samoa, Tahiti i Hawai; spółgłosce h wspóluej większości jęz., odpowiada s w jęz. Samoa; waha się wymawianie między / i h w jęz. Maorów, Tahiti, Hawai, w. Markizów; spółgłosce r języków Maorów, Tahiti, w. Markizów inne jęz. polinez. przeciwstawiają l itd. O powiuowactwie wyrazów jęz. polinez. dają wyobrażenie takie np. zestawienia: „wódz“ w jęz. Fakaafo aliki = Sam.î Haw. aWi, Tahiti ari’i; „ryba“ i&a (Maori) = Tahiti i'a, „trzy“ toru (Maori) = Haw. /colu: „stary“ tofito (Sam.) — kuh\ko\ „taniec“ sa&a (Fakaafo) = Sam sa’a, Maori Äaka, Haw. ha’a; „kobieta“ fafine (Sam.) = waJiiue (Maori, Hawai). Wskutek częstego zaniku spółgłoski na początku lub końcu wyrazów, a zwłaszcza w środo-słowiu, między samogł., wyrazy polin. zmieniają się często do niepo-znania i powstaje stąd mnóstwo hotnonimów (jak w jęz. chińskim, lub francuskim). Tak np. wmówię m-ców w. Markizów połączenie dźwięków ua oznacza: deszcz (uńa, u.sa), dwa (rua), raka (u£a), rozgrzewać się (ura), przedtem, dawniej (kua) i in. Z powodu zaniku, uiedoma-wiama wielu spółgł. w jęz. polin. przeważają samogł. i ich połączenia; tak np. u Hawaiczy-ków „wiarogodny“ brzmi: hooiaioia, a można w ich jęz. ułożyć zdanie, dłuższe nawet, bez żadnej spółgłoski np. ,,jestem nim, powitaj go, poucz go, powiedz mu“ — „ua oia au, e ue ae oe ia, e ao, ae oe ia ia, e i ae oe ia, ia...“—3) Do grupy melanezyjskiej należą np. języki arch. Fidji, najbardziej rozwinięte z całej rodziny, zajmujące pod względem morfologicznym miejsce pośrednie między jęz. malajskimi i polinezyjskimi; następnie jęz. a) arch. Nowych Hebryd: („Annatom“, w Tana, gdzie ludność mówi trzema różnemi językami, z których dwa „napływowe“, jeden pierwotny, „miejscowy“), jęz. w. Ero-mango w. Vate z grupy Sandwich, jęz. Sezake (na w. Api), Maliloko; b) w. Salomona: Bauro, Guadalcanar, Izabeli (jęz. Mahaga). Co do jęz. Mikronezyi, zbliżają się one raczej do polinezyjskich, niż melanezyjskich. Inne jęz. Oceanii, jęz. np. N. Holandyi, Tasmanii, mowa Papuań-czyków, należą do innej zgoła grupy. Zresztą Papuańczycy wywarli poważny wpływ (słownikowy) na jęz. inelanez. i często stąd trudno jest rozgraniczyć obie sfery. Przed laty 30 uważano np. jęz. Lifo i Nengone, jako melane-zyjskie (według H. v. d. Gabelentza ojca), dziś (wraz z synem, G. v. d. Gabelentzem) nauka uważa je za papuańskie... Niektóre z pomiędzy jęz. malajskich nawskroś przesiąknięte są wpływem jęz. Indostanu i Persyi, co wprowadziło nawet w błąd nestora lingwistyki, Fr. Boppa: dowodził on ich powinowactwa z rodziną indoeuro-pejską. Inne znowu malajskie jęz. uległy wpływom arabskim, co skłoniło niektórych badaczy (tnisyonarza Macdonalda) do bronienia tezy o pokrewieństwie grupy jęz. mai. polin. melan. z rodziną Semicką. // Budowa. Pod względem budowy morfologicznej języki te dadzą się scharakteryzować tak oto: 1) Zróżniczkowania między pierwiastkiem (rdzeniem) i tematem jeszcze niema, w jęz. panują dwuzgłoskowe „osnowy“ (bases), przeważnie identyczne jeszcze z wyrazem samym. W rozwoju języka wogóle wyrazy wyłaniają się ze zdania; w wyrazach niezró-żniczkowanych jeszcze, wyodrębniają się stopniowo, specyalizują się elementy morfologiczne: zasadnicze (bazy, osnowy) i wtórne (afiksy); w „osnowach“ przychodzi do zróżniczkowania pierwiastka-rdzenia w przeciwstawieniu do tematu i t. d. — nie zaś naodwrót, jak to sobie wyobrażamy według gram. szkolnej... 2) Części mowy morfologicznie się jeszcze nie zróżniczkowały, ten sam wyraz używa się jako rzeczownik, przymiotnik, słowo lub przysłówek. Zaczątki do zróżniczkowania istnieją, ale mają charakter nowych ugrupowań luźnych „komórek językowych“, wyrazów o pewnej autonomii, jednem słowem są to „zwroty (konstrukcye) opisowe“. 3) W takim stanie rzeczy o „deklina-cyach“, lub ,,konjugacyach“ z naszem rozumieniu mowy być nie może. Coś, co przypomina nasze deklinacye, przedstawia system zaimków, bardzo bogato rozwinięty w tych jęz., mianowicie zaimki dzierżawcze w stanie szczątko-w y m zachowane przy imionach (niby sufiksy).

4) Jednym ze sposobów „pierwotnych“ cieniowania znaczeń (funkcyi gramat.) jest w tych jęz. powtarzanie wyrazów lub ich podwajanie (co jest także „powtórzeniem“ zniekształ-conem zewnętrznie, lecz —wewnętrznie udu-chownionem“). Oczywiście powtórzenie wyrazu miało z początku charakter automatyczny, było objawem bezwiednym perseweracyi podniety psychicznej w mózgu. 5) Częstokroć cieniowa-niom myśli (i uczuć) odpowiadają modulacye wymawiania. Stąd alternacye samogłosek w rodzaju: bonkoq, benkoq, benkaq, bunkuq itd.

( 15 waryautów). Oto przykłady uwidaczniające powyższe uwagi: Wyraz polinez. liana (Maori) znaczy: „pracować, praca, rzecz zrobiona“; Tcorero w jęz. Maori i jego odpowiedniki w in. jęz. znaczą: mówić, mowa, język (jako organ smaku); pana (Hawai.)—/«/?« (Tahiti i t. d) znaczy „łuk“ i strzelać z łuku; hala (Tonga)==.s-«/« (Samoa), „droga“ używa się w jęz. Maori i in. (pod postacią zmienioną nieco) jako słowo „iść, chodzić“ i t. d. Wyrazy użyte jako rzeczowniki, mają przed sobą „przedimek“, określony lub nie,— jak np. w jęz. Samoa: le tannta (/’homme), se tanata (un homme) = Hawaj. le Æana/ca, w in. jęz. e. Przypadkowym zbiegiem okoliczności jedno przypomina franc, le, drugie angiel. an, a (-- e)... Rodzajów gram. te jęz. nie rozróżniają; o ile chodzi o płeć, dodają odpowiednie wyrazy („mężczyzna“, „kobieta“ w znaczeniu: samiëc, samica): w jęz. Fidji np. a toa tanme (kogut, chantecler), a toa alewa (kura, bażantka). Liczby stosunkowo lepiej się zróżniczkowały; użyty bez żadnego objaśnienia wyraz nie u-względnia i 1 o ś c i; jeżeli chodzi o jeden przedmiot, dodaje się odpowiedni liczbownik, w jęz. Fidji „ndua“ e ndua na tamata (= „der eine der Mensch“), lub zaimek „on“ (koya — ko ia, der er): ko koya na tamata (=der der er der Mensch). O dwóch przedmiotach mówi się, dodając liczbownik dwa (ma), o trzech i wogóle kilku przedmiotach — tolu (trzy); mamy więc coś w rodzaju liczby podwójnej, potrójnej i mnogiej dla mniejszej ilości przedmiotów, oraz mnogiej b. 'licznej. Ta ostatnia wyraża się dodaniem wyrazów „kupa“ hau//au, „nagromadzenie“ maa, „góra“ (wzgórek) puhe, nakouiec, fuifui—stado i t. p.. System liczby podwójnej i potrójnej (dualis et trialis) znalazł mianowicie zastosowanie w zaimkach osobowych jęz. Melanezyi. Rzeczone zaimki posiadają tu jeszcze jedną ciekawą właściwość: w 1 os.

1. mn. rozróżniają formy w ląc z ne i wyłączne. (Toż samo u Polinez., np. inclusive ta?<a> nia?ta— exclusive), stosownie do tego czy słuchacze przyjmują (lub nie) udział w czynności, o której mowa. Znaną jest anekdota o misyo-narzu, który, chcąc powiedzieć do swojej „o-wczarni“ „my grzesznicy*¹, użył tormy wyłącznej zm. włącznej, wywołując śmiech pośród słuchaczy zm. skruchy... Te stosunki przedmiotów, które my wyrażamy za pomocą przypadków (ich końcówek), jęz. M. P. oddają za pomocą partykuł, pochodzenia zaimkowego lub przysłówkowego, a także odpowiedniem rozmieszczeniem wyrazów w zdaniu, t. j. łączą te wyobrażenia ze skojarzeniami następstwa. W ten sposób rozróżniają Podmiot i Przedmiot (jak w dzisiejszej fraucusczyźnie), Dopełniacz dla wyrażenia posiadania (porów. st. franc. „Hôtel Dieu“). Tu należy także użycie zaimków dzierżawczych pod postacią „skażoną“, które Malajczycy przyłączają do rzeczowników: tak np. w jęz. Malagaszów (na Madagaskarze): trano-ho (mój dom), trano-nao (twój d.), trano-ni (jego d.); trano-nay,-naero, ni (nasz, wasz, ich dom).— Bardzo ciekawy jest też sposób określania przedmiotów przez wskazanie (za pomocą sufiksu) do jakiego rodzaju przedmiotów należy (defini-tio per genus proximum). Tak np. w jęz. Hawai rzeczy jad-alne i „pij-alne“ nazywają się mea ai, mea inu, gdzie ai zm. (k) ai = jeść, i nu— pić, a więc rzeczy do jedzenia, do picia. Powtarzanie wyrazów i podwojenie znalazły w jęz. M. P. rozległe zastosowanie. W ten sposób oznaczają Polinezyjczycy 1. mn. imion: fulu.

fulu „włosy“ lub rz. zbiorowe ano-ano ,,nasienie“ (ano=ziarno), rzeczown., pochodne od słowa: turu-turu ,,krokwie“ (dachu) od sł. tum — podpierać; motse „spać“ — motsemotse „legowisko“ (Fidji); stopniowanie przymiot, (polin.) lii-lii bardzo mały, maleńki do lii—mały; taki przymiotuik może nadać rzeczow., który określa, znaczenie 1. mn. np. ikapai (Maori) znaczy: dobra ryba, lecz podwojone ika papai — dobre ryby; od sł. ndre „sięgnąć“ tworzą przym. ndre-ndre „ciężki“ (Fidji), od loa „kał“ — loaloa „brudny“ (tamże). Jeżeli chodzi o słowa, powtó- i turę, Vocabulary and Origin“ (Londyn 1907. 8° rżenie lub podwojenie wyraża częstotliwość lub 363). O możliwości pokrewieństwa jęz. M. P. ciągłotliwość: haere „chodzić“, haere - haere z iunemi rodzinami jęz. ob. A. Trombetti ,,L’u-,,przechadzać się“ (Maori), luli ,,ruszać“ luliluli nità d’origine del linguaggio“ (Bologna 1905. „potrząsać“ (Hawai), tala „mówić“ talatala „pa- 8° 242). piać“ (Samoa), kai „jeść“ kakai „pożerać“

Java, nebst Einleitung, ueb. die Verschiedenheit d. menschl. Sprachbaues“ 3 Bd. (III t. dokończony przez Buschmanna) (Berlin 1836 — 39. 4°); H. von der Gabelentz (ojciec) „Die melanesischen Sprachen nach ihrer... Vervand-schaft... mit malaisch-polinesischen Spracheu“ (2 części, Lipsk 1860 — 73 i „Dodatek“ 1882); Codrington „The melanesian languages“ (Oxford 1885. 8° z 6 map.). Najnowsza praca, niekrytyczna zresztą, misyonarza D. Macdonalda „The Oceanie Languages. Their grammatical Struc-

K. A

Malakka (półwysep mała js ki) półwy-

(Maori), kere „prosić“—kere-kere „prosić jał- sep w Indyach Zagangesowych pomiędzy mo-mużuy“ (Fidji) i t. d. Zdwojone słowo może rzem Chińskiem (zat. Syamską) a O. Indyjskim, oznaczać także czynność wspólną: moe „spać“ mianowicie cieśniną t. n., oddzielającą M. od mamoe „spać z kimś“ (Samoa); nofo „biedź“ Sumatry, pomiędzy 13°31’ a 1°2‘2’ szer. płn„

nonofo „ścigać się“ (Tonga) i t. d. Niezmiernie ciekawe jest tworzenie słów przyczynowych (causativa) . Odrębnych form konjugacyjnych jęz. M. P. nie znają: stosunki czasu, sposobu i t. d. wyrażają się tylko opisowo, przyczem jęz. polin. rozróżniają trzy czasy przeszłe: perfectum, imperfectum i plusquamperf., melan. zaś obok praesens i praeteritum — aorist-praesens.

Niezmiernie ważny dla badań etnograficznych jest system liczbowników w jęz. M. P ; wspólnota tych jęz. staje się tu oczywistą. Tak np. liczbowniki 2, 3, 5, brzmią jak nast. malaj : (2), rua, da-lua, dua, due, duha, duwa, ruwa, rou: polin. rua, lua, ua; melan. rua, ruo, du-ru, nruf e-lua, ru, ua e-ua; (3) malaj. toku, telo, tallu, talio, tatlo, all o, toroa; polin. tolu. toru, koku, tou\ melan. tolu. e-tolu, ndolu, oku oru... (5) Wyraz ten oznacza rękę: lima, lima, lim, la-lirn, e-lime, dimi, nima, rima, e-rima, ima. (Niektóre z tych liczbowników przenikły do jęz. Papuasów, różnych mową i pochodzeniem (ob. wyżej).—

III. Bibliografia: Ogólna charakterystyka jęz. M. P.: popularna — A. Hovelacque „La linguistique" (Paryż 1877, str. 91—97); naukowa — H. Steinthal „Abriss d. Sprachwissenschaft“ (t. II „Charakteristik d. hauptsächlichsten Typen d. Sprachbaues“. Neubearbeitung von F. Misteli, Berlin 1893, str. 229 — 266); Byrne „General Principles of the structure of lan- :

guage“ (Londyn wyd. 2-e 1892 cz. II rozdz. 3: j trzciny cukrowej, bawełny, tytoniu, pieprzu, „Polynesian, Melanesian, Malay...“). Źródłowe ! kawy, herbaty, kakao. Co do fauny należy zestawienie materyału językowego u F. Müllera j M. do obszaru malajskiego dzielnicy wschod-,,Grundriss d. Sprachwissenschaft“ (t, II cz. 2-a i nio azyatyckiej (tygrys królewski, lampart, Wiedeń 1882, str. 1—160) Głębsze spostrze- \ nosorożec, słoń, małpy Semnopithecina, jele-żenia znawcy rozrzucone w dziele G. v. der | nie i in. zwierzęta fauny raalajskiej; brak-Gabelentz (syna) „Die Sprachwissenschaft... nie orangutana i czarnej pantery. — Bogactwa u. ihre... Ergebnisse“ (Lipsk 1891) (Ob. wykaz mineralne wielkie; miejsce poczesne zaj-p. w. „Malaisch, Melanesier; Polinesische Spra- muje ruda cynowa, którą dobywa w samym chen“...). Epokowe prace o jęz. M. P.: W. v. Peraku ok. 20 000 robotników; Perak i Salan-Humboldt „Ueb. d. Kawi-Spracbe auf. d. Insel gor dostarczyły (w 1892) 22 214 tonn cyny

część jej najwęższa (70 km.) pod 10°30r szer. płn. (przesmyk Kra), najszersza (330 km.) pod 5° szer. płn. wpoprzek Peraku; powierzchnia 189 998 km. kw„ m-ców ok. 1 500 000. Wzdłuż płaskich brzegów mnóstwo wysp [najważniejsze: z zach. Salanga (Dżuuk), Ceilan, Lantor, Trotto, Lankawi, Pinang, z płd. Singapore, ze wsch. Tioman, Wielki Redang i arch. Samui]. Wzdłuż M-i ciągną się łańcuchy gór (granit, gnejs, łupek mikowy, kwarcyt, paleozoiczne łupki gliny, piaskowce i wapniowce); szczyty najwyższe z płn. na płd. Muengmolet Ka (2 130 m.), Kao-Luang (1319 m.). Tuła Bangoa (1 950 m.), góra Ofir (1 275 m.); przesmyk Kra dosięga tylko 25 m. nad p. m. Z rzek spławne są tylko Bernam na przestrzeni 125 km. i Perak na całej długości.—K1 i m a t stale gorący i wilgotny, niezdrowy. Na brzegu wsch. wieją czasem cyklony, wybrzeże zachodnie, wystawione na monsuny, jest wilgotne, natomiast wschodnie leżące w pasie monsunów, suche. W Singapore ciepłota śred. roczna 27°.6, najzimniejszy styczeń 25°.6, najgorętszy maj 27°.6. Na M-e rośnie 42 gatunki palm [z nich znamienne: Coryplia Ge-hanga, Areca Catechu, Nipa, Cyrtostachys] z palmowców: Galamus, Plectocomia, nadto Guttiferae, Mitraceae, fikusy: Shorea robusta i Tectona grandis. W lasach tworzą znaczną część drzewostanu Amentaceae. Uprawa ryżu,

(wartości 20 000 000 rb.). Dobywają również jako też z rozprawą H. Hodego i sław-złoto (rocznie ok. 900 kg.), nieco srebra.—L u-d n o ś ć składa się z Syamczyków albo Tai na pin. od 7° szerok., oraz z 600 000 przeszło Malajów na płd. od tego stopnia; w górach i kniejach mieszkają dzikie szczepy Orang-Binua,

nym listem H. Bęntleya do J. Milla, editio princeps; lichy przedruk tego wydania w Wenecyi z r. 1733; S. Dindorf, Bonn 1831; Mignę w „Patrologia Graeca“, tom 97, str. 9 — 790. — Por. Koerting „De voeibus Latinis, quae apud Joannem Malałam chronogr. Byzant. in-veniuntur“ (dwie rozprawy, Monaster 1879 — 1880); Heep L. „Die Lücken iii der Chronik des M.“ („Rhein. Mus.“ t. 36, 1881); Patzig Ed. „Unerkannt u. unbekannt gebliebene M. Fragmente“ (Lipsk 1891). Starosłowiańskiego przekładu dotyczą rozprawy: Jagić w „Arcli. f. slav. Philol“, t. II, 1877, 4 — 9; Haupt i Jagić w „Hermes“, t. 15, 1880,230 — 237; Pypin i Spasowicz w dotyczącym ustępie

Orang-Utan, Orang-Bukit, i inn. mający sporą domieszkę krwi czarnej. Znamienną jest wysoka śmiertelność przy małej liczbie urodzeń.

Niedobór wypełnia wzrastająca imigracya Chińczyków (ok. 300 000 głów) i Indów (przeszło 60 000 głów); nadto 5 000 Europejczyków,

Phil.“, t. 9, 1886, 636 i nast.; Erdmann „Ad-versa via critica in Malalae chronographiam“ (Strasburg 1888) ; oprócz tego prace Oboleń-skiego, Popowa i Sreznewskiego.

Malamocco, m-ko w prowincyi Wenecyi we

S. Drz.

10 000 Jawańczyków, 2 000 Arabów i t. d. — P o-litycznie należy M. do Syamu i Anglii: posiadłości angielskie składają się z poł. części Tenasse-rimu, tak zwanych Straits Settlements i wielkiej liczby państewek pomniejszych. —Przemysł j Historyi literatur słowiańskch; Prick w „Histo-w rękach Chińczyków: wyroby jedwabne, eu- J rische u. philologische Aufsatze, Ernst Curtius kier, oliwa kokosowa. — Monetą jest dolar i ja- zu seinem 70 Geburtstage gewidmet“ (Berlin poûski yen; miara dla płynów—gantong-^4 cza- 1884, 53 — 66); Wolter Ed. w „Arcli. f. slav. rek — 4.45 litra; waga koyan = 40 chińskich pikul po 100 kätti, a także inalajski koyan z tym samym podziałem—2 587.8 kg. — M-ę wymienia już Ptolemeusz jako Chersonez Złoty.

Portugalczycy zdobyli w r. 1511 m-to M., które przeszło następnie (1641) w ręce Hollendrów. Włoszech, 6 km. na płd. od Wenecyi na Liii. 1786 Brytańskie T-wo Zach.-Indyjskie za- to raie di M., jednej z wysp, oddzielających kupiło wyspę Pinang, a w r. 1824 Anglia lagunę wenecyańską od m. Adryatyckiego, ok. objęła w posiadanie m-to M. po ustąpieuiu Hol- 1000 m-ców. Porto di M., 3 km. na płd. landyi pewnych posiadłości na Sumatrze, a jed- położony, czyli kanał pomiędzy wyspami M. nocześnie pozyskała Singapore. — Por. Keane i Pellestriną służy jako główny wjazd do por-„Geography of the Malay Peninsula“ (Londyn tu weneckiego i broniony jest przez dwa

ad z

Malałaś (MaÀaXâç) Joannes grecki krom- Malapert-Neufville Marya Konstancya, karz, rodem z Antyochii syryjskiej; bliższe baronowa, autorka niemiecka (* 1839 w Pirnie) szczegóły nie są znane; był kapłanem, współ- córka lekarza okręgowego Hocha, prowadziła czesnym cesarzy bizantyńskich Zenona, Anasta- w 1. 1869 — 1881 szkołę panien w Dreźnie, zyusza I, Justyna I i Justyniana I i dożył jesz- podróżowała po Szkocyi, Włoszech, Francyi i cze w r. 565 po Chr. wstąpienia na tron Ju- Palestynie, wyszła za mąż r. 1895, za bar. styna II. Napisał on kronikę świata, Xpovo- Reinholda M. Z dzieł, wydanych pod pseud. Ypacpia, dochowaną w jedynym, na początku i Konst. Heisterbergh a noszących piętno pory-na końcu uszkodzonym rękopisie, rozpoczynają- wów idealnych i uczuć religijnych, wymienić cą się od mitycznych dziejów Egipcyan, a się- należy: ,,Ein Wort an Frauen ü. die Frau‘‘ gającą aż do ostatnich lat panowania Justy- ] (Gotha, wyd. 2-e 1883); ,,Schottische Land-niana (563), prawdopodobnie aż do śmierci jego (565). Dzieło to, samo przez się marne, jest o tyle ważne dla historyi literatury, ponieważ było wzorem dla kronikarzy bizantyjskich aż po w. XII; jest nie tylko pod względem kulturalnym i literackim niezwykle ciekawym typem mniejszej kroniki bizantyjskiej , lecz także najstarszym większym pomnikiem greckiego języka ludowego, Czerpali z niego kronikarze późniejsi, jak autor kroniki Wielkanocnej, Theophanes, Georgios Monachos,

Skylitzes i in. Przełożono już wczesnemi czasy jego kronikę na język starosłowiański; jednak, jak się zdaje, pierwotne tłumaczenie zaginęło; dochowały się tylko dwie kompilacye, których kronika M-a główną jest częścią. Wydali tę kronikę: Chilmeadus Edm., Oksford 1691, z komentarzem i przekładem łacińskim

adz.

1877).

lorty.

schaftsbilder in Verbindung mit Geschichte u. Sage“ (Drezno wyd. 2-e 1908); nowele „Maria u. Magdalena“ (Lipsk 1895); „Aus Nord u. Süd“ (tamże 1901 — 5, 2 t.); „Schlichte Geschichten aus dem Volke u. für das Volk“

adz.

(tamże 1903), pieśni religijne „Harfenklänge“ (tamże 1905), dramat naśladowany według podania indyjskiego „Sawitri“ (tamże 1907).

Malapterurus electricus (Sum e i e k t r y c z-n y)—gatunek ryb otwartopęcherzowych (Physostomi), z rodziny sumów (Siluridąc). Płetwy grzbietowej właściwej brak, istnieje tylko przed płetwą ogonową gruba płetwa tłuszczowa; płetwa odbytowa średniej długości lub krótka; płetwa ogonowa zaokrąglona; płetwy brzuszne o 6 promieniach mieszczą się po za środkiem ciała bliżej ku tyłowi; płetwy pierśne bez kolców; dokoła otworu gębnego 6 wąsów:

Sum e-ny zamieszkuje Nil.

po jednym z każdej strony szczęki górnej i po starożytnych, jest przytem ściśle związane z ar-dwa—szczęki dolnej; przednie i tylne otwory chitekturą i zawsze od niej zależne. I) Okres nosowe oddalone od siebie- szczęki zaopatrzone starożytny. 1) U Egipcyan, M. uprawiano w zęby szczotkowate; podniebienie bez zębów; w znaczeniu religijno-dekoracyjnem. Powierz-glowa i tułów pokryte skórą miękką; otwór chnie ścian, o ile nie były pokryte płaskorzeź-skrzelowy na kształt szpary wązkiej mieści i bami, zdobiono ornameutacyą opartą na wąt-się przed płetwą pierśną; po bokach wzdłuż j kach świata roślinnego; lotusu i papyrusu, albo ciała pod skórą istnieją narządy elektrycz- na motywach linearnych i geometrycznych, ne. Skóra koloru szarawego z plamkami okrą- tworzących różne formy meandrów, w któ-gławemi mniej lub więcej licznemi, inałemi, rych środku umieszczano znaki krzyża, albo czarnemi. Płetwy odbytowa i ogonowa z białą wyobrażenia chrząszcza (skarabeusza), lub na-obwódką po brzegach. Długość 1 — 1.25 m. wet czaszek wolu (apisa). Ozdoby, odpo-W strząśnienia elektryczne bywają rozmaitej siły. wiednio do miejsca, były pokryte kolorami

uświęconemi przez tradycyę i mającemi zna-Mälar jezioro w Szwecyi, pomiędzy lenami czenie symboliczne. Pokrywano także kolorami

różne części architektoniczne świątyń i grobowców, a polichromia opierała się również na symbolice, wypływającej z kultu religijnego. Barwiono nakouiec figury wypukłe i płaskorzeźby, używając koloru czerwonego na pokrycie powierzchni ciała u figur męskich, a blado^ żółtego u kobiecych. M. właściwe, t. j. wyobrażające różne sceny z życia Egipcyan, uprawiano na papyrusie i na tynku z mułu nilowego, którym pokrywano niekiedy ściany budynków. Co do pojęcia M. to nie różniło się od płaskorzeźb; figury malowane rysowano, ustawiano i grupowano jak na płaskorzeźbach, t. j.

Cz. St.

Sztokholm. Upsala, Westeräs i Nyköpiug, długości (ze wsch. na zach.) 105 km., szerok. 40—

80 km.; powierzchnia 1 687 km. kw. [na wyspy przypada 519 kra. kw.]; poziom wody zaledwie 0.6 m. npm. Rzeki Norder i Siider oraz kanał Söderteige wprowadzają wody do Bałtyku. Niekiedy wlewa się do jeziora woda z morza, co wynika z różnicy ciśnienia atmosferycznego na morzu i jeziorze. Wpływają w M. z płn. rzeki Fyriosâ, Orsundaâ, Enkopingsâ, Saga, Svartâ,

Kolbäcksa i kilka lied, z zach. Arbogań i z płd.

Eskilstunań. Ze względu na swą zmienną szerokość, różnorodność brzegów, wielką ilość łach

wsze w profilu, gdy tors wyobrażony • był w całej swej szerokości, biodra zaś i nogi obryso-wywano jako widziane z boku. Jednak na figurach malowanych spostrzegać się daje więcej życia i swobody w ruchach niż u figur na płaskorzeźbach. Nawet w niektórych wypadkach, np. w scenach tańca, muzyki lub inn. zabaw i gier, starali się malarze egipscy o możliwie urozmaicone ruchy figur, podpatrzone dobrze na żywych modelach, a wtedy narysowane twarze są nie tylko w profilu, ale trzymane wprost lub w bok zwrócone, w których jednak nosy są zawsze narysowane w profilu. Poza tem figury malowane są zawsze płasko, bez zaznaczenia światła i cieni, a więc niemają wypukłości. Tradycya oparta na kulcie zmarłych nie dozwalała rozwijać się swobodnie sztuce egipskiej, a więc i M-stwu. W scenach wyobrażających zmarłego jest on zazwyczaj o wiele większy od figur innych, te same dysproporcye są zachowane i w scenach z życia faraonów. Pomimo tych więzów M. odznacza się naturalizmem, co szczególnie zauważyć można w wyobrażeniach zwierząt i ptaków. Również w sposób wybitny są zaznaczane różne typy narodów, co widzieć można w scenach bitew, w pochodzie jeńców, lub w składaniu danin przez podbite orężem egipskim ludy ościenne lub dalsze. Rysunek figur na ogół jest dobry, w niektórych razach jest dosko-

i zatok, lasy na wzgórzach i płaskie niwy, j rysowano figury ludzi z głową zwróconą za-liczne (1 260) wyspy oraz położone na brzegach i wyspach zamki i wille (w liczbie ok. 200, m. inu. zamki królewskie Gripsholm, Drottuingholm i inn.) uchodzi M. za najpiękniejsze jezioro w Szwecyi. Wyspy tworzą 16 parafii z 900 osadami chłopskiemi, na brzegach ok. 90 parafii.

Na zach. od M. leży jezioro Hjelmar, z któ-rem jest M. połączone kanałem Arboga. W zach. części od Kolbäcksa prowadzi 100-metro-wy kanał Strömsholm do jezior Södra i Norra B a r k e n w szwedzkich obwodach górniczych.adz

Malarstwo. M. sięga zamierzchłych, przedhistorycznych jeszcze czasów. Jego najdawniejsze, znane okazy pochodzą z czasów okresu lodowego i należą do okresu paleolitycznego: wyobrażenia różnych figur zwierzęcych (żubra przeważnie), pokrywające ściany jaskiń we Francyi południowej, Hiszpanii. Zarysy zwierząt są wyrżnięte na ścianach skalnych, tło otaczające owe zarysy trochę oskrobane albo odkute, przez co narysowana sylwetka staje się wyraźniejszą, cała zaś figura powleczona często kolorem żółto-czerwonawym, albo czar-uo-brunatnym. W niektórych miejscach znajdują się wydrapane linie, mające jakoby zaokrąglić, uplastycznić postać pokolorowaną. Naj-pierwsze te próby M-a wykonane były prawdopodobnie dla celów kultu religijnego. Właściwie dzieje M-stwa, jako sztuki, poczynają się w okresie już historycznym i odtąd dają się wyśledzić w różnych odmianach swego rozwoju, nały. Nieznajomość (i umyślne nieszukanie Stosownie do potrzeb (przeważnie kultu reli- poznania) prawideł perspektywy, zmusza arty-gijnego), M. rozwija się rozmaicie u ludów i stę egipskiego do wyobrażania wielu rzeczy

Malarstwo.

•284

Boga) używano zapożyczonej od Babilończyków ceramiki kolorowej, rozwinąwszy w niej większe bogactwo barw i udoskonaliwszy technikę. Ceramika perska świetna w kolorach i pięknie glazurowana, stała się poniekąd sztuką narodową, jest uprawiana jeszcze i za czasów naszych, a w okresie, gdy Persya przyjęła religię Mahometa, wraz z rozprzestrzenieniem się tego wyznania, w całej Azyi środkowej i Afryce północnej, a w Egipcie szczególnie, poczęto ją wszędzie naśladować. Najpiękniejsze okazy tej ceramiki: fryz lwów z pałacu Artaxer-xesa i fryz łuczników z pałacu Daryusza, znajdują się w Luwrze (Paryż), figury lwów i łuczników są zaznaczone w płaskorzeźbie na tle gładkiem. Całość składa się z równej wielkości cegiełek.—4)Fenicyanie kolorowali figury i barwną oruamentacyą pokrywali naczynia gliniane, wykonywali tkaniny barwne z wyobrażeniami ludzi i zwierząt. Może uprawiali M. ścienne, dekoracyjne. — 5) Żydzi lubili tkaniny kolorowe fenickie. Rzezane w drzewie cedrowem, pokolorowane i obijane blachami złotemi ściany w świątyni Salomona wykonali Fenicyanie, używając do tego wzorów egipsko-assyryjskich. Sami Żydzi, jako naród handlar-sko-pasterski, sztuki żadnej, a tembardziej M-a nie uprawiali. — U innych ludów zamieszkujących Azyę Mniejszą znajdujemy tylko ślady pomalowań na grobowcach, ale nic, coby świadczyć mogło o uprawianem przez nie M-stwie. 6) W Grec y i, po okresie „myceńskim“ albo „egejskim“ (1500 lat przed Chr.), pozostały w Troi, Mykenach, Tyryncie, Orchomenosie, Va-phio, na Cyprze, na Krecie w Knosos, w grobowcach i w ruinach pałaców resztki malowideł pokrywających ściany, lub zdobiących naczynia gliniane (różne motywy ornainentacyjne, przeważnie meandry o formie spiralnej, lub sceny figuralne, świadczące o wydoskonalonej już technice, o poprawności rysunku i o traktowaniu naturalistycznem). Resztki tych malowideł, oraz pozostałości architektury i rzeźby świadczą o wysoko rozwiniętej kulturze plemion Achejskich, ale zarazem i o wpływach egipsko-babilońsko-fenickich. Najście plemion doryckich i jońskich kulturę i sztukę Achajów

jak gdyby widzianych z lotu ptaka, lub rysowania, profil przy profilu, całego szeregu figur, mających wyobrażać zebranie wielu osób razem. Do rzędu najciekawszych wątków, malowanych na papyrusach, należą te, które wyobrażają sąd duszy zmarłego przed majestatem Sędziego-Zbawiciela-Ozyrysa. Znajdują się także karykatury. Najstarsze znane malowidła egipskie na papyrusach liczą przeszło 5000 lat; największą liczbę malowanych scen z życia Egipcyan zachowały grobowce.—2) W Babilonii i Assyryi malarstwo jako oddzielna gałąź sztuki pono nie było uprawiane, lub bardzo niewiele, gdyż przy dotychczasowych poszukiwaniach wśród ruin miast nie natrafiono jeszcze na ślady tej sztuki. Wprawdzie poszukiwania archeologiczne czyniono zaledwie w kilku miejscowościach, i wieki jeszcze przejdą, zanim te ruiny będą zbadane. W każdym razie, lichy materyał budowlany, którego w krajach tych używano do stawiania najpotężniejszych nawet gmachów (suszona na słońcu cegła), mógł sprawić, że ze zniszczeniem murów znikła i powloką tynkowa, która je mogła pokrywać, a więc i z nią wszelkie malowidła.

dzielimy zwykle na 3 okresy: archaistycz-ny, od poczęcia się kultury greckiej aż do końca wojen perskich, rozkwitły od czasów Kymona do upadku monarchii Aleksandra W. i hellenistyczny od czasu utraty samodzielności narodowej Greków aż do podboju Grecyi przez Rzymian. Właściwych okazów M-stwa greckiego z owych 3 okresów nie znamy, dzieje jego rozwoju opieramy na materya-łach, których dostarczają wazy malowane greckie, wzmianki u niektórych historyków greckich i malowidła ścienne w Herkulaneum

Najprawdopodobniej tylko niektóre części ścian i platformy pałaców lub świątyń były pokryte malowidłami, wyobrażającemi ozdoby roślinne (kwiat lotusu i palmeta - rozeta), albo geometryczne (romby). Możliwa, iż malowano figury ludzkie i zwierzęce, podobne do tych, które widzimy na płaskorzeźbach znajdowanych w ruinach Wschodu. Te płaskorzeźby wykonane w alabastrze lub w wapieniu, a pierwotnie pokryte kolorami w całości lub w części, a szczególnie płaskorzeźby odformowaue w | glinie, pokolorowane, pokryte glazurą, a następ- ! nie wypalone, świadczą, że M. w Assyryi, a głównie w Chaldei uprawiano w połączeniu z ceramiką. Kolorowe takie cegły nasadzone na wewnętrzne lub zewnętrzne mury pałaców i świątyń, a nawet bram miejskich, tworzyły wspaniałą dekoracyę barwną, pokrewną deko-racyi tkanin i dywanów. Odnalezione resztki takich dekoraeyi tworzą ozdobę sal w British Muzeum (Londyn) i w Luwrze (Paryż). Pod promieniami słońca południowego musiały wspaniale i barwnie wyglądać pałace i wieże — j zniszczyło, a na jej miejscu zwolna poczęła świątynie (zigurat), których 4 — 7 wyniosłych ! się wytwarzać kultura i sztuka grecka właści-teras każda innym pokryta była kolorem, taka I wa. Całą sztukę grecką, a więc i M - stwo, ziyurat w Babilonie o 7 terasach liczyła przeszło 160 met. wysokości i tyleż szerokości u podstawy, a jej pierwsza terasa była pokryta kolorem białym, druga nad nią czarnym, trzecia czerwonym, czwarta niebieskim, piąta szkarłatnym, szósta obita blachami srebrne mi, a najwyżej położona wraz ze świątynią Bela — słońca, na niej się znajdującą, błyszczała od blach złotych. Siedem tych barw miały znaczenie symboliczne. — 3) W Persy i do dekorowania ścian pałaców (świątyń Persowie uie-znali, jako czciciele jednego, niewidzialuego

i Pompei, które są po większej części kopiami znakomitych oryginałów greckich. W okresie archaistyeznym (który dzieli się na wcześniejszy i późniejszy) przeważa początkowo ornamentacya geometryczna, rysunek postaci ludzkich i zwierzęcych dosyć jeszcze słaby, figury ciemne na tle jasnem, umieszczone rzędami jedna po nad drugą. W tern rozmieszczeniu, traktowaniu figur, a poniekąd i w mo- \ politańskie). W okresie hellenistycz-tywach widoczny, jest silny wpływ assyryjsko-feuicki. Z czasem rysunek się poprawia, pro-porcye stają się dokładniejsze, ruch prawdziwszym, a figury są malowane jasne na tle ciemnym. Tematy obrabiane są najprzeróżniejsze, najczęściej czerpane z mitologii własnej.

zosa w towarzystwie Pana (ob.). A ë t i o n namalował zaślubiny Aleksandra z Roxaną; może, słynny fresk znaleziony w Rzymie r. 1606 („Wesele Allobrandiniego’⁴) jest kopią jego obrazu. Pbilo xe nos był twórcą słynnego obrazu (bitwa Aleksandra W. z Daryuszem pod Issus), a którego kopia uszkodzona doszła do czasów naszych, wykonana jako mozaika (muzeum nea-

nym M. stało się naturalistycznem, stawiając sobie za cel wydobycie złudzenia poziomej natury, tworząc t. zw. rho pogra fie, np. scenki resztek jarzyn i in. odpadków kuchennych, albo rhyparografle, sceny oparte na cynicznej lubieżności i zmysłowości. Do greckiego M-a zaliczyć należy szereg doskonałych portretów z w. 111 i IV po Chr., znalezionych w Fajum w Egipcie, które umieszczauo zamiast masek

krywali kolorami (o znaczeniu symbolicznem) wszystkie części swych budowli, jak również barwili i dzieła rzeźby. Wpływ greckiego M-a zaznaczył się silnie w Etruryi i Rzymie. — 7) W Etruryi znajduje się wielka ilość izdebek grobowych, kutych w skałach, których ściany pokryte są malowidłami wyobrażającemi różne sceny z życia Etrusków, lub zaczerpniętemi z mitologii rodzimej i greckiej. Widoczny silny wpływ sztuki greckiej. Grecya dostarczała Etruskom wielkiej liczby waz i naczyń ozdobionych malowidłami, które służyły im za wzór do naśladowania. —8) W Rzymie M. uprawiali artyści greccy, nieliczni malarze miejscowi znajdowali się pod ich wpływem. Jednak uprawiane przez Greków M. dla Rzymian miało inne niż w Grecyi piętno. Rzymianie lubili wyobrażenia bitew i zwycięstw które odnosili, a obrazy wyobrażające takie zwycięstwa wozili w swoich tryumfach i wystawiali na widok publiczny. Podobne sceny malowali: Fabius Pictor i poeta Pacuvius, W sposób najbardziej zajmujący rozwinęło się M. dekoracyjne, jak to widzimy w Pompejach i Her-kulaneum. Początkowo dzielono ściany na części, które malowano różnemi kolorami, mają-cetni jakoby naśladować płyty marmurowe. Następnie starano się ożywiać ściany występami kolumn i pilastrów, tworzących różne wnęki, a wszystko to przez zastosowauie wykreśleń perspektywicznych. We wnękach są często wykreślone widoki różnych wnętrzy perspektywicznych, budynków lub ulic, albo figur ludzkich, wazonów z kwiatami i t. d. Malowidła należące do trzeciego okresu lub stylu, dzielą ściany domów również na różne części, lecz bez wszelkich efektów perspektywicznych, za to na płaszczyznach znajdują się namalowane różne sceny mitologiczne lub inne, które są kopiami słynnych obrazów greckich. Malowidła tego stylu należą do liczby najpiękniejszych i najartystyczniejszych. Styl tak zwany

W okresie rozkwitłym występują na wazach prześlicznie rysowane figury i rzeczywiście piękne sceny. Lecz właściwe pojęcie o tym okazie znajdujemy w opisach historyków. Za w miejscu głowy zabalsamowanego nieboszczy-czasów Kymona i Peryklesa pierwszym wiel- ka. Należy jeszcze zaznaczyć, że Grecy pókim artystą malarzem był Polygnotos, który ściany świątyń pokrywał wielkiemi kom-pozycyami treści historyczno-symbolicznej (np.

Na drugi dzień po wzięciu Troi). Malował figury bohaterów jeszcze płasko, bez cieni, perspektywy, a nawet terenu, umieszczając na tle jasnem grupy ciemne, jedne po nad drugie-mi, i tworząc dzieła bardziej opisowe aniżeli M - skie. Malował al fresco, t. j. na świeżym tynku, z którym wodne farby łącząc się tworzyły mocną całość. Za jego czasów malowano małe obrazy jeszcze na glinianych, płaskich tablicach. Apollodoros pierwszy starał się malowanym przez siebie figurom nadać wypukłość, przez zaznaczanie światła i cieni i przez stosowanie perspektywy; pierwszy także jął używać desek drewnianych, pokrytych lekką warstwą tynku, do malowania małych obrazów, a farby mieszał z substancyami wią-żącemi (żywica, białko jajka), ozem wytworzył technikę zwaną a tempera. Wielką sławą cieszył się Zeuxis ze względu na wybór tematów: np. Mały Herkules duszący węże, rodzina Centaurów, lecz szczególnie z powodu pięknego typu Heleny. Parrhasios czerpał tematy z tragedyi, starał się o charakter swoich postaci i o wyraz dramatyczny. Wynaleziono nową technikę, enkaustykę (oh.); mieszano farby z rozgrzanym, roztopionym woskiem i nakładano je na przygotowaną deskę za pomocą żelaznej, rozgrzanej łopatki. Za czasów Aleksandra W. sławą niemałą cieszył się A pelles, który w dziejach M-a greckiego odegrał rolę jak Rafael w dobie Odrodzenia. Nie oryginalny, lecz ogromnie zdolny, połączył w sobie wszystko, co do czasów jego uczyniono na polu sztuki M-ej. Malował piękne, lecz zmysłowo pojęte formy Afrodyty Anadyomeny, oraz portrety Aleksandra W. pod postacią różnych bóstw.

Protogeues słynny z wielkiego wykończania swych prac namalował m. in. Pochód Aleksandra W. do ludyi, wyobraziwszy go jako bożka Dyoni-

tle religijnem. Przeszkodą w rozwoju M - a chrześcijańskiego był także okres obrazobur-stwa (727 — 842), zwrócony przeciw czci obrazów, nie tyle ze względów religijnych, ile politycznych [walka władzy świeckiej przeciw przemożnej władzy mnichów i wogóle duchowieństwa w państwie oizantyjskiem]. M. chrześcijańskie w używanych przez się technikach nie wniosło nic nowego. Mozaikę uprawiali Grecy, a szczególnie Rzymianie; oni także zdobili rękopisy dziel swoich miniaturami, winietami i inicyałami; M. stalugowe na deskach uprawiały oba te ludy, technika zaś freskowa nadzwyczaj rzadko była stosowana do malowideł chrześcijańskich, prócz okazów znajdująch się w katakumbach. Czasy Karola W. odznaczające się pewnym rozkwitem sztuk plastycznych, mogą być uważane, iż zamknęły okres wczesny Wieków średnich i dały początek nowemu okresowi romańskiemu. Kształtują się państwa Europy środkowej i północnej, które wniosły do ogólnej kultury i sztuki nowe, a żywotne pierwiastki. Rozwój sztuki zaznaczył się w owym okresie (około 1000) oryginalnością form architektury, M. zaś upadło raczej, jak to można widzieć na miniaturach w. X i XI. Nie krępowana kanonami sztuka, zatraciwszy tradycye klasyczne, zwróciła się do prastarego i wiecznie młodego źródła -- natury i nanowo jęła wzrastać. Zamiast nadmiernie długich figur, bizantyjskich widzieć się dają w miniaturach (i w rzeźbie) figury zbyt krótkie, o głowach zbyt dużych, wkrótce jednak proporcye poczynają przybierać formy szlachetniejsze, bardziej zbliżone do natury, ruch staje się prawdziwszym, wyraz twarzy bardziej ożywionym. Pojawia się dążność, a poniekąd i możliwość wy-robieuia się M-a monumetalnego. Architektura romańska rozwinęła wielkie płaszczyzny ścienne, plafony przestronne i sklepienia potężne, które pokrywano malowidłami dekoracyjnemi, opartemi na motywach geometrycznych, lub roślinnych, stylizowanych, figury zwierzęce i ludzkie miały często formę nader fantazyjną (pochodzenia ceitycko-irlandzkiego i babilońsko-perskiego). Poczęto nawet płaszczyzny ścienne, plafony i sklepienia pokrywać kompozy-cyami figuralnemi. Rozwój jednak tego kierunku monumentalnego wstrzymał wyrobienie się nowych form architektonicznych, gotycki emi zwanych, których konstrukcya zniosła zupełnie płaszczyzny ścienne, wydoskonalając system filarów i sklepień. Nietrwalość ni, malarze zaś jedynie wykonawcami ich używanej techniki (zwyczajne farby klejowe) wskazówek. Nauka ta doprowadziła do powsta- sprawiła, iż okazy M-a ściennego z okresu ronią Kanonów, czyli przepisów omawiających mańskiego należą do nader rzadkich. Formy wszelkie możliwe sceny biblijne lub z życia konstrukcyjne stylu gotyckiego v. ostro-świętych, układ grup, ilość osób, ich ruch łukowego (a właściwie francuskiego), usu-a nawet szczegóły kostyumów i ich barwę, wając mury, a więc ściany, nie pozwoliły (prócz Przepisy te sprowadziły martwotę w M-stwie, ! Włoch, gdzie formy te używane były nie kon-które u ludów należących do wschodniego ob- | strukcyjuie ale ornamentacyjnie) rozwinąć się rządku nie może po dziś dzień rozwijać się na ! M-u monumentalnemu ściennemu. Miejsce ścian

czwarty zaznacza się powrotem do efektów perspektywicznych, tylko formy owej architektury fantazyjnej stają się niemożliwie lekkie i wysmukłe. We wnękach i na powierzchniach ścian są malowane obrazy mniejszych rozmiarów, ujęte jak gdyby umyślną ramą. Oprócz tego są wnętrza ozdobione malowidłami i lekkiemi płaskorzeźbami wykonanemi ze stiuku. Również mozaiki zdobią ściany i posadzki. Odpowiednio do smaku Rzymian, M. służyło do podniesienia dekoracyjności form sztuki architektonicznej. Ideową, oddzielną gałęź M-a tworzą freski pokrywające ściany podziemnych katakumb chrześcijańskich, ale technicznie nie różnią się od malowideł w Pompejach i Herkulaenum. II) Czasy średniowieczne. Ruch chrześcijański, oparty na podłożu chrześcijańsko - społecznem, powołał do życia publicznego rzesze ludu wrogiego dawnym zwyczajom arystokratyczno-po-gańskim. Ruch ten i najście na państwo Rzymskie barbarzyńców zniszczyły cywilizacyę, a z nią i sztukę klasyczną. Państwo Bizantyjskie starało się kulturę i sztukę klasyczną wedle możności przechowywać, jednak pod wpływem nowych warunków religijno-społecz-nych, uległy one wielkiemu przekształceniu. We wczesnej dobie Wieków Średnich M. chrześcijańskie uprawiano w trzech różnych rodzajach, odmiennych pod względem stosowanej techniki. M. pomnikowe, służące do zdobienia ścian świątyń i pałaców, było wykonywane jako mozaikowe; to zaś, którem zdobiono księgi przeważnie liturgiczne, zwie się mini atu ro-w e m, trzeci zaś rodzaj uprąwiauego M-a był obrazowy v. stalugowy, wykonywany na deskach. Rodzaj pierwszy, mozaikowy, ma piętno poważnie uroczyste i wysoko dekora-cyjue, miniaturowy zaznacza się nadzwyczajną delikatnością wykonania, do niego jest zbliżony rodzaj obrazowy v. stalugowy, różniący się tylko większemi rozmiarami malowanych płaszczyzn. We wszystkich tych działach M-a, o ile okazy jego oparte są na tradycyi klasycznej, występuje zarówno w grupach jak i w pojedyńczych figurach dobre odczucie ruchu i dokładność proporcyi, które z czasem zatracają się; ruch figur staje się wtedy sztywnym, manekinowatym, a proporcye wydłużają się nadmiernie. Wielką przeszkodą w rozwoju M-a chrześcijańskiego była nauka ojców Kościoła, która z razu sztuki żadnej uznać niechciała, a następnie głosiła, iż właściwymi twórcami obrazów mogą być tylko zwierzchnicy kościel-

zajęły okna olbrzymiej wielkości, które zdobiono szybami kolorowemi, tworząc z nich różne motywy ornameutacyjne, a także i figuralne, z czego wytworzyło się M. na szkle. Początkowo umieszczano w oknie pojedynczą figurę obramowaną ornamehtacyą, następnie tworzono całe sceny składające się z wielu nieraz figur, lecz starano się utrzymać wszystko w wielkich masach by uzyskać możliwie jak największy efekt dekoracyjny. W końcu okresu gotyckiego, w w. XV i początkach w. XVI, szerokie, dekoracyjne traktowanie ustąpiło naśladowaniu obrazów malowanych na drzewie, z uwydatnieniem wypukłości, perspektywy, co doprowadziło w następnej dobie, Odrodzenia M. na szkle do zupełnego upadku. W okresie gotyckim zaczynają się dopiero właściwe dzieje M-a, które wtedy poczęło opierać się na studyach natury i rozwijać wszechstronnie i rozmaicie u różnych ludów. III) M. włoskie. a) Szkoła florencka M. we Włoszech a właściwie we Florencyi bierze swój początek od prac Cimabuego (koniec w. XIII i początek XIV), które są najzupełniej bizantyjskie, t. j. pojęte hieratycznie. Właściwym twórcą M-a jest Giotto di Bondone (1266 — 1337), który zerwał z tradycyą bizantyjską, oparł się na studyach z natury, wprowadził ruch i wyraz dramatyczny w kompozy-cyach swych, opartych na zdarzeniach historycznych niedawnej przeszłości (sceny z życia św. Franciszka z Assyżu), a prace swe malarskie tworzył w harmonii z pracami architektury, trzymając wszystko w szerokich zarysach i wielkich liniach, czem wytworzył t. zw. styl monumentalny. Giotto (ob.) był genialnym nowatorem; uczniowie jego i naśladowcy rozwijali dalej rysunek i technikę, ale ducha jego nie posiadali. Na kierunek jaki przybrało M. włoskie, a szczególnie florenckie w w. XIV, wpłynęły zakony: Dominikanów i Franciszkanów. Pod ich wpływem rozwinęła się znana allegorya kościelna. Poczęto uosabiać cnoty chrześcijańskie, Kościół, nauki, występki, władzę duchowną i świecką. Figury otrzymują akcesorya mające wyjaśniać ich znaczenie, występek występuje jako kobieta z psem na łonie, pokus» jako kobieta grająca na wioli, zakonnicy domini canes jako psy chwytające lisów [heretyków] i t. p.). Pod parciem w tym kierunku wytwarza się i allegorya świecka (w Sienie), gdzie Lorenzetti (ok. 1345) pokrywa freskami salę ratusza, wyobrażając alle-gorycznie dobre i złe rządy Rzpltej: „Siena“ jest wyobrażona jako starzec w majestacie królewskim (dobre rządy), a po jego stronach postaci kobiece jako pokój, zgoda, sprawiedliwość i t. d. oraz zastęp dobrych obywateli. Najwspanialszą z takich allegoryi w. XIV jest olbrzymich rozmiarów fresk na ścianie krużganku cmentarza w Campo Sauto w Pizie: Tryumf śmierci. Przypisywano go ongi Andrzejowi di

Ci one, zwanemu Orcagna (f 1368). W. XV wprowadza nowy kierunek. Poczyna się doba renesansowa v. Odrodzenia starożytnych form klasycznych w architekturze. W rzeźbie i w M-stwie wpływ klasyczny niewiele daje się odczuwać. Przeważa oparcie się bezpośrednie na naturze, co prowadzi do usilnych studyów nad p e r s p ekty w ą. Wielkim artystą, rozpoczynającym w M-ie okres Odrodzenia, jest Masaceio (1421 — 1428): on podniósł znów na wyżyny styl pomnikowy Giotta, traktując kotnpozycye swe szeroko i poważnie; pierwszy namalował świetnie nagie ciała Adama i Ewy wypędzonych z Raju, nadając figurom ruch doskonały i ich głowom wyraz dramatyczny.Równocześaie Paolo U celo (1397—1475) w malowanych przez siebie bitwach, poszukuje prespektywicznych skrótów zarówno jeźdźców jak i koni i jest przedstawicielem kierunku silnie naturalistycznego wraz z Andrea del Castagno (1390 — 1457), Do me nic o Veneziano (f 1461) i braćmi Pollajuoli Antonio (1429—1498) i Piero (1443 — 1496). Portrety w. XV malowano prze-ważuie z profilu na tle eiemnein, urozmaicając je następnie kawałkiem otworu okiennego, po przez który widać krajobraz, a ostatecznie umieszczano głowy w profilu, jednak najczęściej na tle rozwiniętego, fantastycznego krajobrazu. Twórcą portretów malowanych w profilu byłVittore Pisano v. P i s a n e 11 o (1380 — 1451), który zaczął je wykonywać najpierw jako medale i stał się zarazem twórcą sztuki medalierskiej. W przeciwstawieniu do naturali-stów występuje kierunek idealistyczny, wysoce duchowy, którym był przepełniony talent skromnego mnicha dominikańskiego Giovanni Angelico da Fiesole(1387 — 1455), najbardziej chrześciańskiego z pośród malarzów włoskich. Za to w pracach innego mnicha, Filippo Lip pi (1406 — 1469), zaznacza się silnie charakter zmysłowy, widoczny w jego pięknie rozwiniętych Madonnach i aniołach - dziewczętach. Syn tego mnicha i matki zakonnicy, F i 1 i p p i u o Lip pi (1458—1504), obdarzony był znacznym, ale nie równym talentem. W niektórych swych pracach późniejszych wpadał w ogromną przesadę ruchów u figur ludzkich, a budynkom, na których tle sceny swe rozwijał, nadawał formy dziwacznie zbudowane. Styl Giotta i Masaccia, ale jakby zdrobniały, uprawiał z powodzeniem Domeuico Bigordi zwauy G hi r 1 an daj o (1449 — 1494). Malowane przezeń sceny (zżycia

N. P. Maryi i św. Jana) odznaczają się realizmem szlachetnym. Sceny te, np. Narodziny, są wyobrażone tak, jakby się odbywały w sypialni bogatej damy florenckiej. Wyobrażenie scen religijnych ze Starego lub Nowego Testamentu, wprowadzając do nich osoby żyjące, znane i portretowane przez malarza, było rzeczą zwykłą w M-ie XV stulecia. Zbliżało to człowieka do bóstwa i nie czyniło tego czemś

Malarstwo.

2S8

oderwanein, niepojętem, uiedościgłem. Obok Ghirlandajo, który był mistrzem Michała Anioła, zasługuje na uwagę rzeźbiarz Andrea Ver-rocchio (1435—1488), nietyle z powodu niewielu swych prac malarskich, ile z tego, iż był mistrzem Lorenza di Credi, Perugina i Leonarda da Vinci

upadku. Okres barokowy, oznaczający przeładowanie form i dekoracyjność przesadną nieraz, rozpoczął się w malarstwie włoskiem b. wcześnie. Zapoczątkowanie jego widzimy w ostatnich pracach Michała Anioła, w niektórych Rafaela, w malowidłach Corregia na kopułach i wielu dziełach Giulia Romana (1492 — w. XVII w Akad. Boloń-

swoich Madonnach oddał cały urok i wdzięk Renesansu, a we freskach, wraz z dziełami Michała Anioła i Leonarda wskrzesił pomnikowy styl Giotta i Masaccia. Przedstawicielem kierunku zmysłowo-lubieżnego, który się rozwinął na początku w. XVI był, Giovanni Anto-Oddzielną kartę w dzie- ni o Baz z i zwany Sodoma (1477 — 1549), jach malarstwa florenckiego w drugiej połowie a zmysłowo-pogańskiego Antonio Allegri w. XV zajmuje Alessandro di Mariano zwany C o r r e g i o (1494—1534). W Wenecyi, Pi lipę pi,, zwany Botticellim (1446 — z przyczyn czysto miejscowych, jak otoczenie mor-1510), w którego pracach pełnych poezyi spoty- skie, gra światła i barw, oraz przez ciągłą kamy się z wyrazem smutku i melancholii, za- styczność ze Wschodem, M. wyrobiło się koJo-równo na twarzach Madon jak i nimf i bogiń, rystycznie świetnie i dekoracyjnie pysznie. G i o-Jest to pierwszy głębszy przejaw duszy w dzie- vanni Bellini (1428 — 1516) słynie jako łach M-a włoskiego, przejaw, którego wyraz twórca pięknych i poważnych Madon. G i or g i o najgłębszy i najsubtelniejszy miał wkrótce od- B ar b a r e 11 i zwany G i o r gi o u e (1478 —1510) tworzyć w swych dziełach Leonardo de Vinci, w niewielu swych pracach zaznaczył tempera-b) Szkoły lokalne. Obok wysoko kwitnącej ment ognisty, a Ti ziano V e ce 11 i fi 47 7 — szkoły florenckiej, której zaletami były: do- 1576) swój poważny, majestat królewski, J a-kładny rysunek i jasuość kompozycyi, rozwijały copo Robust i zwany Tintoretto (1519 — się w w. XV szkoły malarskie lokalne, o ce- 1594.) wielką energię i gwałtowność ruchów, chach znamiennych, lecz wywierające wpływ a Paolo Cagliari Veronese (1528 — jedna na drugą. Artyści, otrzymując zamó- 1588) wspaniałą dekoracyjność, d). Okres wienia, lub z innych powodow, przenosili się z miejsca na miejsce i wpływ zabopólny wywierali ua siebie i swoje prace. Jako najlepsi przedstawiciele szkoły umbryjskiej, bardzo zdolni malarze, są: Piero d e 11 a France-sca V, dei Pranceschi (1420 — 1492), poszukujący w malowanych przez siebie krajobrazach (zawsze jednak jako tło dla scen flgu- i 1546). Na początku ralnych) efektów barwnych, prawie impresyo- skiej krzewiony jest silnie eklektyzm w M-ie nistycznych; Melozzo da Forii (1438 — przez C a r r a c c i c h: Lo d o v i c o (1555 —1619), 1494), stosujący w swych freskowych kompozy- A g o s t i n o (1557—1602) i A u n i b a 1 e (1560— cyach, malowanych we wnętrzu kopuł, nadzwy- 1619). Domenico Zampieri v. Domen i-czajne skróty prespektywiczne figur ludzkich chi no (1581 — 1641) i Guido Ren i (1575— i Pietro Vanucci, zwany Perugino 1642) w większości prac swych dorastają do (1446 —1523), odznaczający się naiwnem i peł- poziomu twórczości artystów w. XVI. Miche 1-nem słodkiego wyrazu pojmowaniem malowa- Angelo Amerighi zwany Caravagio nych przez siebie figur. Artysta ten był mistrzem (1569 — 1609) i Hiszpan Giuseppe Ribera Rafaela. Przedstawicielem szkoły Paduań- zwany Spaguoletto (1588 — 1656), zadzi-skie.j był jeden z najoryginalniejszych arty- wiają silnomi kontrastami oświetlenia i natu-stów w. XV: Andrea Mantegna (1400 — ralizmem w traktowaniu. W połowie i końcu 1471), którego prace malarskie i rytownicze w. XVII M. włoskie upada, staje się szablonowy kazują wielką znajomość sztuki klasycznej, wem, powierzchownem, bez życia i siły. Do lep-Luca Signorelli (1441 —1523) zamiłowa- szych artystów zaliczyć można: Giovanniego niem i energią, którą wykazał w malowaniu na- Francescego Barbiera zwanego G u e r c i-gich postaci ludzkich, był poprzednikiem Michała no (1590 — 1666) i Christofana Allorego Anmła. — c) Okres rozkwi tu. Najwyższego (1577 —1621). Jedynie S a 1 v a t o r e R o s a (1615 szczytu dosięgło M. włoskie na początku XVI —1673) okazał talent i energię w krajobrazach stulecia. Leonardo da Vinci (1452—1519), i bitwach. W w. XVIII M. włoskie (a właści-geniusz wszechstronny, wprowadził do sztuki wie weneckie) przez chwilę rozkwitło w osobie duszę, a przez wielkie, umiejętne rozłożenie Giovanniego Battisty Tiepolo (1692 — światła i cieni i przez ich delikatne połączenie 1769) który tradycyę dekoracyjną Veronesa (sfuniato), otrzymał pierwszy nieznane dotąd podniósł znów wysoko, a zakończyło się napra-efekty. M i c he 1-A n g e 1 o-B uo n ar r o ti (1475 — cach dekoracyjno-prespekty wicznych Antonia 1564) w potężnych formach wyrażał potężnego! Canale (1697 — 1768) i jego siostrzeńca ducha. Po nad wszystko umiłował dla ich pięk- Bernarda Belotto zwanego Canaletto na nagie formy ciała ludzkiego. Był z tego (1720 — 1780). — IV M. niderlandzkie. W po-względu najbardziej pogańskim (ale nie kia- zostałej Europie rozwijało sie M. nie monu-sycznym) ze wszystkich artystów włoskich. R a f- mentalne, freskowe, lecz figurowe, pochodzące fael Sanzio d’Urbino (1483 — 1520) w y od M-wa miniaturowego. Na zdrowym i naiw-

nym realizmie doskonaliła się szkoła malarska we Flandryi i Niderlandach, gdzie obok scen religijnych do wysokiej doskonałości doszła sztuka portretowa, a następnie pojawia się t. zw. (jenre, t. j. sceny czerpane z życia codziennego i krajobraz. — Największymi przedstawicielami tej szkoły są: Jan Van Eyck (f 1440), Rogier de la P a s tu r e albo R og ier V a n der We y d e n (f 1460), w którego pracach wiele jest uczucia dramatycznego; słodki Hans Memling (f 1494) i Quentin Massys (f 1530), pełen siły, stojący na przełomie do doby Odrodzenia. W w. XVII artyści niderlandzcy jeździli do Włoch i pod wpływem sztuki tamtejszej zatracali swoje piętno narodowe. Ich prace, po większej części allegorye zimne i naśladownictwa maniery włoskiej, tworzą tak zwany okres romanistó w: Jan Gossaert v. M abuse (1470 —1541), Barend van Orley (1490— 1542); F r a n s d e V r i e n d t v. Floris(1590 — 1570) są najwybitniejszymi przedstawicielami tego kierunku. Oparty na naturalizmie doprowadzonym do karykatury miał kierunek ludowy znakomitych przedstawicieli jak Hieronimus Bosh (1460 — 1516) i Pieter Brueghel starszy, albo chłopski (1525 —1569) doskonałym krajobrazistą był Jan Brueghel (1568 — 1625), aksamitnym zwany.—Polityczny i religijny podział Niderlandów wpłynął w w. XVII na odmienne wyrobienie się szkół w katolickiej i arystokratycznej Belgii i w protestanckiej, demokratycznej Holandyi. Szkoła flamandzka albo belgijska rozwinęła się na podłożu katolicyzmu, opartego na efektach dekoracyjnych, maskującego wielką zmysłowość pogańską. Było to zarazem panowanie allegoryi, która nawet mieszała się do najzwyczajniejszych scen z życia i łączyła się w nich w jedną całość realną. Mistrzem najważniejszym tej szkoły i jej kierunku był Rubens (1577 —1640), znakomity kolorysta, pełen ruchu i świetnych efektów dekoracyjnych. Zbliżony do niego talent posiadał J a c o b Jordaens (1593 — 1678), ale malowane przezeń sceny są bardziej ludowe i trochę prostacze. Wielki i delikatny talent jako portrecista posiadał Van Dyck (1599 — 1641). D. Teniers młodszy (1610 — 1690); Adriaen Brouwer (1605 — 1638), byli malarzami scen ludowych i karczemnych, malowanych z wielką brawurą i talentem. Zamiast malowania obrazów religijno-dekoracyjnych i al-legorycznych, szkoła holenderska uprawiała przeważnie portret, sceny z życia codziennego i ludowe, krajobraz, zwierzęta i tak zwaną naturę martwą; M. holenderskie poświęcone więc było potrzebom tylko ludzkim, a raczej mieszczaństwa zamożnego. Stowarzyszenia (doe-len) kupieckie, naukowe, lub dobroczynne zamawiały u artystów portrety zbiorowe swych zarządów lub regentów i w tym dziale szkoła holenderska wydała najznakomitszych przedstawicieli: T h o m a s de Keijser (1596—1667)

ielka Eac. Powsz. Ilustr. Ser. I Tom XLV. Zesz. 357b.

genialny Frans Hals (1580— 1666) i niedościgniony w swych efektach kolorystyczno-świetlnych wielki mistrz Rembrandt (1606 — 1669). Sceny ludowe i karczemne malowali z talentem Adriaen van 0stade(1610 — 1685), brat jego Izaak (1621 — 1649) i J a n Steen (1626 — 1679), sceny zaś rodzajowe z życia zamożnego mieszczaństwa, odznaczające się brakiem wszelkiej idei i pogłębienia: G e-rard Dow (1613 — 1675), Gerhard Ter B orch (1608 — 1681), Frans Mieris (1635 — 1681), Gabriel Metsu (1630 — 1668) i obdarzony wielkiemi zdolnościami Jan van der Meer albo Vermeer (1632 -1675). Pieter de Hoogh (1630 — 1677) malował wnętrza doskonale oświetlone i z wyborną głębią pre-spektywiczną. Szkole holenderskiej zawdzięczamy traktowanie krajobrazu dla niego samego, opartego na studyach z natury. Wielkimi mistrzami w tym kierunku byli: Main-dert Hobbema (1638 — 1709), Salomon Ruisdael(f 1670) a przedewszystkiem znakomity Jacob Ruisdael (1628 — 1682). Malowali oni wnętrza lasów i łąki, gdy Jan van Goyen (1596 — 1556), Wille m van de Velde (1633 — 1707) i jego brat A d ri ae u (1635 — 1672) malowali wybrzeża morskie , sceny na rzekach i kanałach. — Odrębną gałąź M-wa holenderskiego tworzą sceny, w których konie, bydło lub inne zwierzęta główne zajmują miejsce. Ten rodzaj uprawiali z powodzeniem: Philip Wouwerman (1619 —1668), Albert Cuyp (1620—1691), Paul Potter (1625 — 1654); a Melchior Hondekoeter (1636-1695) i Jan Weenix (1640 — 1719) malowali ptactwo. Tak zwaną naturą martwą, najczęściej sery, ostrygi, cytryny, naczynia szklane lub srebrne oddawał świetnie C 1 a e s H e d a (1594—1678), a kwiaty Jan Davidsz deHeem (1606— 1684). Obie szkoły: flamandzka i holenderska nie wydały w w. XVIII żadnych talentów. — V M. w Memczech. M. wzięło swój początek na jednej z ziem słowiańskich. Karol IV sprowadził na dwór swój w Pradze kilku cudzoziemców malarzów; ci dali początek t. zw. szkole praskiej, która jednak krótko istniała. W w. XV M. niemieckie poczęło się rozwijać w kilku ogniskach, jak w Kolonii, Augsburgu, Norymberdze, Kolmarze, ulegając wpływom niderlandzkim. Prace Stephana Lochnera z Kolonii (ok. 1442 — 1451) odznaczają się słodyczą wyrazu i miękkością kolorytu; bardzo wiele siły i temperamentu, szczególnie w swoich sztychach doskonałych, posiadał Martin S c h o n g au e r (1450—1491). W w. XVI Niemcy wydały wielu artystów doskonałych, których talent cechuje przedewszystkiem rysunek twardy, ale pełen siły, pospolitość typów trochę rubasznych, lecz posiadających wiele charakteru. Wpływ sztuki włoskiej na niemiecką w owym czasie nie zbyt silnie się zaznacza, nawet w pracach tych artystów któ-

ra n-

cza

zna-

r a n-

rzy Włochy zwiedzili; po większej części spostrzega się go na ornamentacyi i szczegółach architektury malowanej w obrazach. Jako gałąź M-wa rozwija się wysoko drzeworytu i-c t w o, które przyczyuiło się do popularyzacyi dzieł sztuki i dodatnio wpływało na rozwój poczucia estetycznego w tłumach. Hans Burgk-m a i r (1473 —1531) jest szczególnie ceniony dla swoich drzeworytów do ,,Pochodu tryumfalnego cesarza Maksymiliana“. Hans Holbein starszy (1460 — 1524) zostawił szereg wysoko cenionych rysunków głów charakterystycznych, bracia Bellami Sebald (1500 —1550) i Bartel (1502 — 1540) są typowymi przedstawicielami scen ludowych, które świetnie rytują na miedzi i drzewie, Albrecht Altdorfer (f 1538) i Heinrich Aldegrewer (1502 — 1555) rozpowszechniali między ludem swe znamienne bardziej aniżeli piękne Madonny, rytowane na miedzi lub drzewie. Za to Lukas C ranach stary (1472 — 1553) z całą naiwną ciężkością niemiecką maluje różne nagie boginie lub nimfy przybrane w mieszczańskie nakrycia głowy, albo rytuje na drzewie sceny religijne. Hans Baldung zwany Grien (1476 — 1545) zwraca uwagę na koloryt i ua efekty oświetlenia: drzeworyty swoje odbija kilku farbami i otrzymuje doskonałe efekty malarskie. Mathias Grünewald okazał się najpotężniejszym kolorystą swego czasu, lecz największym ze wszystkich malarzy niemieckich był Albrecht Dürer (1471 — 1528), w którego drzeworytach i miedziorytach, ostrych, trochę jeszcze gotyckich, ale pełnych siły, wyrazu i charakteru, najdobitniej wyraziły się wszystkie cechy sztuki niemieckiej. Lepszym malarzem, a również dobrym rysownikiem, słynnym ze swych portretów, był Hans Holbein młodszy (1497 — 1543), Z uczniów lub współpracowników Diirera na uwagę zasługuje dobry kolorysta Hans SuessKulmbach (f 1522) już chociażby z tego względu, że przez czas jakiś pracował u nas w Krakowie. Na schyłku w. XVII i większej części XVIII M. zaledwie wegetowało, podtrzymując jako tako znajomość techniki. Jedynie na uwagę zasługuje artysta pochodzenia polskiego, ale kultury zupełnie niemieckiej, Daniel Chodowiecki (1726 — 1801), który w swoich efektach wyraził wybornie czasy Fryderyka W-go, owo „roecoco“ niemieckie. Rafael Mengs (1728 — 1779) był jednym z pierwszych artystów, którzy zapoczątkowali w M-wie tak zwany pseudo-kla-syczny kierunek, oparty na opacznem pojęciu form i tematów grecko-rzymskich. Jako portrecistka odznaczyła się Angelika Kauff-mann (1742 — 1808). — VI M. w Hiszpanii. W w. XV, szczególnie w XVI stuleciu M. znajdowało się pod wpływem flamandzkim, a dopiero w w. XVII rozkwitło wspaniale. Cechuje je wielkie poczucie i siła kolorytu, energia ruchów i typów, wielka egzaltacya wyrazu do

chodząca aż do fanatyzmu, wypływająca z religijności głębokiej, a przytem silny naturalizm w pojęciu, wielka trzeźwość i brak wszelkiej fantazyi. L o u i s M o r al es el I) i v ino (t 1586) jeden z najpierwszych maluje twardo z przerażającym naturalizmem obrazy religijne. F cisco de Herrera (1576 — Î656) odzna-się gwałtownem wyobrażeniem ruchów i egzaltacyą wyrazu. Nawet Grek, Domenie o Theotocopoli (el Greco) (1575 — 1614) w swych obrazach kolorystycznie silnych i typach o wyrazie fanatycznym, przejął się duchem ziemi, na której pracował. Ribera był wzmian-kowy w M-wie włoskiem. Francisco Zur-baran (1598 — 1662) trzeźwy, ale wyrażający w swoich obrazach całą askezę mnichów katolickich. Największym z malarzy hiszpańskich był Diego Rodriguez de Silva Velâzquez (1596 — 1660), najświetniejszy z portrecistów jacy istnieli, rysownik i kolorysta komity, pełen owej prostoty dworskiej, przez którą przebija się etykieta zimna. Jedyny pomiędzy swymi współziomkami Bartolome Esteban Murillo (1617 — 1682) w swoich pracach wykazuje dużo uczucia, trochę ideali-zacyi i fantazyi, przy kolorycie zazwyczaj ciepłym. Dopiero w końcu w. XVIII M. h. wydało artystę o niezwykłym talencie, pełnego niezgłębionej, demonicznej prawie fantazyi: F Cisco Goya (1746 -1828).—VII M. w Anglii. W w. XVI Holbein młodszy, a w w. XVII Van Dyck działali jako malarze. Szkoła krajowa, angielska wykazała swe istnienie w żywotności dopiero w w. XVIII, i odrazu przybrała znamionujące ją cechy narodowe: satyrę z silną dozą moralności kaznodziejskiej. Do tego przyłączył się portret i dobre odczucie krajobrazu. Rodzaj pierwszy znakomicie przedstawia William Hogarth (1697 — 1764), a Jo-sua h Reynolds (1723 — 1792J, Thomas Gainsborough (1727 — 1788), Thomas Lawrence (1769 — 1830) i Henry Rae-burn (1756 — 1823) słusznie słyną jako wyborni portreciści i malarze krajobrazów, —VIII M. we Francyi. Już w okresie romańskim dosyć samodzielnie M. było uprawiane jako freskowe i miniaturowe. W okresie gotyckim wydało kilku znakomitych miniaturzystów i malarzy obrazów stalugowych. W pracach tych odczuwa się jednak dość silnie wpływ flamandzki. W drugiej połowie w. XV najdoskonalszym malarzem miniatur i portretów był Jean Fouquet, a w w. XVI Jehan Clouet (+ 1540) i syn jego François C 1 o u et (f 1571), obaj również doskonali portreciści. Dopiero w w. XVII M. fr. poczyna rozwijać się silnie, początkowo przetrawiając siły obce, włoskie, następnie rozkwitać samodzielnie, by z czasem (w XIX stuleciu) stanąć na przodzie sztuki europejskiej. Nicolas Poussin (1594—1665) wykazuje w swych kompozycyach szlachetne zrozumienie form, pod-niosłość klasyczną trochę trzeźwą, linię piękną

Malarstwo.

29i

i przystosowany do kompozycyi krajobraz bohaterski. Eustachę Lesueur (1616 — 1655) był uczuciowo głębszy i posiadał więcej prostoty. Bracia Le Nain (1600—1677) malowali sceny z życia wieśniaków, wyobrażając ich pracę i biedę, a Jacques Cal lot (1592 — 1635) w słynnych miedziorytach uwiecznił o-krucieństwa wojny. Claude Gelée albo Lorrain (1600 — 1682) zachwyca w swych pejzażach nieznaną dotychczas siłą światła. Doskonałym, ale surowym portrecistą był Philippe de Champaigne (1602 — 1674), gdy Hyacinthe Rigaud (1659 — 1743) i Nicolas de Largillière (1656—1746) malowali portrety pompatyczno - dworskie. Charles Lebrun (1619 — 1690) uprawiał M. dekoracyjne, pałacowe, z patosem, ale i z siłą zarazem. Byli to artyści czasów Ludwika XIV, a ich sztuka odźwierciedla doskonale wyniosły, sztywny, trochę teatralny charakter czasów Króla-Słońca. W. XVIII przyniósł wielką zmianę w życiu i charakterze Francuzów, a szczególnie na dworze królewskim. Sztywność wyniosła i zepsucie okrywane płaszczykiem bigoteryi powierzchownej ustąpiły jawnemu rozprzężeniu obyczajów i lekkomyślnemu zapatrywaniu się ua sprawy nawet najżywotniejsze. Tę lekkomyślność życia i obyczajów uwieczniła sztuka, wyraziwszy je w nadzwyczaj eleganckich i pięknych formach, pełnych nieporównanego wdzięku. Ant, Watteau (1684—1721) okazał się mistrzem nieporównanym w swych eleganckich kompozycyach pełnych erotyzmu dyskretnego-, inni, jak Nicolas Laueret (1690 — 1743), J. B. Pater (1696 —1736) szli jego śladami, niektórzy zaś, jak np. Baudouin, wprowadzili do malowanych lub rytowanych przez siebie scen rozwiązłość mało czem okrytą. Równocześnie malował swe świetne portrety pastelowe M. Q. Latour (1704 — 1788) i Liotard (1702 — 1789), zaś J. M. Nat tier (1685 — 1766) uprawiał rodzaj erotyczuo-klasyczny, który polegał na malowaniu dam dworskich, księżniczek, a nawet i samej królowej, tej skromnej Maryi Leszczyńskiej, jako bogiń lub nimf półobna-żonych. Ten rodzaj wprowadzono nawet do M-a religijnego, które już wtedy ostatecznie upadło. — Rodzaj, który zapoczątkował Watteau, dalej za czasów Ludwika XVI uprawiał Fr. Boucher (1703 — 1770), tylko bardziej szablonowo, J. H. Fragonard zaś (1732 — 1806) wlał doń więcej życia i prawdy. Wiele prostoty i prawdy widzimy w ,,naturach martwych“ J. S. C he rdi n t a(1699—1779),gdy J. B. Greuze (1725 — 1805) pod płaszczykiem moralizatorskim maluje płaską, zmysłowość mieszczańską. Pani E. L. Vi gć e-L e-B r u n (1755 — 1824), wcale dobra portrecistka, kończy sobą listę malarzy francuskich z końca w. XVIII—IX Wiek XIX. W żadnem z poprzednich stuleci nie zaznaczyło się w M-ie tyle rozmaitych kierunków ile w w. XIX. a) We Francy i, a więc poniekąd w Europie całej, kierunek tak zwany pseudo-klasyczny rozpoczął się w końcu XVIII stulecia podczas Rewolucyi, następnie przetrwał okres pierszego cesarstwa i w połowie w. XIX wyrodził się w Akademicyzm. Wątki, czerpane z podań Greków i Rzymian, nie odczute ale rozumowane, postawy nakreślone z patosem teatralnym, lecz jakby skostniałe, przewaga linii nad kolorem są zuamionami kierunku pseudo-klasycznego, którego najdoskonalszym przedstawicielem był J. L. D a vi d(1748— 1825), znakomity przytem portrecista. Jego śladami szedł Fr. Gerard (1779 — 1835), gdy

J. A. Gr o s (1771 — 1835) w bitwach z okresu napoleońskiego zaznaczył dążenia naturalistyczne. P. P. Prud’hoa (1758 — 1823) łączył w pracach swoich klasycyzm form z wdziękiem i kolorytem okresu przeszłego. Kierunek pseudo-klasyczny z pewnem zmodernizowaniem uprawiał dalej J. A. D. Ingres (1780 -- 1867), znakomity rysownik i portrecista świetny, gdy Al. Cabanel (1823 — 1889) i A. W. Bougue-reau (1825 — 1905) doprowadzili ten kierunek do akademizmu szablonowego i bezdusznego. Ki e-rjunek romantyczny, zaznaczający się wyborem tematów z podań lub wydarzeń z Wieków Średnich, ze Wschodu i z poezyi, zwracający wielką uwagę na ruch, chociażby przesadny i na koloryt silny, bez względu na dokładność rysunku, zapoczątkował wielce zdolny Th. Gćricault (1791 — 1824), a podniósł do najwyższych szczytów Eu g. Delacroix (1798 — 1863). Oba kierunki powyższe połączyli z nie-jakiem powodzeniem Th. C hass eriau (1819 — 1856) i Ary Scheffer (1795 — 1858). Gałęzią kierunku romantycznego jest rodzaj h i-storyczny, teatralnie zwykle pojmowany. Jego najlepszym przedstawicielem był P. H. Delaroche (1797 —1856) i J. P. Laureus (1838). Epopea napoleońska wydała kierunek batalistyczny, reprezentowany przez H. Verne ta (1789 — 1863), A. R a f f e t a (1804 — 1860), N. J. Char le ta (1792 — 1845), a poniekąd i przez E. Meissoniera (1815 —

1891), gdy epizody nieszczęsnej wojny niemiecko francuskiej świetnie malował Alf. de Neuville (1835 — 1885), a akademickim malarzem wszelkich rewii jest Ed. Détaille (* 1848). W Anglii na początku w. XIX rozkwitł wspaniale krajobraz. W. Turner (1775 — 1851) rozwinął w nim niebywałą siłę światła, opartą na efektach kolorystycznych, a J. Co n-stable (1776 — 1837) w pracach swych wykazał zdrowe pojęcie natury. Dzieła tych dwóch mistrzów wystawione w Paryżu przyczyniły się do racyonalnego odczucia natury przez kilku artystów francuskich, którzy osiedli w lasach Fontainebleau, w miejscowości Bar bison, i stali się założycielami szkoły, noszącej swą nazwę od tej miejscowości i twórcami kierunku realistycznego we francuskiem M-wie. Th. “Rousseau (1812—1867), J. Dup ré (1811 —

1889), Ch. Fr. Daubigny (1817 — 1878) są znakomitymi przedstawicielami tego kierunku,

C. Corot (1796 — 1876) wnosi do niego wielki urok poezyi, a J. F r. Millet (1814 — 1875) nadaje pracy wieśniaków wielką szlachetność, a ich postaci urabia na modle posągową. Do naturalizmu skrajnego kierunek ten doprowadza G. Courbet (1819 — 1877). Oba te kierunki nie uwzględniały jednak jeszcze ani światła ani powietrza, otaczających jakby dokoła figury i przedmioty znajdujące się wprost pod wolnem niebem. Na tę konieczność, wywołującą jasność tonów i barw, pierwszy zwrócił uwagę E d. Man e t (1833—1883), a prace jego doprowadziły do wytworzenia się kierunku i m-pressyonis tycznego, którego genialnymi przedstawicielami są jeszcze, starzy dziś, artyści: Claude Monet (1840), E. Degas (1834) i Au. Renoir (1841). Impresyonizm przyczynił się do wielkiego wyrobienia się M-wa ostatnich czasów w kierunku jasnego utrzymania tonów i barw silnych, kładzionych czysto jedne przy drugich, i wydał ze siebie wiele odcieni, odznaczających się, jak pleneryzm, silniej-szem zaznaczeniem właściwości powietrza: J.B. Lepage (1848 — 1884); lu rn i ni z m—wielkiem wyzyskaniem efektów światła: P. A. Besnard (1849); m i n aży s m—rozpływaniem się w pewnej głębi tonów: Eu. Carrière (1849 —

1906). Najbardziej zaznaczył się Neoimpre-s y o n i z m, którego głównem zadaniem było wydobycie całej siły światła słonecznego i wo-góle wielkiej jasności touów przez zastosowanie techniki odrębnej, polegającej na kładzeniu małych plamek jednakowej lub różnej formy jedna o-bok drugiej, składających się z barw zupełnie czystych i wzajemnie się dopełniających. E. Se u-rat (1860—1891), następnie P. S i n g a c, Ed. Cr o s s,M a x. L u c e iw inn. uprawiają obecnie ten kierunek. Równocześnie obok tych wszystkich kierunków, wyłączających kompozycyę głębszą i polegających na plamach barwnych, a nie na właściwościach linii, uprawiał rodzaj monumentalny, na potędze linii oparty: P. Pu vis de Chavannes (1824—1898), G. Moreau zaś (1826—1898), wywołuje wrażenie swych wizyi przy pomocy techniki niezmiernie subtelnej, wydobywającej z barw połyski tysięcy drogich kamieni i palących się emalii. Odilo n Redon (* 1840) w swych kompozycyach litografowanych, zaczerpniętych z dzieła Flauberfa „Kuszenie św. Antoniego“, wprowadza nas w świat nieznanych i fantastycznych form i kształtów, a malowane przez niego „Kwiaty“ również błyszczą barwami gemm drogocennych. W pewnym związku z impresyonizmem, a jednak wiele od niego różniące się, pozostają niezmiernie zajmujące poszukiwania dróg nowych w utworach malarskich P. Cézzanne’a (1839 — 1906). Artysta ten, jak również P. Gauguin (1845 —

1903) i V. Van Gogh (1853 — 1890) ze szczerą naiwnością i wiarą oddali się studyowaniu natury, chcąc odgadnąć tajemnice jej światła i barw, aby odnowić malarstwo, które już za-grzęzło w rozmaitych formułach i formułkach, Gauguin szukał tego odnowienia nawet na dalekich wyspach, w otoczeniu innej natury i pośród kultury pierwotnej. Ich drogami idzie wielka rzesza artystów, z których każdy jednak stara się zaznaczyć swe różnice indywidualne. Wszyscy dążą do uproszczonego i możliwie syntetycznego pojmowania natury, wszystkich cechuje siła, ale zarazem i jaskrawość barw. Na czele tego zastępu idzie H. Matisse, za nim P. Bonnard, Flandrin, Sérurier, Guérin, Le Beau, Jourdain, Rouault, Van Dougen, deVlamincki wielu in. Pablo Picasso i kilku za nim idących artystów mieszczą wszystkie formy natury, a więc i ludzkie, w bryły geometryczne, składające się z nieforemnych trójkątów, kwadratów i różnych prostokątów. Jeden Maurice Denis w swych kompozycyach spokojnych, pokrewnych z utworami Puvisa de Chavennes, stara się o odrodzenie malarstwa religijnego. Ze wszystkich działów uprawianych w w. XIX krajobraz, oparty na szczerze realistycznem pojmowaniu natury, wyrobił się najdoskonalej. Podniesiony następnie przez jasność powietrza, światła i barw w kierunku iinpresyonistycznym, w swej wartości i szczerości wzniósł się na wyżyny nie znane w innych okresach. Krajobraz jest najpiękniejszym dorobkiem M-a w. XIX. Kierunki, które wyrabiały się w M-ie fraucuskiem, wywierały (i wywierają) wpływ podobny na malarstwo wszystkich innych narodów Europy, stąd dzieje M-a francuskiego są właściwie dziejami M-a europejskiego w stuleciu ubiegłem. Jedynie b) w Anglii spotykamy się z kierunkiem t. zw. prerafaelistycznym, nie znanym w ża-dnem innem kraju. D. G. Rossetti (1828 — 1882;, J. Everett Millais (1829 — 1896), Holman Hunt (1827) założyli w r. 1848 pre-Baphaelite Brotherhood, wychodząc z założenia, iż tylko do czasów Rafaela M., o-pierając się naiwnie, a więc szczerze, na naturze, było prawdziwie żywotnem. Popierani przez głębokiego estetyka, jakim był J. Ru skin i przyjąwszy do swego groua Ed. Burne-Jo-nes’a (1833 — 1900) rozpoczęli reformatorską, jak im się zdawało, działalność. Właściwie ich sztuka polegała na nadzwyczaj drobiazgowem studyowaniu natury, bez owej naiwności pierwotnej, przez co cały kierunek nabrał maniery wyrafinowanej, nie pozbawiony jest jednak pewnego wdzięku poetyckiego. Po Turnerze i Con-stable’u największym i najbardziej angielskim artystą był G. Fr. Watts (1817 —1904), który, jak sam się wyrażał, malował nie postaci i przedmioty, ale idee, mające na celu umoral-nienie i uszlachetnienie człowieka. Amerykanin J. Mc Neil Whistler (1834 — 1903) wniósł do M-a angielskiego żywioł francuski, polegający jedynie na harmonii plam barwnych bez

ffc Tz.

uwzględnienia treści jakiejkolwiek, przez co wszyscy artyści angielscy z Ruskinem na czele wrogo się odnieśli do niego.—c) W Niemczech na początku w. XIX obok kierunku pseudo-klasycznego, który w kompozycyach i traktowaniu okazał się bardziej zimnym i bezdusznym aniżeli we Francyi, a w krajobrazach przedstawiał się więcej zajmująco, spostrzegamy w kierunku romantycznym dążenie do wskrzeszenia M-stwa religijnego. Był to odruch reakcyi przeciw prądom wolnomyślnym, wol-teryańskim. Dążenie to wydało słabe wyniki, a ów ruch nosi nazwę „uazarejskiego“. Na czele ruchu, który w Rzymie wziął swój początek, stał Fr. Overbeck (1789—1869). Kierunek romantyczny w M-e niemieckim zaznaczył się uprawianiem legend i podań ludowych: M. v. Schwind (1804—1871), i bajek, opowiadań dziecinnych: L. Richter (1803 —

1884). Oba kierunki: klasyczny i romantyczny łączył w swych wielkich kompozycyach P. Corne 1 i u s (1783—1867), a W. K aul b a c h (1804 —1874) malował swoje z przesadą teatralną i patosem pustym. Rodzaj historyczny, również teatralnie nadęty, uprawiał K. Piloty (1826 —

1886), a anegdotyczno-dekoracyjny H. Makart (1840 — 1884). M-em specyficznie niemieckiem jest rodzajowe, na które składają się scenki często komiczne, często bez treści i zawsze szablonowe. Najlepszym malarzem takich scenek jest L. Knaus (1829), E. G r ii t z n e r (1846) obrabia tematy ośmieszające mnichów, a głębszy od nich Fr. Defregger (1835) maluje sceny z życia chłopów tyrolskich. Wybitniejszymi malarzami byli: A. Feuerbach (1829 — 1880), który posiadał wiele uczucia i talent kolorystyczny, oraz H. v. Marées (1837 — 1887), jeden z tych rzadkich w Niemczech artystów, którzy szukają dróg nowych. Jego prace szkicowo traktowane wykazują wielkie poczucie kolorytu. W. Leibl (1846 —1900) znakomicie malował swoje obrazy niewielkie, naturalistycznie traktowane; odrębną kartę w dziejach nie tylko niemieckigo, ale i europejskiego malarstwa zajmuje szwajcar A. B ö c k 1 i n (1827—1901); niezwykły kolorysta, wydobywa w pracach swych nastroje silne, znakomicie łączy formy nawet fantastyczne ludzkie lub zwierzęce z formami krajobrazu, który jest oparty na naturze, a jednak stylizowany. E. v. Gebhardt (1838) i Fr. v. Uh de (1848) czynili próby odnowienia i ożywienia M-a religijnego; pierwszy wyobraża sceny jakby się działy, w okresie nauki Lutra, a drugi jakby w czasach naszych. Są to b. ciekawe usiłowania, ale które, także jak i „nazarejczyków“, nie wydały nic owocnego. Uhde przytem, jak i M. Liebermann (1847), są przedstawicielami pleneryzmu francuskiego. Zajmujący talent, ale zbyt rozumowany, wykazuje w swych akwafortach przeważnie M. Klinger (1857), gdy Er. Stuck (1863) łączy koloryt impresyonistyczny z fantazyami Bócklina.

Przedstawicielem symbolizmu, ale dekoracyjnie pojętego, jest G. K 1 i m t (1862). Na ogół, sztuka niemiecka w w. XIX, prócz prac Bócklina i poszukiwań Maréesa, nic głębszego, oryginalnego nie wydała. Była i jest zależna od francuskiej. d) Pozostałe kraje. Belgia i Hol landy a wydały kilku dobrych krajobra-zistów, Włochy jednego Segantiniego (1851 —1899), ale i ten szedł drogą francuskiego neo-impresyonizmu. Hiszpania kilku malarzy tematów historycznych, a obecnie i portrecistów. Dania, Szweeya i Norwegia dobrych portrecistów; silnie narodowy kierunek zaznaczył się w malarstwie finlandzkie m. W R o s y i pierwszym malarzem, w którego pracach zaznaczył się kierunek narodowy, był Pie-roff (1833 —1882), Wereszczagin (1842 —1905) znany jest z wyobrażenia naturalistycz-nego krwawych scen wojennych, Rjepin (* 1844) z jednakową siłą z naturalizmem maluje okrucieństwa Groźnego, jak i sceny aresztów i zsyłki rewolucyonistów doby obecnej. Rosyjski, wschodni, charakter jest silnie zaznaczony w pracach: Surikowa, Wasnieco-wa, Niestierowa, M a 1 i a w i n a i wielu in. W malarstwie polskiem odbiły się jakkolwiek słabo, bo nieraz drogą okólną, wszystkie kierunki francuskie, lecz wybitnie polski zaznaczył się w rodzaju końskim, tj. w którym człowiek i koń jednakową odgrywają rolę. A. Orłowski (1777 — 1832), P. Michałowski (1800—1855); J. Kossak (1824—

1899), J. Brandt są znakomitymi przedstawicielami tego kierunk. Następnie kierunek ludowy zasługuje na uwagę, mając takich przedstawicieli jak Chełmoński, Witkiewicz, Masłowski, Piechowski. Najwspanialej jednak zajaśniał kierunek historyczny w osobie gienialnego J. Matejki (1838—

1893). Sceny okropne z r. 1861—63 lirycznie zilustrował Ą. G r o 11 g e r (1837 —1867). Siemiradzki upodobał starożytność. Talent J. Malczewskiego znany jest z uprawianych symboli i allegoryi. St. Wyspiański (1869 — 1907) jest twórcą gienialnie pojętych okien i wielu portretów. Ob. Polska.

Malarya, ob. Zim ni ca.

Malaspina, arystokratyczna rodzina włoska, boczna linia domu Este; posiadała od w. XIV Luuegianę i Massa-Carrarę z tytułem margrabiów. Protoplastą był Alberyk M., który r. 876 zasiadał na soborze w Pawii. Saba M., urzędnik kancelaryi pap. Jana XXI napisał historyę Sycylii z 1. 1250 — 76 o tendencyi gwelfskiej: „Rerum sicularum libri VI“ (wyd. przez Muratori „Scriptores rerum italicarum“, t. VIII). Starsza linia wygasła w w. XVI. adz.

Malaspina Germanikus, nuncyusz w Polsce. Przyjechał nuncyuszem do Polski w lipcu r. 1592 do Krakowa. Trzeciego dnia po przyjeździe miał posłuchanie u króla (26 lipca w Niedzielę). Niedługo dwaj drudzy posłowie przyjechali od papieża, jeden z nich Czech, pan z Persztyna, młody szambelan (cameriere). Ten przywiózł złotą różę królowej i oddał ją w pokoju w Niedzielę rano po ś. Annie, a potem ją niósł przed królową do kościoła. Ta okoliczność, że M. nie przywiózł róży, że za nim zaraz słać kogoś potrzeba było do Polski, pokazuje, że M. pośpieszał dla ważnych okoliczności i że stolicy apostolskiej zależało na pośpiechu. Były powodem tego bodaj sprawy sejmu inkwizycyjnego, który się w Warszawie zebrał we wrześniu, oraz sprawy Kościoła w Szwecyi, do której król się wybierał. Król radził na sejmie, jak do Rzymu słać o dobre słowo do sąsiadów Rzplitej, żeby jej nie tur-bowali. Posłowie jednak rozgniewani, nie chcieli poselstwa do papieża, i sejm się rozszedł na kwasach. Pod zimę umarł król szwedzki, ojciec Zygmunta, i był drugi sejm w maju r. 1593 o dozwolenie królowi podróży do Szwecyi. 1). 13 lipca, uzyskawszy pozwolenie, król się puścił Wisłą do Gdańska, w jego orszaku jechał do Szwecyi i M. Tam był głównym doradcą Zygmunta. Karol sudermandzki, uprzedzając synowca, zwołał synod narodowy do Upsali, który wyznanie augsburskie ogłosił za religię państwa, i obrał arcyb-pem prymasem Abrahama, jednego z najzaciętszych wrogów katolicyzmu. Zygmunt miał to wszystko podpisać przed koronacyą. Trudne to były warunki dla Zygmunta, a nuncyusz go wciąż rozpalał i rozdrażniał. Jan Tarnowski, podkanclerzy kor., radził żeby król co prędzej odbył koro-nacyę, ale napróżno; Zygmunt zamykał się na tajemnych z nuncyuszem rozmowach i zwlekał. Zniósł uchwały upsalskie, Abrahama pragnął usunąć, żądał żeby w każdem mieście był kościół katolicki; oświadczył, że tylko nuncjuszowi pozwoli się koronować. Shipper, pleban stok-holmski, który na kaznodzieję królewskiego zbyt ostro się unosił, oddalony od ołtarza za wpływem nuncyusza. W końcu M. się przeląkł rozdrażnienia, toż i Jezuici, co byli przy nim, radzili królowi, żeby ustąpił stanom, i podobno przekonywali go, że będzie mógł nie dotrzymać przysięgi uczynionej przeciw sumieniu. Rok cały król bawił w Szwecyi i powróci! w sierpniu r. 1594. Sprawę tę zastąpiła inna, turecka. Stolica apostolska przygotowywała ligę świętą. Chociaż M. był czynny w rokowaniach, przecież na sejm r. 1595 przyjechali nowi posłowie papiescy. Przyjeżdżał później i Aleks. Comuleus o ligę przeciw Turkom. Najważniejszy poseł, kard. Gaetano, legat a latere, przybył w czerwcu r. 1596. Dziwnej etykiety trzymał się M. względem kardynała, któremu nie pod jednym względem musiał ustąpić. Sadził się na nadanie sobie jak największej powagi, co gorszyło niezmiernie ochmistrza ceremonii kardynalskiego, człowieka, który najwięcej wagi przykładał do etykiety. Ciągle ostrzegał M. o nowych jego uchybieniach. Na każdą przestrogę odpowiadał M., że to i owo tu i tam był robił. W końcu marszałek ostrzegać go przestał. M. tedy, spokojny, obrażał już bezkarnie marszałka w kościele, na ulicy, vv komuacie. Przechodzi wszystko jakie to drobiazgi ludzi drażniły i jak dalece pod tym względem małymi byli ludźmi owi etykietalni mistrze i nawet M. M. towarzyszył Gaetanowi w podróży z Krakowa do Warszawy, potem z nim wracał do Krakowa na układy. Wyglądało to jakby ci dwaj dyplomaci wzajem się kontrolowali. Jednak przed możniejszymi M. był uniżony, np. przed królem. Toż posłowi hiszpańskiemu ustępował pierwszeństwa z wielkiem zgorszeniem majordoma. Chrzcił M. królewnę Katarzynę. W końcu kwietnia r. 1597 pożegnał legata i odprowadziwszy go do Błonia, wkrótce sam odwołany z Polski na nuncyusza do Wiednia, sercem i duszą oddał się rodzinie cesarskiej. Brał gorący udział w sprawach węgierskich i siedmiogrodzkich więcej niż to nun-cyuszowi wypadało, bo polityka była mu życiem. Właśnie wtenczas Siedmiogród poddawał się cesarzowi przez intrygę Zygmunta Batorego. Kardynał b-p warmiński, Andrzej Batory, znajomy M-nie z Polski, księciem wybrany, bronił niepodległości ojczyzny dzielnie. Zwyciężył go podstęp ku wstydowi Kościoła, który takich ludzi jak M. używał do spraw świata. M. był przytomny elekcyi Andrzeja. Jako pośrednik przybył do obozu księcia b-pa i dla zgody wniósł, żeby rozpuścił wojsko, toż samo i cesarz uczyni, i wtedy zgodę podpiszą obie strony. Kardynał rozpuścił szyki, a M. odjechał do cesarskich, niby dla podpisania warunków. Już nie powrócił. Otoczyli kardynała Wołosi i zabili, hospodar Michał głowę jego M-nie odesłał. Nie wyszło to na dobre sprawcy, odepchnął go Klemens VIII i do Rzymu odwołał, i tam ze zgryzot M. dokonał życia. Był biskupem ś. Sewera. O nim to pisano (Piasecki): nunquain erit bona spina, quamvis mittatur de Roma, nigdy to dobry cierń nie będzie, chociażby i z Rzymu. Był uuncyusz mężem uczonym. Uwiózł z Polski kodeks Długoszowy, który potem dostał się do biblioteki Yallicellań-skiej w Rzymie. Są też po bibliotekach włoskich relacye jego o Polsce z r. 1600. Radziła się go stolica apostolska jako znającego dobrze Rzplitą. Tak w r. 1593 kiedy do Polski jeździł Bartłomiej Panufino. kazano mu się radzić M - y. Wyszła w przekładzie jego „O lidze oratia: na sejmie warszawskim podana“ (Krak. 1596), są w druku mowy łacińskie, przetoczone przez Estreichera XXI. Gerini „Memorie storiche d’uomini insigni dell’antica a moderna Lunigiana“ (Massa 1829) wydał jego wspomnienia; por. także relacye nuncyusza Gaetano i skrypt Bordini’ego w „Rei. Nunc. Ap.“ II (a także „Zbiór pamiętników“ Mickiewicza Lipsk). („Więk. Enc. Org.“).

Malatesta, stara rodzina włoska, panująca

adz.

m-czek Letino i San Lupo, aresztuje mera, ogłasza zniesienie władzy państwowej, pali archiwa, konfiskuje kasę, a pieniądze rozdziela pomiędzy najuboższych mieszkańców gminy. Ale po paru potyczkach rewolucyoniści schwytani są i stawieni przed sąd przysięgłych, który w sierp. r. 1878 ich uniewinnia. Na zjeździe w Capolago M., razem z Ciprianim, Mer-linem i inn., nawołuje do stworzenia stałego związku grup anarchistycznych. Wniosek odrzucono. R. 1883 w Lngdunie pociągnięty w sprawie Krapotkina (ob.) jest razem z Reclus’em uniewinniony, lecz wygnany z Francyi. W końcu 9-go lat dziesiątka wydaje w Nicei pisemko „L’Associazione“, z którem potem do Londynu się przenosi. Prowadzi energiczną agitacyę anarchistyczną w szeregu rozpraw, odezw i artykułów w licznych czasopismach ulotnych. Wydaje „A Talk about Anarchist Communism between

M. Ab.

ad l.

1902, 152 — 6).

Malborg (Marienburg) m-to pow. w Prusach Zachodnich, regencyi gdańskiej, w żyznej okolicy nad Nogatem, przez który prowadzi most drogi żelaznej; węzeł linii kolei żel. Tczew-Malborg, M.-Maldeuten, Toruń- M Mławka. 13 095 m-ców (4830 katolików i 165 Żydów). Godne uwagi są domy w rynku w stylu włoskim, ratusz z XV w., zwłaszcza zaś zamek, w 1. 1817—42 gruntownie odnowiony; drugiego odnowienia doznał w r. 1895. 1) Zamek. W tym Zamku rezydowali wielcy mistrzowie krzyżaccy r. 1309 —1557, tu ważyły się losy Prus całych. Sądzą, że został zbudowany na podobieństwo pałacu dożów w Wenecyi, gdzie zakon krzyżacki miał swą siedzibę r. 1291—1309. Zamek ów, pałac, twierdza i klasztor zarazem, tworzył pierwotnie równoległobok regularny; długość wynosi ok. 600 m., a średnia szerokość 270 m., cała powierzchnia, przez istniejące jeszcze lub już zburzone zabudowauia zamkowe zajęta, oblicza się na 16.2 ha., czyli 28 mrg. Siedziba więc w. mistrza przenosiła obszarem prawie 6 razy zamek na Wawelu (350X200 m. kw.), i była znacznie obszerniej-

w r. 1150 w Rimini. M. byli panami na zamku Verruchio i zdobywali w Rimini w w. XIII wpływ coraz większy. M. Stary był tamże podestą r. 1239, syn jego M. de Verruchio (1212 — 1312), wzmiankowany przez Dantego (tak samo jak Paolo M, kochanek Pranceski da Rimini), opanował miasto i wygnał rodzinę Gibellinów Parcitadi (sam był stronnikiem Gwelfów). Potomkowie jego podbili Cesenę, Pesaro, Pano, Fossembrone, Cervię i t. d. i podzielili się na trzy linie. Najsłynniejsi, jako wodzowie wojsk zaciężnych oraz mecenasi sztuki i nauki, są Pan doi f o (* 1370 — f 1427) i jego syn Sigismondo (* 1417--f 68); ten, człowiek namiętnego i gwałtownego charakteru, został zwyciężony przez Piusa II w r. 1463. Jego wnuk Pand ol to sprzedał Rimini Wene-cyi w r. 1503; ród jego wygasł r. 1708 w Wenecyi. Linie boczne M-ów trwały dłużej, a linia hrabiów S o gl i a n o istnieje dotąd.

Malatesta Henryk, anarchista włoski (* ok. 1840—45). Potomek rodziny arystokratycznej, uczył się medycyny, którą porzucił, aby oddać się rewolucyi. W r. 1865 wstąpił do założonego przez Bakunina w Neapolu „Związku Międzynarodowego“ (Costa, Caffiero, Zanardelli i inn. federaliści), był potem członkiem sekcyi Międzynarodówki Romańskiej. W paźdz. r. 1876 na kongresie w Bernie wspólnie z Caffierym składa deklaracyę anarchistyczną o konieczności prowadzenia propagandy „czynem“ ogłoszoną d. 3 grudn. („Buli. de la Fédér. Jurassienne“). W myśl tej odezwy d. 5 kw. r. 1877 niewielki oddział powstańców z 39-u ludzi złożony (w tej liczbie Caffiero, Krawczyński [ob.] i in.) zjawia się w prow. Benevento (pod Neapolem), wkracza do two workers“ (Londyn 1890, po włosku „Fra Contadini“, po hiszpańsku, francusku nieco zmienione, rumiińsku i t. d.; po rossyjsku „Kratkaja sistiema anarchizmu w X biesiedach“, Moskwa 1906). W sposób bardziej metodyczny wyłożył zapatrywania swoje w dziełku „Anarchia“ (wielokrotnie wydawane w rozmaitych językach, po ross. 1906 w Petersburgu w zbiorku „Czornoje Znamja“). Dzięki przymiotom osobistym cieszył się w Londynie wpływem wielkim obok Kra-potldna, do którego poglądów najbardziej się zbliża. („Wspomnienia rewolucyonisty“ Krapot-kina).

Malatia (starożytna Melitene, znana w w. XIV przed Chr. jako Mil id), gł. m-to san-dżaku w Turcyi Azyatyckiej, w wilajecie Ma-muret Aziz. 45 km. na zach. od Eufratu, na wysokości 1080 m. npm., na płd-owym krańcu wielkiej płaszczyzny, obfituje w wodę i ogrody, 6 kościołów, 40 000 m-ców (¹/₄ chrześcian). W odległości 15 km. na płn. zwaliska Eskiszeru, dawniejszej dzielnicy M.

Malato Karol, anarchista spółczesny, teoretyk, pisze po francusku. Wydał w Lugdunie (20 000 egz.) odezwę „Travailleurs des villes aux travailleurs des champs“ (1888). Spółpra-cował w r. 1905 w tyg. paryskim „l’Avant-Garde“ z syndykalistami. Należał do grupy „l’Eu-Dehors“ razem z Seb. Faure’m, Okt. Mirbeau, Darien’em i t. d. Redagował z Ernestem Gégout pismo „l’Attaqueza co spędził rok w więzieniu. Oskarżony z dwoma innymi o udział w zamachu przy ul. Rohan przeciw Alfonsowi XIII i Loubetowi, był uniewinniony i uznany za pisarza całkiem „pokojowego“. Przedstawia kierunek umiarkowany anarchizmu komunistycznego i uznaje kompromisy z socyalizmem, a nawet demokratyzmem radykalnym. Z prac jego (,,De la commune à l’anarchie“ 1894; ,,Révolution chrétienne et révolution sociale“ 1897; ,,L’Homme nouveau“ 1898) najważniejszą jest wydana w r. 1880 i na 7 języków przełożona ,,La Philosophie de l’anarchie“. Por. Kulczycki „Anarchizm współczesny“ (Lwów

M. Ab,

na

szą od dzisiejszej rezydencyi cesarskiej w Wiedniu i od królewskiego pałacu w Berlinie. Zamek malborski sładał się z trzech części: a) z przedzamcza, b) ze średniego i c) z wysokiego zamku. Wysoki i średni zamek miały kształt czworoboków i były z trzech stron otoczone przedzamczem. a) Przedzamcze zostało zbudowane za czasów w. m. Dytrycha

v.    Altenburg (1335 — 41). Było opasane murem i basztami, palisadą i fosą. Na przedzamcze prowadziły 3 bramy. Tu były warsztat płat-nerski; wielkie 4-piętrowe zabudowanie, zawierające w przyziomie stajnie na 400 koni, a w wyższych piętrach śpichlerze olbrzymie, w których nieraz setki tysięcy centnarów zboża leżały, nie tylko na potrzeby wojska, ale i na spekulacyę. Ta część przedzamcza leżała między Nogatem a Młynówką, t. j. akwaduk-tem, zbudowanym w w. XIII (tym 45 kim. długim akwaduktem sprowadzano z jeziora ba-lewskiego wodę do fos miejskich; świadczy on o znakomitej techniee inżynierów krzyżackich). Półuocną część przedzamcza zajmowały przeważnie stajnie dla koni w. mistrza, podskarbiego, w. komtura i koni pocztowych (pocztę bowiem urządzono zupełnie systematycznie w r. 1276, każdy list zapisywano w księgę, a na liście notowano datę jego oddania i wysyłki do ostatniej stacyi). Główne zabudowanie wschodniej strony przedzamcza tworzył arsenał z przyległościarai. Tuż nad brzegiem Nogatu, wznosi się baszta 25 m. wysoka, r. 1412 zbudowana: okrąg ła (maślanko w a). W tej wieży umieścił Mickiewicz w Konradzie Wallenrodzie Aldonę. Z całego przedzamcza, które dzisiaj przecina droga żelazna z Berlina do Królewca, pozostały fortyfikacye zewnętrzne z murem starożytnym, wieżyczkami i basztą; częściowo odrestaurowany kościół ś. Wawrzyńca z sąsiedniemi budynkami, wszystko to przebudowane do niepoznania. b) Z przedzamcza prowadził most zwodzony na oddzielnej fosie do zamku średniego, najznakomitszej części warowni, będącej właściwein mieszkaniem w. mistrza. W skrzydle północnem znajdował się lazaret rycerski, w wschodniem na dole mieszkanie pachołków i giermków, a na piętrze sale gościnne i mieszkanie w. komtura. Skrzydło zachodnie mieściło potężny, przez dwa piętra sięgający refektarz zakonny i mieszkanie w. mistrza (najniższą kondygnacyą jest piwnica, w której za czasów krzyżackich nieraz 600 beczek wina leżało). Tu stały piece: rozgrzewano kamienie do wysokiej ciepłoty, po wygaśnięciu ognia zamykano komin zasuwką, a ciepłe powietrze, buchające z kamieni, prowadzono kanałami pod posadzkę sal ogrzewać się mających (w drugiej połowie

w.    XIV, nigdzie nie istnieją nawet ślady u-rządzeń podobnych). Na 3 - piętrze mieścili się w czteru na 8 - bocznych granitowych filarach pięknie sklepionych pokojach, sekretarze; piąty zawierał dziś do Królewca przeniesione archiwum zakonne, a oboczna sala z dwu-dziestocztero-żebrowem palmistem sklepieniem, na 3 wysmukłych filarach granitowych spoczy-wającem, to refektarz zakonny, 96 stóp długi, 48 st. szeroki i 29 st. wysoki. Nie ma sklepienia, któreby pod względem lekkości kon-strukcyi, wykwintu form, wzorowego stosunku podpór do mas podpartych, z tern arcydziełem sztuki budowniczej współzawodniczyć mogło. W tej sali jadano wspólnie, grywano w szachy i warcaby, wyprawiano uczty solenne dla gości. Salę oświetla od strony dziedzińca 6, a od strony Nogatu 8 ogromnych okien dwułucznych kolorowych nowszej daty. Obok refektarza była kuchnia, do której otworem, urządzonym w kluczu sklepienia, z piwnic pod kuchnią windować można było zapasy spiżarniane. Najwyższe i najpiękniejsze czwarte piętro obejmowało prywatne i urządowe apartamenty wielkich mistrzów. Sklepieniem krzyżowem bogato prze-sklepiony a ogromnemi oknami ślicznie zakończony krużganek (tu znajduje się ozdobny kamienny otwór studni wewnętrznej, przeszło 30 m. głębokiej, opatrującej zamek w wodę ) prowadzi do wielkiego refektarza w. mistrzów, w której przyjmowali gości znaczniejszych i gdzie na ich cześć odbywały się uczty. Sala ta mierzy 15 m. w kwadrat, całe 16-żebrowe sklepienie palmiste wspiera się na jednym tylko filarze granitowym IV2 stopy średnicy mającym. Tam gdzie okna się kończą, są ścianie malowane figury znaczniejszych mistrzów. Środek ściany czwartej zajmuje wielki komin, a nad nim w ścianie sławna kula działowa, posłał ją r. 1410 Jagiełło. Za wielkim refektarzem znajduje się mały, zwykła sala jadalna w. mistrzów (rozmiary 12⁻3 m. w kwadrat), ale ustrój architektoniczny ten sam, co w wielkim refektarzu. Dalsze dwie sale noszą nazwy izby i komnaty w. mistrza; w ostatniej dawał on codziennie posłuchania. Z komnaty w, mistrza przechodzi się przez sień do jego prywatnej kaplicy ś. Krzyża. Za kaplicą znajduje się pokój sypialny w. mistrza; podłoga z cegieł na żółto i zielono polewanych jest jeszcze z czasów krzyżackich. Obok sypialni zbrojownia a zarazem skarbczyk przyboczny (dziś przechowuje się tam złoty relikwiarz w kształcie małego tryptyku, ten sam, który w bitwach noszony był na piersiach przez w. mistrza, ten sam, z którym Ulryk von Jungingen poległ pod Grunwaldem. Chował się ten skarb w skarbcu kateory gnieźnieńskiej. W r. 1822 Wilhelm był w Gnieźnie, widział go, przymó-wił się i dostał go jako podarunek), c) Wysoki zamek zbudowany r. 1274 — 1282: czworobok, z obszernym dziedzińcem w środku. Od średniego zamku oddziela go „sucha fosa“, przez którą prowadził most. Tu już sam główny portal zasługuje ze wszech miar na uwagę,"; tak ze względu na niezwykłe ukośne położenie w

zach.-północnym narożniku, jako i dla arabsko-sycylijskiego wpływu architektury. To tłumaczy się tą okolicznością, że nieomal takie samo obramienie mają drzwi kościoła della Ma-gione w Palermo, który z przynależącemi doń dobrami był najstarszą posiadłością krzyżaków w Europie. Nad portalem w połowie zachodniej skrzydła północnego leżała sala radna, t. zw. wielki kapitularz (23 X19.5 m.), dawniej nakryty bogatem sklepieniem gwiaździstem na szeregu kolumn granitowych. Tu odbywał się wybór w. mistrza i komtura prowincyonalnego, tu odbywały się narady o wojnie i pokoju, o sprawach finansowych, o udzielaniu przywilejów. Kościół N. M. Panny: najpiękniejszą ozdobą jego są stalle kamienne dla rycerzy, naprost wielkiego ołtarza, w tern miejscu, gdzie u nas zwykle stoją organy, każda z nich wygląda jak gotycki jaki tron. Drzwi prowadzące z kościoła na nieistniejące już dziś krużganki, to owa sławna złota brama, porta aurea. Pod kościołem jest kaplica św. Anny, grobowa w. mistrzów, z których 11 tu pochowano. Do ściany południowej kościoła N. M. Panny przypiera wieża główna, widocznie dopiero później dobudowana, gdyż nie ma osobnych fundamentów i stoi z trzech stron na ścianach zamkowych, z czwartej zaś nawet tylko na łuku, 40 m. wysoka. Piękną ozdobą skrzydła północnego jest fryz bogaty z gliny palonej, złożony z płyt 10 cm. grubych; jeden z najpiękniejszych zabytków średniowiecznych tego rodzaju. Co do innych skrzydeł wysokiego zamku, skutkiem wybicia wszystkich sklepień i przebudowania, najprzód na koszary a potem na śpichlerze, tak są zniszczone, że z ich architektury pierwotnej nic prawie nie pozostało. Źródła: Mac. Mora-czewski „Zamek krzyżacki dziś a przed pięciuset laty“ (Lwów 1882); St. Tarnowski „Z Prus Królewskich“ (Kraków 1882); „Statistisch-topographisches Adress-Handbućh von Westpreus-sen“ (Gdańsk, Elbląg 1858); Daniel „Handbuch der Geographie“ (t. IV); Voigt „Ueber die Zeit d. Aufbaues d. Mittelschlosses zu Marienburg“ („Neue Preuss. Prov. Blatter“, 1850, str. 97-106); A. Witt „Marienburg, das Hauptschloss des Ritterordens“ (Königsberg 1854).    2) Hi-

storya zamku. Według Voigta zaczął go budować Konrad v. Thierberg I, mistrz ziemski, ok. r. 1274 na miejscu, gdzie Nogat nagle zwraca się z zachodu ku wschodowi. Według nowych źródeł (Toppen) znajdowała się na wyspie Zautir przy cyplu inontawskim, już przed r. 1240, twierdza. Wystawił ją tam podobno Świętopełk pomorski. Tyle jednak jest rzeczą pewną, że r. 1283 zamek już był siedzibą konwentu z komturem na czele. R. 1309 przeniósł w. mistrz Sygryfd von Feuchtwangen (1309 — 12) stolicę zakonu z Wenecyi. Dia wygody nowych dostojników przebudowano wówczas zamek. W kilkanaście lat później rozszerzył w.

Wiel. Encykl. Powsz. Ilustr Ser. I. Tom XLV. Zesz. 357b.

mistrz Dy tryk von Altenburg (1334 — 1341) znacznie twierdzę, dodając do niej w północnym kierunku zamek średni, a za nim przed-zamcze i wzniósł także kościół N. P. Maryi, a pod nim kryptę św. Anny; w końcu zbudował most na Nogacie, łączący M. z Wielkiemi Żuławami; oba jego przyczółki zostały silnie obwarowane. Za Winrycha von Kniprode (1351

—    1382) wykończono w średnim zamku mieszkanie dla wielkich mistrzów. Cała budowa tej ogromnej fortecy trwała mniej lub więcej od r. 1274 do 1380, stąd jednolitość stylu gotyckiego, będąca zaleta niepoślednią. R. 1361 mieściły mury zamku więźnia Kiejstuta (Voigt V, 145), któremu jeszcze tego samego roku udało się umkuąć. W r. 1366 M. zwiedził Kazimierz W., całe trzy dni tu zabawił i zamek szczegółowo oglądał. Po bitwie pod Grunwaldem podstąpiło wojsko polsko-litewskie pod M., ale komtur świecki, Henryk Reuss von Plauen, zebrał naprędce posiłki i obsadził zamek, gdzie się wkrótce znalazły i niedobitki z pod Grunwaldu, potem spalił miasto, zerwał most na No-gacie. Wytrzymał M - k dwumiesięczne oblężenie. Wkońcu musiał król odstąpić od oblężenia i to w chwili, gdy załoga żyła już tylko zielonem ziarnem i byłaby musiała się poddać. Uszkodzony zamek naprawił w. mistrz Michał Küchmeister v. Sternberg (1413 — 22). Kazimierz Jagiellończyk r. 1454 oblegał znów M. klęska pod Chojnicami uwolniła M. od oblężenia. Ale niebawem zaciężnicy owładnęli M-em i oddali go Polakom. Król Kazimierz Jagiellończyk sam wjechał do M. Było jednak w mieście nieco szlachty i wielu mieszczan, którzy sprzyjali krzyżakom. Ci, porozumiawszy się z dowódcą żołdowników krzyżackich w Sztumie, wydali mu miasto d. 27 września r. 1457. Ale zamek pozostał w ręku Polaków. Dopiero w r. 1460 osaczono miasto ze wszech stron i zdobyto. Trzej mieszczanie, między nimi burmistrz Blume, którzy przed trzema laty miasto nieprzyjacielowi wydali, zostali śmiercią ukarani (8 sierpnia 1460). Dopiero wskutek drugiego pokoju toruńskiego (19 paźd. 1466) został M. z Żuławami wcielony do Polski, jako miasto stołeczne w-dztwa malborskie-go, które tu wtenczas urządzono. Podczas wojen szwedzkich zamek malborski wiele ucierpiał. Gustaw Adolf zajął d. 18 lipca r. 1626 M. R. 1629¹ stanął rozejm na lat 6 w Starym Targu, mocą którego zamek oddano w sekwestr szwagrowi Gustawa, Jerzemu Wilhelmowi, elek. brandenburskiemu, który następnego roku osobiście tu zjechał. W ręku Brandenburczyków pozostał zamek aż do r. 1635. R. 1644 powstał przez nieostrożność pożar, który na wysokim zamku zniszczył dach cały i część zewnętrzną (restauracya nastąpiła dopiero 1702). R. 1655 wybuchła druga wojna szwedzka (1655

—    60). Stany pruskie, zgromadzone na sejmiku w M., weszły z elektorem brandenburskim

Przy pierwszym podziale kraju w r. 1772 całe w-dztwo Malborskie przeszło wraz z b-pstwem warmińskiem pod panowanie pruskie.

Fryderykiem Wilhelmem w przymierze zaczep* no-odporne przeciw każdemu nieprzyjacielowi. Z okazyi tych pertraktacyj przybył Fryderyk Wilhelm sam do M-a. Skoro się Gustaw o tem dowiedział, wyruszył niebawem ku Prusom, posunął się pod M., którego bronił Ludwik Wejher, wojew. pomorski. Tymczasem udało się Gustawowi Brandenburczyka przeciągnąć na swoją stronę. M. po miesięcznem oblężeniu d. 9 marca podpisał kapitulacyę. W ręku Szwedów pozostał zamek aż do pokoju oliw-skiego (1660). Podczas wojny iniędy Augustem II a Karolem XII, zamek różne przechodził koleje, raz w szwedzkich, drugi raz w saskich znajdując się ręku. R. 1734 Rossya-nie pod wodzą Miinnicha oblegali Stanisława Leszczyńskiego w Gdańsku i obsadzili M. Podczas wojny siedmioletniej (1756 — 63) zajęli go Rossyanie r. 1758 powtórnie. Nakoniec w r. 1772, przy pierwszym podziale, przeszedł i M. pod panowanie pruskie. Fryderyk II zrobił z zamku koszary, a mieszkańcy M. używali cegieł i ciosów zamkowych do budowli swych domów; r. 1785 zaś kazał król w przepysznym refektarzu w. mistrza urządzić przędzalnie bawełny. Gorzej jeszcze gospodarzono w zamku za czasów Fryderyka Wilhelma III, gdzie r. 1801 —1803 wysoki zamek zamieniono na spichlerze; zniszczono piękne sklepienia i ściany, złocenia i gzymsy, tak że Francuzi, którzy tu r. 1807 mieli magazyny i lazarety, już tylko mało do zniszczenia przyczynić się mogli. D. 25 kwiet. r. 1807 przybył Napoleon do M-a D. 11 stycz. r. 1813 stanął tu Murat. Po wojnach francuskich ocknął się w Prusach zapał patryotyczny do wspomnień krzyżackich, i wtedy to postanowiono tę wspaniałą niegdyś budowlę znów odrestaurować, do czego przyczynił się mianowicie ówczesny następca tronu, późniejszy Fryderyk Wilhelm IV. R. 1817 — 1824 odrestaurowano, ze składek po całych Niemczech zbieranych, średni zamek, i to podług najlepszych w archiwach znalezionych planów.

Malborskie starostwo grodowe, w w-dztwie Malborskiem; obejmowało zamek i Żuławy Wielkie i Małe (16 mil kw. przestrzeni). Wielka Żuława r. 1649 zajmowała 39 wsi, na 1728 włókach, i miasteczko Neutich, Mała zaś miała 22 wsi, na 677 włókach ziemi. W początkach w. XVII włości te były starostwem, metryki bowiem koronne wymieniają w r. 1600 jako st-stę Jana Zamoyskiego, kanclerza i hetmana w. kor., a pod r. 1626 Mik. Rafała de Sternberg Kostkę. Następnie zamienione na ekonomię królewską, podczas pierwszej wojny szwedzkiej zalewami przez usunięcie tam i pożogami wojennemi tak było zniszczone, że Jan Kazimierz zmuszony był wypuścić je w r. 1663

Malborskie województwo, od północy m. Bal-tyckiem oblane, od zachodu Wisłą od w-dztwa Pomorskiego oddzielone, graniczyło na wschód i południe z ziemiami Prus Książęcych. Jedno z najszczuplejszych, obejmowało tylko cztery powiaty: Malborski, Elbląski, Sztumski i Kisz-borski. Herb miało jednakowy z w-dztwem Chełmińskiem. Sejmiki w-dzkie, sądy grodzkie i ziemskie odbywały się w Sztumie. Senatorów liczyło dwu: w-dę malborskiego i kasztelana elbląskiego. Ostatnim w-dą malborskim był Mich. Czapski, mianowany r. 1756.

E. Chw.

MalcłlńS KarolAugust, baron, mąż stanu i ekonomista niemiecki (* 1770 — f 1840), wychowany kosztem Karola ks. Dwóch Mostów, kształcił się w Heidelbergu i Gietyndze. R. 1730 sekretarz prywatny hr. Westfalen, ministra ino-gunckiego, który, zostawszy posłem cesarskim przy dworze trewirskim, mianował M-sa swoim sekretarzem (1791,). R. 1807 wszedł do admi-nistracyi królestwa Westfalskiego, gdzie r. 1811 był ministrem skarbu, a r. 1813 spraw wewnętrznych i otrzymał tytuł hr. Marienrode. Ludność jednakże nieprzyjazna rządom francuskim okazywała M-owi swą niechęć. Po rozwiązaniu królestwa Westwalskiego, M. usiłował w dziele „Ueb. d. Verwaltung d. Finanzen d. königr. Westfalen“ (Sztutgart 1814) odeprzeć zarzuty. Król Wirtemberski mianował M-sa w r. 1817 naczelnikiem wydziału skarbowego, lecz M. po roku musiał, ze względu na licznych nieprzyjaciół, opuścić to stanowisko. Z prac najważniejsza „Handbuch d. Militairgeographie

V. Europa“ (Heidelberg 1834).

T. K.

Malcolm Sir Joł\n, mąż stanu i historyk angielski (* 2 maja 1769 w Burnfoot w Szkocyi — f 31 maja 1833 w Windsorze). Służył wojskowo w Indyach Wschodnich, był używany do misyi dyplomatycznych. W r. 1800 doprowadził do skutku sojusz z Persyą przeciwko Afgańczy-kom. Zasługi jego wynagrodzone zostały urzędem sekretarza przy gen. - gubernatorze, markizie Wellesley’u, i rangą pułkownika. Kilkakrotnie był delegowany do Persyi w misyach dyplomatycznych i w następuych latach, przy-czem zwalczał wpływy francuskie. W r. 1812 powrócił do Anglii, obdarzony tytułem baroneta, r. 1816 znowu wyjechał do Indyi, gdzie się odznaczył w wojnie z Marathami. Mianowany gubernatorem cywilnym i wojskowym prowin-cyi zdobytych przez Anglików w środkowej części Indyi. Sprawował urząd gubernatora prow. bombajskiej (1827 — 31). Po powrocie do Anglii był wybrany do Izby gmiD. Napisał: „Hist. of Persia“ (1815, 2 t.); „Memoir of Central India“ w dzierżawę Franciszkowi Bielińskiemu, pod- ! (Lond. 1823, 2 t.); „Political Hist. of. India komorzemu płockiemu, na lat 12, za sumę o- j 1784 — 1823“ (1826, 2 t.); „The administra-gólną na cały ten czas w ilości złp. 165 000. tion of British India“ (1832).

stanowisko. Koadjutor do dziekanii warszawskiej u Krzysztofa Żórawskiego. Kiedy Ignacy Raczyński otrzymał arcyb-pstwo gnieźnieńskie w r. 1805, M. miał wziąć po nim biskupstwo poznańskie. Już podobno miał nominacyę. Ale gdy jednocześnie umarł b-p kujawski, Józef Ry-roz- biński, wolał wziąć starsze i dostojniejsze po nim. Biskup nominat kujawski od r. 1806. Długie czekał lata na bullę, bo stosunki ze stolicą apostolską były przerwane z Francyą, a co zatem szło, i z Księstwem Warszawskiem. Został z tytułu swego b-pstwa senatorem polskim, miał wielką władzę duchowną, tylko biskupiej dostojności nie posiadał, był nominałem przez lat jedenaście. Nie jeden M. był w tem' położeniu, ale i ks. Tom. Ostaszewski, nominat biskup płocki. Oba, podług zwyczaju staropolskiego, zasiadali na sejmach. Pod przewodnictwem ks. Raczyńskiego bronił biskup praw swoich przed rządem księstwa: podpisał sławny list biskupów z d. 3 Marca 1809 przeciw zaprowadzeniu kodeksu Napoleona. Prekonizowany był dopiero w r. 1815. Wyświęcony na biskupstwo d. 5 -list. r. 1815 w Warszawie. Kiedy obchodzono uroczyście ogłoszenie Królestwa Polskiego, zjechali się do stolicy wszyscy biskupi, nie było najstarszego pomiędzy niemi, prymasa Raczyńskiego, który wprawdzie zjechał, ale jako odcięty z dyecezyą swoją za kordon pruski, prywatnie bawił w Warszawie Miejsce jego zastępował M. Z samego więc porządku rzeczy, był tymczasowym prymasem i zalecał się na arcybiskupa metropolitę, mającego się na nowo urządzić Kościoła polskiego. W- tym charakterze występował ciągle M. od dnia swojego wyświęcenia na b-pstwo. Raz w gronie senatu, drugi za raz na czele deputowanych od kapituł i biskupów przedstawiał się królowi. Nie śpieszył się M. do dyecezyi, i ledwie na Zielone Świątki, d. 1 czerw. r. 1816, przybył do Włocławka, dla vera objęcia rządów. Pierwszy sejm królestwa otwierał mszą u ś. Jana (27 marca 1818). Przychodziło pod obrady w senacie uajprzód prawo o małżeństwie. Biskupi gorliwi mówili przeciw niemu; tylko M. z Ciechanowskim milczeli, jednak przy głosowaniu dali głos przeciw projektowi. Trzech b-pów głosowało także przeciw nowemu kodeksowi karnemu; Skarszewski, M. i Woronicz, dwóch innych nie było na posiedzeniu (23 kwietnia). Wyraził sejm życzenie w przeglądzie czynności rządowych, że „organizacyi duchowieństwa [cały kraj niecierpliwie wygląda“, że będzie to pierwszy krok „do przywrócenia Kościołowi polskiemu tej świetności, powagi i zalet, któremi w XV i XVI w r. mianowicie jaśniał wieku“. Wyrażał nadzieję, 1789. Kanonik wieluński od 25 stycz. r. 1790. że godni pasterze wybrani będą ku poparciu Referendarz prymacyjny r. 1793. Po r. 1795 tych „szlachetnych dążeń narodu.“ Dbolewał nad złożył kanonię wieluńską. Proboszcz w Pobie- tem, że mnogość wielka jest klasztorów w Pol-dziskach. Proboszcz metropolitalny gnieźnieński, sce, a znaczne ich fundusze nie są urządzone. Po śmierci Krasickiego, obrany administratorem Czuł te potrzebę zarówno naród jak i stolica gnieźnieńskim r. 1801, lat cztery zajmował to apostolska. M. był do tej pracy wezwany. Wy-

Malcz Wilhelm (* w Warszawie 30 list. 1795 — f tamże 28 wrześ. 1852) lekarz zasłużony. Po ukończeniu liceum warszawskiego w r. 1814 oddał się wykształceniu zawodowemu w Wydziale akademickim nauk lekarskich w Warszawie; w r. 1817 przeniósł się do Berlina, gdzie d. 24 lipca r. 1818, po obronieniu prawy „De spinae dorsi distorsionibus, novaque ad eas sanandus machina Graefiana“ dyplom doktorski osiągnął. Powróciwszy do Warszawy szybko umiał dojść do rozgłosu dobrze zasłużonego i wziętości wielkiej. Od r. 1827 był lekarzem naczelnym szpitala św. Rocha, od r. 1834 do śmierci zajmował stanowisko honorowe prezesa zboru ewangielicko-augsburskiego w Warszawie, zasiadał także jako członek w Radzie lekarskiej i był m. in. członkiem T-stwa lek. w Warszawie i Wilnie. Zwalczając cholerę w r. 1852 panującą, sam padł ofiarą tej choroby.—Prace M-a drukiem ogłoszone są bez znaczenia większego, wyszczególnia je Kośmiń-ski w „Słów. lek. polskich.“ (302); w r. 1828 M. założył w Warszawie „Pamiętnik lekarski“ i redagował go dwa lata; w r. 1837 należał do grona założycieli „Pamiętnika Tow. lek. wars.“ i był jego spółpracownikiem. — Por. „Pam. Tow. lek. warsz.“ (XXIX, 8); „Tygod. ilustr.“ (roczn. 1860, nr. 30 i 31; życiorys z portre-

l»r J. P.

tem) i „Wiestnik“ (III).

Malczewski Adam Skarbek, Jezuita (* w Wielkopolsce 1680—f 1754 w Poznaniu), wstąpił do zgromadzenia w r. 1697, uczył filozofii i teologii w różuych kollegiach, był rektorem w Sandomierzu i Ostrogu i przeszło 10 lat w Rawie duchownym. Wydał w druku wiele dzieł w j§zyku łacińskim, tyczących się nauki wymowy, które w swoim czasie uważane były wzorowe i służyły za przewodniki krasomów-stwa:

„Umbra ligatae praecursio solutae elo-quentiae“ (Pozu. 1747, 2 t.), „Specimen ligatae et solutae eloquentiae“ (tamże 1748); „De eloquentia dissertatio ejusdemque analysis Cicerone illustrata“ (tamże 1748); „Eloquentia pro-pugnata et brevitas studiorum impugnata“ (tamże 1747, in 8-vo; wyd. 2, tamże 1651). Nadto wydał, lecz w obieg nie puszczał „Zegarek czyscowy“.

Malczewski Franciszek Skarbek, h. Abdank, arcyb-p warszawski, prymas Król. Polskiego (* w Wielkiej Polsce d. 4 paźdz. 1754 —t d. 18 kwiet. 1819 w Warszawie). Pojechał do Rzymu zostawszy księdzem. Tam Pius VI dał mu kanonię gnieźnieńską r. 1782. Wezwany na dwór Michała Poniatowskiego, wrócił do ojczyzny r. 1784. Sędzia Surrogat konsysto-rza gnieźnieńskiego. Proboszcz mokronoski

szła bulla z d. 30 czerw. r. 1818, która go mianowała delegatem apostolskim dla urządzenia Kościoła, ustanowienia nowych biskupstw, oznaczenia funduszów. Biskupstw tyle być miało ile województw, to jest ośm, dziewiąte cheł-skie. Tymczasem Kościołów katedralnych było 6, trzeba więc kanonicznie granice nowe dla nich określić i nowe biskupstwa założyć. Potrzeba było poznosić niektóre klasztory, kolle-giaty, opactwa i proste beneficya, żeby znaleźć uposażenie na nowe katedry i kapituły, na u-trzymanie biskupów i seminaryów. Naturalnie ciężary duchowne, nabożeństwa, nałożone na mające się znieść klasztory, trzeba było inaczej rozłożyć. W każdern biskupstwie miało być tyle beneficyów, żeby biskup mógł wynagrodzić księży zasłużonych. Zlecouo i to delegatowi, żeby poobierał miasta na stolice dyecezyi, żeby każdy biskup miał pałac, każde seminaryum dom własny, a wszyscy fundusze. Miał prawo sam delegat urządzać te sprawy, lub przez swoich zastępców, a w każdym razie wyrokował, gdzie rzecz była wątpliwa. Czas mu wyznaczono jak zwykle półroczny do wykończenia dzieła, które miał przesłać do Rzymu dla wpisania w księgi konsystorskie. W dziejach naszych trzeci to przykład takiej delegacyi apostolskiej. Sprawował ją Archetti, nuncyusz polski w r. 1783, kiedy urządzał kościół mohilewski. Potem drugi raz Litta (ob.), kiedy w r. 1798 ustanawiał granice dyecezyi katolickich w Petersburgu. Teraz to samo miał robić dla Królestwa trzeci delegat apostolski M. Ułatwił Rzym prace M-wskiemu, bo zarysy główne urządzenia przyszłego rozwinął w konkordacie, który świeżo zawarł w r. 1818. Nowe biskupstwo stanąć miało tylko dla w-dztwa podlaskiego w Janowie, gdzie znajdowała się dawna kollegiata pasterzy łuckich. Inne dyecezye trzeba tylko było inaczej opisać granicami. Arcyb-pstwo być miało w Warszawie, a arcyb-p warszawski prymasem Królestwa. Były więc kościoły katedralne, oprócz Warszawy, we Włocławku, Kielcach, Lublinie, Płocku, Wigrach. Rzplitę krakowską wcielono do nowej prowincyi kościelnej warszawskiej, a więc siódma przybywała katedra, w-dztwo krakowskie miało z Rzplitą jedno tworzyć biskupstwo, zatem dwie katedry tąm były, a w kaliskiem żadnej, jak i w podlaskiem. Konkordat chciał, żeby b-pstwo kieleckie przenieść do Sandomierza i kollegiatę w* tym celu polecił podnieść na katedrę. Za wigierskie też biskupstwo miało stanąć w augustowskiem seyneńskie. Urządzenie więc dyecezyi takie było: Kielce straciły zaszczyty katedralne i Kościół kielecki przeszedł na kollegiacki, innę katedry granicami województw się odkreśliły, od jednego tylko mazowieckiego w-dztwa oddzielono obwód kujawski i przyłączono go pod względem duchownym do kaliskiego, b-pstwo kujawskie pierwszy raz urzędowo zapiera się swoich granic od północy, a rozciąga się na południe,

przestaje być pomorskiem, a staje się kaliskiem. Wyznaczano tej dyecezyi nazwę: kujawska czyli kaliska. Tak samo i b-pstwu jauowskiemu nadano i drugą nazwę podlaskiego, bo chciano w tych podziałach stosować się do nazw województw. — Trudniej było pogodzić się z funduszami. Poznosił M. wiele kollegiat: wieluńską, łęczycką, sieradzką, kurzelowską, wiślicką i t. d., jako i wiele zakonów, do kollegiat poprzyłączał probostwa. Jednej stronie naszego społeczeństwa podobały się te reformy. Prace te b-pie zaleciły M-go i stolicy apostolskiej i władzy. M. mianowany był pierwszym arcyb-pem warszawskim, prymasem Królestwa Polskiego, d. 31 lipca r. 1818; ledwie co pracę swoją rozpoczął, Pius VII prekonizo-wał go na konsystorzu z d. 2 paźdz. r. 1818. Na stolicy warszawskiej był trzecim pasterzem, po Miaskowskim i Raczyńskim; prymasem Królestwa pierwszym. Palliusz odebrał u św. Jana w Warszawie, d. 26 grud. r. 1818. To godło władzy doręczył mu delegowany biskup lubelski, ks. Skarszewski. Obecni w stolicy biskupi towarzyszyli obrzędowi. M. nie skończył jeszcze swojej roboty jako delegat apostolski, kiedy zapadł ciężko na zdrowiu. Podczas choroby swojej widział podział biskupstwa kujawskiego, bo w początku r. 1819 na prośby posła pruskiego w Rzymie, stolica apostolska odłączyła część pruską dyecezyi i do czasu nowego urządzenia stosunków tej części, oddała ją w zarząd ks. Ros-sołkiewiczowi, dawniej officyałowi jenęralnemu kujawskiemu w Gdańsku. (J. Bartoszewicz w „Większej Encykl. Orgelbranda“).

Malczewski Antoni, poeta romantyczny polski. Jako człowiek zmarnował, z winy własnej i dla zbiegu nieszczęsnych okoliczności, życie, rokujące z początku nadzieje świetne. Syn bogatych rodziców (ojciec, Jan M. herbu Tarnawa, szef 17-go regimentu pieszego koronnego, z patentu Targowicy generał lejtnant, właściciel dóbr w Dubieńskim powiecie; matka, Konstancya z Błeszyńskich, rozwiedziona Hau-manowa) (* 1793 w Kniahininie ojcowskim. Otrzymał w domu wychowanie arystokratyczne, francuskie (nie pozbył się też styl jego gaili-zmów); w Krzemieńcu dopiero, za Czackiego, spolszczał; rodziców stracił wcześnie; opiekował się nim stryj Franciszek. Po ukończeniu szkół zaciągnął się do wojska polskiego przy inży-nieryi w Warszawie; kampanii r. 1812 nie odbył, stojąc załogą w Modlinie, gdzie się do niewoli rossyjskiej dostał. R. 1815 wstąpił do wojska jako porucznik kwatermistrzostwa generalnego, ale jeszcze w tym samym roku wziął dymisyę; sprzedał majątek i wyruszył zagranicę, oddany miłostkom, czem i poprzednie lata wypełniał. Zwiedził Niemcy i Francyę, wdrapał się, pierwrszy Polak, na szczyt Mont Blanc (1818), był we Włoszech, gdzie w Wenecyi miał się zapoznać z Byronem. R. 1820 wróciwszy do kraju zadzierżawił Hrynow na Wo-

Ą. Hr.

łyniu; z sąsiedztwa pani Zofia Rucińska, krewna jego, osoba nerwowo rozstrojona, doznawała w napadach swych znacznej ulgi przez jego praktyki raagnetyzerskie, aż wkońcu, rzuciwszy męża i dzieci, do niego zjechała. R. 1823 opuścił z nią razem wieś; przenieśli się do Warszawy, gdzie bez środków, wyprzedawszy wszystko, zbiedzouy i schorowany d. 2 maja r. 1826 życie w nędzy zakończył. M. jest autorem jednego dzieła „Maryi“; wydał ją w Warszawie, latem r. 1825 i poświęcił Niemcewiczowi, ale w Warszawie dziełko przeszło zupełnie niepostrzeżenie, tak i ta ostatnia nadzieja zawiodła. Dopiero po śmierci poety M. Mochnacki (ob.) pierwszy powitał je z tryumfem jako zadatek literatury narodowej i rosła odtąd sława „Maryi"; wziętości jej dowodzi kilkadziesiąt wydań (najpiękniejsze warszawskie 1876 z kartonami Andriollego) i kilkanaście tłómaczeń na języki obce. Z powijaków pseudoklasycznych otrząsł się M. za wzorem Byrona; jego „Marya“ jest to krótka powieść poetycka jak Byronow-skie wszystkie, z umyśluemi niedomówieniami (o przebiegu samej katastrofy), z postaciami tajemuiczemi (pacholę), nawet z podobnem nadużywaniem pojęć oderwanych; ale formę obcą napełnił M. treścią, myślą, uczuciowością własną. Fabułę wziął z dzieciństwa, słysząc opowiadającego o niej Targowiczanina, Chrząszczewskiego, o ślubach Szczęsnego Potockiego i Giertrudy Komorowskiej, o obrażonej dumie rodziców i jak się te śluby rozwiodły; fabuła, dla nizkich i wstrętnych instyuktów głównych jej bohaterów, zakończona przypadkowo tragicznie. Lecz czego w niej nie dokazał M.l Cofnął się o cały wiek wstecz, w czasy najazdów tatarskich i zyskał urok bohaterstwa narodowego w pełnieniu czystego obowiązku dla Wacława i miecznika, przedstawicieli rycerstwa kresowego, i w podobny sposób wyszlachetnił ludzi i czyny i wydobył z nich wszelkie pierwiastki grozy tragicznej. Na pierwszy plan występuje Marya sama, typ kobiety polskiej, jakiego ani Mickiewicz stworzyć nie potrafił: anioł na padole ziemskim, z twarzą i myślą, ku niebu zwróconemi. Szczęścia na ziemi nie masz, krótkie jego przebłyski życiem okupić musisz, więc smutkiem nabrzmiała cała opowieść, pesymizmem, zgorzknieniem. Ale nie ma tu nuty protestu, gwałtownego wyzywania ludzi i losu, cechujących Byrona; cicha rezygnacya, tęsknota ku ojczyźnie właściwej, zaziemskiej, smutek głęboki, nieukojony przesiąknął powieść o losach Maryi i jej ojca; na rozpacz Wacława zarzuca poeta zasłonę jak ów malarz na głowę Atrydy przy ofierze córki, Ifigenii. Jest to pierwszy utwór romantyczny i narodowy zarazem, o życiu polskiem na Ukrainie magnackiej i szlacheckiej, ze szczęśliwie uchwyconemi rysami fantazyi kozackiej, z typami polskimi (Maryi i miecznika, tylko Wacław i pacholę przez Byrona natchnieni). Rysunek delikatny, farby kła

dzione ostrożnie, za to uczucie głębokie, prawdziwe, przelewa się przez słowa i myśli; rozmowy miłosnej Maryi i Wacława i późniejsza poezya nie prześcignęła więcej. Język miejscami blady, miejscami twardy, dowodzi, że łamał się poeta z jego trudnościami, ale wybrnął z nich najczęściej szczęśliwie. Inne drobne wiersze poety, okolicznościowe, przygodne, daleko odbiegły od „Maryi“, na której smutny los własny poety wycisnął piętno niestarte; własne uczucia smutku bezbrzeżnego, zawiedzionych nadziei, rozpaczy ostatecznej, nie naśladownictwo Byronowego „bólu światowego“, wypia-stowały opowieść o Marii losach. Obrazowanie jej świetne, trafne porównania a myśli głębokie podniecają urok i czynią go niezwiędłym. Zupełną literaturę o Maryi i M-im podał H. Galie w „Wieku XIX“, tom III, Warszawa 1907; z wydań wymieniamy szkolne (z komentarzem) Wład. Dropiowskiego (Brody 1904), wedle autografu poety (u Raczyńskich w Poznaniu); z życiorysem i studyów rzeczy Aug. Bielowskiego, D-ra Anton. J. („Geneza Maryi“, „Bibi. Warsz.“ 1891 I i inn.), K. Wł. Wójcickiego („Cmentarz powązkowski“ I).

Malczewski Jan Stanisław, nauczyciel języka polskiego w Rydze i tłómacz magistratu tamecznego, w drugiej połowie w. XVJI. Wydał z druku m. in.: „Die deutsche und polnische Dialogi“ (Ryga 1684 i 1697). „Kurzer Begriff der polnischen Sprache“ (tamże 1687), „Nova et methodica institutio in lingua polonica“ (tamże 1698); „Vollständige polnische Grammatik“ (tamże 1697), i iu. oraz słownik polsko-niemiecki.

Malczewski Jacek, malarz polski (* 1855 w Radomiu); otrzymawszy wykształcenie ogólne najpierw pod kierunkiem Dygasińskiego na wsi u pp. Karczewskich, później w gimnazyum ś. Jacka w Krakowie, wstąpił do krakowskiej Szkoły sztuk pięknych, gdzie, łącznie z G o 111 i e-bem, Pruszkowskim i Poch walskim, należał do najbardziej utalentowanych uczniów i zwracał na siebie szczególniejszą uwagę Matejki (ob.), który pierwszy rokował mu przyszłość znakomitą. Po naukę dalszą M. wyjechał do Paryża i, odbywszy ją w Ecole des beaux arts pod kierunkiem prof. Lehmanna, udał się z Karolem hr. Lanckorońskim w dłuższą podróż do Włoch i na Wschód, uakoniec w r. 1885 pojechał do Monachium, które jako środowisko i szkoła artystyczna cieszyło się wówczas uznaniem największem. Po jednorocznym pobycie powrócił do Krakowa i osiadł tu na stałe, rozwijając działalność niezwykle płodną. Od pierwszych chwil postawiła go ona w rzędzie najwybitniejszych malarzy polskich, w ostatnich zaś dziesiątkach lat zdobyła mu wyjątkowe, panujące w malarstwie naszem stanowisko. Pierwszy okres twórczości M-go, jego formę wypowiadania się i nastrój, kierujący duszą artysty, dobitnie znamionuje tak popularny

ryt M-go z tego okresu zmienia sie zasadniczo. Lubuje się on w tonach powietrznych, żywych, często nawet jaskrawych, zdumiewa przytem techniką prawdziwie mistrzowską i talentem wizyonerskim ujmowania w formy realistyczne abstrakcyi. Z pracowni jego wychodzi cykl nowy obrazów na tenże temat, doli i duszy artysty dotyczący, jak oto: Chimera, Chimera go bólem i smętkiem o odrębnym, właści- i Twórca, Sztuka w zaścianku, Jeniec i Chime-wym tylko Grottgerowi, odcieniu melan- ra, Skowronek i t. d., a nadto w nieprzerwa-cholii cichej, rezygnującej. Wobec prądów, zbu- ¹ nym szeregu zjawiają się na wystawach na-dzonych w malarstwie w ostatnich dziesiątkach | szych inne kompozycye, o charakterze symbo-

już dzisiaj cykl obrazów, jak: Prolog, Błędne koło, a zwłaszcza: Dwa pokolenia, Śmierć Elenai, Zesłanie studentów, Niedziela w kopalni, Śmierć wygnanki, Melancholia. Obok rysów, cechujących ogólny prąd malarstwa ówczesnego, występuje w tych dziełach indywidualność M-go, jako rysownika znakomitego, świetnego plastyka, a zarazem malarza-poety, poruszane-

Sitó⁵

É fi

û\

g%

kJ

«*

‘i

L*' ’

Fig. 40. Malczewski Jacek (fotogram z autoportretu).

lat dążących bądź do spotęgowania jego ko- j le złote lorystyczności, bądź do wprowadzenia doń pierwiastku retrospektywnego, bądź też do wzbogacenia go myślą, w symbol lub allegoryę ujętą, M. nie pozostał obojętnym. Z zetknięcia się bliższego z mistrzami wczesnego renesansu podczas powtórnego pobytu jego we Włoszech zrodził się szereg utworów pod postacią miniaturowych niemal tryptyków o niewysłowionym

liczno-allegorycznym, nieraz jednak i te same po kilkakroć opracowywane, portrety i autoportrety M-go, w różnym układzie kompozycyjnym powtarzane. Urządzona w r. 1903 umyślna wystawa w Tow. Zachęty obejmowała 81 jego dzieł. Oprócz wymienionych, wyżej do najwybitniejszych utworów M-go należą: Matka Boska (z chłopcami), Tryptyk, Thanatos I, Thanatos II, portret hr. Raczyńskiego, portret p. Z. Papieskiego, Raport policyjny, Na cmentarzu, Dwie głowy, Jeniec akademii, Jasełka, portret J. hr. Mycielskiego, portret A. Mroczkowskiego, Gorzki chleb, Zmartwychwstanie, Więźnie oraz 3 auto-portrety. W r. 1904 M. wystawia obrazy: Jubileusz, Głowa, Chimera, Rycerz, Kobieta z gronostajem; w r. 1905: Tobiasz, Mój koncert (JM» 1, 2 i 3), Moja pieśń, portret p. R.; w r. 1906: portret p. L. G., Stara baśń (tryptyk), autoportret; w r. 1907 — auto-portret, portret J. Klaczki, Anheli, Złote jabłko (nr. 1 i 2), Wspomnienie przeszłości, Pieśń skazańca, portret p. Na-tansona, autoportret, studyum; w r. 1908 — Śmierć Elenai, Faun, Robotnik, portret W, Reymonta, portret hr. B., O zachodzie, Wspomnienie, Złudzenie; w r. 1909 —Grosz czynszowy (tryptyk), Eleo unosząca się na skrzydłach Elenai, Chrystus w Emaus (tryptyk), Pójdziemy razem; w r. 1910 — autoportret, Śmierć, Tobiasz, Elenai. Za obrazy: Prolog i Ostatni etap zdobył M. meda-— za pierwszy w Krakowie r. 1886, za drugi w Berlinie r. 1891. „Śmierć Elenai“, zakupiona ze składek publicznych, znajduje się wraz z zakupionym również jednym z autoportretów jego w Muzeum Narodowem w Krakowie, „Dwie głowy“ zakupiło do zbiorów swoich Tow. Zachęty Szt. Pięk.—W r. 1895 M. powołany został na stanowisko profesora Akademii sztuk pięknych w Krakowie, po pięciu latach wdzięku w układzie, w traktowaniu pejzażów j jednak ustąpił z niego, by się oddać wyłącz-i drobnych figur, wypełniających obrazy, kolo- ^ nie pracy twórczej.    K'

Malczyński Franciszek, biskup katol. dyecezyi Aleksyańskiej (Alessio, Alexium) w Albanii (* 29 grudnia 1829 — f 21 kwietnia 1908). Pochodził z rodziny unickiej, która z północ, Węgier ród swój wiodła. Dziad M-go, kapłan unicki, nazywał się Mołczan (z węgierska „Molczanyi“); w w. XVIII przybył do ziemi Chełmskiej i przybrał nazwisko Malczyński, podobnie jak przybyli z Węgier Gerbery nazwali się Mochnackimi (przodkowie Maurycego Mochnackiego). Syn i wnuk byli już Polakami. Ur. się M. we wsi Hołubin, nad Bugiem, w Hrubieszowskiem, gdzie jego ojciec, Michał, był plebanem unie.; matka, Maryanna, z domu Kalinowska, wyszła ze zubożałej rodziny szlacheckiej, wyznającej unię. Ukończył M. szkoły średnie w Hrubieszowie; pragnąc zaś poświęcić się stanowi duchownemu, wstąpił do seminaryum unie. w Chełmie. Rektorem tego zakładu i zarazem jednym z profesorów był wówczas ks. Stefan Szokalski; oprócz niego uczyli ks. biskup-sufragan Jan Teraszkiewicz, liturgista znakomity, ks. Deodat Smolewicz i późniejszy apostata ks. Wójcicki. Rządy dyecezyi Chełmskiej unie. wtedy spoczywały w ręku b-pa Filipa Felicya-na Szumborskiego (* 1771 — f 1851), który starał się bronić zagrożonej już wówczas wiary i opierał się we wszystkiem na radach dziekana kapituły, ks. Pawła Szymańskiego, byłego prof. uniw. warsz. a później akad. duch. kat. warsz., męża wielkiej cnoty i wielkiej nauki. Po zgonie Szumborskiego, za rządów Terasz-kiewicza, człowieka miłującego wprawdzie unię i pragnącego jej pomyślności, ale słabego, zaczęły się czasy ciężkie. Nie występowano jeszcze jawnie przeciw unii: gwałt miał nastąpić po dwudziestu latach, ale podstępnie starano się już wówczas ją podkopywać. Właśnie w latach, gdy M., zaliczający się do celujących alumnów, kończył seminaryum w Chełmie, postanowił rząd, pod pozorem, że seminaryum nie daje możności nabycia wyższej wiedzy teologicznej, wysyłać wyróżniających się uzdolnieniem alumnów do akademij duchownych prawosławnych. Zamiar był obliczony na wychowanie w zasadach przeciwnych katolicyzmowi podatnych narzędzi do apostazyi. W r. 1854 wybrano czterech alumnów kończących semiuaryum chełmskie, którzy jako najzdolniejsi mieli być wysłani do akad. duch. prawosławnej w Kijowie. Członek komisyi do spraw unickich w Warszawie, Ponomarow, w tym celu zjechał do Chełma i zawezwał przed siebie wybranych; byli nimi: F. M., Mich. Krypiakie-wicz, Emil Sieniewicz i Józ. Mosiewicz; wszyscy oni z odwagą i stanowczością podziękowali za ten zaszczyt. Ponomarow starał się ich zmiękczyć obietnicami szybkiej, wielkiej karye-ry, a gdy to nie skutkowało, groził, iż ich odda „w sołdaty“. W końcu dano im czas do namysłu; z czego korzystając, wszyscy czterej postanowili szukać ocalenia w ucieczce za granicę. Pierwszy przekradi się za kordon M. W Galicyi ziemianie tamtejsi, Obertyńscy, pośpieszyli z pomocą i ułatwili mu dostanie się do Lwowa, gdzie udał się do arcyb-pa łac. Łuk. Baranieckiego, oświadczając mu chęć swą podążenia do Rzymu na studya. Trudności były wielkie, wobec ówczesnych utrudnień administracyjnych austryackich; Baraniecki wszystkie przezwyciężył, zajął się losem zbiega, wysłał go do Wiednia, do nuneyusza ówczesnego, który od siebie dał mu list polecający do kard. Franzoniego, prefekta Propagandy. Utorowało to znakomicie drogę do kształcenia się w kollegium Urbana VIII de propaganda fide. Przebył tam M. lat sześć na naukach, pod kierownictwem Filipa Tancioni; po ich ukończeniu został w Rzymie wyświęcony na kapłana w obrządku łacińskim, pragnął bowiem poświęcić się pracom missyjnym. W r. 1860 wysłany był do jednego z seminaryów w Chorwacyi. Objawiał się w owym czasie ruch wśród pewnej części Bułgarów, dążący do zjednoczenia z Rzymem. Chcąc ten ruch poprzeć, postanowiła Kurya rzymska wysłać do Bulgaryi M-go, jako obeznanego wybornie z obrzędami Kościoła Wschodniego i z językiem cerkiewno-słowiańskim, mającego przeto wiele danych do pozyskania sympatyi skłaniających się do unii Bułgarów. W drodze już do Chorwacyi otrzymał M. polecenie udania się do Konstantynopola, gdzie, przyjmując obrządek wschodni, miał się stać pomocnikiem arcyb-pa Sokolskiego, który był duszą wytwarzającej się wśród Bułgarów unii. Nim przybył do Turcyi, doszła go wiadomość, iż Rossya, przeszkadzająca wytworzeniu się unii na półwyspie Bałkańskim, porwała tajemnie nad Bosforem Sokolskiego i wywiozła go do Kijowa. Bez względu na wypadki zaszłe w Carogrodzie, udał się tam M. i w ciągu lat 6 (1861 — 1867) był zwierzchnikiem m spiri-tualibus missyi bułgarskiej, pracując nad rozszerzeniem tego nowego zjednoczenia z Kościołem katolickim. Pius IX nagradzał jego pracę insygniami prałackiemi, ale M. nie zdołał zdobyć zupełnego zaufania Bułgarów, którzy patrzyli nań jako na przybysza niechętnie. Stolica Apost., chcąc ich dumie narodowej zadość uczynić, mianowała b-pem unii bułgarskiej ich ziomka, Rafała Popowa, a tern samem M-go mis-sya skończyła się; wrócił on do Rzymu i zarazem do obrządku łacińskiego.—Po kilku latach wysłano go na administratora dyecezyi Alessio (Âlexium) w Albanii, a w r. 1870 został pre-konizowany na b-pa rzeczonej dyecezyi i tegoż roku, d. 25 lipa, otrzymał sakrę biskupią, z rąk b-pa Piotra Severiniego, b-pa ze Sappy w Albanii. Konsekracya odbyła się we wsi Kalmeti, 2 godz. drogi od Alessio, gdyż w tej wiosce jest właściwa rezydeneya b-pa alek-syańskiego. — Od owej chwili, lat prawie 40 spełniał M, obowiązki nader ciężkie biskupa-missyonarza w kraju nawpół, jeśli nie zupełnie,

a naszego

M. D.

adz.

adz.

barbarzyńskim, którym dotąd jest Albania, nie-posiadająca ani dróg, ani miast, ani też żadnej inteligeucyi oprócz garstki duchowieństwa. W pierwszych latach rządów miał nadzieję zdobycia, z Francyi przeważnie, środków materyal-nych do wybudowania katedry i podniesienia stanu swej dyecezyi; wojna lrancusko - pruska, zmieniając stosunki i zubożając Francyę, rozwiała te marzenia. Warunki jego życia były nader trudne, w żadnym innym kraju Europy nieznane: objeżdżał swą dyecezyę zwykle konno, po stromych ścieżkach górskich, nie posiadał ani katedry, ani mieszkania stosownego; wśród złomów skał i wertepów wznosił się domek maleńki, zwykła chata góralska, we wsi Kalmeti, to była jego rezydencya. Tam lat kilkadziesiąt, wśród samotności zabójczej, pracował na polu umoralnienia i duchowego podniesienia swej owczarni; tam dziesiątki lat tęsknił do Polski, do brzmienia mowy ojczystej. By nie zapomnieć po polsku, co dzień głośno odczytywał ustęp z „Pana Tadeusza“ i parę kart z jakiejś książeczki religijnej, danej mu niegdyś przez matkę: sposób ten skutkował, zachował bowiem w całej czystości mowę ojczystą. Ludność albańska, acz nieokrzesana, pobożna jednak, umiała oceniać piękną chrze-ściańską duszę pasterza swego, ziomka. Biskup ma grób w Kalmeti.

Maldonado: 1) departament w Urugwaju, nad O. Atlantyckim, powierzchni 4 106 km. kw., 32 697 m-ców (w 1907). Niebezpieczne dla żeglugi wybrzeże zaopatrzone jest w 6 latarń; na poblizkiej (6 km.) w. Lobos połów tok. Grunt żyzny wzgórzysty wydaje tytoń, wino, daktyle; w górach łomy marmuru. — 2) M. (Sdan Fernando de), gł. m-to departamentu, 1.6 km. od mórz, ok. 3 000 m-ców, miejscowość kąpielowa.

Maldonato Jan, Jezuita (* 1534 w Las Casas de la Reina w Estremadurze — f 1583). W Salamance uczył się początkowo literatury, języków starożytnych i prawa; później zwrócił się do spraw teologicznych; jako profesor w Salamance wykładał grekę, filozofię i teologię. R. 1562 udał się do Rzymu i tu wstąpił do Jezuitów. Wysłany do Paryża, wykładał w kolegium Clermont filozofię Arystotelesa z powodzeniem. Po pokoju w Saint-Germain (1570) M. nawracał hugonotów w Poitou, w Sedanie i w Lotaryngii, a nazajutrz po nocy św. Bartłomieja (1572) odbierał uroczyste wyrzeczenie się he-rezyj od młodego Henryka kr. Nawarry i ks. Kondeusza. Przeciwnicy pomawiali go o poglądy kacerskie w sprawie poczęcia N. Maryi Panny, ale M dowodził, że niepokalane poczęcie nie jest wcale artykułem wiary i że to zapatrywanie w niczem nie nadweręża wielkości Maryi. Uniwersytet zaskarżył M-a przed arcybiskupem paryskim, który wszakże zawyrokował, że M. nie wygłosił nic przeciwnego wierze i religii katolickiej. Znużony sprawami M. usunął się do Bourges, gdzie się poświęcił pracom egzege-tycznym. R. 1578 powołał go Grzegorz XIII do współpracowuictwa w nowetn wydauiu przekładu Biblii. M. pisał wiele, m. in. komentarz do Starego i Nowego testamentu. Warto wymienić także: „Traité des anges et des démons“ (przekł. P. Laboirie’go Paryż 1617).

Malebranche Mikołaj, największy po Kar-tezyuszu (ob.) metafizyk francuski (* d. 6 sierpnia 1638 w Paryżu—f tamże d. 13 paźdz. 1715). 1) Życie. Syn zamożnego urzędnika, najmłodszy z 10-ga dzieci, od urodzenia nader wątły (skrzywienie kręgosłupa całe życie przyprawiało go o cierpienia, które z niezwykłą łagodnością znosił), do lat 16 kształcił się w domu; potem w kolegium i w Sorbonie, gdzie teologia go nie zadowoliła. W r. 1660 wstąpił do zgromadzenia Oratoryanów (ob.), gdzie przez pierwsze lata językoznawstwem głównie się zajmował. Dopiero w r. 1664 przypadkowo u jednego z księgarzy znalazł „Traité de l’homme“ Kartezyusza i poczuł jpociąg do filozofii. Mimo uwielbienia dla mistrza, którego aby lepiej zrozumieć, matematykę przestudyował, podziela nie wszystkie jego poglądy: chciałby owszem dopełnić go i sprostować przy pomocy nauki św. Augustyna. Po 10-u latach badań i rozmyślań ogłasza trzy pierwsze księgi „Poszukiwania prawdy“, a wkrótce trzy dalsze. Prace następne rozwijały jedynie wypowiedziane tu zasady. Dzieła te uwikłały go w spory namiętne z teologami; acz sam siebie nazywał „méditatif“, w walce bywał zaciekły, jak i jego przeciwnicy, z których Arnauld (ob.) postarał się o to, aby Kongre-gacya Indeksu potępiła jego „Traktat o uatu-rze“. Jak świadczy Fontenelle (ob.), uważany był też M. za wybitnego matematyka i fizyka, a w r. 1699 obiany nawet został na członka honorowego Akad. Umiejętności. Zajmowały go też nauki biologiczne, ale nie lubił historyi, lingwistyki i poezyi, chociaż sam jest stylistą pierwszorzędnym, posiadającym język ścisły, jasny, barwny a nawet często podniosły. Cichy, pobożny, otoczony szacunkiem, przez pół wieku przeszło pędził w Oratorium żywot myśliciela, a sława jego sięgała daleko, filozofowie zagraniczni (np. Berkeley) przybywali doń w odwiedziny. — Najważniejsze z dzieł M-a: „De la recherche de la vérité, où l’on traite de la nature de l’esprit de l’homme et de l’usage qu’il en doit faire pour éviter l’erreur dans les sciences“ (pierwotuie bezimiennie Paryż 1674— 1675, 3 t., wyd. 6-e [autora] 1712, 4 t.); oraz „Conversations chrétiennes, dans lesquelles on justifie la vérité de la religion et de la morale de Jésus-Christ“ (1676, wyd. 5-e [autora] 1702). Nadto warto zaznaczyć: „Traité de la nature et de la grâce“ (Amst. 1680; wyd. 8-e Rotterdam 1712); „Médit, chrétiennes et métaphysiques“ (Kolonia 1683; wyd. 4-e 1707); „Traité de Morale“ (Rotterdam 1684); ,,Entretiens sur la métaphysique et la religion“ (krótkie streszcze-

nie całego systemu, Rot. 1688; wyd. 5-e 1711); „Lois géuérales de la communication des mouvements“ (1692, wyd. 2-e rozszerz. 1699); „Traité de l’amour de Dieu, en quel sens il doit être désintéressé“ (Lugduu 1699); „Entretiens d’un philosophe chrétien avec un philosophe chinois“ (1708); „Réflexions sur la prémotion physique'' (1715). Pisma polemiczne przeciw Arnauld’owi M. ogłosił r. 1709 (4 t.). Prace z dziedziny nauk ścisłych umieszczał w „Pamięt.“ Akademii. 2) Filozofia M-a zasadniczo opiera się na Kartezyuszu, którego metafizykę stara się pogodzić z chrystyanizmem św. Augustyna. Rozpoczęty przez Pascala rozwój religijny karte-zyanizmu osiąga tu wyraz ostateczny, a zarazem widzimy tu postać krańcową okazyonalizmu (ob.). M. zbliża się bezwarunkowo do naturalizmu Spinozy {„le misérable Spinoza“), gdy robi z Boga przyczynę naturalną wszelkiego ruchu, mimo że z uaciskiem zaznacza, że wszechświat jest w Bogu, nie zaś Bóg we wszechświecie. Inne poglądy (np. teorya realnego bytowania idei) zbliżają go do Berkeley’a, który, nie cofając się przed wynikami swoich założeń, żądał od M-a w r. 1713 odrzucenia wiary w istnienie niepotrzebnej materyi, a popierany był w tym przez mat. Mairan’a, ucznia M-a. Od sceptyzmu Hume’a ratuje M-a wyłącznie wiara. Człowiek winien poczytywać za prawdziwe jedynie to, co głos wewnętrzny jego świadomości za takie uznaje, czyli należy w teoryi na to tylko się godzić, czego odrzucić ów głos nam nie pozwala, oraz dążyć do tego jedynie, czego bez obrazy sumienia nie moglibyśmy nie ukochać. Sprawdzianem jedynym winna być jasność a czystość idei, za zgodność bowiem jej z przedmiotem poznawanym poręcza „prawdomówność“ Boga. Gdy ujmujemy coś wyraźnie, jesteśmy w Bogu, widzimy iv Bogu, który jest jedyną rzeczywistością bezwarunkową i miejscem idei, jak przestrzeń—ciał. Nieskończoność Boga jest zakresem ogólnym, w którym wszystko się nam objawia: dlatego możemy mieć pojęcie o rzeczach, zanim nas o nich pouczyło jakiekolwiek doświadczenie. Descaites dowiódł, iż ciało a duch są to dwie zasadniczo różne istoty, nie mogące na siebie oddziaływać: odpowiedź właśnie na pytanie, jakim sposobem możliwe jest poznanie ciała przez ducha, i przezwyciężenie dualizmu kartezyuszowego, zawiera się w tern zasadniczem twierdzeniu M-a, że ,,nous voyons toutes choses en Dieu“. Uznając istnienie ciał jedynie dzięki wierze, iż oderwaną, dającą się pomyśleć rozciągłość Bóg musiał rozwinąć w mnóstwo form przeróżnych; odrzucając oddziaływanie wzajemne dwóch substancyHjUpatru-jąc tylko równoległość zjawisk; zaprzeczając wogóle nawet możliwości działania rzeczy „skończonych“ i „ograniczonych“ i upatrując w nich jedynie pozorne i przypadkowe „okoliczności“ ruchu, jedynie „sposobności“, M. uważa, iż prawdziwym „czynnikiem“, siłą poruszającą może

Wielka fine. Powsz. Ilustr.Ser, I. Tom XI.V. Zesz. 357b.

być wola boska. W sprawie paralelizmu psychofizycznego M. twierdzi, iż łączność ciała z duchem zasadza się na „une correspondance naturelle et mutuelle des pensées de l’âme avec les traces du cerveau“ (M. jeden z pierwszych nadał psychologii piętno nauki doświadczalnej, a poglądy te czynią go jednym z poprzedników teoryi kojarzenia wyobrażeń). Pamięć tłómaczy M. zdolnością mózgu do przybierania tych kształtów, które raz już mu były nadane, do odtwarzania wyciśniętych na nim śladów. Kojarzenie się tych śladów z wyobrażeniami uzależnia od jedności w czasie, ale też i od... stałej i niezmiennej woli Stwórcy, który chce, żeby tym samym śladom te same odpowiadały wyobrażenia. M. rozwija teoryę mechaniczną przyzwyczajenia i stosunku jego do pamięci, opierając się na ogólnej hypotezie Kartezyusza co do czynności fizyologicznych i—w szczególności— na hypotezie „tchnień“ {„esprits animaux“) poruszających się najchętniej drogami utartemi. Rozumie też wpływ układu nerwowego na naczynia krwionośne. Poważna wiedza biologiczna widnieje ze wszystkich dzieł M-a, np. teoryę panspermizmu oparł na świeżo poczynionych odkryciach Malpighiego (ob.) i Swammerdama (ob.). 3) Etyka M-a jest rozwinięciem kartezyańskiej. Dwa są rodzaje miłości: miłość — przychylność (miłość — szacunek) i miłość — zespolenie się; tej godzien jest tylko Bóg, który jest sam w sobie Dobrem. Tak w siebie, jak i w innych, człowiek winien kochać jedynie pierwiastki, które czynią ludzi miłymi Bogu. Każdy człowiek jest świątynią Pańską. Szanować winniśmy największych grzeszników i zbrodniarzy. Dziecko nawet powinno być szanowane przez rodziców, którzy mają rządzić nie przemocą, ale mocą przekonania i łagodności. Ciekawe jest żądanie, aby w obecności monarchy nie-tylko ciało, lecz i „Vesprit se prosterne“, z pokorą bowiem winniśmy patrzeć na „la grandeur et la majesté de Dieu dans la puissance du prince“.—4) Wpływy. M-a nie stworzył „szkoły“, acz śród Oratoryanów wpływ jego dał się uczuć wyraźnie, że wymienimy: Tho-massin, Lamy, Kl. Ameline, Quesnel. Dzieło „Recherche de la vérité“ uległo krytyce S. Foucher’a (1644 — 1696) ze stanowiska sceptycyzmu. Z M-a i Berkeley’a wychodzi teolog Artur Collier (1680 — 1732); „Clavis universalis or a new inquiry after truth, being the démonstration of the non-existence or impossibility of an external world“ (Lond. 1713). Zbliża się do M-a („Galileusza świata umysłowego“) Anglik, Jan Norris (1657 — 1711) („Essay towards the theory of the ideal or intelligible world“ 1701). Leibniz korespondował z M-era (listy u Cousina „Fragments philosoph.“, t. II, 1845). — Bayle twierdzi, że ,,harmonia praestabilila“ Leibniza zapożyczona od Lamy’ego, ucznia M-a. Możnaby wykazać dalsze wpływy M-a w teoryi poznania Vico’na (1668 — 1744) i u kard. Gerdila, który

M.“

N. G.

Ą. Br.

polemizował z Rousseau, może nawet u Kanta (w ,,De mundi sensibilis atque intelligibilis forma et principiis“ 1770 wypowiada on pogląd zbliżony do teoryi M-a o ,,widzeniu w Bogu“). Voltaire powiada, że nauka Lokke'go o duszy tak się ma do nauki Descartes’a i M-a, jak historya do romansu. 5) Wydania dzieł i bibliografia: „Oeuvres“ (Paryż 1723); wybór wydali Lourdoueix i Genoude, Paryż 1837, 2 t.; oraz J. Simon (1842), który wydał też całość prac M-a (1871, 4 t.), prócz „Traité de morale“ (wyd. przez H. Joly 1882). „Recherche“ wydał Fr. Bouillier 1880. Kore-spondencyę z Dortousem de Mairan ogłosił pierwszy Feuillet de Conches r. 1841. Pomijając autorów dawniejszych: Fénélona, Arnaulda, Fontenella („Eloges“), Gerdila („Défense du sentiment de M. sur la nature et l’origine des idées“ Turyn 1748) oraz „Port-Royal“ Sainte-Beuve’a i ogólne „historye filozofii“ (z których zauważ. Janet et Séailles 1894), wymienić należy: Blampignon: „Etude sur M. d’après des documents mss.“ (1861); Thilo „Ue. M’s religions-philos. Ansichten“ (1863); Cousin „Fragm. d’hist. de la philos, moderne“; II (,,l’Eloge du M.“ d’Allemansa, „Mémoires“ Lelong’a i „Remarques du conseiller Chauvin sur la vie du M.“

1866); Bouillier „Hist, de la philos, cartésienne“ (1868. t 2); Ollé-Laprune „La philosophie du M.“ (1870, 2 t.); Janet „Rapports sur le concours relatif ä l’examen de la philos, de M.“ (1872); Kirchner „Leibnizs Psychologie“ (1875); Turbiglio „Le Antitesi tra il medievo e l’età moderna nella storia délia filos., in specie nella dottriua morale di M.u (Rzym 1877); „M’s Er-kentnisstheorie etc.“ (1877); Stang „Ueb. die Sinne nach M.“ (Poznań 1882); Blampignon „Bibliogr. de M.“    (1882); Werner „Die Cartesianisch-

M-sche Philos. in Italien“ (Wiedeń (1883); Ingold „La Mort, le Testament et l’Héritage de (1884); Lechalas “L’Oeuvre scientifique de M.“ (1884); Farny „Etude sur la morale de M.“ (1886); André „Vie de M.“ („Bibi. Ora-torienne“ t. VII, Paryż 1886); Lyon „L’Idéalisme en Angleterre au XVIII-e siècle“ (1889); Novaro „Die Philosophie des M.“ (1893). W jęz. polskim ob.: Podręczniki hist, filozofii Schweglera, Falckenberga, Kirchnera, Höffdinga, art. Wład. Szumowskiego: „Kartezyusz i M., jako poprzednicy teoryi uczuć Karola Langego“, w którym autor dowodzi, że Lange przecenia wartość „teoryi naczynioruchowej“ M-a („Przegl. Filoz. 1905).    m. Ab.

Małecka Wanda z domu Frycze, autorka polska, żona audytora wojsk polskich i literata Klemensa M-go (* 1800—f 1860 w Warszawie). Wychowana starannie, rozpoczęła wcześnie działalność literacką. W r. 1818—20 wydawała pisemko peryodyczne „Domownik“, które dla braku funduszów w rękopisie obiegało Warszawę. Później była współpracowniczką pism współczesnych, gdzie pisywała pod pseudon. „Pustelnicz-ki z ul. Wiejskiej“. W r. 1822 wydawała pisma „Bronisława cz. Pamiętniki Polek“ (4 N. N.), w r. 1828 „Wanda, tygodnik nadwiślański“ (t. I) o treści bezbarwnej, artykuły przeważnie tłó-maczone z dzieł obcych; w „Wandzie“ artykuły o treści egzotycznej niemal prawie wszystkie pióra M-ej, Redaktorka podaje na swe usprawiedliwienie, że jest pierwszą kobietą— wydawczynią, przedewszystkiem zaś wyczuwa się tu ciężką ręką cenzora Szanieckiego. W r. 1829 wydała „Rozrywki dla dobrych dzieci". Tłóma-czyła wiele powieści z języków obcych; w r. 1826 — 27 ogłosiła: „Wybór romansów“ (przekład W. M. T. I- XIII). Umarła w nędzy.

Małecki, pisarze protestanccy polscy w Pru-siech Książęcych: 1) Jan, ojciec, rodem z Sącza, Ioannes Sandecensis, pracował w drukarni Halerowej krakowskiej. Nabrawszy się nowinek luterskich, przeniósł się do Prus Książęcych* i przyjął tu nowe nazwisko, Malecius (może od Malczu pod Sączem?); został we Łku ministrem, później archiprezbiterem; urn. tu r. 1567; w godności nastąpił syn jego 2) Hieronim, co tamże r. 1583 zmarł. Obaj pracowali dla poddanych ks. Albrechta narodowości polskiej, tłó-macząc katechizmy, litanie, agendy, konfesyę, postylę Luterową. Jan zaciekły Seklucyana przeciwnik, nosił się jednak i z większemi planami, z tłómaczeniem ewangielii, ale uprzedził go Seklucyan i pozostało tylko przy wydrukowaniu dwu ćwiartek próbnych; syn znowu Hieronim zamierzał słownik łacińsko-polsko-niemiecki wydać, ale uprzedził go Maczyński i znowu zadowolili się Małeccy wydrukowaniem ćwiartki na próbę; Hieronim dopilnował przynajmniej korekty „Mączyńskiego“. Obaj Małeccy przejęci byli wielkim szacunkiem dla czesz-czyzny, jako starszej w litératurze teologicznej, na niej się świadomie wzorowali; ostatni to objaw tego rodzaja w w. XVI; przekłady ich wychodziły między r. 1546 a 1574 (Postyla) i doczekały się kilku przedruków. Imię ich uwieczniło w świecie naukowym całkiem odmienne pisemko, list łaciński Jana do rektora królewieckiego Sabina, o bałwochwalstwie starych Prusów, Liwów i pobliskich narodów (,,De sa-crificiis et idololatria veterum Borussorum, Li-vonum etc., r. 1551, częste przedrukowany, przerobiony po niemiecku przez Hieronima, p. n. „Wahrhaftige Beschreibung derSudanen auf Sam-land etc., około r. 1562). Wiele tu ciekawych wiadomości, ale niejedno jest ruskie, nie pruskie, a niejedno ze źródeł bardzo mętnych (np. z Agendy pruskiej r. 1530), w dobrej wierze powtórzone. Szczegóły o Janie M-im ob. u Sem-brzyckiego „Altpreussische Monatschrift“ 1889, 629—651, i w dziele prof. Warmińskiego (o stosunkach ze Seklueyanem). Por.: też oba artykuły w Bibliografii Estreicherowej.

Malediwy (Ma 1 di ve Islands), archipelag wysp niskich i drobnych i raf koralowych (około 15 000) na o. Indyjskim, j na płd. - zach.

dzić sobą, na co nie pozwalał metropolita. Trzeba było posłać kogo zręcznego do Rzymu na sprawę. Zgodzono się na ks. Pietkiewicza,fjako po dwakroć już Rzymu świadomego. Dawano 50 cz. zł., na co Pietkiewicz: „uważcie waszmość, na drogę może być i tak wiele i zostać się może, ale tam pomieszkać—mało“. Odezwał sięrM. wtedy: „poszlijcie mnie waszmość, szeląga nie potrzebuję“. Ale pokazało się wkrótce,“]?że*M. wszystkich wyprowadził w pole. Siedział w Rzymie długo, przeciągał sprawę rok jeden i dru-„kauri“. gi, a pisał do Litwy raz wraz o pieniądze. Trzy razy mu znaczne summy posyłano, z samej kancelaryi żyrowickiej wyszło na 1000 czer. zł. i więcej owego wspomożenia. Jednak dobrze poprowadził sprawę, zgromadzenie wygrało spra-two- wę z metropolitą. Żochowski widziąc, że nie poradzi z obrotnym człowiekiem, zmienił taktykę swojego postępowania, chciał więc pokonać M-go łaską i dokazał swego. Wprawdzie przywiózł poseł z Rzymu wyrok, że wolną ma być elekcya prowincyała nadal, ale w tern już był M. na stronę metropolity zjednany, że pokazano inne punkta naciągnięte i że pomimo przegranej, metropolita górą poszedł. Za to w pręd-nim czasie po powrocie z Rzymu, został M. ar-z wo- cybiskupem smoleńskim w r. 1690 po śmierci ks. Mitrofana Druckiego-Sokolińskiego. (J. Bartoszewicz w „Większej Encykl.“ Orgel.).

Indyj Przedgangesowych. M. składają się z 17 grup; obszar 6 700 kim. kw. Największa, Mala ma 140 kim. dl. i 40 klm. szer. M - wy ciągną się dwoma rzędami śród głębokiego oceanu, wystają z niego niemal pionowo. Klimat niezdrowy. Roślinność podzwrotnikowa: palmy kokosowe, ryż, sorgo i t. p. Ludność (około 30 000) składa się z mieszaniny Hindów z przybylemi później na M-wy Arabami, mówi narzeczem syngalezyjskim, wyznaje islam i trudni się głównie rybołówstwem. Za monetę wymienną służą drobne muszelki:

Handel z Ceylonem, Malabarem i Maskatem. M-wami zarządza sułtan, płacący Anglii haracz. Rezydencya jego na wyspie Mali.

Maleinowy kwas, nienasycony dwuzasado-wy kwas organiczny o wzorze C₄ H₄ 04 rżący się jako bezwodnik jednocześnie ze swym izomerem kwasem fumarowym przy suchej de-stylacyi kwasu jabłkowego. Otrzymać go też można, choć w małej wydajności, przez działanie srebra na kwas dwuchlorooctowy. Bezbarwne kryształy o smaku przykrym drapiącym, kwaśnym, rozpuszczalne w wodzie i wyskoku M. K. topi się przy 130°, destyluje przy 160° a przy dłuższem ogrzewaniu daje bezwodnik C₄ H₀ 03 topiący się przy 53° i wrzący przy 196; dą łączy się znów z utworzeniem kwasu M-go Ortęć sodowa redukuje M. K. do kwasu bursztynowego, uadmanganiem potasu utlenia do kwasu winnego, a jodowodór przemienia w kwas tumarowy, który dzięki genialnym pracom Wi-slicenusa pozuano jako przestrzenny izomer K. M-go. Izomerya tych dwóch kwasów była jednym z pierwszych klasycznych przykładów, którym zbudowano pojęcia o układzie atomów w przestrzeni i spowodowanej przez różnice w takowym izomeryi. Dla K. M. i fumarowego znaleziono wzory eis-trans izomerów:

CH . HOOH

E. Chw.

na

CH . COOH

CH . COOH

COOHCH

które tłómaczą doskonale różnice w ich własnościach, szczególnie w wyłącznej zdolności K. M. tworzenia bezwodnika, tworzenie się przez utlenienie rozmaitych kwasów winnych

i t. p.    Dr A. J. O

Malesherbes Krystyan Wilhelm de Lamoignon, francuski mąż stanu (* w Paryżu 6 grud. 1721 — + tamże 22 kwiet. 1794). W r. 1745 radca parlamentu, r. 1750 prezes Izby podatkowej. W r. 1771 wystąpił w obronie praw parlamentu i domagał się zwołania Stanów Generalnych. Z tej racyi popadł w niełaskę i otrzymał rozkaz wyjazdu do swoich dóbr. W r. 1774 Ludwik XVI powierzył mu godność ministra spraw wewnętrznych. Wraz z ówczesnym ministrem finansów, Turgot’em, M. nakreślił szeroki plan reform, które miały zmienić dotychczasowy ustrój rządów we Pran-cyi i odrodzić ją wewnętrznie na drodze pokojowej. M. domagał się wprowadzenia choć jakiejkolwiek wolności obywatelskiej i zreformowania wymiaru sprawiedliwości, a więc uznania wolności prasy i tolerancyi religijnej, Malejewski (Mali jewski) Jerzy, arcybi-    zniesienia tortur, i t. zw. „lettres de cachet“;

skup smoleński unicki, w końcu w. XVII (f 16    Turgot zaś wolności handlu, reformy systemu

marca 1696). Był najprzód jako świecki, mar-    podatkowego, zniesienia pańszczyzny i cechów,

szałkiem u metropolity Gabryela Kolendy i za-    Turgot uzyskał dla swoich projektów zgodę

chęciwszy się w nadziei przyszłych widoków,    króla i skłonił go do wydania w lutym r. 1776

wstąpił do bazylianów. Chciano go    posyłać do    dekretów zapoczątkowujących te reformy. Wy-

Rzymu na teologię,    ale powiadają    o nim, że    wołało to wrzenie wśród warstw uprzywilejo-

nie był speculativus    ale practicus,    nie szukał    wanych, a dwór i parlament zaprotestowały

nauk, jeno chleba,    więc zdaje się,    że nie był    przeciw reformom, zdołano nawet podburzyć

w Rzymie na naukach. Został superyorem w    lud. Turgot otrzymał dymisyę. Wówczas i M.

Zyrowicach, było to za lat dobrych i spokojnych,    sam zażądał dymisyi, poczem wycofał się cał-

Zbudował murowane więzienia w Zyrowicach    kowicie z życia politycznego i oddał się jedy-

dla księży swawolnych, ale sam nie budził sza-    nie badaniom przyrodniczym. Te prace o rolni-

cunku. W tern zakon bazyliański zadał się w spo-    ctwie, botanice, polityce wyszły znacznie póź-

ry z metropolitą Żochowskim, chciał sam rzą-    niej, w r. 1809 („Mémoires pour Louis XVI“;

presse“; „Oeuvres choisies“). Podczas procesu Ludwika XVI, gdy jeden z wybranych przez króla obrońców wycofał się, M. sam zgłosił swoją kandydaturę i został przyjęty. Na sądzie nie-pozwolono mu zabrać głosu. Wkrótce, w grudniu r. 1793, M. wraz z całą rodziną oskarżony o udział w spisku przeciw Rzeczypospolitej, był gilotynowany. Ludwik XVIII kazał wznieść w pałacu sprawiedliwości pomnik M-owi. O M. pisali: Dubois (wyd. 3-e, 1806), Gaillard (1805), Boissy d’Anglas (1818, 2 t.), Dupin (1841). Por. Vignaux „Mémoires sur Lamoignon de M.“

M. Ko

1874).

M. miał zosta-

Dr J. P,

„Mémoires sur la librairie et la liberté de la

(Paryż 1874).

Malespini Ricord ano był przez długi czas uważany za autora dzieła „Istoria Fiorentine“ (wyd. Muratori’ego „Scriptores rer. ital“ t. VIII); doprowadzonej jakoby przezeń dor. 1282, a przez jego synowca Giacotta M. do r. 1286. Historya ta uchodziła ongi za najdawniejsze większe dzieło historyczne w literaturze włoskiej, obecnie jednak uznana została za falsyfikat.—Por. Busson „Die florentinische Chronik der M. und deren Benutzung durch Dante“ (Insbruck 1869); Scheffer-Boichorst „Florentiner Studien (Lipsk

M. Ko.

Maleszewski Piotr Paweł, publicysta (* 1767 w Lautenburgu w Prusach Królewskich — f 1828 w Paryżu). Nauki pobierał we Frau-cyi, zwiedził Anglię i Włochy; w r. 1799, jako umiejący doskonale języki francuski i włoski, został kontrolerem generalnym armii alpejskiej przy gen. Moreau i odbył kampanię w Niemczech. Napisał obszerną rozprawę po francusku: O portach nad morzem Baltyckiem i Czarnem, i umieszczał artykuły polityczne po dziennikach francuzkich. R. 1804 i 1805 rok jeden bawiąc w Warszawie, został członkiem Towarzystwa przyjaciół nauk, na którego posiedzeniu czytał pochwałę Ign. Zaborowskiego, matematyka („Rocznik“, II, 277). Po upadku Napoleona osiadł w Paryżu i tam zajmował się literaturą i dziejami Polski, wskutek których wezwany był w r. 1820 do Krzemieńca na dyrektora szkoły tamecznej, lecz miejsca tego nie przyjął. Po śmierci wyszło: „Essai historique et politique sur la Pologne, depuis son origine jusqu’à 1788“ (Paryż 1832; wyd. 2-e 1833), z wiadomością o życiu autora, ta już wyszła poprzednio: „Notice sur P. Maleszewski“ tamże 1829). wić w rękopiie niedokończonym obszerny żywot Kościuszki, później w zbiorach jego zięcia Leonarda Chodźki w Paryżu znajdujący się.

Maleszewski Antoni (* w Maleszewie Starym [Podlasie] 27 maja 1810 — f 15 grudnia

1878) lekarz. Gimnazyum białostockie ukończył w r. 1830, do nauk lekarskich od r. 1833 przykładał się w Wilnie, ukończył je w r. 1838 z dyplomem lekarza II klasy. Początkowo zajmował się wykonawstwem w Ciechanowcu, następnie kolejno w Czyżewie, Węgrowcu i Sokołowie. Od r. 1849 był lekarzem okręgu wę-growskiego; w r. 1867 objął obowiązki lek. powiatu sokołowskiego i pełnił je do śmierci. Był lekarzem i obywatelem b. cenionym. Umierając zapisał 4 500 rb. na stypendyum słuchacza med. w uniw. warszawskim i 500 r. kasie wsparcia wdów i sierot po lekarzach przy Tow. ^lek. warszawskim. — Por. S. Kośmińskiego „Słów. lek. polskich“ (303) i Bielińskiego ,,Stan nauk lek. za czasów Akad. med. chir. wil.“(675).

Maleszewski Tytus, malarz (* 1829 w Sieradzu — f 1898 w Warszawie), nauki początkowe odbył w warszawskiej szkole sztuk pięknych, następnie w Paryżu pod kierunkiem

L.    Cognieta r. 1855 — 1858, i nakoniec w Rzymie pod kierunkiem prof. Podestiego.

M.    malował obrazy rodzajowe i portrety. Te zaś zwłaszcza zapełniają główną część jego działalności. Mieszkając w Warszawie stał się M. popularnym przez wykonanie całego szeregu portretów postaci historycznych, oraz znakomitszych osobistości współczesnych. Szereg ten rozpoczęły portrety Chopina i Moniuszki, wykonane w litografii. Olejne portrety: Skargi, Kochanowskiego, Mickiewicza, Sobieskiego i Czarnieckiego reprodukowane były w oleodrukach i bądź jako premium „Wędrowca“, bądź sprzedawane, rozeszły się w znacznej ilości. Podobizny znakomitości współczesnych M. wykonywał kredką białą i czarną. Muzeum Narodowe w Krakowie ma jego portret A. Mickiewicza, Tow. Zach. Sz. P. w Warszawie — portrety: Grottgera i Ambr. Mieroszewskiego; w ga-leryi Tow. Przyjaciół nauk w Poznaniu znajduje się jego „Rokouwalescentka“, malowana w Monachium r. 1887 i zakupiona ze składek publicznych.

Maleszewski Władysław Józef, publicysta i belletrysta (* 1833 we Włocławku). Celuje jako podróżopisarz. Jeszcze w r. 1857 w „Kronice wiad. krajowych i zagr.“ pomieścił swoją „Wycieczkę w S-to Krzyskie góry“. Współpracownik wielu pism warszawskich, ogłosił w „Tyg. Illustr.“ powieści: „Dziecię Żmudzi“ i „Bracia“. Pierwsza wyszła następnie oddzielnie (Warsz. 1863). Oprócz komedyi „Niewiara“, ogłosił jeszcze wspomnienia „Z wieczorów nad Tamizą“ (Warsz. 1874), studya nad obyczajami, instytucyami i życiem angielskiem. Od r. 1876 przez lat 30 redagował „Biesiadę Literacką“, gdzie ogłaszał liczne swe prace i pisywał felietony pod pseudonimem „Sęp“. Jest obecnie członkiem redakcyi „Dziennika powsz‘‘. E- Chw-

Malet KlaudyuszFranciszek(* w Dóle 28 czerwca 1754). W 17-ym roku życia wstąpił do 1-ej kompanii muszkieterów konnych, a po r. 1775 do służby w t. zw. Maison du Roi. W r. 1787 podaje się do dymisyi i powraca do Dóle, gdzie go zastaje Rewolucya. Skąd jako dowódcę gwardyi narodowej okręg Dóle wysyła go na święto federacyjne do Paryża. W r. 1791 wraz ze swoim oddziałem wyrusza na wojnę. Adjutant ks. Hesskiego, w r. 1792 kapitan

M. Han,

St. P.

50-ej pół brygady piechoty. Postępując w rangach, r. 1799 jako szef sztabu jeneralnego otrzymuje nominacyę na generała brygady. Odbywa kampanię włoską pod Championnetem, poczem mianowany jest 6 mesidora r. XII dowódcą wojennym dep. Wandei, w r. nast. komendantem legii honorowej. Zawsze gwałtowny, skłonny do wybuchów, obdarzony ambicyą ogromną, z biegiem czasu zgorzkniały i niezadowolony, nie był M. ani wzorowym republikanem, ani wrogiem nieprzejednanym cesarstwa. Był jednak człowiekiem śmiałym ponad miarę, o wyobraźni gorącej, o charakterze czynnym, umiał zyskiwać sobie ludzi, a pchany gorączką rozgłosu i skłonnością do intryg, jest czynny we wszystkich stowarzyszeniach tajnych, zostaje niebawem członkiem T-stwa filadelfów, T-stwa o charakterze wolnomularstwa polityczno-wojskowego. Umieszczony w więzieniu z rozkazu iSiapoleona, przebywa w niem 10 miesięcy i otrzymuje dymisyę. Popchnęło go to do dalszych czynów: w r. 1808 przygotowuje zamach na cesarza, który nie miał jednak wyjść poza osobiste M-a przygotowania. W więzieniu La-foree zapoznaje się i zbliża z gen. Łahorie i Guidai. Podczas wojny r. 1809 udaje mu się uciec z więzienia (29 czerwca); zjawia się przed kościołem Notre-Dame w Paryżu i z bronią w ręku usiłuje przekonać zebranych, że Napoleon umarł i że należy przywrócić rzeczpospolitą. Policyi udało się obezwładnić M-a i umieścić go w więzieniu św. Pelagii. Przeniesiony do domu zdrowia na przedmieściu, nie przestaje zasypywać ministra policyi prośbami o uwolnienie, a równocześnie nawiązuje nowe stosunki, któreby mu pozwoliły wykonać oddawna powzięty zamiar. D. 22 paźdz. r. 1812 wieczorem udało się M-owi opuścić dom zdrowia i porozumieć się ze spółprzysiężonymi. Z samego rana dnia następnego M. zjawił się w koszarach Popincourt: odczytał wiadomość zmyśloną o śmierci Napoleona, kazał odczytać długą sfałszowaną decyzyę senatu, mianującą rząd tymczasowy, oraz M-a komendantem Paryża, i kilka odezw. Następnie z częścią żołnierzy, rozkazawszy pozostałym udać się na plac przed ratuszem, ruszył do więzięnia de la Force, skąd uwolnił Laboriègo i Guidala. Obaj generałowie otrzymują część towarzyszących mu żołnierzy i wraz z nimi udają się do ministra policyi. Savary spał jeszcze, przebudzony z przerażeniem dowiedział się o rzekomej śmierci Napoleona i odmianie rządów. I on i prefekt policyi Pasquier zostają natychmiastowo przewiezieni do La Force. Pozostało tylko zawładnąć siłą wojskową, aby Paryż był całkowicie w rękach sprzysiężonych. Komendantem stolicy był gen. Hulm. M. sam wpadł do sypialni Hulma i udzielił mu wiadomości o zmianach zaszłych i o konieczności aresztowania komendanta. Na żądanie okazania rozkazów M. strzelił w twarz Hulma i udał się następnie do sztabu generaluego. Tu został od

kryty i schwytany przez Laborde’a. Była to godzina 9-a rano; wkrótce pojmano innych i przewieziono do więzienia, a uwolniono przedstawicieli władzy legalnej. Utworzona komisya wojskowa rozpoczęła sądzić sprawę d. 27 paźdź.

• M. zajął stanowisko pełne godności, usiłując całą odpowiedzialność ściągnąć na siebie. Wyrokiem sądu M. i jego pomocnicy w liczbie 14-u zostali skazani na śmierć i konfiskatę majątku, wyrok wykonano d 29 paźdz. r. 1812 na dwunastu (dwóch ułaskawiła cesarzowa) na placu przy rogatkach Grenelle. M. do ostatniej chwili zachował odwagę bohaterską, sam komenderował wojskom, które strzelało do skazańców. Wszyscy pochowani zostali we wspólnym grobie w Cla-mart. — Por.: Lafon „Hist. de la conspiration de M.“ (1840); Saulmer „Eclaircissements historiques sur la conspiration du gen. M. (1844);

E. Hamel „Les deux conspirations de M.“ (1873) (widzi w M. republikanina); Dumoulin „Figures du temps passé“ (1907); Billard „La conspiration de M.“ (1907); Rks. Aff. Etr. w Paryżu, France, 665).

Malet Edward Baldwin sir, dyplomata angielski (* 10 paźdz. 1837 w Hadze — f 29 czerwca 1908 w Londynie). Wychowauiec Etonu i uniw. oksfordzkiego, rozpoczął służbę dyplomatyczną w r. 1854; mianowany sekretarzem ambasady angielskiej w Paryżu (1868), miał pod swą opieką archiwum dyplomatyczne podczas dwóch oblężeń Paryża (1870—71). W r. 1871 przeniesiony do Pekinu, r. 1873 do Aten, r. 1875 do Rzymu, r. 1879 konsul generalny w Egipcie, r. 1883 minister pełnomocny w Bruk-selli, r. 1884 — 95 poseł w Berlinie. Napisał: „Shifting scenes. Memories of many men in many landsu (Lond. 1901).

Maletius, Meletius, ob. Małecki.

Maleville J a k ó b, margrabia, prawnik francuski (* 1741 —f 1824). Adwokat w Bordeaux, w r. 1791 członek izby kasacyjnej w Paryżu. Zwalczał prawodawstwo Konwentu. Pojednany z Konsulatem, powrócił r. 1802 do izby kasacyjnej; od r. 1802 należał do komisyi kodyfikacyjnej, która przygotowała Kodeks cywilny „Napoleona“ (z Portalisem, Troischetem, Bigot-Préameneu). Senator, hrabia cesarstwa, głosował za detronizacyą Napoleona (1814). Członek izby parów, starał się zwalczać reakcyę i biały teror Restauracyi. Od Ludwika XVIII otrzymał tytuł margrabiego. Napisał: „Du divorce et de la séparation de corps“ (1801); „Analise raisonnée de la discussion du code civil au Conseil d’Etat“ (1804, 4 t.); „Defense de la constitution“ (1814).

Malewanszczyzna—odłam sztundyzmu (ob.), przypominający mistycyzmem skrajnym doktrynę chłystów, rozpowszechniony w Kijow-szczyźnie, w Kazaniu i gub. irkuckiej. M. powstała w r. 1889 w m. Taraszczy, gdzie mieszczanin, Kondrat Malewannyj, ogłosił się Messyaszem, „królem nad królami“, „Bogiem,

r. 1899, za proroctwo samego Malewannego, w ekstazie religijnej oczekiwali tej chwili upragnionej. Por.: Margaritow S. „Istorja rus-skich racyonalisticzeskich i misticzeskich sekt“

E. Chw-

który zstąpił pod postacią ludzką na ziemię“. Według M-ny wkrótce nadejdzie straszny sąd ostateczny i dla tego trzeba być wolnym od grzechów i poczuwać się do skruchy. Kto ma skruchę i w Malewannego, jako w Boga Ojca uwierzy, dostępuje świętości, która jest poza* wszelkiemi zasadami życia codziennego. M. żadnych praw cywilnych nie uznaje, bo „prawo oddaje nas w niewolę policyi, popom i obywatelstwu“. Administracya za sekciarzy niebezpiecznych uważa M-ę. W r. 1892 Malewannego osadzono w zakładzie dobroczynnym w Kijowie, skąd w r. 1895, jako chorego umysłowo, wysłano do szpitala obłąkanych w Kazaniu, gdzie Malewannyj wkrótce znalazł licznych zwolenników. Z nich zasługuje zwłaszcza na uwagę Iwan Łysienko, włościanin powiatu skwirskiego, który właściwie utworzył sektę. Ogłosił się Chrystusem, synem Boskim, a Malewannego Bogiem Ojcem pod postacią ludzką, innym przywódcom nadał różne godności niebiańskie. Z Kazania M. przedostała się na Sy-beryę i rozwinęła się w gub. irkuckiej. W r. 1899 zwolennicy M-ny, wziąwszy przepowiednie astronoma Falcka o końcu świata d. 1 list.

(Kiszyniów 1902).

Malewski: 1) Szymon, rektor uniwersytetu wileńskiego, członek paryskiej Akad. nauk i T-stwa naukowego krakowskiego (* 1759—y 24 stycz. 1832 w Wilnie), doktór filozofii i praw obojga. Pod prefektem Hier. Strojnowskim ukończył nauki w Krakowie w semiuarynm nauczyciel-skiem, a za dobre w naukach postępy zostawiony był przy wszechnicy z tytułem wice-profesora. Pierwszy z Polaków, osób cywilnych, a wycho-wańców Wszechnicy wileńskiej, był na profesora przeznaczony, do katedry prawa przyrodzonego i ekonomii politycznej. Podczas nieobecności H. Strój nowskiego, samodzielnie prowadził wykłady (szedł za fizyokratami). Za Targowicy został profesorem zwyczajnym. Sekretarzował przez czas pewien b-powi Kossakowskiemu, powieszonemu w Wilnie, o czem nie lubił wspominać. Gdy długoletni sekretarz Szkoły Głównej litewskiej, Kaz. Naruszewicz, przeszedł w stan spoczynku, M. zajął jego miejsce i w takim charakterze przeszedł do Uniwersytetu Wileńskiego. Nierychło uzyskał dziekaństwo i odtąd siedział cicho, bo nawet do sporów literackich nie mieszał się, nic prawie nie pisząc; a dostąpił w listopadzie r. 1816 wyboru na rektora Uniwersytetu. Dobry administrator, nie miał ani dość charakteru, ani nauki, aby sprostać obowiązkom rektora. Stan Uniwersytetu Wileńskiego za czasów M-go, bardzo świetny, przypisać należy w części temu, że M. zbierał owoce z posiewu Jana Śniadeckiego. Pełen taktu w postępowaniu w życiu wewnętrznym uczelni, pracowity i uważny w stosunkach zewnętrznych, szedł bez dumy drogą przez poprzedników utartą. Za rektoratu M-go Uniwersytet wyrabia siły własne, krajowe, liczba cudzoziemców zmniejsza się, Polaków świetnie do katedry przygotowanych wzrasta. Liczba katedr w Uniwersytecie podwaja się: utworzono nową katedrę dyplomacyi i geodezyi, ogłoszono konkursy na katedrę historyi powszechnej i filozofii, oddaw-na wakującą katedrę literatury, wymowy i poe-zyi oddano Leouowi Borowskiemu. Lelewel na katedrze historyi, Gołuchowski na katedrze filozofii siali ziarno zdrowe. Liczba uczniów wzro-stała: w r. 1818 było 450, r. 1819 — 570, r. 1820—630, r. 1822—826, a śród nich wielu (m. in. Mickiewicz) uświetniło czynami pa-tryotyzmu i pracami literackiemi Uniwersytet. Za staraniem kuratora obrauo M-go rektorem Uniwersytetu na drugie trzelecie. Ten drugi rektorat nie przyniósł M-wu zaszczytu. Acz rozwój Uniwersytetu szedł, niesnaski wtargnęły do rady Uniwersytetu, którym, zniedołężniały wiekiem, rektor nie potrafił zaradzić. Wszczęła się niesnaska pomiędzy profesorami Niemcami i Polakami. Rozwinęły się jawne i tajne organiza-cye studenckie, których ducha rektor-konserwa-tysta zrozumieć i odczuć nie mógł. M. wydał 4 maja r. 1821 wizytatorom szkół zlecenia surowe, aby nauczyciele nie wdawali się z młodzieżą w rozprawy polityczne. Podał się wkoń-cu do dymisyi i w czerwcu r. 1822 ustąpił. M. przyczynił się do zniesienia pańszczyzny w beneficyach uniwersyteckich. Emeryt, choć miał prawo mieszkać w murach uniwersyteckich, opuścił je. Pod koniec życia zdziecinniał zupełnie i był zmuszony przez Nowosilcowa (ob.) do u-czestnictwa w brudnej robocie śledzenia stowarzyszeń studenckich. Z prac M-go drukowanych są znane jedynie: „Rozbiór dzieła o przedawnieniu czyli preskrypcyi“ („Dzień. Wileński“ r. 1815, t. 1) i „Zagajenie posiedzenia publicznego uniwers. wileńskiego“, miaue w r. 1820 (tamże t. II). —Por.: Bieliński J. „Uniwersytet Wileński“ (Krak. 1899 — 1900, 3 t.); Mościcki

II.,,Wilno i Warszawa w „Dziadach“ Mickiewicza“ (Warsz. 1908); Limanowski B. „Historya demokracyi polskiej w epoce porozbiorowej“ (Zurych 1901).—2) Franciszek, syn poprzedniego, dyrektor dawnej metryki litewskiej w Petersburgu (* 1800 w Wilnie—-j-lOkw. 1870 w Petersburgu), odznaczał się między studentami świe-tnem wychowaniem, wielkiemi zdolnościami, nadzwyczajną pilnością w naukach i dobrocią serca. Należał do związków Promienistych, Filomatów, Filaretów. Wspólnie z Tom. Zanem opracował „Opis geograficzny^,—jedyne drukowane dzieło Filomatów,—tchnący gorącym pa-tryotyzmem. Po ukończeniu wydziału prawniczego, przeznaczony do katedry w Uniwersytecie wileńskim, wysłany był za granicę dla dopełnienia nauki. Podczas jego pobytu w Niemczech odbył się proces Filaretów w Wilnie.

obroniwszy rozprawę „Nouvelle théorie de la voix“ osiągnął dyplom doktorski, poczem podążył do Warszawy, aby jako lekarz wstąpić do szeregów wojska polskiego; po upadku powstania narodowego, wróciwszy do Paryża, wydał „Coup d’oeuil sur la médecine et la chirurgie en Pologne, pendant la dernière révolution“ (Paryż 1832, os. odb. z „Gaz. méd. de Paris“ 1832 nr. 6). W r. 1835 drogą konkursu został profesorem przybranym (agrégé) i chirurgiem Biura centralnego, poczem w Ecole pratique rozpoczął wykłady anatomii chirurgicznej, które ściągały słuchaczów bardzo licznych; z wykładów tych powstało dzieło bardzo cenne „Traité d’anatomie chirurgicale et de chirurgie expérimentale“ (Paryż 1838 i wyd. póź. oraz przekłady); przedtem już był ogłosił znakomity „Manuel de médecine opératoire“ (t-że 1834; wyd. 8-e t-że 1874 i przekł. włoski, ang. i niem.). Kolejno pracował następnie jako chirurg w szpitalach: Lourcine, Bicêtre, Saint-Louis i Charité; w r. 1850 otrzymał w wydziale paryskim katedrę chirurgii operacyjnej, będąc już od r. 1846 członkiem Akad. medycznej, która go w r. 1865 obrała na prezesa. — M. był stanowczo najuczeńszym ze wszystkich chirurgów nowoczesnych, a przytem zarówno mówcą jak i pisarzem świetnym, oraz profesorem znakomitym; badania jego historyczne i statystyczne odznaczają się sumiennością i krytycyzmem wytrawnym; jako wykonawca mniej się wsławił, pomimo że nauka zawdzięcza mu niejedno ulepszenie, szczególnie w leczeniu złamań kości, którym też jest poświęcone dzieło jego wyborne „Traité des fractures et des luxations“ (Paryż 1842 - 1855, 2 t. z atlasem in fol.). Z prac historycznych M-a wymienić należy „Oeuvres complètes d’ Ambroise Paré“ (Paryż 1840; 3 t ) z życiorysem i objaśnieniami, oraz „Etude sur l’anatomie et la physiologie d’Homère“ (t-że 1842) i „Lettres sur 1’histoire de la chirurgie“ (w „Gaz. des hóp.“ 1842 i 1843). Ostatnią jego pracą większą były „Leçons d'ortopé-die“ (Paryż 1862, z 5 tabl.). Spis prac wszystkich znaleźć można w źródłach przytoczonych poniżej. — M. był nadto spółpracownikiem długoletnim tygodnika „Gazette méd. de Paris“ tudzież od r. 1843 — 1855 redaktorem naczelnym założonego przez siebie „Journal de chirurgie“, przemianowanego w r. 1847 na „Revue médico-chirurgicale“. W 1. 1847 i 1848 zasia-A- Ł- dał jako poseł w Izbie deputowanych. — Por.: Malgaigne Józef Franciszek (* w    „Bullet, de l’Acad. de méd.“' (1865, XXXI,

Aresztowany w Berlinie, został „chory wzięty z łóżka“ i pod surowym konwojem odesłany do Warszawy, a następnie do Wilna. Pomimo odradzań Zana, całą winę w organizacyi stowarzyszenia przyjął na siebie. Osądzony, został jak i inni, wysłany z Wilna w głąb Rossyi. Tam, na wygnaniu, dzięki swojej wysokiej nauce i cnotom niezwykłym wkrótce zdobył sobie uznanie, przyjęty został do kancelaryi przybocznej Cesarskiej w Petersburgu, gdzie z czasem został wysokim urzędnikiem, a następnie dyrektorem dawnej metryki litewskiej. Czynny był wraz z Ign. Daniłowiczem, Korowickim i Mich. Speranskim przy układzie „Zbioru praw“ (Swod zakonow). Należał do rzędu tych, którzy pracując na obczyźnie, starali się swojem postępowaniem wzbudzać w otoczeniu szacunek dla

imienia Polaka. Dbały, aby Polacy, w Cesarstwie zamieszkali, mieli pod ręką ojczystą strawę duchową, założył dla nich wspólnie z Mik. Malinowskim „Tygodnik Petersburski“ (1830 — 1835), wiele prac w nim własnego pióra pomieścił, a później odstąpił redakcyę i prawo własności Józ. Przecławskiemu. Niektóre prace M-go znajdują się również w „Noworoczniku literackim“ Krasińskiego. - Por.: Bieliński J. „Uniwersytet Wileński“; Mościcki H. „Wilno i Warszawa w Dziadach Mickiewicza“ (Warsz. 1908); Wierzbowski „K istorii tajnych ob-szczestw i krużków średi litowsko-polskoj mo-łodieży“.

Malezya, nazwa ogólna obszaru zaludnionego przez ludy malajskie.

Malfatti Jan Franciszek, matematyk włoski (* 1731 — f 1807), wychowaniec uniw. w Bolonii, prof. matem, wyższej, w Ferrarze, rozważał liczne zagadnienia z algebry wyższej, teoryi liczb, rachunku prawdopodobieństwa, teo-ryi szeregów, geometryi i mechaniki. Zwłaszcza znane jest zagadnienie o trzech kołach stycznych w trójkącie („Zag. M-go“), które pociągnęło za sobą całą literaturę (Pliicker, Caylay. Clebsch, Schröter, po pol. Mertens „Rozpr. Akad. Um.“ 1895); szczególnie konstrukcya geometryczna, podana przez Steinera (1826) bez dowodu, z daleko sięgającemi uogólnieniami, wywołała liczne komentarze. Po raz pierwszy wydał je M. w „Memorie di mat. e di fis.“ (Modena 1803) p. n. „Memoria Sopra un pro-blema stereometrico“. Ogłosił ogółem 22 rozprawy, prócz korespondencyi z Galvanim, Ric-catim i inn.

Charmes-sur-Moselle [dep. Vosges] 14 lutego    121); Dechambre ,,Dict. encyclop. des sc. méd.“

1806 — f w Paryżu 17 paźdz. 1865) chirurg    (Ser. 2, IV, 338); Callisen „Med. Schriftstel-

wybitny i wielce zasłużony historyk chirurgii.    ler-Lex,“ (XXX, 204) i „Biogr. Lex. d. hervorr.

Od r. 1821 kształcił się w Nancy, a mając lat | Aerzte“ (IV, 105 — 107).    or j. p.

19 został urzędnikiem zdrowia (officier de santé), i Malherbe Franciszek, pisarz francuski poczem, pomimo b. szczupłych środków utrzy-    (* w Caen 1555 — f d. 16 paźdz. 1628^w^Pa-

mania, udał się do Paryża w celu kształcenia    ryżu). Najstarszy z 9-ga dzieci zamożnego radcy

się dalszego; zostawszy wychowańcem szkoły    sądowego, kształcił się w Caen i Paryżu, Ba-

wojskowo-lekarskiej Val-de-Grâce, w r. 1831,    zylei i Heidelbergu. R. 1576 jako sekretarz

la langue de M.“ (1869); Prócz tego o M. pisali: Hippean („Les écrivains normands au XVlI-e siècle<£), Laur (1869); Bassot (1890); Fournel (1885), Bruuetière (1892); Broglie („Les Grands Écrivains français“) i in.

Malherbe Karol, pisarz muzyczny francuski (* 21 kw. 1853 w Paryżu), uczęszczał początkowo na prawo. R. 1899 archiwista opery paryskiej, r. 1904 profesor muzyki w „Ecole des hautes études sociales“. Namiętny zbieracz autografów muzyki świata całego. Napisał m. in.: „Précis de l’hist, de l’Opera comique“ (Paryż 1887); „Mélanges de R. Wagner“ (tamże 1891); z A. Soubies'em opracował „L’oeuvre dramatique de

E. Chw.

adz.

Henryka ks. Angoulêine, udał się do Prowancyi, tu się ożenił r. 1581, r. 1587 wydał naśladowane z włoskiego (z Ludw. Tonsillo) „Larmes de Saint-Pierre“, które dedykował Henrykowi III, poczem dłuższy czas w niedostatku przebywał w Prowancyi. Dopiero r. 1600 udało mu się ofiarować odę król. Maryi z Medyceuszów i zyskać jej względy, które swoim zwyczajem na gotówkę potrafił „przetłómaczyć“. Jednocześnie ukazały się słynne jego „Stances â Mr du Périer sur la mort de sa fille“, r. 1605 przedstawiono go Henrykowi IV, na którego cześć utworzył najlepszą może odę, a który obdarzył go posadą dworską i pensyą. Za wiersze swoje słono kazał sobie płacić; pochlebca wobec możnych i tak chciwy, że przez pół życia z bratem rodzonym się procesował; z żoną żył w sepa-racyi, a przeżył trzech synów, z których jeden, skazany na śmierć za pojedynek i ułaskawiony, zabity został w innej awanturze; zabójcę M. ścigał zawzięcie aż do śmierci. Znaczenie M-a zasadza się głównie na pracach teoretycznych i na tej krytyce stylistycznej, której poddał całą ówczesną twórczość poetycką we Francyi. W tych 123 utworach i 4 tysiącach wierszy, które uapisał, nie widać ani bogactwa ideowego, ani wyobraźni, ani głębi uczucia; wychodząc z założeń racyonalistycznych, żądał przedewszyst-kiem dokładności, za przewodnika brał zdrowy rozsądek. Czuć w nim wpływy literatury łacin skiej, zwłaszcza Seneki i Horacego (ob. t. nazw.), wzdryga się na poezyę włoską; liryzm ustępuje miejsca „wymowie“, wszystko jest trzeźwe, „słuszne“, stosowane i zrównoważone Sam M. bodaj że główne swoje zadanie widział w „czyszczeniu“ języka; wpływ jego pedantyzmu przez dwa wieki odbijał się na praktyce szkolnej i akademickiej we Francyi. Ale przyznać mu trzeba zasługi pewne: opierając się na mowie ludu paryskiego, oczyścił język z prowincyonalizmów i gadatliwości średniowiecznej i nadał mu formy bardziej zwarte, stworzył pewną budowę artystyczną, która stała się może z czasem szablonem, ale ogólnie przyjętym i zrozumiałym. Pod tym względem musimy w nim widzieć rzecznika prądów centralistycznych państwa nowoczesnego. Wydania zbiorowe: „Ouevres“ (Paryż 1630, 1631, 1635, 1757; najlepsze Le-lanne’a 1862- 1869 t 5 z doskonałym życiorysem i dodatkami „Instruction M. à son fils“ ogłosz. 1846 i „Lettres inédites“ 1852). O M.: Roux-Alpheran „Recherches biograph. sur M. et sa famille“ (Aix 1840); Gournay: „Étude sur la vie et les oeuvres de M.“ (Caen 1890); Sainte - Beuve „Causeries du Lundi“ (t. VIII,

1855); Beckmann „Étude sur la langue et la versification de M.“ (Elberfeld 1873'; Gasté ,,La Jeunesse de M.“ (Caen 1890); Brunot ,,La doctrine de M.“    (1890); Allais „M.“ (1892);

Arnould „Anecdotes inédites sur M.‘£ (1892); Bourienne „M., points obscures et nouveaux de sa vie normande“ (1896); Regnier „Lexique de

M. Ab

R. Wagner“ (Paryż 1885).

Mali Krystyan malarz (* 1832 pod Utrechtem). W dzieciństwie rodzice przenieśli się do Wirtembergii; był czynny w Sztutgarcie jako drzeworytnik, poczem kształcił się w malarstwie pejzażowem, oraz budowniczem. W r. 1865, podczas pobytu w Paryżu, wpływ Troyou’a skłonił go do malowania zwierząt. Z wcześniejszych jego obrazów znane są: Wieczór w Weronie (Pinakoteka Monachijska), Widoki z We-necyi, z Partenkirchen, z Alp Bawarskich (Pin. monach.); z późniejszych dzieł, w których przeważa żywioł zwierzęcy: Powracające stado, Poranek i wieczór we wsi, Deszcz podczas targu na bydło, Owce podczas nadciągającej burzy, Widok wsi nad jeziorem Bodeńsbiem.

Malibran Marya Felicyta, jedna z najznakomitszych śpiewaczek dramatycznych francuskich (* 24 marca 1808 w Paryżu - f 23 wrześn. 1836 w Manchesterze), córka śpiewaka hiszpańskiego Manuela Garcia, siostra Viardot’-owej. W 1. 13 — 14-ym życia rozbudził się w niej talent. Podczas pobytu ojca z trupą w Londynie, wskutek niedyspozycyi Pasty, M. nieprzygotowana zastąpiła ją w „Cyruliku Sewilskim“ i osiągnęła tryumf zupełny. Karyerę śpiewacką rozpoczęła r. 1828, kiedy zerwawszy z mężem M-em, bankierem, powróciła z Ameryki do Europy. Występowała głównie w Londynie, Paryżu i po miastach włoskich. Celowała w operach Rossiniego. Od r. 1833 podróżowała wspólnie ze skrzypkiem belgijskim, Kar. Bé-riotem, za którego wyszła powtórnie za mąż. Śmierć M-owej natchnęła Alfreda Musset’a do napisania jednego z pięknych utworów („A la

jyj    K. Chw.

Malice Kościelne, wieś kościelna i folwark nad rz. Opatówką, pow. Sandomierski, o 17 w. od Sandomierza, gniazdo rodzinne Malickich li. Junosza. Kościół z XV w. W w. XVI słynęły M. ze szkół kalwińskich i ze zboru, na który Maliccy, przyjąwszy kalwinizm, zamienili kościół miejscowy. Zbór ten zburzył lud w r. 1632 podburzony przez proboszcza ówczesnego, ks. Wacława Kosteckiego, przy czem wielu Kalwinów poniosło śmierć gwałtowną (stąd nazwy topograficzne: „Szubienice“, „Męczennice“ i t. d.). Po zwróceniu zboru katoli-

skwie, naucz. gimn. w Twerze i Moskwie, w końcu dyrektor instytutu nauczycielskiego w Moskwie. Autor podręczników szkolnych z różnych działów matematyki, które w licznych wydaniach prawie w powszechnem są użyciu w szkołach rossyjskich.

kom, kalwini wznieśli wkrótce własny zbór, który przetrwał do r. 1702. — Por.: Łukaszewicz J. „Dzieje kościołów wyżu. helweckiego“; „Księga Świata“ (V, 1860).    E-Chw-

Malijska zatoka (gr. MaMaxôç, M-qXiaxoç xôXrcoç, łac. Maliacus Sinus, Maliacum Mare, zwana tak od sąsiedniego ludu Malijczy-ków), wązka, b. płytka i błotnista, ciągnie się ku płc.-wschodowi na wybrzeżu Tessalii, obok Termopylów, naprzeciw płc.-zachodniej kończynie w. Eubei; wpada do niej rz. Sperchejos; od pobliskiego m. Lamii zwano ją także La-m i j s k ą, Aajjuaxoç xôXrcoç; dzisiaj Z e j t u ń-s ka albo Isdyńska.

Malina (Rubus L.), rodzaj roślin dwuliściennych z rodziny Różowatych (Bosaceae). Osadnik kwiatowy jest wydrążony na kształt kubeczka. Do brzegów przyczepione są działki, płatki i pręciki. Do dna zaś — słupki je-dnozalążkowe. Działek i płatków zwykle jest po 5. Pręcików i słupków wiele. Po okwitnię-ciu wypukłe dno kwiatowe rozrasta się, tworząc rodzaj główki, owoce stają się mięsiste, różowe, i pokrywają ową główkę, tworząc w ten sposób owoc złożony, zwany jagodą złożoną. Kwiat M-y różni się od kwiatu poziomki tem, że nazewnątrz kielicha naprzemian z działkami nie posiada 5 listeczków, które u poziomki tworzą jak gdyby drugi miniaturowy kielich. U nas rośnie kilka gatunków: M. zwyczajna {R. Idaeus L.)\ owoc różowy, listki boczne bez przylistków, strona dolna liści biała. M. jeżyna (R. fruticosus L.); owoc czarny, listki boczne z krótkiemi przylistkami, strona dolna liścia biała. M. ostrężyna (R. caesius L.); owoc czarny, niebieskawy, dolna strona liści zielona, listki nie włosiste, działki przylegające do owocu. M. szerok olistna (R. dumeto-rum W. et N.) podobna do poprzedniej, listek wierzchołkowy z nasadą sercowatą, owoc czarny, błyszczący. M. kamionka (R. saxatilis L.): działki odstające od owocu, listki pokryte włoskami lepkiemi, owoc czerwony.

Malina Jan, teolog ewangelicki i wierszopis, rodem z Prus królewskich (f 24 listop. 1672), nauki ukończył w Wittenbergu i tamże obrał sobie stan duchowny, dyakon w Riesen-burgu r. 1647, w Christburgu r. 1650, pastor w Freystadzie r. 1653, następnie pastor w Wilnie i superiutendent kościołów w W. ks. Litewskiem, od r. 1658 archiprebister i inspektor szkoły prowincyonalnej w Tylży. Wydał w druku, oprócz wielu kazań w języku polskim: „Porządek obrzędów zwyczajnych Kościoła au-gustańskiej konfessyi“ (Wilno 1640); „Lament żałobny“ (Królewiec 1656), opis spustoszenia Wilna po ówczesnej wojnie, zawierający cztery psalmy pokutne. Przetłómaczył wiele pieśni na jęz. polski („Kancyonał“, Królewiec 1671).

Malines, m-to w Belgii, ob. Me che ln.

Malinin Aleksander, matematyk ross.

A. Ł.

Malinius, ob. Maliński K.

S. Drz.

E. Chw.

Malinow Aleksander, mąż stanu bułgarski (* 1867 w Pardaklach w Bessarabii). Po ukończeniu wydziału prawnego w Kijowie, przyjął r. 1889 poddaństwo bułgarskie, został w r. 1890 sędzią w Plowdiwie, a potem w izbie apelacyjnej w Sofii. Pod koniec r. 1898 był krótko syndykiem m. Sofii, w r. 1899 otworzył kancelaryę adwokacką własną w stolicy bułgarskiej; r. 1901, jako zwolennik stanowczy Karawełowa (f 1902), powołany został na posła do Sobranja. D. 29 styczn. r. 1908 został prezesem gabinetu i ministrem robót publicznych. M. jest krewnikiem b. ministra sprawiedliwości G. Zgurewa (Stoiłowca).

1Î. M.

Malinowski Józef, syn Mordechai’ego z Trok, teolog karaita. Żył w w. XVI, uczeń Izaaka z Trok. Napisał: „Mynhagim“, przepisy dotyczące obrządków służby Bożej; dzieło to razem z iunemi książkami w Kozłowie (w Eu-patoryi) drukowane, stało się normą dla karai-tów polskich i litewskich; „Kicur Injan ha-Szchitah“ (Skrócenie przepisów zarzynania zwierząt), wyjątki z dzieła karaickiego „Adderot Elijahu“, wydrukowane w Wiedniu r. 1830 razem z dwoma dziełkami karaickiemi: „Dod Mordechai“ i „Orach Cadikim“; „Ha-Elef lecha“ (Tysiąc dla ciebie), piękną modlitwę (Amsterdam), złożoną z 1000 wyrazów. Do tej modlitwy ułożył Symcha Izaak z Łucka dokładny komentarz („K’bod Elohim“). Z pism niedru-kowanych Malinowskiego, znane są komentarze do dziesięciu artykułów wiary dzieła „Adde-ret“, do przepisów tegoż dzieła o zakazanych małżeństwach i do przedmowy liturgicznego pisma „Aculah“ Ahrona b. Josef; uwagi nad dziełem „Chizuk Emunah“ (ułożonem przez Izaaka z Trok) i przedmowa do niego; dwie piękne pieśui liturgiczne.

Malinowski Bazyli, historyk zakonu Reformatów w Polsce, prowincyał tego zgromadzenia, a poprzednio kaznodzieja po rozmaitych klasztorach. Urn. w Poznaniu ok. r. 1780. Wydał z druku: „Stylus ligatus Alexandro Pa-tavino Benedicto Bulakowscio et Cypriano Go-zdeccio primis introductoribus strictions obser-vantiae instituti et P. Fraucisci in Poloniam* (Rawicz 1759,—historya wprowadzenia Reformatów do Polski); „Facundia soluta seu lauda-tio fundatorum reformationis Seraphicae“ (Poznań 1762).

Malinowski Antoni, biskup cynneński, proboszcz kościoła P. Maryi w Warszawie, herbu Pobóg, z Podlasia czy z Litwy. Wstąpił do zakonu dominikańskiego. Lektor teologii. (* 1835 — f 1888), wychowaniec uniw. w Mo. | Sekretarz prowincyi Litewskiej. W r. 1776 wy-

Wielka Eue. Powsz. Uustr. Ser, I. Tom XLV. Zesz. 357b.

dał w Wilnie u Bazylianów „Naukę o jubileuszu“. Prowadził imieniem zakonu proces o fun-dacyę hoszczewską i na komissyi przegrał zaocznie. Skarżył o ten wyrok Bulbaryna, pisarza ziemskiego wołkowyskiego. Z tego to źródła płynie nowe jego pisemko: „Explikacya memoryału ks. M-go sekr. prow. lit. dominikanów w sprawie komissyi o Hoszczew z repliką na memoryał jw. Bułharyna pis. ziem. wołk.“ (2 karty, w arkuszu). Puszczał się M. i na swobodne gwarzenie z muzami. To mu robiło wzięcie. Został teologiem króla i doktorem teologii. Był przeorem w Grodnie w r. 1781, kiedy Adam Czartoryski, generał ziem podolskich, obejmował ster trybunału. Z tej okoliczności wydrukował wiersz imieniem konwentu grodzieńskiego (Warszawa, 2 karty). Wiersze te zrobiły mu stanowisko. Złośliwi ludzie powiadali: że za wierszyki został biskupem. Pewna, że stosunki z dworami pańskiemi, zasługiwanie się senatorom, chociażby piesków chwalić przyszło, wyniosły go na dostojność, o której dawniej wcale nie myślał! Prekonizo-wany był w Rzymie biskupem cynneńskim po Józ. Kossakowskim. Giedrojć b-p żmudzki, który go wyświęcał, wziął zaraz M-ego na suffra-gana na Żmudź, dał mu i probostwo smilgi-jańskie. Ale nie postał tam M. i żadnych nie ma na Żmudzi śladów jego czynności. Zdaje się więc, że tytuł biskupi, który zwykle zawsze chodził z jaką suffraganią, nadany mu był dla wyniesienia zakonnika, którego panowie lubili. Zasłynął w tymże czasie jako kaznodzieja, zwłaszcza podczas Sejmu wielkiego, kiedy po Ant. Szydłowskim został proboszczem parafii N. Panny na Nowem-Mieście r. 1791. Sławne było jego kazanie miane w pierwszą rocznicę ustawy 3 maja, u Św. Krzyża. Kilka innych kazań jego wydrukowano również. Pobyt b-pa w Warszawie na rękę był pasterzom dyece-zyalnym; rozerwani pracą i in. czynnościami, jak np. OkęCki, który był kanclerzem, nie mieli czasu pełnić swoich obowiązków: bierzmować, wyświęcać kapłanów, celebrować i t. d. M. z powodu swojej parafii do Warszawy przywiązany, zastępował ich. Po upadku Rzplitej takiż sam stosunek przetrwał. Żastępował M. b-pów Miaskowskiego i Raczyńskiego; że zaś fundusze mu upadły na Żmudzi, obiecywali mu b-pi dawać po 300 dukatów w rok wynagrodzenia. Dokuczał mu niezmiernie b-p Al-bertrandi, kiedy otrzymał w Warszawie władzę po Miaskowskim i nie dawał mu nigdzie celebrować po biskupiemu w kościołach warszawskich, zwłaszcza u św. Jana. Jednak kiedy Albertrandi umarł, a M. jedynym był b-pem w Warszawie za czasów Napoleońskich, do niego się uciekano podczas uroczystości, w których trzeba było Te Deum śpiewać, on czekał na króla westfalskiego, odbywającego wjazd, ze mszą. Skarżył się b-p, już bardzo stary, księciu warszawskiemu d. 18 sierp. r. 1812 na opuszczenie swoje i na to, że go peusya b-pów dye-cezyalnych nie dochodziła. Chciał dochodów pałacu biskupiego, wpraszał się na mieszkauie do klasztoru i pisał o to do kousystorza, ale nigdzie nie chciano go przyjąć, bo jako stary potrzebował kucharki. Rządy wtedy w Warszawie sprawował ks. Zacharyaszewicz, b-p ko-ryceński, który chciał mu dopomódz, zwłaszcza że sam upadał na nogi i pomocy jego używał. Breza minister prośby M-go do Zacharyasze-wicza odsyłał; widać nie miał z czego żyć b-p, zwłaszcza, że za Albertrandego usunął się od probostwa P. Maryi, ale też wszystkich znudził narzucaniem się z żalem swoim. Doczekawszy się królestwa, umarł, data niewiadoma (J. Bartoszewicz, Większa ,,Enc.“ Orgelbr.).

Malinowski Mi koł aj, historyk polski (*1799 na Podolu — f 29 czerwca 1865 w Wilnie). Po ukończeniu gimnazyum w Winnicy, wstąpił r. 1820 do uniwersytetu w Wilnie (wydział literacki). Była to doba rozkwitu tej uczelni. M. przystąpił do Filaretów; wykształcony gruntownie, obznajmiony z językami starożytnemi i nowoży-tnemi, poświęcał się piśmiennictwu. R. 1823 został współpracownikiem Kazimierza Kontryma w redagowaniu pisma „Dzieje Dobroczynności“ (Wilno 1823—24), tu pierwsze swe prace umieszcza. Przyczynił się do ponownego wydania Tassa „Jeruzalem wyzwolona“ (Wilno 1826, 2 t., przekł. P. Kochanowskiego), którą zaopatrzył w przedmowę i dodał słownik wyrazów dawnych. R. 1826 wyjechał do Petersburga na kilkanaście miesięcy, wertując księgozbiór Załuskich (Biblioteka publiczna) w celu zgromadzenia źródeł do prac historycznych i uzupełnień bibliografii polskiej (chodziło o wydanie poprawne Bentkowskiego F. „Historyi literatury polskiej“). Tutaj prowadził po łacinie dzienniczek swoich czynności i stosunków i w nim przekazał obszerne streszczenie improwizowanej tragedyi Mickiewicza „Samuel Zborowski“. Po powrocie został M. archiwistą archiwum radziwiłłowskiego w Wilnie, a następnie generalnym prokuratorem masy po ks. Dominiku Radziwille pozostałej. Przeprowadziwszy szczęśliwie dla spadkobierców Radziwiłła, Wittgensteinów, sprawę o zwrot dóbr Birże, przez Tyszkiewiczów zagarnionych („Sprawa jeneralnego prokuratora“, Wilno 1837), otrzymał M. od ks, Wittgensteina folwark w dożywocie, osiadł w Wilnie i całkowicie poświęcił się dziejopisarstwu. Wydał z Michałem Grabowskim i Al. Przeździeckim „Źródła do dziejów polskich (Dyaryusz Miaskowskiego, Odezwa króla Stefana, Informacya Mazepie. Okien-niecka potyczka, wiersz)“ [Wilno 1846 — 1844, 2 t.J. Przetłómaczył i dopiskami pomnożył Wa-powskiego „Dzieje Korony Polskiej i W. ks. Lit.“ (Wilno 1846—1849, 3 t.). Kronikę polską Stryjkowskiego (Wilno 1846, 2 t.) poprzedził wyczerpującą wiadomością o życiu i pismach autora. Dokończył przekładu na język polski Commendoniego, „Pamiętniki o dawnej Polsce“

E, Chw.

K. A.

(Wilno 1847—1851, 2 t.) dodawszy wiadomość o życiu nuncyusza oraz sprostowania i objaśnienia. Wydał Stan. Bużeńskiego „Żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich" (Wilno 1852 —

1860. 5 t. ze wstępem historycznym). Do J. K.

Wilczyńskiego „Herbarza starodawnej szlachty“

(Paryż 1860) opracował rodowody kilku rodzin litewskich. Był jednym z uajczynniejszych członków komisyi areheol. wileńskiej i wydał z Kir-korem t. I „Pamiętników wil. areheol. kom-missyi“ (Wilno 1858 po poi. i po ross.). Był czynny w wydawnictwie „Albumu wileńskiego“

(Wilno 1858), za dedykacyę do niego napiętnował go Klaczko w „Odstępcach“ (Paryż 1860).

Przyczynił się do wydania Łaskiego Stan. „Prac naukowych i dyplomatycznych“ (Wilno 1864), które przedmową obszerną i dodaniem dzieł J.

Tarnowskiego uzupeinił. M. uprawiał i publicystykę, miał nawet spory talent. Artykuły te umieszczał w „Dzień. Wileńskim“, ,,Tygodu.

Petersburskim¹' (1880 -• 1835), ,,Tece wileńskiej“ (1857 — 1858), w ,,Kur. Wileńskim“

(1840 — 1863). Na stare lata ociemniał. Zostawił w rękopisie „Historyę Jagiellonów na Węgrzech“, nad którą lat 20 pracował, oraz przekład listów J. Załuskiego. — Por,: Bieliński ,,Uniwersytet Wileński“ (Kraków 1899—1900).

Malinowski Franciszek Ksawery, ksiądz, gramatyk polski (* 1807 —f 1881), szkołę średnią skończył w Płocku, uczestniczył w wojnie r. 1831, osiedlił się w Poznaniu, tu został księdzem, zrazu jako wikary w Poznaniu, nst. jako proboszcz w Komornikach pod Poznaniem. Rozprawa H. Cegielskiego „O słowie pol-skiem i konjugacyi jego wraz z wstępem krytycznym“, drukowana w „Orędowniku naukowym“ r. 1842 (nst. osobno Poznań 1852, 8-ce str. 91) zwróciła M-go do poszukiwań nad jęz. polskim. Owocem długoletniej pracy i poważnego przygotowania naukowego (w drodze sainouctwa), są liczne prace gramatyczne M-go, odznaczające się wielką sumiennością w opracowaniu i pewną niezależnością sądu. Niestety przedwczesne osłabienie, następnie utrata wzroku niepo-zwoliły M-u śledzenia pilnego późniejszego rozwoju językoznawstwa, odcięły go poniekąd od ruchu naukowego właśnie w czasie, kiedy teu ruch stawał się najżywszym i przybierał rysy ściśle określone (w ostatnich dziełach A.

Sclileichera i jego szkoły); dokonany przełom w 1. 1861 — 69 pozostał obcym uczonemu proboszczowi i, wydając swą gramatykę w r. 1869 —70, w duchu prac lingwistycznych z pierwszej połowy wieku (XIX), nadał swemu dziełu pomnikowemu w najlepszej wierze zresztą —tytuł: „Krytyczno - porównawcza gramatyka jęz. poi. z dzisiejszego stanowiska lingwistyki porównawczej napisana...“ (8-ce, str. 692). Poważny zasób wiedzy faktycznej, obfitość spostrzeżeń nowych i cennych, wogóle praca włożona w to dzieło wyjątkowe, jedyne w swoim rodzaju—nie mogły ocalić książki od zapomnie-nia i obojętności ogółu. Dla czytelników nieo-beznanych z językoznawstwem była to rzecz zupełnie niezrozumiała, dla tych zaś, którzy szli za postępem wiedzy współczesnej o jęz., gram. M, była „przestarzałą“ już w chwili swego wyjścia na świat. Z całą bezwzględnością krytyka surowego wypowiedział ten sąd bolesny—J. Baudouin de Courtenay („Niwa“ 1875, t. VI, tudzież w odbitce p. t.: „Rozbiór gram. kś. M.“ Warsz. 1875, 8-o, 47), powtórzył toż samo później, po latach 30, w przedruku „oceny“ z uzupełnieniami (w swoich “Szkicach językoznawczych“ Warsz. 1904, I, 265—401). Przed wydaniem gramatyki pol., M. dał się już poznać z kilku prac mniejszych, nie bez wartości naukowej na swój czas. „Zasady i prawidła pisowni polskiej“ (w „Roczu. T. Przyjaciół nauk“ w Poznaniu 1859, t. I, 1—92); „Kriticzny pogląd na zasady głosowni... w gram. pol.“ (tamże 1863, t. II, 1 — 109). Z prac kś. M., wydanych po wyjściu jego gram., t. j. po r. 1870 zaznaczamy: „Dodatek do gramatyki jęz. poi.

F. X. M.“ (w Poznaniu. 1873 8-o 67); „Gram. sanskrytu, porównanego z jęz. staro-słow. i poi. na podstawie sanskr. gram. Fr. Boppa napisana“ w Poznaniu, 1872—80 8-o 598. Prócz tego ks. M. pozostawił (podobno) w rękopisie mniej lub więcej wykończone prace: gramatyki jęz. litew., stsłow. i rusińskiego' Prace te, według sądu prof. J. Baudouina de C., mogą być cenną pamiątką po uczonym i zasłużonym członku T.P. N.P., mogą jednak wcale nie-nadawać się już do druku, zwłaszcza z ofiarności publicznej („Szkice jęz.“ I, 401). M. był wielkim purystą w rzeczach jęz. i miłośnikiem polszczyzny doby Zygmuntowskiej, na której się wzorował, do której chciał naginać mowę dzisiejszą. W rzeczach pisowni był reformatorem—marzycielem: marzył nie tylko o powrocie do pisowni „złotego wieku“ (przywrócenie „ń pochylonego“), lecz nawet o wskrzeszeniu różnic „etymologicznych“ prasłowiańskich (ê-jat; st. sł. ^>6). Nie dość na tern, przerabiał z gruntu całą grafikę polską, wprowadzając dla każdego dźwięku osobną literę, często nowo-utworzoną, a więc zmieniając nawet tradycyjny alfabet łacińsko-polski. Wszystko to przyczyniło się do niepopularności jego dzieł „gramatycznych“, skądinąd cennych.

Malinowski Jakób, pisarz polski (* 1808 w Warszawie—f 1869 w Dijonie we Francyi); po ukończeniu nauk w uniwersytecie warszawskim był profesorem instytutu agronomicznego w Marymoncie, po r. 1831, przeniósł się do Francyi, gdzie był profesorem języka niemieckiego w liceum w Dijonie. Wydał wiele rozpraw w języku polskim i francuskim, z których celniejsze: „Bibliografia emigracyi od r. 1827 do 1850“; „Rzecz o pobycie Kazimierza I w Cluny“ (1869 toż po francusku (1868); „Essais littéraires et scientifiques“ (1860); „Une province de Cluny en Pologne“ (1869) i in.

Malinowski Adam, malarz (* 1831 w Lu- * świadczeniem, że „bez egzaminu do uniwersy-blinie —f 1892 w Warszawie), uczeń profesora tetu przyjęty być może“. To też 23-letui mło-Urbańskiego i Morawskiego w Lublinie, na- dzieniec zapisuje się niezwłocznie na kursy przygo-stępnie Sacchetiego, dekoratora teatrów w War- towawcze w Warszawie (1862) i w r. nast. szawie, potem wyjechał do Wiednia. Odznaczając przechodzi do świeżo otwartej Szkoły Głównej się dekoratorskiemi zdolnościami malarskiemi do- do wydz. filologii. Słuchał tu wykładów takich stał się tam do dekoratorni teatrów cesarskich, zasłużonych i wpływowych profesorów, jak gdzie czas pewien pracował pod kierunkiem Przyborowski , F. Bolemir Kwiet, Plebański, specyalistów w tej gałęzi malarstwa: Kat z- Węclewski, Mierzyński i in. Jako współtowa-kyego i Burkhard a. Z Wiednia M. we- rzyszy miał J. Baudouina de Coutrenay, Ad. zwany został do Warszawy na stanowisko star- Ant. Kryńskiego, którzy wraź z M-im mieli póź-szego dekoratora teatrów, na którem pozostawał niej zasłynąć w nauce i przynieść chlubę swo-do r. 1888. Po za działalnością, z obowiązka- jej „almae matri“... „Gdy M. uczęszczał do mi złączoną, M. malował krajobrazy, które u- Szkoły Głównej były to czasy burzliwe. Gor-mieszczał na wystawach w Warszawie i w Kra- liwie i poważnie zajmując się nauką, patrzył kowie. Pośród nich na wyszczególnienie zasłu- krytycznie i rozważnie na otaczające go sto-gują: Iluminacya Łazienek, Zachód Słońca, Po- sunki, a widząc dobro ogółu w pracy spokoj-fowanie na bekasy, Zima. W zbiorach T-stwa nej, nie przejmował się prądami ówczesnymi, Zachęty w Warszawie znajduje się jego: Kraj- jak zresztą większość jego kolegów“: z tego obraz, Głowa i Noc.    K- B- pokolenia wyszło najwięcej dzielnych pracowni-

w ce-

Malinowski Lucyan Feliks Jan, lin- ków dla społeczeństwa, którzy umieli pogodzić gwista i filolog polski (* 27 maja 1839 we wsi miłość ojczyzny ze spokojem i równowagą, ja-Jaroszewicach pod m. Bełżycami — f 15 stycz. kiej kraj wymagał w smutnych warunkach... 1898). Ojciec jego, Julian, był posiadaczem czę- Szkołę Główną M. ukończył ze stopniem magi-ści majątku, która wraz z Babinem niegdyś na- stra u. fil.-hist. za rozprawę „O nawróceniu leżała do Pszouków. Stąd też M. mawiał żarto- Słowian pomorskich przez św. Ottona“ (1867). bliwie o sobie: „urodziłem się w Rzeezypospo- Otrzymawszy stypendyum Ministeryum Oświaty litej Babińskiej“... Matka M-go pochodziła udaje się (wraz z J. Baudouinem de Courtenay, z rodziny Koźmianów, która wydała kilku człon- również stypendyatem) do Niemiec na dalsze ków wybitnych w naszem społeczeństwie w kształcenie się w językoznawstwie pod kierun-linii męzkiej (Kajetan Koźmian i in.) i żeńskiej kiem Aug. Schleichera w Jenie i Alb. Webera (Zofia Kowerska z K-ów). O zdolnościach „dzie- w Berlinie (1867 — 1868), po powrocie w dzicznych“ M-go zdają się świadczyć: prócz oko- 1.1868 —1870, pracuje nad slawistyką w Peters-licznośei nieprzyjaznych dla pracy naukowej, burgu pod przewodnictwem prof. J. Srezniew-pomimo których M. zdołał się wybić i zdobyć skiego. Z inicyatywy tego podejmuje (w lecie stanowisko w nauce, również działalność nau- 1868) cztero-miesięczuą podróż na Śląsk Pru-kowa brata Lucyana — Alfonsa (ob.). Rozpoczą- ski, do księstwa Cieszyńskiego i na Węgry do wszy nauki gimnazyalue w Szczebrzeszynie, „Zamogórza“ (południowej części Spiża) przeniósł się następnie do 4-o klas. szkoły real- lach dyalektologicznych i etnograficznych dla nej w Lublinie. Dla braku środków M. musiał poznania bliżej ludu polskiego, Morawian i Ru-tu naukę przerwać (1854), ażeby pracować na sinów. Po drodze w Wrocławiu, zaopatrzywszy swoje utrzymanie, już to jako pisarz w magi- się w listy polecające od prof. Wład. Nehringa stracie w Tomaszowie, już to jako nauczyciel i inn., udaje się na miejsce zamierzonych ba-wiejski w Ułowię. Podczas pobytu swego w To- dań, i tu wśród ludu, pomimo najróżnorod-maszowie „wykładał“ także „dla chleba⁴* w niejszych przeszkód i trudności, bądź to ze szkole Koncewicza, gdzie, jak to lubił powta- strony władzy miejscowej, bądź też z powodu rzać (żartem), „dał pierwsze zasady materna- podejrzliwości ludu samego — zdołał zebrać tyki Wład. Gosiewskiemu“ (ob.). Otrzymawszy olbrzymi materyał gwarowy i folklorystyczny, maleńki „etat“ w biurze powiatu w Krasnym- którego cząstkę tylko w ciągu żywota pracowi-stawie, był tu przez lat parę nauczycielem do- tego spożytkował naukowo lub wydał jako mowym w rodzinie P P. Dziewickich, z któ- materyał dla innych. W r, 1870 otrzymawszy remi długo łączyły go węzły przyjaźni. „Żądza posadę (zastępcy) nauczyciela polszczyzny i jęz. wiedzy, pomimo ciężkich warunków materyał- klasycznych w gimn. św. Anny w Krakowie, nych, gdy rodzice jego środków nie posiadali, M. kształcił się dalej, słuchając (jednocześnie) a na pomoc dalszej, aczkolwiek zamożnej ro- wykładów prof. St. Tarnowskiego i Bratranka dżiny liczyć nie można było, pchała go naprzód“, (jęz. i lit. niemiecki) we wszechnicy Jagielloń-Uzbierawszy nieco grosza, wstępuje do kl. 5-ej skiej. Ale i to nie zadowala jego żądzy wiedzy; („filologicznej“) gimnazyum w Lublinie. Podczas porzuca więc urząd i udaje się do Lipska, ażeby trzyletniego pobytu tutaj kształcił się M. pod słuchać wykładów gram. porówn. prof. Curtiusa przewodnictwem kilku wybitnych nauczycieli oraz jęz. słów. i litewszczyzny prof. A. Le-(m. inn. Feliksa Jezierskiego) i dzięki wytrwa- skiena (1872), Wtedy to uzyskuje stopień d-ra łej pracy i zdolnościom otrzymał patent z po- fil. za rozprawę „Beiträge zur slavischen Dia-

lektologie. I. Ueber die Oppelnsche Mundart in Oberschlesien. 1 Heft Laut-und Formenlehre“ (Lipsk 1873. 8° VI, 56). Książka ta, niewielka rozmiarami, wytwarza epokę nietylko w życiu M-go, lecz w rozwoju językoznawstwa w Polsce, mianowicie badań gwarowych (dyalektologicz-uych). Po uzyskaniu doktoratu wraca M. (1872) do Warszawy i obejmuje posadę nauczyciela jęz. klasycznych w III gimn. Pozostawał na tern stanowisku do r. 1877, kiedy powołano go do objęcia katedry filologii słowiańskiej w uni-wers. Jagiellońskim, wakującej (od 1872) po Henr. Sucheckim. Teraz dopiero otworzyło się właściwe pole działalności przed M-im, pełnym zapału do wiedzy, a posiadającym jej już tyle. W ciągu 20-u lat niezmordowanej pracy profesorskiej, M. był chlubą uniwersytetu i siłą, przyciągającą młodzież. Młodzież ta garnęła się z zaufaniem pjd jego skrzydła opiekuńcze, znajdowała zachętę i wskazówki do pracy samodzielnej, już to w jego wykładach, zawsze starannie i gruntownie opracowanych, już też w ,,seminaryum“ slawistyczuem, które był założył i sam prowadził, nakoniec w stosunkach osobistych. Ten człowiek, który sam tyle przeszedł w życiu, umiał znaleźć czas wśród licznych zajęć swoich, i zasób dobrej woli — pomimo przepracowania — ażeby zająć się młodzieżą, być jej pomocnym. To też b. słuchacze M-go zachowali o nim wspomnienie najlepsze i uczucie wdzięczności. Można powiedzieć, bez przesady, że stworzył on w Krakowie nowe ognisko wiedzy slawistycznej, zapoczątkował całą szkołę wybituych filologów i lingwistów polskich. Ze szkoły tej — której zawdzięczamy najdzielniejsze prace o jęz. polskim — wyszli kolejno tacy zasłużeni pracownicy, jak: Dr. R. Zawiliński i Sz. Matusiak, ś. p. J. Bystroń i J. Hanusz, prof. G. Blatt, St. Dobrzycki, nie mówiąc już o młodych siłach, prof. J. Rozwadowskim i H. Nitschu, którzy część swojej wiedzy i talentu zawdzięczają już prof. Bau-douinowi de Courtenay. Niezmiernie ciekawem jest zestawienie działalności i wpływu (na słuchaczy) tych dwu wychowańców Szkoły Głównej na stanowiskach profesorów wszechnicy, tych przyjaciół młodości, towarzyszy pracy i szlachetnych współzawodników. M. był empirykiem, sumiennym, drobiazgowym w swoich poszukiwaniach i zbieraniu materyałów, jako teoretyk skłaniał się ku a na li z ie szczegółów, zmieniał wielki kapitał nauki na drobną monetę, skrzętnie wyrzeźbioną zresztą. J. Baudouin de C. to umysł filozoficzny, ogarniający spojrzeniem badawczem widnokręgi szerokie wiedzy, szukający „nowych torów“ w nauce, odczuwający intuicyą swoją tajemny związek faktów; dla niego — fakty naukowe mają wartość tylko, jako czynniki wielkiej syntezy życia, do której stale dąży jego umysł. To też Baudouin de C. kształci swoich słuchaczy na lingwistów samodzielnych o wyższym polocie myśli, gdy M. dał nam przeważnie pracowników sumiennych i wytrwałych, uzdolnionych szczególnie do krytycznego rozbierania materyalów. Pracując ciągle dla innych, M. za mało miał czasu do pracowania dla siebie, a raczej nad sobą, nad swojemi „dziełami“. Szczególnie wiele czasu pochłaniały mu różne godności, które piastował nietylko, lecz i spełniał związane z niemi obowiązki z właściwą sobie sumiennością: sekretarza komisyi jęz., członka komisyi archeologicznej, antropologicznej, literackiej, sekretarza wydziału filologicznego Akademii, które sprawował już do końca życia. Żmudna, niewdzięczna praca redaktorska, ciągła korekta wydawnictw Akademii, czynny udział M-o w gromadzeniu materyału do słownika staro-polskiego, podjętego przez Akademię, udział w posiedzeniach komisyi otograficznej (złożonej z J. Majera, St. Tarnowskiego i M. Bo-brzyńskiego), w końcu godności czasowe dziekana wydziału, a nawet rektora wszechnicy,—wszystko to tłómaczy, dlaczego, pomimo niesłychanej pracowitości i wielkiego zasobu wiedzy, M. nie mógł opracować zebranych przez siebie mate-ryałów do dyalektologii i historyi języka pols., wyzyskać je dla jakichś ogólniejszych zagadnień nauki. A pomimo to M. pozostawił spuściznę literacką b. poważną. Oto główniejsze jego prace, ugrupowane podług treści: 1). Prace M-o dotyczące dyalektologii polskiej: Rozprawa doktorska o gwarze opolskiej na Śląsku (1873) (ob. wyżej). „Studya szląskie cz. I. O samogłoskach nosowych w gwarach polskich na Szląsku“ (Rozpr. w fil. t. IX, 1882); Odb. str. 103. ,,0 głoskach nosowych w gwarze we wsi Kasinie“ (w pow. Limanowskim w Galicyi) (Rozpr. w fil. t. 8, 235); „Ślady dyalektyczne w oznaczaniu samogł. nosowych w kilku zabytkach jęz. poi. w. XV i XVI“ (Rozpr. w fil. 1880.

III. 319); „O języku komedyi Franc. Bohomol-ca“ (Kraków 1895. Ślady gwarowe mazurskie, litew. i białorus. w języku tego pisarza); „O badaniach właściwości mowy ludowej“ (w „Arch. do dziejów lit. i oświaty w Polsce“, Kraków 1886 t. V); „Die polnischen Mundarten in West-Galizien“ (w wyd. „Oesterreich-Ungarische Monarchie in Wort u. Bild“); „Kilka uwag nad mową ludową w Zebrzydowicach" (Rozpr. w. fil. IX.218, jako uzupełnienie do pracy słuchacza swego J. Bieli, tamże); „Dyalektyczne wtórne przedłużenie on na. an w jęz. pol.“ („Prace fil.“ II, 759); „Grupy spółgł. trz. dr z, dr z w gwarach Galicyi Zachodniej“ (,,Prace fil.“ 1892, IV 304). 2). Wydawnictwa pomników staropol. i ich opracowania: „Modlitwy Wacława, zabytek jęz. poi, z w. XV odkryty i skopiowany przez hr. Al. Przeździeckiego wyd. i objaśnił L. M.“ (Odbit. z „Pamięt.“ Akad. w Krakowie t. II 1875; 4°); w 12 lat później, przekonawszy się że odpis hr. P. był niedokładny, ogłosił tekst sprawdzony z oryginałem (1887). — „Magistra Jana ze Szamotuł... Paterkiem zwanego, kaza-

K. A.

613).

nia o Maryi Pannie... z rękopisu toruńskiego z r. 1524“ („Sprawozd. kom. jęz.“ 1880, t. I, 295); „Zabytki jęz. poi. w rękopisie nr. 2 503 Bibl. Jagielońskiej“ („Prace filol.“, 1885 — 1887, t. I i III); Ewangelia św. Mateusza V, 1 — 2); „Kazanie na dzień Wszech Świętych z w. XV. Glosy polskie w kilku rękopisach łacińsk. w. XV“ („Rozpr. w. flil. ser.“ II t. VII 1894); „Glosy polskie w rękopiśmie Bibl. Ossolińskich z r. 1438“ (tamże 1895); Dr. Erzepki „Szczątki dawnej polszczyzny“ („Prace fil.“ 1890, III); „Żywot św. Błażeja, zabytek jęz. pols. z początku w. XV powtóre wydał L. M.“ (Jest to wydanie pośmiertne, 1898 w „Pracach filol.“, t. V z. 2); „Materyały do historyi jęz. poi. z końca w. XIV i początku w. XV na podstawie ksiąg sądowych“... („Teki A. Pawińskiego“, t. V, Warszawa 1886); „O wydawnictwie dawnych zabytków jęz. pol.“ („Scriptores rer. pol.“, t. VI 1881); „Porównanie kilku ustępów Biblii Szaroszpat. z tekstem staroczesk. Zabłockiego“ (1476, „Prace fil.“ 1893 IV, 153). 3). Rozprawy i materyały treści leksycznej (z dziedziny słoworodu ludowego, etymologii naukowej, słownikarstwa): „Zur Lautlehre der Lehnwörter in der polnischen Sprache“ (w „Beiträge zur vergl. Sprachforschung“ 1869, IV, 277); „Zur Volksetymologie“ (tamże, VI, 300). Jest to pierwsza próba zastosowania tej „kategoryi“ lingwistycznej do polszczyzny. M. prowadził swe badania w tym kierunku p. n. „Studya nad etymologią ludową“ („Prace fil.“ 1885 nst., t. I, 134, 269, II, 240, 452, III, 741); „Drobiazgi językowe i gramatyczne“ („Prace fil.“ 1886, I, 191, II 262, 759, IV, 655, V, 112, 606); „O pochodzeniu wyrazów ście, zejście, wyjście“ („Rozpr. w. fil.“ 1882, t. IX, 370); „Przyczynki do historyi wyrazów polskich“ („Rozpr. wydz. fil.“ t. IX i X 1882 — 1884). 4). Z dziedziny slawistyki: „Ueber die Endung des Genitiv sg. m.—n. der Prono-minal-declination im russisch, u. kaschubischen“ („Beiträge z. vergl. Sprachforsch.“ 1874 t. 8 str. 356—362. Krytyka prof. Kołosowa. w „Fiłołog. Zapiskach“, 1877, Nr. 2); „O fragmentach ewan-geliarza cerkiewno-słow. z manuskryptu Nr. 379 Bibl. Ossolińskich“ („Sprawozd. w. fil.“ 1894, str. 62 — 72); „Wiadomość o szczątkach ewaugelii cerkiewno-słow.“ („Rozpr. w. fil.“ t. XIII1 889); „Ewangeliarz Ławroszewski z Bibl. ks. Czartoryskich“ w Krakowie (Odpis 180 ark. i opracowanie — w ręk. autora); „Niektóre wyrazy polskie litewskiego pochodzenia“ (I, 180, II 262); „Przyrostki pochodne -nisty, cik“ („Prace fil.“ II, 760); „O niektórych wyrazach ludowych. Zapiski porównawcze. 1892“ (o wpływie Rumunów na jęz. Podhalan i Węgrów na mowę Górali w Karpatach i t. d. „Rozpr. w. fil.“ ser. II, t. II, 1893;). Jak widać z tego przeglądu M. zamieszczał swoje prace lingw. i filolog, głównie w wyd. Akademii Urn. w Krakowie i ,,Pracach fil.“, których był współredaktorem. Prócz tego M. wydał jeszcze: „Zarysy życia

ludowego na Śląsku“ z kartą etnogr. („Ateneum“ 1877, odbit. 95 str.); „Listy z podróży“ (w czspin. „Na dziś“, 1871, t. I, 289), „Jan Hanusz (1838 — 1887)“. Zatopiony w zbieraniu materyałów, niechętnie M. wyzierał na szerszy widnokrąg nauki, skąpo też udzielał swego czasu na ocenę prac innych. Stąd mała liczba jego recenzyi (około dziesięciu) w porównauiu z wielką ruchliwością pod tym względem jego towarzyszy pracy— J. Baudouina de Courtenay i A. A. Kryńskiego; im też właśnie zawdzięczamy wyczerpujące rozbiory prac M-go. Przyjaciel M-go H. Łopaciński skreślił barwne, owiane współczuciem ,,Wspomnienie pośmiertne“ o L. M-im (z portretem, Warsz. 1898, str. 43). Życiorys z pod pióra ucznia M-go, Romana Za-wilińskiego, daje ,,Encykl. Wychowawcza“, t. VIII, 248 — 250. Bibliografię prac M-go (wraz z przytoczeniem „ocen“) zestawili K. Appel i A. A. Kryński w „Przegl. bibliogr. prac naukowych o jęz. polskim“ (Odb. z „Prac fil. t. I, Warsz. 1886, 8°, 183).- Porówn. także „Biblio-grafię‘‘ podaną w książce pamiątkowej „Szkoła Główna W.“ (Warsz. 1900, t, I, str. 293).

Malinowski Alfons (* w Wąwolnicy 6 stycz. 1850), lekarz. Po ukończeniu szkół w Lublinie od r. 1871 słuchał nauk lekarskich w uniw. warszawskim, ukończył je w r. 1876, po-czem osiadł w Janiszkach (gub. Kowieńska), gdzie czas krótki zajmował się wykonawstwem lekarskim. Podczas wojny rossyjsko-tureckiej (1877—8) powołany do służby wojskowo-lekar-skiej, odbywał ją w Moskwie i w Jassach. U-wolniony w r. 1878, osiadł w Grójcu i był tam czynuy do r. 1881, w którym przeniósł się do Warszawy, a niebawem potem rozpoczął pracę jako lekarz w Warsz. Szpitalu dla Dzieci, gdzie obecnie (1910) zajmuje stanowisko ordynatora starszego i stoi na czele oddziału chorób wysypkowych. M. ceniony słusznie jako znawca wytrawny chorób wieku dziecięcego jest członkiem T-stwa lek. warsz. i współwydawcą „Gazety lek.“, w której od r. 1881 ogłosił szereg dłuższy prac; pisywał również do „Medycyny“, a w „Tygodn. il.“ i w „Kurjerze Warsz.“ jako też w „Kalendarzach Ungra“ (1882 i 1883) u-mieszczał rozprawki hygieniczno-lekars. — Por.: Kośmińskiego „Słown. lek. polskich“ (304, 612,

Tir J. p.

Malinowski-Milguj Maksymilian, wybitny działacz na polu kultury ludowej (* 1860 w Lipnoskiem). Z rodziny drobnych ziemian na Białej Rusi w pow. wilejskim. Rodzina ta przybyła na Ruś z Kaliskiego; za Katarzyny II szlachta zaściankowa, w obawie o swe przywileje, du-kumeuty składała na przechowanie. M-scy i inni ze wsi Soroki (pod Grodkiem) oddali je na przechowanie Adamowi Chmarze. Dokumenty zginęły, poczem się okazało, że zaściankowi niektórych osad z okolic Gródka otrzymali inne nazwisko. Tak dziad M-go dostał nazwisko Mil-guja, gdy rodzina jego, bracia w Tatarskiem, zo-

stali przy nazwisku właściwem. Dopiero M. Ma- i przekładów warto wymienić P. Leroy-Beaulieu ksymilian przywrócił nazwisko polskie. Skon- ( „Państwo nowożytne i jego funkcye“ (Warsz. czył seminaryum nauczycielskie w Wymyślinie. 1896). We wszystkich pracach M-go widnieje

lled.

głęboka i wielostronna znajomość przedmiotu.

Maliński Kacper (w. XVI) lekarz polski, wykształcony zawodowo w Strasburgu, gdzie i sam potem czas pewien był profesorem. Po powrocie do kraju otrzymał katedrę w akademii Zamoyskiej i został lekarzem Jana Zamoyskiego (ob.), na którego dworze życia dokonał. Ceniono go powszechnie jako poetę łacińskiego, m. in. napisał wierszem „Jatrotheologonomicomachia, carmen quo medicinae excellentia, refutatis qui-busdarn objectionibus, ostenditur“ (Strasburg 1575, w 8-e str. nl. 38, ded. J. Zamoyskiemu star. bełzkiemu).—Por. Kośmińskiego „Słów. lek. pols.‘‘ (304) i F. Giedroycia „Źródła biogr bibliogr. do dziejów med.“ (w „Pamięt. Tow.

Pr J. p.

Przez lat 6 był nauczycielem ludowym na wsi i w Dobrzyniu za Wisłą. 'Śamouctwem pogłębił swą duchowość, która go pchała na szersze pole działania. R. 1887 zaczął prowadzić „Zorzę“ i organizować różne prace społeczne. R. 1890—97 energicznie popiera handel sklepikar-ski po wsiach. W r. 1891 zaczął się ruch wychodźczy do Brazylii. M. wtedy zwraca się ku podniesieniu przemysłu wiejskiego. W r. 1892 przy T-stwie pop. przem. i han. urządza „Delega-cyę“, a potem Sekcyę przemysłu domowego. Bada drogi rozwoju przemysłu domowego w Galicyi i u Czechów i stara się je zastosować w Królestwie. Z pomocą małej zapomogi ze strony T-stwa pop. p. i h., zakłada warsztaty wzorowe tkackie w Stanisławowie pod Warszawą, w Wolkowem na Kurpiach i w Siennicy Różanej w Krasnostawskiem. Prowadził tę pracę do r. 1900. Jednocześnie w bardzo trudnych warunkach urządza pierwsze wykłady dla włościan przy Muzeum pszczelniczem (W r. 1897 7 słuchaczów, a w trzy lata potem do 120). Włościanie słuchali wykładów: ogrodnictwa, pszczelnictwa, rolnictwa. W r. 1898 dał pobudkę do zakładu w Pszczelinie (pierwsze szkoły dla drobnych samodzielnych rolników, Szkołę zbudowano z ofiar w czasach najtrudniejszych) (ob. Pszczelin). W r. 1905, kiedy się w kraju wyodrębniły stronnictwa, M. stanął na stanowisku ludowcowem. Stąd przyszło do rozterki ze wspólnikami „Zorzy“, z którymi rozszedł się w r. 1906, a w końcu r. 1907 założył „Zaranie", z hasłem „sami sobie“. M. napisał kilka książek ludowych: z pedagogiki „Rozmowy nauczyciela z gospodarzami“, historyczną „Nasi praojcowie“; „Mieszkania ludzi, jakie gdzie były i jakie są“; „Rolnictwo włościańskie za granicą“; ,,Stowarzyszenia włościańskie za granicą*¹, „Jak się zbogacają włościanie czescy“, „Gospodarka stara a nowa“. W r. 1908 urządził pierwszą wycieczkę 42 włościan do Czech i na Morawy. Wynik jej doskonale opisał chłop, Teofil Kurczak („Pierwsza wycieczka włościan do Czech i na Morawy“, 1910).

Malinowski Piotr prawnik, publicysta, znawca rzeczy wojskowych (* d. 24 Paźdz. 1868 w Wachnówce na Ukrainie—f d. 12 lipca 1902 w Komorowie pod Warsz.). Ukończył wydział prawniczy Uniwer. Warszawskiego r. 1892 i po odbyciu aplikacyi wstąpił do Prokuratoryi. Niezależnie od pracy zawodowej uprawiał badania w dziedzinie specyalności wojskowej. W tym zakresie wydrukował liczne artykuły w „Gaz. Warszawskiej“, „Kur. Codziennym“, „Wielk, Ency-klopedyi 111.“ i w „Ateneum“ (1893, 1896, 1897). Ogłosił: „L’armée russe“ (Paryż 1894), „Potęga wojenna Rossyi w świetle najnowszych danych urzędowych“ (poświęcona: „Oficerom Polskim pułków galicyjskich“ Lwów 1900). Z licznych lek. warsz.‘‘ C. 597).

Maliński P a w e ł, rzeźbiarz (* w Czechach w Berniau — f 1853 w Warszawie), pobierał nauki w szkołach praskich i wyższe artystyczne wykształcenie tamże w nowo otworzonej Akad. sztuk pięknych. W r. 1810 udał się do akademii w Dreźnie, skąd w r. 1816 powołany został do Warszawy, dla objęcia robót rzeźbiarskich w pałacu ordynata Stan. Zamoyskiego. W tym gmachu uskutecznił fryz podłużny z 27 figur złożony (tryumf Bachusa). Wezwany został przez komisyę wyznań religijnych i oświecenia w r. 1817 na profesora rzeźby w uni w. warszawskim, te obowiązki pełnił aż do jego zamkięcia. Gdy Thorwaldseu przybył do Warszawy, w celu umowy o posąg Kopernika, zachęcił M-go do odwiedzenia Włoch. M. posłuchał tej rady i w r. 1820 z T-em wyjechał, gdzie pod sterem jego w Rzymie, Neapolu i Florencyi przez dwa lata pracował, a za powrotem do Warszawy, pełnił napowrót obowiązki profesora w uniwersytecie. Wiele tak pałaców rządowych jak i domów prywatnych przyozdobił pracami dłuta swego; szczegółowy ich-spis w życiorysie w „Cment. powązkowskim“ t. I.

Maliński Eustachy, władyka ruski i ostrogsko-unicki, w w. XVII. Pochodził ze znakomitszej szlachty wołyńskiej, herbu Pietyrok, przydomku Jęło. Eustachy, który miał także imię Eugeniusza (niewiadomo które z nich było zakonne), po Cyryllu Terleckim wziął włady-ctwo łuckie. Przyjaciel osobisty Hipacego Pocieja, wszędzie gorąco stawał za Unią. B-pem był lat 12. Urn. w r. 1620.

Maliśkiewicz Wojciech, malarz z początku w. XVII. W starożytnym kościółku drewnianym św Marcina, we wsi Witowie, w pobliżu Piotrkowa, dochowały się prace tego artysty; obrazów jest 14, małego rozmiaru, malowanych na drzewie, treści religijnej z życia św. Norberta i inn. zakonników z r. 1622. Jeden z obrazów przedstawia Chrystusa na krzyżu, dokoła którego mnóstwo osób klęczących,

Nar. Tu należał do Góry. Głosował za śmiercią króla i przewodniczył na sławnem posiedzeniu d. 31 maja r. 1793. Po 9 termidorze uwięziony. Urzędował pod Dyrektoryatem, Konsulatem i Cesarstwem. W r. 1815 czas jakiś więziony przez Prusaków, r. 1816 wygnany jako królobójca, wrócił dopiero po r. 1830.

król Zygmunt III, jego synowie i dworzanie. Zajmującym jest pod względem ubiorów ówczesnych. Szczegóły bliższe, dotyczące jego życia są nieznane, prace zaś tego malarza odkrył Aleksauder Besser. M. prawdopodobnie musiał być braciszkiem zakonnym słynnego ongi tamże znajdującego się klasztoru Kanoników regularnych.

Malkolm, imię kilku królów szkockich: 1) M. I 943—954, zabrał Kumbryę (945) królowi anglosaskiemu Edmundowi-, zamordowany r. 954 — 2) M. II. 1005-34, syn Kenneta II, osiągnął tron po zwyciężeniu i zamordowaniu Kenneta III Macduffa; walczył z Duńczykami, których zwyciężył pod Carhamem r. 1008. —3) M. III, 1054- 93, syn Dunkana I, odebrał r. 1054 przy pomocy anglosaskiej część państwa Macbetowi, mordercy ojca swego, a w r, 1057 całą Szkocyę. Poślubił Małgorzatę, wnuczkę króla anglosaskiego Edmunda, zbiegłą wraz z bratem Edgarem z Anglii przed Normanami; skutkiem tego zaplątał się w walkę z Anglią i zginął w potyczce Alawika z Wilhelmem Czerwonym. — 4) M. IV, wnuk i następca Dawida I, 1153 -63.

Malkontenci (malcontents) nazwa kilku stronnictw politycznych we Francyi, Hollandyi i na Węgrzech. M-ci francuscy (inaczej politiques) byli to połączeni za Karola IX w stronnictwo katolicy i kalwini przeciwni wzajemnym prześladowaniom religijnym. W tern stronnictwie znalazł poparcie Henryk IV⁷. M-ci hole n d e r s c y, strounictwo katolickie, które powstało, po paeyfikacyi gandawskiej, w celu wypędzenia Hiszpanów z Niderlandów, M-ami zwano nakoniec stronnictwo węgierskie, niezadowolone z rządów Leopolda I, Józefa I, i Karola VI. Stąd wyraz przeszedł do inn. języków dla oznaczenia opozycyouisty.

Mallard Franciszek Ernest, inżynier, mineralog i geolog francuski (* 1833— f 1894). W 1. 1859 — 1872 profesor szkoły artyleryjskiej w Saint-Étienne, rozpoczął badania gazów w kopalniach węgla, ścieśnionego powietrza, gazów wybuchowych i ciepła swoistego gazów, R. 1870 zmusił go do przerwania rozpoczętej wyprawy geologicznej do Chili. W r. 1872 objął katedrę w Wyższej Szkole Artyleryjskiej w Paryżu, gdzie pozostawał do końca życia, naczelnym, a w r. 1886 inspektorem naczelnym artyleryi. Obok licznych artykułów, ogłoszonych w pismach zawodowych, a dotyczących odkryć w dziedzinie izomorfizmu, polimorfizmu, polaryzacyi i t. d., wydał: „Traité de crystal-lographie géométrique et physique“ (Paryż 1879 — 84,2 t.); „Sur l'arrangement moléculaire des substances cristallisées“ (1884). R. 1894 członek Akademii nauk.

M. Ab.

K. r.

ad/,.

E. Chw.

Mallarmé Stefan, poeta francuski (* w Paryżu 18 marca 1842—f tamże 9 wrześ. 1898), Ze starej rodziny urzędniczej, nie obcej ruchowi umysłowemu i literackiemu, odebrał wykształcenie staranne. Po ukończeniu szkół udał się do Anglii, gdzie nabył doskonałej znajomości angielszczyzny, co mu dało po powrocie możność zarobkowania wykładami w uniwersytecie oraz liceach: w Besanęonie, Awinjonie (gdzie się zbliżył z Mistralem (ob.) i in przywódcami felibrów), w końcu w Paryżu. Utwory pióra swego umieszczał po czasopismach od r. 1862; znany wyłącznie w zamkniętym kółku parnasistów (ob.). Dopiero w r. 1873 osiadł na stałe w Paryżu, gdzie przez r, 1874 sam prawie prowadził: „La Dernière Mode“, w któ-rem to piśmie „wygłoszone zostały zasady życia prawdziwie estetycznego“. R. 1876 wydał jeden z n aj piękni ej zsych swoich utwrorów: „L’Après-midi d’un Faune“ przeznaczony pierwotnie na scenę, której nie oglądał nigdy. Bywał na słynnych obiadach u W. Hugo (ob.), który siadywał na wzniesieniu pomiędzy gośćmi, a młodego poetę witał żartobliwie biorąc go za ucho i nazywając „Kochanym inpresyoni-stą“. Podówczas M. był autorem licznych poe-zyi i znakomitego przekładu ,,Kruka“ Edgara Poégo. Większy rozgłos zdobył M. r. 1884, kiedy Huysmans bohaterowi powieści swojej „A rebours“ kazał deklamować utwór M-go „Herodyadę“, na co wdzięczny poeta odpowiedział w „Prose pour des Esseintes“. Odtąd przez lat wiele, na głośnych jego wtorkach, gromadzili się, jako u mistrza, najwytworniejsi artyści i literaci (Laforgue, René, Ghil, Mockel, Régnier, Morie, nieco później: Gide, Louys, Mauclair, Schwöb i in.). W r. 1890 wydał znakomite poematy prozą „Pages“, r. 1892—szkic o Villiers de 1’Isle-Adam, r. 1893 — antologię swoich utworów „Vers et prose“, r. 1895 — „La Musique et les Lettres“. Wtedy to za-W r. 1877 został inżynierem mieszkał na wsi, w pobliżu Fontainebleau.

ad z.

W r. 1896 po śmierci Verlaine’a, na zjeździe zwołanym przez redakcyę „La Plume“.'ogłoszono go „Księciem poetów“. R. 1897 zebrał i p. n. „Divagations“ ogłosił swoje poematy prozą oraz szkice krytyczne i psychologiczne, jakoteż umieścił w „Cosmopolis“: „Un cours de dés jamais n’abolira le hasard“, nakoniec w r. 1899 wyd. „Poésies complètes“. Większe dzieło filozoficzne, nad którem pracował, po-Mallarmé Franciszek (* 1756—f 1835). zostało niewykończone. — O ile w pierwszym Z zawodu adwokat, po wybuchu Rewolucyi okresie twórczości M-a słusznie zaliczano do prokurator-syndyk w Pont - à - Mousson, potym szkoły „Parnasu“, o tyle w drugim staje się członek Zgromadź. Prawodawczego i Konwencyi samodzielnym twórcą własnej teoryi sztuki,

opartej na symbolu, dającej mu „radość odga- , gólnie w praktyce weterynaryjnej; natomiast dywania“ i kryjącej w sobie —dla wybranych — istne skarby pięka subtelnego. Najlepsi kry-tyoy-pomijając zarzuty co do trudności („le poète difficile“) i umyślnej nieraz niezrozumia-łości—uznają M-go—obok Verlaine’a—za przywódcę nowoczesnej poezyi francuskiej z okresu po Baudelaire’ze. O nim: Brisson: „Pointes sèches“ (1898), R. de Gourmont ,,Le Livre des Masques“ (1896), Huret „Enquête sur l’Evol. littéraire“ (1891), Jourdain,,Les Décorés“ (1895),

własności jej lecznicze prawie nie istnieją, choć Semmerowi udało się drogą wstrzykiwania wzrastających dawek M-y uodporniać zwierzęta przeciw nosaciźnie. I co do wartości rozpoznawczej zdania są podzielone, gdyż M. ma wywoływać odczyn czasami u zdrowych zwierząt i często zawodzi w wypadkach klinicznie i anatomicznie niezawodnej nosacizny. (Schütz). Malleoli, ob. Kostki.

Malleson Jerzy Bruce, oficer angielski i historyk (* 1825 —f 1892); wstąpił w r. 1842 do wojska anglo-indyjskiego, w którym dosłużył się stopnia pułkownika; w r. 1869 — 1877 opiekun maharadży Mysory. W r. 1877 powrócił do Londynu. Z licznych jego prac na uwagę zasługują: „History of the French in India, 1674— 1761“ (1868, wyd. nowe 1893); „Sketch of the native States of India“ (1875); „History of Afghanistan“ (1879); „Herat, the granary and garden of Central Asia“ (1889); „History of the Indian Mutiny“ (1878—80, t. 3).

Mailet, ob. Malet.

Mallet-du-Pan Jakób, wybitny publicysta francuski (* 1749 pod Genewą — f 1800 w Anglii), syn pastora protestanckiego, z polecenia Voltaire’a profesor literatury francuskiej w Kassel, wkrótce przeniósł się do Londynu. W r. 1779 założył w Genewie, następnie zaś w Paryżu wydawał różne czasopisma. Pracował w „Mercure de France“; artykuły jego zjednały pismu temu sprzedaż u 20 000 osobników. Podczas Rewolucyi stanął w swem piśmie po stronie króla. Konstytucyonista umiarkowany, był wysłany za Ludwika XVI do Frankfurtu, prosił panujących niemieckich o interwencyę i ostrzegał ich przed dążeniami emigrantów. Dobrowolnie udał się sam na emigracyę i z Berna pisywał do gazet francuskich, przyczem napadał ostro na dyrektoryat i Bonapartego, za co był wydalony z Berna i udał się do Londynu, gdzie dalej walczył piórem. Pisma główniejsze: „Considération sur la révolution de Frauce“ (Londyn 1791), rzecz, która posłużyła H. Tai-ne’owi jako jedno ze źródeł ważniejszych przy pisaniu dziejów rewolucyi; „Mémoires et correspondance“ wydana przez A. Sayous (Paryż 1851, 2 t.).

Mallinckrodt Herman, polityk katolicki niemiecki (* 1821—f 1874), burmistrz Erfurtu, urzędnik ministeryalny (1829 — 1872); deputowany (1852 — 1863 i 1867 do śmierci); pierwotnie liberał umiarkowany, od r. 1867 przywódca stronnictwa katolickiego (centrum). W okresie „Kulturkampfu“ rozwinął wielką energię, z Bismarckiem walczył namiętnie; zwalczał też cały rozwój polityczny Niemiec, jako dzieło przemocy, przepowiadając zupełne zwycięstwo Kościoła katolickiego. Biografia: Pfülf „H. von

st. P.

Dr A. E.

Lazare „Eigures contempor.“ (1895), Léautaud „Poètes d’aüjourd’hui“ (1903), Lemaître ,,Nos contemporains“ (1892), Mauclair „St. M.“, Men-dés „La Légende du Parnasse contemp.“ (1884);

Mockel „St. M.“ (1889); Pujo ,,Le Règne de la grâce“ (1895); Rodenbach „L’Elite“ (1899);

Regnier „Figures et Caractères“; Syrnons „The Symbolist Movement in Literaturę“ (1900);

M. Ko

Thompson „French Portraits“ (1900); Verlaine ,,Les Poètes maudits“ (1888); Wyzewa „Nos Maîtres“ (1895) i w. in. Ważniejsze artykuły i wspomnienia pośmiertne w czasopismach są pióra: Gide’a („Ermitage“), R. de Gourmont („Rev. Blanche“), P. i V. Margueritte („Echo de Paris“), Mauclair („Nouvelle Revue“), Maur-ras (,,Rev. Encycl.“), Morice („La Plume“),

Picard („Art moderne“), Quillard („Merc. d.

France“), Régnier („Merc. de France“), Rodenbach („Figaro“), Vielé-Griffin (,,Ermitage“). —

Utwór M. p. t. „Apparition“ podłożony pod muzykę przez Bailly i Rossignol’a. — Portrety pędzla: Edw. Manet’a, Renoir’a, Gauguin’a,

Muncha, Whistlera.    M Ab-

adz.

Malleco, prowincya chilijska, w Ameryce południowej, między 37,5° a 38,5° szer. płd., w kraju Araukanów, zajmuje część dawnego obszaru Angoli i sięga od grzbietu Andów aż do morza, 7 400 km. kw., 118 387 m-ców (1905). Na zach. przecina M. pasmo górskie Sierra de Nahuelbuta, na wschodzie wznosi się wulkan Lonquimoi (2 810 m.). Rzeki liczne spływają bądź na płn, ku Bio-Bio, bądź na płd. ku Cautin. Równina b. urodzajna: pszenica często daje plon 20-krotny. Lasy, na wschodzie obfitują w budulec piękny. Przerzyna M. kolej połudDiowo-chilijska i łączy Angol, stolicę prowincyi, z Tamucoa Bio-Bio i z San-

Jago.

E. Chw.

Malleina (iUa^<?MS=nosacizna) ciało otrzymane z hodowli laseczek nosacizny (ob.) po raz pierwszy przez Kalninga i Preusse’a.

M.“ (1901).

Mailing Matylda, powieściopisarka szwedzka (* 20 stycz. 1864 w Skanii). Po złożeniu

W instytucie Pasteura otrzymują ją w ten sposób (Nocard), że do b. zjadliwych hodowli bul-jonowych laseczek dodają h% gliceryny, trzymają mieszaninę przez miesiąc w cieplarce, następnie wyjaławiają, wyparowują do ¹/10 dawûej objętości i filtrują. Wstrzyknięta pod skórę M-y u osobników zarażonych nosacizną wywołuje odczyn pod postacią bolesnego obrzęku miejscowego i silnie podniesionej ciepłoty.

Służy więc do celów rozpoznawczych, szcze-

41

Wielka gać. Pow*z. Ilustr.Ser. I. Tom XLV. Zesz. 358a.

w r. 1883 egzaminu dojrzałości w Kopenhadze (Euphorbiaceac). Kwiaty jedno lub dwupienne, słuchała m. inn. J. Brandesa. W r. 1885 i 1888 bezpłatkowe. Kielich męski 2 — 5 działkowy.

wydała (pseudonim Stella Klewe) dwie rozprawki, w których kładzie nacisk na potrzebę wprowadzenia do sztuki więcej żywości i uczucia. W r. 1890 poślubiła kupca Piotra M-a. W r. 1894 zaczyna pisać powieści historyczne, później ima się wątków życia współczesnego. W powieściach historycznych M. pociąga talent naracyjny, powieści jej z życia współczesnego przypominają angielską literaturę powieściową. Prawie wszystkie jej prace przełożono na niemiecki i na inne języki europejskie.

M. Ko.

E. M.

Malmaison, pałac w dep. Seine-et-Oise, w obwodzie Wersalskim, gmina Rueil, na brzegu lewym Sekwany. M. należał do rodziny Richelieu, w r. 1798 nabyła go Józefina, żona Napoleona, i tutaj po rozłączeniu się z nim przemieszkiwała i zmarła; tamże po zrzeczeniu d. 21 czerw. r. 1815 na rzecz swego syna Napoleona II, i opuszczeniu Paryża, Napoleon zamieszkał, M. był podówczas w posiadaniu Horten-syi, córki Józefiny, a wdowy po Ludwiku Bonaparte. Z M. Napoleon wysłał d. 29 czerw, posła do Paryża z propozycyą rządowi tymczasowemu objęcia godności zwykłego generała. Po otrzymaniu odpowiedzi odmownej Napoleon w przebraniu wyjechał do portu Rochefort.

Malmeày m-to wr Prusach, w okręgu akwiz-grańskim w dzikim ostępie górskim nad rz. Warche i przy dr. żel. Meismes—M., 333 m. npm. Dwa kościoły katolickie i sala do modlitw ewangelicka, progimnazyum, główny urząd celny, zarząd sąsiedniego placu ćwiczeń wojskowych Elsenborn; wyrób skóry do obuwia, papieru, drzewa, ok. 5 000 m-ców, przeważnie Wallończyków, mówiących po francusku. Wytryskające w sąsiedztwie miasta 3 źródła mineralne zawierają wodę alkaliczno - żelazistą (największe Pouhon des îles). Dawne opactwo benedyktyńskie (założone przed r. 675 przez św. Remaclusa), należące wraz z opactwem Stablo i hrabstwem Ligne do tego samego opactwa książęcego; skutkiem pokoju w Luneville wcielone do Francyi, w r. 1815 część przeszła do Prus, część do Holandyi.

Malmesbury 1) Jakób Harris, dyplomata angielski (* 21 kwiet. 1746 w Salisbury —f 20 list. 1820). Nauki odbył w Oxfordzie i Leydzie, wstąpił do służby dyplomatycznej jako sekretarz ambasady angielskiej w Madrycie (1767), w r. 1772 jako minister pełnomocny przeniesiony do Berlina, w r. 1777 do Petersburga (gdzie bezskutecznie prowadził rokowania o sojusz Anglii z Rosyą), r. 1784 do Hagi, r. 1788 mianowany parem z tytułem barona M., był

K. K-c.

Pręcików wiele; kielich żeński 3 — 6 działkowy. Zalążnia wolna, 3-komorowa, lub rzadziej 2—5-komorowa. Komory jednozalążkowe. Zalążki zwisające. Owoc: torebka. Liście naprzemian-ległe lub rzadziej naprzeciwległe, opatrzone przylistkami. M. Philippinensis Müll, jest sporym krzewem 7 — 10 m. wysokim. Młode pędy, ogonki liściowe, kwiatostany pokryte są włoskami gwiaździstemi, koloru rdzy. Liście szerokie, trójkątne, jajowate. Kwiaty męskie zgrupowane są po 3. Pręciki w liczbie 15 — Mallophaga —w s z ó ł o w a t e, rodzina owa- 20 znajdują się w środku kwiatu. Kwiaty żeń-dów, spokrewniona najbliżej z pluskwiakami, skie samotne. Szyjka słupka dzieli się na 3 a zaliczona przez niektórych zoologów do rzędu części, tworząc znamiona. Rośnie w Abissynii, owadów bezskrzydłych (Aptera). Owady drobne w Arabii połudn., na Ceylonie, Malacce. Fili-spłaszczone, o grzbiecie mocno sklepionym; pinach, Australii północnej, we wschodn. Chi-głowa szersza niż przedtułów. Liczne gatunki nach, tej rodziny żyją jako pasożyty na ssakach i ptakach, żywią się włosiem i piórami; wysysają także krew. Najważniejsze rodzaje: Trichodec-tes, Philopterns, Liotheum i Gyropus.

Mallorca (starożytna Balearis maior), największa z wysp Balearskich (ob.) w m.

M. Ko.

Śródziemnem, w odległości ok. 150 km. od brzegów Hiszpauii, obszar 3 500.8 km. Kształtu tra-pezoidu, którego kąty tworzą na zach. przyl. de Groser (na wprost wysepki Dragonera), za płn-y zaś przyl. Formentor, na płdniu przyl. Salinas i na wschodzie przyl. de Pera. W brzeg południowy wrzyna się zat. Palma, a w półn. zachodzie zat. Alcudia i Palleusa (Puerto mayor i Puerto minor). Wzdłuż wybrzeża płn.-zachod-niego ciągnie się stromy łańcuch gór (szczyt Puig de Torellas 1571 m.). Przeważnie płaszczyzna, miejscowości wzgórzyste. Klimat przyjemny, gorąco letnie miarkowane jest przez powietrze morskie i górskie; śr. ciepłota roczna wynosi w Palma 18.1°, opady roczne 436 ram.

adz

adz.

Gleba nadzwyczaj żyzna, mimo miernego wo-dostanu. Uprawa pszenicy, wina, oliwy, pomarańcz, cytryn, migdałów, daktyli, fig; wyrób miodu, wełny, jedwabiu, konopii. Chów świń, owiec, kóz, osłów i mułów. Z minerałów dobywają: granit, porfir, marmur, alabaster, piaskowce, wapno; sól morską (pod Campos). M-cy w ilości ok. 250 000 mówią narzeczem zbliżo-nem do katalońskiego. Przemysł: wyroby bawełniane i wełniane, obuwie, mydło, kapelusze, papier, skóra, wódka, plecionki z liści palmowych, ozdoby z muszli i korali, sznury, budowa okrętów. Przedmioty wywozu: wino, owoce południowe, zwłaszcza migdały, figi, chleb świętojański, ołiwa, wódka anyżowa, mąka, mydło, świnie, muły. Dowóz z Hiszpanii ok. 25 mil., z zagr. 5 mil. pesetas; wywóz do Hiszpanii 36 mil., zagranicę 8 mil. pesetas. Kolej żelazna od Palma do Manacor z liniami bocznemi do Puebli i Alaro. Gł. m-to Palma.

Mallotus Müll. Echinus Bâillon). Rodzaj roślin z rodziny Ostromleczowatych

Malmesbury Jakób Howard—Malon Benedykt.

'CO

adz.

M.Ko.

adz.

adz.

stronnikiem Burkego, a przeciwnikiem Foxa i partyi sprzyjającej Fraucyi. Sprawował w dalszym ciągu obowiązki dyplomatyczne, r. 1795 przeprowadził rokowania w sprawie małżeństwa księcia Walii z Karoliną Brunświcką, 1796 — 7 bez powodzenia traktował z Dyrekto-ryatem o zawarcie pokoju. Straciwszy słuch, cofnął się do życia prywatnego, otrzymawszy r. 1800 tytuł hrabiego. Wydał „Introduction to the history of the Dutch republic for the last ten years 1777 — 87“, i pozostawił korespon-deucyę, bardzo ważny materyał do historyi współczesnej: „Diaries and correspondence óf J. Harris first lord of M.“ (Londyn 1844 — 5, 4 t.). W r. 1870 ukazały się dwa nowe tomy jego „Listów“. 2) Jakób Howard Harris, hr. M. (* d. 25 marca 1807 w Londynie—f 17 maja 1889 tamże). Wnuk poprzedniego, wydawca jego dzieł. Wybrany w Wiltow na członka parlamentu r. 1841; odziedziczył po ojcu pa-rostwo. Był w zażytych stosunkach z ks. Ludwikiem Napoleonem. Gorliwy torys i zwolennik protekcyonizmu, był sekretarzem stanu do spraw zagranicznych w gabinecie lorda Der-by’ego (luty—grudzień 1852). Za jego staraniem Anglia pierwsza wśród mocarstw uznała cesarzem Napoleonem III. W r. 1858 ponownie wstąpił do gabinetu torysowskiego jako minister spraw zagranicznych (luty 1858 do czerwca 1659); popierał Austryę, co przyczyniło się do zwycięstwa liberałów przy nowych wyborach. W gabinetach torysowskich 1866 i 1874—6 piastował godność strażnika pieczęci prywatnej. Napisał dzieło autobiograficzne: „Memoirs of an Ex-minister“ (wyd. 4-e, Lond. 1885, 2 t.).

Malmö 1) Läu w Szwecyi południowej, w płd.-zachodniej najżyzniejszej i najludniejszej części Schonenu nad Kategatem, Oeresundem i Bałtykiem, obszar 4795.4 km. kw.; 436.705 m-ców (1907). Płaszczyzna prawie bezleśna (71$ grunta orne, 1% ogrody, h% łąki, 12% lasy). Prócz rolnictwa i hodowli bydła zajmuje się ludność rybołówstwem i żeglugą. Na półn. zachodzie (pod Helsingborgiem) dobywają węgiel kamienny. 2) M-to gł. łanu t. n., nad Oeresundem, punkt węzłowy wielu dróg żel. Stary zamek (M a l m ö h u s —obecnie więzienie), jedyna pozostałość fortyfikacyi dawnych, 3 kościoły ewangielickie i 1 katolicki, piękny ratusz (z r. 1546), szkoła techniczna i marynarska, banki, sztucznie urządzony port (z r. 1775); 79.817 m-ców (1907). Wyroby wełniane, budowa okrętów, fabryki maszyn, cygar, browary, cukrownie. Doki w pobliżu portu oraz sta-cyi kolei żel. Istniał już w w, XIII jako Malmhauge (u Hanzeańczyków zwykle Ellenbogen, po łacinie Malm o g i a); M. rozwinęło się dzięki rybołówstwu i handlowi. W M. zawarto r. 1524 recesyę, potwierdzającą rozwiązanie związku kalmarskiego, w r. 1662 umowę określającą stosunek do Danii Szwecyi, w r. 1848 zawieszenie broui pomiędzy Danią i Prusami na 7 miesięcy.

Malmström 1) Bernard Elis, poeta i historyk literatury szwedzkiej (* 1816 w Ne-rike—f 1865 w Upsali) gdzie był od r. 1850 profesorem estetyki i od r. 1840 członkiem Akademii nauk. Prace M-a, a w szczególności jego epos „Arjadne“ (1838), idylla Córka rybaka Tynnelsö (1839), elegie „Angelika“ (1840) i dwa zbiorki poezyi (1845, 1847) świadczą, że M. był zwolennikiem formy klasyczno-akademi-ckiej. Wogóle występował jako obrońca klasycyzmu i zwalczał neoromantyzm szwedzki. Całość jego prac wydał K. F. Bergsted (öre-bro 1866—69, 8 t.). — 2) Karol Gustaw, brat Bernarda, historyk szwedzki (* 1822 w Nerike), r. 1863 otrzymał katedrę historyi w Upsali, r. 1878—80 minister oświaty, r. 1882 — 87 członek zarządu archiwalnego. Najznakomitsze jego dzieło: „Sveriges politiska historia 1718 — 1772“ (Stokh. 1855 — 717, 6 t., wyd. 2-e przerobione 1893 — 1901). Podręcznik „Sveriges statskunskap i Kort sammandreg“ (1863, wyd. 9-e 1892), w opracowaniu niemieckiera wyszło w BluntschTego „Staatswörterbuch“.

Malmström Jan August, malarz szwedzki (* 1829), kształcił się w Sztokholmie, Dusseldorfie i Paryżu, zwiedził Włochy. R. 1864 profesor Akademii sztokholmskiej, w 1. 1887 — 93 dyrektor. Wątków do obrazów dostarczyły mu przeważnie podania i mitologia skandyuawska (Król Heimir i Aslanga; Synowie Rasnara, otrzymujący wiadomość o śmierci ojca swego; Wikingowie chowają zabitych; Ingeborga otrzymuje wieść o śmierci Hialmara). Ilustrował także utwory poetyckie, poświęcone podaniom skandynawskim.

Maloja (wł. Maloggia). Przejście w Alpach Gryzońskich (1811 m.) łączące doliny Engandin i Bergell, a więc górnego Dunaju i górnego Poge, od r. 1839 idzie tędy szosa. Jest to pochyłość jednostronna, której koniec górny w Engandinie (1 796 m.), a dolny w Bergell pod Casaccia (1460 m.) się znajdują. Od niedawna stała się M. modnem uzdrowiskiem.

Malon Benedykt, publicysta francuski, so-cyalista wpływowy (* 1841--f 13 wrześ. 1893). Ur. w rodzinie robotników wiejskich, za młodu pasał kozy, nauczył się czytać w 20 roku życia. Robotnik w Paryżu, uczył się nocami. Członek Międzynarodówki, delegat na jej zjazdy, skazany za przynależność do tego stowarzyszenia, założyciel federacyi stowarzyszeń robotniczych; wywołał wielki strajk w Creusot r. 1870 i skazany został za to na rok więzienia. Rewolucya 4 września uwolniła go. Obrany został adjunktem mera XVIII cyrkułu paryskiego; uczestnik ruchu ludowego skierowanego przeciw Radzie miejskiej w styczniu r. 1871; deputowany do Zgromadzenia narodowego,

s P.

teoretyczne znaczenie.

Malonyl, CO. CH₂ . CO , dwuwartościowy rodnik (resztka) kwasu malonowego (ob.); z mocznikiem daje malonylomocznik czyli kwas

I>r A. J. G.

S. P.

Malowidła na szkle są dwojakiego rodzaju t. j. 1) wykonane farbami przezroczystemi, następnie wpalanemi, na szybach większych ze szkła bezbarwnego, albo 2) są to obrazy ułożone z kawałków szkła różnobarwnego, wykrojonych w sposób właściwy i pospajanych między sobą za pomocą oprawy z ołowiu, przyczyni jednakże cieniowania, oraz szczegóły różne tak samo zwykle trzeba wykonywać farbą następnie wpalaną.—Przed rozpowszechnieniem się okien oszklonych właściwie o M-ach n. s. mowy być nie mogło, a Średniowiecze wcześniejsze nie znało ich jeszcze, zwłaszcza w Europie środkowej i północnej; atoli w Kościołach rzymskich niektórych (św. Piotra [dawny] i Santa Maria in Trastevere) już w w. IX napotykamy okna ze szkła zabarwionego. Zdaje się, że pierwotnie okna takie składano z kawałków szkła różnobarwnych bez planu wszelkiego, jak je przypadek pod rękę nasunął, dosyć wcześnie jednakże poczęto je zestawiać w po-

głosował w Bordeaux przeciwko zawarciu pokoju z Prusami i złożył mandat wraz z Roche-fortem i inn. Członek Komuny, zasiadał w komitecie pracy; pod względem politycznym należał do mniejszości umiarkowanej. Po upadku Komuny udało mu się uciec do Genewy. Próbował osiedlić się w Medyolanie, stąd go usunięto w r. 1876. Pozostał w Szwajcaryi do am-nestyi ogólnej. Po powrocie do Prancyi (1879), pracował w „Intransigeant“, założył dziennik „Egalité“, a w r. 1885 „Rev. Socialiste“ (miesięcznik). M. pisał wiele: powieści, poezye, utwory publicystyczne. Większą wartość posiadają: „L’Internationale, son histoire et ses principes“, „La Morale Sociale“ (1887, wyd 3-e 1896); „Le nouveau parti (le Parti ouvrier)“ (2 t. 1881 — 2); „Hist, du socialisme“ (5 t. 1881 - 1885, wartość słaba); „Le Socialisme intégral“ (2 t., wyd. 2-e 1891)— rzecz nieskończona, najważniejsza dla poznania poglądu na świat M-a, dzieło najbardziej przez autora cenione. M. i w Międzynarodówce i poglądach teoretycznych był zasadniczym przeciwnikiem Marx’a. Umysł nie twórczy, nie był też gruntownie wykształconym. W drugiej połowie życia został reforinistą. M. tworzył jakgdyby most pomiędzy utopijnym socyalizmem francuskim z przed r. 1848 a socyalizmem Marx’a. Mimoto wpływ jego we Francyi był nader wielki; umarł, otoczony czcią wielkich tłumów i wybitnych osobistości Francyi nawet obcych socyalizmowi. Louis P. „Hist. du socialisme français“ (1901); „Rev. Socialiste“ (1893); dokładna biografia w przedmowie do wyd. 3-go „La morale sociale“ (1896).

Malonowy kwas C₃ H₄ 0₄ dwuzasadowy kwas organiczny rzędu kwasu szczawiowego o budowie COOH . CH₂ COOH znajduje się w burakach, a tworzy się przy utlenianiu olejów schnących i kwasu jabłkowego, przy gotowaniu kwasu barbiturowego z wodzianem potasowym i kwasu cyanooctowego z kwasem chlorowodorowym

CN.CH₂.COOH-fHCl+2H₂U=COOHCH₂COOH-f-NH₄Cl. M. K. krystalizuje się w kryształach bezbarwnych (blaszkach lub płytkach) o smaku mocno kwaśnym, rozpuszcza się łatwo w wodzie i wyskoku, topi się przy 132°, przyczem rozkłada się na kwas octowy i węglowy. Wapniowa sól K. M-go daje z wyskokiem i kwasem chlorowodorowym dwuetylowy ester

K. M-go C₂H₅COO.CH₂.COOC₂H₅ ciecz o zapachu przyjemnym, wrzącą przy 198°, w którym wodór grupy CH₂ zastąpić można przez sód (działaniem tegoż na eterowy roztwór estru m.); otrzymana w ten sposób pochodna sodowa CaH₅COOCHNaCOOC₂H₅ daje z jodkami alkylów pochodne alkylowe, np. z jodkami etylu C₂H₅COOCHC₂HaCOOC₂H₅. Przy zmy-dlaniu tych estrów otrzymuje się kwasy homologiczne w stosunku do kwasu M-go (np. etylo-malonowy), które przy ogrzewaniu tracą, podobnie jak kwas M-y, kwas węglowy i dają homo-logi kwasu octowego (kwas etylomalonowy daje np. kwas masłowy i t. d.). Jest to reakcya nosząca nazwę syntezy za pomocą estrów kwasu M-ego. Atomy wodoru w grupie CH₂ estru M-go dają się też zastąpić przez chlorowce, a także przez grupę izonitrozową (tworzy się przytem ester kwasu izouitrozomalonowego C —(COOC₂ H₅)₂; przez

NOH

ogrzewanie zaś estru M-ego z jego pochodną sodową otrzymuje się pochodną floroglucyny, związek aromatyczny. M. K. względnie jego ester, jako ciała nader reakcyjne, posiadają wielkie

Dr A. j, o.

barbiturowy (ob.).

Malot Hektor Henryk, powieściopisarz franc. (* 1830 — f 19 lipc. 1907). Porzucił nauki prawnicze dla literatury. Działalność swą rozpoczął od dziennikarstwa, później oddał się wyłącznie powieściopisarstwu realistycznemu. Zyskał sobie rozgłos szerszy seryą powieści: „Les victimes d’amour“ (zawierającą: „Les amants“, „Les époux“, „Las enfants“, 1859 - 66, 3 t.), po których nastąpiła powódź innych. Mierny talent, M. był ulubieńcem mało wybrednych kół czytelniczych. W 1. 1892 — 95 wyszło wydanie zbiorowe dzieł M-a. Wiele utworów jego przełożono na jęz. polski. Od r. 1895 przestał pracować.

Malou Juljusz, polityk belgijski (* 1810 — f 11 lipca 1886). Od r. 1845 kilkakrotnie minister skarbu. Polityk katolicki, popierał politykę kościelną w zakresie praw szkolnych. Prezydent gabinetu (1884), musiał ustąpić z powodu demonstracyi ludowych, skierowanych przeciwko niemu. Pisał o finansach belgijskich.

rządku pewnym, wzorując się przytein na mozaikach (ob.). W ten sposób powstało pierwsze M. n. s., które w następstwie doskonalono coraz bardziej, dodając na szkle barwnem cieniowania za pomocą farb wpalanych po na-łożeuiu ich. Już w w. XII Theophilus Presbyter w dziele „Diversarum artium schedulae“ (w ks. II) pisał o sporządzaniu M-ł takich, a ze słów jego powziąć można wiadomość dosyć dokładną o stanie i sposobie malarstwa na szkle za czasów jego. Wszystkie pierwotne M. n. s. odznaczają się przezroczystością i żywością barw, których używano niewielu (czerwona, niebieska, zielona i żółta), cieniowano zaś wszystko farbą czarną, służącą również do uwidocznienia konturów, o ile tego nie czyniła oprawa ołowiana kawałków szkła. W w. XIV nauczono się płyty szklane przezroczyste powlekać warstwą barwuą z jednej strony, tudzież pomnożono liczbę farb, które przysposabiano z tlenków (ob.) metali (miedzi, kobaltu, żelaza i t. d.) i wtapiano je w powierzchnię szkła. Na jedną stronę płyty nakładano barwy, na drugą kontury i cienie. Sposób ten malowania rozpowszechnił się w w. XI i XII, a trzymano się przytem stylu romańskiego, panującego wówczas w budownictwie, które wogóle zawsze wywierało wpływ niemały na M. n. s. Do końca w. XIII malowano przeważnie tylko liście, kwiaty i t. p. ozdoby, nie wiele inaczej działo się i w. XIV, lecz wtedy już coraz częściej malowano również postaci świętych oraz ozdoby architektoniczne na wzór gotyckich.—W w. VI kroniki stare wprawdzie wspominają już okna oszklone kościołów we Francy i, lecz o M-ach na nich nie spotyka się nigdzie wzmianek żadnych. Pierwsze świadectwo istnienia okien barwnych podaje list opata Gozberta z Tegernsee, gdzie je wyrabiano wówczas (w. X). W w. XI sporządzano już M. n. s. w Reims, a od początku XII w Limoges. Pomniki tego rodzaju przechowały się w opactwie St.-Denis pod Paryżem, które opat Suger (f 1152) przyozdobić kazał medalionami wstawionemi w okna kościoła; składają się z kawałków drobnych szkła barwnego, tworzących śród ozdób i postaci ludzkie, bardzo niedołężnie narysowane. Szczególnie bogate w zabytki takie są liczne kościoły Francyi zach. (Angers, Chartres, Poitiers, Le Mans i in.). Jeszcze świetniejsze w kraju tym są M. n. s. z w. XIII (katedra w Chartres, Bourges, Le Mans, Amiens, Reims, Troyes, Tours, Sainte-Chapelle w Paryżu i b. w. in.). — W Anglii, chociaż skąpo, napotyka się zabytki z w. XII (Canterbury), częstsze pochodzą z w. XIII (Lincoln, York) i XIV (Tempie Church w Londynie). W Belgii przed w. XIV nie napotyka się jeszcze M. n. s. — We Włoszech okna malowane rozpowszechniły się dopiero z przeniesieniem tamże stylu gotyckiego, którego p o-1 i chrom i a (ob.) nietylko najlepiej godzi się

z M-ami n. s., lecz wymaga ich po prostu, ponieważ okna ogromne stylu tego na ścianach wielobarwnych, jeżeli są oszklone przezroczysto, nie sprawiają wrażenia przyjemnego. Słyną tam zwłaszcza M. okienne w Asyżu z w. XIII i w Orvieto (w.XIV). W Niemczech najstarsze M. [n. s. znajdują się w tumie augsburskim (pocz. w. XIII), nieco późniejsze w Soest i w Loegden pod Monasterem, oraz w Kolonii (św. Kuniberlt) i w kilku innych miejscowościach nad Renem, tudzież w Niemczech płd. Gdy w w. XIV w kraju tym gotyk zapanował wszechwładnie, M. n. s. rozpowszechniły się bardzo; z okresu owego m. in. pochodzą piękne okna katedr w Kolonii i w Ratysbonie, jako też we Freiburgu (im Uechtland), Rothenburgu n. r. Tauber.—Okres drugi malarstwa tego przypada na w. XV i XVI, wtedy też rozpowszechniło się najbardziej, dochodząc zarazem do doskonałości niemałej; nie było też już wówczas wyłącznie ozdobą okien kościelnych, lecz również i zabudowań świeckich (pałaców, zamków, ratuszów, a nawet domów mieszczaństwa bogatego) w Niderlandach, Anglii, Francyi, Niemczech. Włoszech, Hiszpanii, Szwajca-ryi, Polsce. Rozwój ten szedł ręka w rękę z rozszerzającym się wszędzie gotykiem. Motywy czysto dekoracyjne ustępują wtedy coraz bardziej postaciom ludzkim, powstają całe obrazy, odtwarzające nieraz udatnie dzieła ówczesnych mistrzów malarstwa; zarazem i technika czyni postępy bardzo znaczne i wydoskonala się znakomicie. Z okresu tego pochodzą m. in. okna kościołów św. Wawrzyńca i Sebalda w Norymberdze, 5 okien w katedrze kolońskiej, okna kościoła w Gouda (Niderlandy), u św. Guduli w Brukselli, u św. Jakóba w Liège-, we Francyi powstało wtedy niezmiernie wiele M-ł u. s., m. in. u św. Foy w Conches, u św. Mikołaja w Nantes, w katedrze w Châlons-sur-iMarue. — W Hiszpanii posiadają piękne okna malowane katedry w Walencyi, Toledo, Bur-gos, Maladze i Sewilli (90 okien podług rysunków Rafaela, Michała Anioła i in.), są to przeważnie dzieła mistrzów niderlandzkich. We Włoszech zasługują na uwagę M. n. s. u św. Dominika w Perugii, w katedrze Florenckiej, w kościele Santa Croce tamże, u św. Petroniu-sza w Bolonii, u św. Jana i Pawła w Wene-cyi, w katedrach w Lucce i w Sienie.—W Anglii okres ten nie pozostawił po sobie dzieł znakomitych, najwybitniejsze są jeszcze okna kościoła w Warwicku i w kaplicy Henryka VIII w opactwie Westminsterskim w Londynie.I U nas do okresu tego należą okna w presbi-teryum kościoła Maryackiego w Krakowie. — W w. XVI, zwłaszcza w Szwajcaryi, rozwinęło się też t. zw. malarstwo gabinetowe na szkle (portrety, herby, widoki, sceny mitologiczne i alegoryczne), służące do ozdoby okien w mieszkaniach. Szereg pokaźny obrazków takich zdobi m. in. salę Rady wielkiej w Bazylei. —

Dr J. P.

M-go.

Wiek XVII jest czasem upadku nieomal już zupełnego M-i u. s. Barok (ob.) był już wtedy wyparł zupełnie gotyk z budownictwa kościelnego, a z nim nie godzą się okna malowane, więc przestano je robić. Malarstwo na szkle, chociaż jeszcze na początku wieku tego miało kilku mistrzów lepszych we Francyi, Anglii, Niderlandach, a zwłaszcza w Szwajcaryi, w połowie drugiej jego zamarło zupełnie. W. XVIII, nietylko że go nie wskrzesił, ale nawet o niem nie pomyślał wcale; dopiero w w. XIX przypomniano je sobie i w czasie stosunkowo b. krótkim przywrócono mu nietylko świetność dawną, lecz doprowadzono je do doskonałości technicznej przedtem nieznanej. Przodownictwo pod tym względem przypada Bawaryi, gdzie Michał Zygmunt Frank od r. 1804 zaczął znów malować na szkle, walcząc z początku z trudnościami nielada, ponieważ trzeba mu było na nowo odkrywać, lub raczej wynajdywać od dawna zapomnianą i zaginioną zupełnie technikę malarstwa tego. Usiłowania Franka poparł król bawarski Maksymilian I (ob.), a już za panowania Ludwika I powstał w Monachium pierwszy zakład malarstwa na szkle, w którym Frank stał na czele robót technicznych; pierwszem dziełem większem, które wyszło z zakładu, były okna do katedry w RatysboDie, wykonane w 1. 1827 — 33. Za przykładem monachijskim powstały później zakłady podobne naprzód w Szwajcaryi, potem w Berlinie, Norymberdze, Monasterze, Wrocławiu, Wiedniu, Insbrucku i w innych miastach niemieckich. Nowe to malarstwo zakwitło również wspaniale i b. szybko we Francyi, a do pewnego stopnia także i w Anglii; Warszawa posiada obecnie także zakład malowania na szkle, nie ustępujący w niczem wielu zagranicznym, z którego atoli dotąd nie wyszło jeszcze żadne dzieło pomnikowe. Okna barwne nowe, zdobiące niektóre świątynie Krakowa, podług kartonów Wyspiańskiego i Mehoffera (ob. t. nazw.) wykonano w zakładach niemieckich. — Obok tych M-ł n. s., naśladujących mniej lub więcej dokładnie wzory dawne, a posługujących się i techniką podobną do powszechnej w w. XV i XVI, rozwinęło się też bardzo w w. XIX t. zw. malarstwo gabinetowe na szybach większych, nie spajanych z kawałków barwnych, lecz przezroczystych, na których malowane bywają farbami właściwemi obrazy treści najrozmaitszej; po wykończeniu obraz wtapia się w powierzchnię szkła w piecach umyślnie na to przeznaczonych. Tego rodzaju M. n. s., chociaż w Anglii i do dzieł pomnikowych używane bywają, gdzieindziej przeważnie służą tylko do zdobienia okien w zabudowaniach świeckich. — Por. 1) Dzieje: Schmithals „D. Glasmalerei der Alten“ (Lemgo 1826), Gessert „Geschichte d. Glasmalerei“ (Stuttgart 1839), Lasteyrie „Histoire de la peinture sur verre d’après ses monuments en France“ (Paryż

1853 — 57 z 110 tab.), Lévy „Histoire de la peinture sur verre en Europe“ (Bruksella 1854 — 60, z 37 tab.), Wackernagel „D. deutsche Glasmalerei“ (Lipsk 1855), Winston „Memoirs illustrative of the art of glass painting“ (Londyn 1865), Schäfer „D. Glasm. d. Mittelalters und d. Renaissance“ (Berlin 1881), Westlake „A history of design in painted glass“ (Oxford 1881 — 94, 4 t.), Kolb „Glasmalereien d. Mittelalters u. d. Renaiss.“ (Stuttgart 1884 — 90), Schäfer u. Rossteuscher „Ornamentale Glasmalereien d. Mittelalters u. d. Renaiss.“ (Berlin 1885 — 88) i „Meisterwerke schweizerischer Glasmalerei“ (t-że 1888). -- 2) Technika: Gessert „ü. Kunst auf Glass zu malen“ (Stuttgart

1842), des Granges „Le vitrail d’appartement“ (Moulins 1871), Strele „Handb. d. Porcellan-u. Glasmalerei“ (Weimar 1883, wyd. 4-e), Jänni-cke „Handb. d. Mosaik-u. Glasmal.“ (Lipski 891), Oidtmann „D. Glasmal.“ (Kolonia 1893) i Ulke „Katechismus d. Porzellan-u. Glm.“ (Lipsk

1894).

Malpighi Marceli (* w Crevalcuore pod Bolonią 10 mar. 1628 — f w Rzymie 29 [lub 30] listop. 1694) lekarz, wielce zasłużony jako ojciec anatomii mikroskopowej, czyli histologii. Do nauk zawodowych przykładał się w Bolonii i ukończywszy je w r. 1653, został tamże po 3 latach profesorem, lecz już po kilku miesiącach przyjął zaproszenie na katedrę do Pisy, ponieważ mu jednak pobyt w tern mieście nie służył, w r. 1659 powrócił znów do Bolonii. W r. 1662 przeniósł się na 4 lata do Messyny, poczem po raz trzeci wrócił do Bolonii; w r. 1691 udał się do Rzymu, dokąd go powołał pap. Innocenty XII na lekarza przybocznego, na stanowisku tern życia dokonał. — M. pierwszy posługiwał się szkłami powiększającemi do badania budowy tkanek ustroju ludzkiego, a pomimo że za jego czasu mikroskop był jeszcze b. niedoskonały, poczynił wiele odkryć wielce doniosłych. W r. 1661 odkrył naczynia krwionośne najdrobniejsze, (włoskowate) w r. 1665 krwinki (ob.); również zbogacił naukę odkryciami ty-ezącemi się budowy gruczołów, płuc, śledziony, nerwów, mózgu, narządów zmysłowych, a także embryologia (ob.) zawdzięcza mu odkrycie niejedno, Dzieło jego „Anatomia plantarum“ (Londyn 1675 — 1679, 2 t. in fol.) stało się również podstawą wszelkich badań późniejszych tego rodzaju. Rozprawy i prace jego, wydawane po-jedyńczo, wyszły w wydaniu zbiorowem „Opera omnia“ (w Londynie 1686, 2 t. in fil. i w Ley-dzie 1687); rękopisy po nim pozostałe wydał Régis, jako „Opera posthuma“ (Londyn 1697 in fol.; też Wenecya 1698 i 1743; Amsterdam 1698 i 1700). — Por. „Biogr. médicale“ (VI, 166 — 171) i „Diet. histor:“ (III 505 — 507]; wyliczone są tam napisy prac poszczególnych

Dr J. p.

Malpighia L. Rodzaj roślin dwuliściennych z rodziny Malpighiaceae J u s s. Kwiat prawi-

dłowy. Zalążnia podzielona wewnątrz na 3 komory jednozalążkowe. Działki pokryte są gru-czołkami. Płatki jak i działki w liczbie 5. Pręcików 10. Pięć z nich stoi naprzeciw działek, drugie 5 naprzeciw płatków. Te drugie są nieco krótsze od pierwszych. Owoc jest pestkowcem o 9 pestkach jednonasiennych. Drzewa lub krzewy okolic zwrotnikowych Ameryki. Niektóre gatunki, jak M. aquifolia L., M. punicifolia L., są hodowane w szklarniach w Europie.

Malpighiaceae Juss. Rodzina roślin dwuliściennych, pokrewna klonowatym (Ace-raceae), pochodząca z okolic zwrotnikowych (Ameryki głównie). Owoce tak samo uskrzydlone jak u klonów z tą różnicą, że u M. występują trzy skrzydełka zamiast dwóch. Drzewa lub krzewy, często liany. Liście naprzeciwległe. Kwiaty promieniste lub lekko nieprawidłowe o 5 działkach, 5 płatkach, 10 pręcikach, 3 słupkach. Po jednym zalążku w każdej komorze. Główne rodzaje są następujące: Malpighia L., Pterandra Juss, Golphimia Car, Dicella Griseb. Rodzina obejmuje 55rodzajowiok. 650

E. M.

adz.

Za-

E. M.

gatunków.

Malplaquet, wieś w departamencie Północnym (Prancya), słynna ze zwycięstwa połączonych Austryaków i Anglików pod dowództwem ks. Eugeniusza i Marlborough’a nad Francuzami pod dowództwem marsz, de Villars, d. 11 września r. 1709. Była to jedna z najkrwawszych bitw za Ludwika XIV; wojsko zjednoczone straciło do 20 000, Francuzi do 10 000 żołnierzy.

Malstrom (właśc. Maelstrom — młyński prąd) a. M o s k e n ä s st r o m —wązka cieśnina pomiędzy w-mi Möskönas i Värö, najbardziej na południe wysuniętemi wśród Lofotów (ob.). Od niepamiętnych czasów M. uchodził za bardzo niebezpieczny, a nawet za niemożliwy do przebycia, choć w rzeczywistości niebezpieczeństwo to istnieje jedynie przy wietrze płn.-zach. i chociaż inna cieścina, pomiędzy wyspami Godó i Strömö położona (Saltstrom), bardziej na taką groźną zasługiwałaby sławę. Pośród M-u znajduje się skalista, bezludna wysepka Mosken, nader malownicza. Legenda o strasznym M-ie, który w mitologii północy gra takąż rolę jak Scylla i Charybda w świecie klasycznym, zużytkowana została po literacku przez Edgara Poego („The Descent into the M.ft) i Pontoppidana; wyraz zaś stał się symbolem (ob. np. Przyby-byszewskiego) wrogiej, nieszczęściami brzemiennej otchłani życia.    M- Ab-

Malta w-pa wielkobrytańska na m. Sród-ziemnem w odległości ok. 100 km. od przyl. Sycylijskiego Passaro i 325 km. od Trypolisu w Afryce; wraz z mniejszemi w'-pami Gozo, Comino i Cominotto leży pomiędzy 35°49’ a 36°5’ szer. płn. i pomiędzy 14°12’ a 14³25’⁻ dług. wsch. od Gr.; obszar wraz z temi wysepkami 323 km. kw., bez nich 248; m-ców (1908) 209 974. Płaskowzgórze (do 258 m. npm.) tworzy na płd. i płd.-zach. brzeg prosty a niedostępny stromy, opuszcza się zaś na płn.-wsch. stopniowo ku morzu, gdzie jest kilka zatok (najważniejsze: La Valetta i Marsa Scirocco). M. liczy ledwie 5 strumyków, woda deszczowa starannie jest zbierana w cysterny. Wodociąg dostarcza wody ze źródeł, położonych w części południowej, do stolicy. Klimat niezwykle gorący; we wrześniu wieje niezdrowy sirocco; miesiące zimowe przynoszą opady podzwrotnikowej mocy i zimne z płn.-zachodu gregale. Ilość opadów wynosi rocznie 608 mm., z czego

72.5 % przypada na zimę, a 17.6% na wiosnę. Śr. ciepłota 19°; w zimie 14° (minimum 11.75), w lecie 25° (maksymum 40.5°). Roślinność nader bujna- kwitną tu znane jeszcze w Starożytności róże. Roślinność włoska oraz częściowo podzwrotnikowa; wskutek silnych wiatrów drzew niema, prócz chleba świętojańskiego. Maltańczycy: cery śniadej, silni i żywi, kobiety nao-gół niżej średnich wymiarów wrostu. Pracowici, umiarkowani; zdolni żeglarze. Warstwy niższe mówią żargonem arabskiego i włoskiego; po włosku mówi ok. 20 000, po angielsku ok. 10 000 osób. Oświata: 181 szkół publicznych (19 905. wychowańców w 1908); uniwersytet z 4 wydziałami i 242 studentami; liceum z 593 słuchaczami; 2 szkoły średnie, męskie (56 uczniów) i żeńskie (218 uczennic); 4 szkoły rzemieślnicze (39 uczniów). Utrzymanie uniwersytetu i szkół średnich wynosi rocznie 11 556

f. st. Nadto 59 szkół prywatnych, a w nich ok. 3 000 uczniów. Ludność tubylcza składa się z katolików; Rolnictwo staranne, ale nie wystarcza na potrzeby ludności. Główne ziemiopłody: pszenica, ziemniaki, koniczyna, bawełna, owoce południowe, sezam, trzcina cukrowa, wino, nieco oliwek. Hodowla koni, wołów, owiec i kóz; zwłaszcza dobre rasy osłów i mułów. Hodowla pszczół, rybołówstwo, połów korali, dobywanie soli z wody morskiej, marmuru, alabastru i kamienia ciosowego. Przemysł dostarcza wyrobów bawełnianych i jedwabnych, koronek, cygar i mebli. Handel przeważnie przejściowy; wwóz 7 mil. f. st., wywóz 6 m. Miary ukształtowane według Sycylijskich, ale zmienione nieco w zastosowaniu do wzorów angielskich; piede = 28.363 cm.; canna (= 8 palmi po 12 once) = 2.088 m.; salma. rasa, czyli 4 sacca 24 mondelli (dla zboża) = 288.5 litra; barille (dla wina)=42 litry; cantaro=100 rotoli = 79.15 kg.; libbra czyli 12 once po 16 parti — 316.6 gr. Rozporządzenie z r. 1825 wprowadziło system monetarny angielski, utrzymała się jednak dość długo lira sterlina czyli 20 soldi po 12 denari. Władza wykonawcza spoczywa w rękach gubernatora; rada wykonawcza i rada zarządzająca, składająca się z prezesa (gubernator), wiceprezesa, wice-gu-bernatora, sekretarza naczelnego, 9-ciu członków z mianowania i 11-u z wyboru, łoga wojskowa składa się z Royal Malta Artil-

warunkiem, aby nie usuwały się od płacenia podatków na rzecz państwa, aby zawsze zostawały pod prawem i zwierzchnością krajową oraz aby fundusze komandorów nie przenosiły 15 000 złp. dochodu rocznego. Niebawem, pod naciskiem tejże Katarzyny II, niektóre posiadłości pojezuickie przyznano M-czykom. Sejm czteroletni zobowiązał M-czyków polskich do opłacania na rzecz wojska polskiego 20% z dóbr i sum komandoryi w Rzpltej oraz 30% z sumy (120 000 złp.) pobieranej z dóbr Ostrogskich. Po ostatnim rozbiorze, z inicyatywy Pawła I, przyłączono przeorstwo M-skie polskie w r. 1798 do rossyjskiego i ustanowiono nowe polsko-ros-syjskie zgromadzenie k-ów M-skich. Składało się ono z dwóch przeorstw: rz.-katolickiego i rossyj-sko-prawosławnego z 98 komandoryami. Według przepisów (1791) do zgromadzenia tego wstępować mogła tylko szlachta rodowa, która się potrafiła wylegitymować ze swego pochodzenia przynajmniej za lat 150 wstecz, oraz opłacać składkę roczną na rzecz zgromadzenia w kwocie 2 400 —1200 złp. zależnie od wieku (nieletni opłacali mniej). Państwo zaś przyczyniało się do ponoszenia kosztów, oprócz pobieranych z komandoryi — w kwocie 216 000 złp. W r. 1817 Aleksander I zniósł zgromadzenie w Królestwie i w Cesarstwie. — Por.: Krzyżanowski A. „Zarys dziejów zgromadzenia M-skiego w Polsce“ („Album Warszawskie“ 1845); „Wywód przyczyn i praw k-rów M-skich do ord. Ostrogskiej“ (b. m. dr. i r. 1773); Dłuski T. „Mowa komisarza do rozłożenia dokumentów w interesie M-skim 20 junii 1774“; Ustrzycki M. „Odpowiedź ze strony k-rów M-skich na odpowiedź przeciw wywodowi ich praw do ordyna-cyi Ostrogskiej“ (1774); ,,Relacya krótka histo-ryi o k-rach Mskich“ (b. m. dr. i r.). Maltańska huba, ob. Cynomorium. Maltaza—jest to enzym (zaczyn), zamieniający cukier słodowy czyli Maltozę (ob.) na cukier gronowy (glukozę) podług następującego wzoru chemicznego Maltoza-|-H₂0=glukoza-(-glu-koza. Zaczyn ten znaleźć można w ślinie i pokrewnym jej soku trzustkowym, gdzie działa w obecności niewielkięj ilości kwasu.

lery (460 oficerów i szeregowców), Kings Own Malta Regiment of Militia (2 bataliony: 1062 oficerów i szeregowców) i Malta Militia Submarine Mining Company (18 osób). Dzięki położeniu w pośrodku ra. Śródziemnego M. jest główną stacyą okrętową oraz ważnym punktem strategicznym dla Anglii i cała niemal jest zamieniona na fortecę. Gł. m-to La Valetta. — Historya. M. i Gozo były ongi koloniami Fenicyan, po których zostało wiele ruin i napisów; następnie wyspę — Melitte — opanowali Grecy, ludność się zhellenizowała. Ok. r. 400 przed Chr. osiedli tam Kartagińczycy, którzy w r. 218 ustąpili przed Rzymianami. W Starożytności słynęła M. z wyrobów bawełnianych, róż i miodu. W r. 454 podbili M-ę Wandalowie, a w r. 494 Gotowie. Belizar przyłączył w r. 534 M*ę do Byzancyum. W 1. 870 chwilowo i 904 na stałe opanowali ją Arabowie, którzy wycisnęli piętno swoje na mieszkańcach. Z rąk Arabów odebrali M-ę Normanowie (1090) pod wodzą Rogera Sycylijskiego. R. 1284 zwycięstwo tu odnieśli Aragończycy nad Francuzami. Ces. Karol V osiedlił tu zakon Joanni-tów (ob.), wygnany z Rodosu; po potwierdzeniu tego nadania przez papieża w r. 1530 przeniósł się zakon na M-ę i przyjął nazwę zakonu Maltańskiego. Zakon umocnił wjspę i odparł w r. 1665 napad Turków. W r. nast. wielki mistrz zakonu Jan de la Valette założył m-to tej n. R. 1798 zajął Bonaparte M-ę podczas swej wyprawy do Egiptu, ale już w r. 1800 załoga francuska musiała się poddać Anglikom. Pokój paryski angielskie prawa do wyspy potwierdził.

Maltańscy kawalerowie (ob. J o a n n i c i) w Polsce znani byli oddawna. Wielu Polaków spieszyło pod sztandary tego zgromadzenia i w jego szeregach okryło się sławą wiekopomną, a wszystkich zaćmił chwałą głośny Bartł. Nowodworski (ob.) współcześnik Zygmunta III. Z dawien dawna istniały w Rzpltej dwie koman-dorye: poznańska i stwołowicka. Pierwszą założył w r. 1286 Przemysław II w Kaliszu po śmierci swej żony Ludgardy (f 1283), drugą Radziwiłłowie w r. 1610. Wielkie przeorstwo maltańskie u nas powstało dopiero po pierw-

adz.

E. Chw.

Dr A. E.

szym rozbiorze kraju pod naciskiem Katarzyny Malte Brun: 1) K o n r a d (właściwie Malthe IL R. 1609 ostatni Ostrogski, Janusz, z dóbr Bruun), geograf i publicysta francuski, duń-swych utworzył ordynacyę dla córki swej, Eu- czyk z pochodzenia (* 12 wrześn. 1775 w Thisted frozyny Zasławskiej, pod warunkiem, żeby w w Danii—f 14grudn. 1826 w Paryżu). Po ukończe-razie wygaśnięcia Zasławskich-Ostrogskich ordy- niu uniwersytetu w Kopenhadze, porwany ideami nacya przeszła, jako komandorya, do zgroma- rewoliicyjuemi, rzucił się do publicystyki i na-dzenia K-rów M-skich. Tymczasem ordynacya pisał po duńsku satyrę przeciw arystokracyi w końcu w. XVII (ob. Ord. Ostrogska), wbrew Katechizm arystokratów (1795). Wy-testamentowi, została rozszarpana. Dopiero po gnany, schronił się do Szwecyi, a po dwulet-pierwszym rozbiorze pełnomocnik zgromadzę- niej tułaczce powróciwszy do kraju, ściągnął nia, Sagramoso, popierany przez Katarzynę II, na siebie prześladowanie za pracę „Tria juncta wymógł w r. 1775 u stanów Rzplitej ustano- in uno“ (1797—1798) i powtórnie musiał ucie-wienie w Polsce wielkiego przeorstwa i sześciu kać. Udał się początkowo do Hamburga, a po-komandoryi z dóbr Ostrogskich. Prócz tego po- tem do Paryża, gdzie naturalizował się. Utrzy-zwolono założyć jeszcze 8 nowych komandoryi mywał się z lekcyi i dziennikarstwa. Od r. 1806 w Polsce z dóbr długami nieobciążonych, pod był jednym z głównych współpracowników

adz.

K. K-c.

Malthus Tomasz Robert, ekonomista angielski (* 14 list. 1766 w Dorking — f 29 grudn. 1834 w Bath). Po ukończeniu nauk w Cambridge, został w r. 1797 księdzem anglikańskim, r. 1805 objął katedrę historyi i ekonomii politycznej w kollegium Kompanii Wseh.-Indyjskiej w Haileybury i na tem stanowisku pozostał do śmierci. Pierwszą pracą był traktat: „The Crisis“ (1797—dotąd niewydany), pam-flet przeciw Pittowi. R. 1798 ogłosił bezimiennie słynny szkic „An Essay on the Principle of Population as it affects the future Improvement of Society, with Remarks on the Spéculations of Mr. Godwin, M. Condorcet and other Writers“, który stał się następnie podstawą całej doktryny maltuzyanizmu (ob.). Szkic powstał ze sporu pomiędzy M-em a jego ojcem Danielem, M., przyjacielem Rousseau i gorącym wyznawcą teoryi postępu głoszonej przez Condorceta i Godwina. Chodziło o zagadnienie przyszłego rozwoju społeczeństwa. Ojciec bronił tezy Godwina, syn występował przeciw niej, twierdząc, że ludność dąży do szybszego wzrostu niż środki spożywcze. Myśli swe M. bardziej rozwinął do-

Wiel. Kacyki. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom'' XLV. Zesz. 3B8*.

rodzie“ (Kraków 1879).

E. Chw.

„Journal de débats“. Wraz z Mentelle’m i Her-bin’em redagował „Géographie mathématique, physique et politique“ (Paryż 1803 — 1807), który przez długie lata uchodził za najlepsze czasopismo geograficzne. R. 1808 wraz Eyries’em założył „Annales des voyages“. Po upadku Napoleona, którego popierał, wydawał pismo polityczne „Spectateur“, a w r. 1815 został współpracownikiem rojalistycznego „La Quotidienne“. Sympatyzował z Polakami i poświęcił im „Tableau de la Pologne ancienne et moderne“ (Paryż 1807). NajceJniejszem dziełem M. B-na jest „Précis de Géographie universelle“ (Paryż 1810 — 1829, 8 t.), które w r. 1872 doczekało się wyd. 3-go (przez Lavallée’go). Czynnym był nakoniec w wybornym „Diet. géographique universel“ (Paryż 1821, 8 t.) oraz w założeniu francuskiego T-stwa geograficznego w Paryżu, którego długo był sekretarzem. „Mélange scientifiques et littéraires“ (Paryż 1828, 3 t.) M.B-na wydał Nachet. — 2) Wiktor Adof, geograf francuski (* 1816 w Paryżu — f 1889 tamże), syn Konrada. Wykładał w kolegium w Pamiers i w Paryżu (1848 — 60), był sekretarzem T-wa geograficznego. Kierował wydawnictwem Bulle-tynów; ogłosił wiele prac opisowo-geograficz-nych, najważniejsza: „La France illustrée“ 1855 — 1857, 3 t., nowe wyd. 1895 i in.).

Malthinus, rodzaj owadów tęgopokry-wy c h (Coleoptero), zaliczony do rodziny M i ęk-koskrzydłych (Malacodermata). M. wyróżniają się głową znacznej wielkości, o wystających oczach i czole szerokiem; 11-to człon-kowe rożki bardzo cienkie i długie. Na kwiatach i krzewach. Ok. 40 gatunków europejskich. Najpospolitszy — M. flaveolus P a y k — 4 — 5-mm.

piero w wydaniu następnein, po zebraniu odpowiedniego materyału statystycznego (dotyczącego zwłaszcza Stanów Zjednoczonych i Szwe-cyi), w celu zgromadzenia go objechał w 1. 1799—1802 Europę. Ale zmiany w istocie i układzie szkicu były takie, że powstało faktycznie dzieło nowe: „An Essay on the Principle on the Population or a View of its Past and présents Effects on human Happiness with an Enquiry into our Prospects respecting the Mitigation of the Evils with it Occasions“ (1803). Autor w dziele tym za jedyne przeszkody w nieograniczonem rozmnażaniu ludności uważa wojny i nędzę, a jedyny środek zapobiegający upatruje w t. zw.: „moralnej powściągliwości“. Szkiców doczekał się za życia autora sześciu wydań (1798, 1803 1806, 1807, 1817 i 1826), zaopatrywanych za każdym razem no-wemi przypisami i poprawkami (wyd. z 1817 ostatnie, które M. przeglądał). Prócz tego M. napisał: „Observation on the Effects of the Corn Laws“ (1814), w obronie angielskich ceł zbożowych; „An Inquiry into the Nature and Progres of Rent“ (1814), teorya renty, tej samej w zasadzie treści co późniejsza D. Ricardo; „Principles of political Economy“ (3 t. 1819 — 1820), „Définitions in political Economy“ (Londyn 1827, nieudolna próba ujednostajnienia terminologii).—Por.: Bonar, „M. a. his Work“ (Londyn 1885); Wodowozow „M., jewo żiźń i na-ucznaja diejatjelnost“ (Petersburg 1895); Rostafiński J. „Wykład publiczny o prawie M. w przy-

E. Chw

Maltitz Apoloniusz von, baron, dyplomata rosyjski, poeta niemiecki (* 1795 — f 1870), wcześnie, wzorem ojca Fryderyka, poświęcił się zawodowi dyplomatycznemu. R. 1830 attaché przy poselstwie rossyjskiem w Rio de Janeiro. R. 1836 sekretarz poselstwa w Monachium, od r. 1841 do 1865 akredytowany przy dworze Weimarskim. Większym rozgłosem, niż dyplomata, cieszy się M. jako poeta niemiecki. Na tem polu ujawnił szczery talent w epigramma-tach i w poezyi humorystyczno-satyrycznej. Lepsze rzeczy weszły w „Ausgewählte Gedichte“ (Weimar 1873); nadto: „Geständnisse eines Rappen mit Ammerkungen seines Kutschers“ (1826); „Dramatische Einfälle“ (tamże 1838—1843, 2 t.); „Drei Fähnlein Sinngedichte“ (Berlin 1844).

Maltoza, cukier słodowy C₁₂H₂₂0n.H₂0 znajduje się w przewodzie pokarmowym (kiszkach cienkich), tworzy się jednocześnie z dekstryną przy działaniu słodu (diastazy), lub rozcieńczonego kwasu siarkowego na skrobię (występuje przeto w zacierach piwnych i gorze-lanym) i przy przemianie klajstru z krochmalu od działania wyciągu słodowego i śliny. Technicznie otrzymują M-ę przez scukrzenie klajstru krochmalowego zapomocą wyciągu słodowego i działanie na tworzący się wytwór wyskokiem. M. jest masą twardą, krystaliczną lub krystali-

1901).

Maltravers lord Henryk K., ob, Norfolk.

Maltnzyanizm doktryna społeczna i środki praktyczne, wywołane przez wywody Malthusa (ob) o przyczynach nędzy która ma wypływać prze-dewszystkiem z przeludnienia, z szybszego przyrostu ludności niż środków wyżywienia. Powstanie doktryny jest ściśle związane ze stanem Anglii w końcu w. XVIII i w początkach XIX. M. urobił się z jednej strony pod wpływem obaw ze strony klas zamożnych angielskich przed wybuchem niezadowolenia ludu, dającego posłuch zarówno hasłom rewolucyjnym francuskim, jak i ideom radykalnym Godwina i Owena,— z drugiej pod wpływem niezadowolenia z nieustannego wzrostu na rzecz ubogich ciężaru podatkowego (ob. Pauperyzm) pod postacią zapomóg pieniężnych, wydawanych przez gminy wszystkim robotnikom ubogim, w stosunku do liczebności ich rodzin. Przeciw temu

E. Chw.

S. K

żuje się w igiełkach, przy 100° traci wodę i staje się bardzo hygroskopijną. Trudniej rozpuszcza się w wyskoku niż cukier gronowy, skręca płaszczyzna światła spolaryzowanego bardziej na prawo niż cukier trzcinowy i gronowy, redukuje jednak słabiej od nich roztwór alkaliczny miedzi. Przez działanie rozcieńczouym kwasem siarkowym jakoteż przez dłuższe działanie diastazy, ptyalinj (śliny) i maltazy, fermentu znajdującego się w soku jelitowym rozpada się na dwie cząsteczki cukru gronowego. Reakeyi tej nie podlega jednak pod wpływem fermentacyi lub gnicia. M. fermentuje pod wpływem drożdży i odgrywa przeto ważną rolę przy wyrobie alkoholu. M. redukuje płyn Fehlinga, z fenilohydrazyną daje osażon, daje więc typowe reakcye aldoz. Ponieważ hydroliza M-y prowadzi do dwóch cząsteczek d. glukozy, przeto jedna z grup aldehydowych tychże znajduje się jako taka w cząsteczce M-y. — Por.: Bersch „Die Fabrikation von Stärkezucker, Dextrin, Maltose-präparaten etc.“ (Wied.

Dr A, J. G.

systemowi (allowance system) wypowiedział się właśnie Malthus. Treść zasadnicza M-u zawiera się w dwóch pozornie logicznie zestawionych, lecz faktycznie odrębnych twierdzeniach, że ludność posiada dążność do rozmnażania się prędzej, niż wzrastają środki do życia, oraz że wynikiem ,tego jest nędza, a w ciągu dalszym przestępstwa, choroby, epidemie, nakoniec wojny. Dla zapobieżenia lub przynajmniej zmniejszenia złego M. wymaga: zniesienia dobroczynności prywatnej i publicznej, a także praw o biednych, jako sprzyjających rozmnażaniu się, oraz powstrzymania się od zawierania związków małżeńskich, póki człowiek nie posiada środków utrzymania rodziny, a od żonatych wstrzymania się od płodzenia takiej ilości dzieci, której by utrzymać nie mogli. Tego rodzaju środki oględności winny być dobrowolne i swobodne, a powtóre moralne. Kiedy zaś przekonano się, że nadzieja na dobrowolne środki jest czcza, zwolennicy M-u zaczęli domagać się, ażeby prawodawstwo wpłynęło na zmniejszenie liczby małżeństw przez utrudnienie prawa zawierania związków za pomocą ustanowienia cenzusu majątkowego. Twierdzenie M-u, że wrodzona siła rozpłodcza w każdym gatunku istot organicznych (a więc i ludzi) uważana być może za nieograniczoną, jest przypuszczeniem apriorystycznem. Płodność kobiet nie jest czemś określonem ani niezmiennem. Statystyka dowodzi że procent urodzeń u rozmaitych ludów, a nawet śród jednego i tego samego narodu, w rozmaitych okresach jest inny, niejednakowy. Prawo o rozmnażaniu się ludności jest raczej jeszcze zupełnie nieznanem. Ani jest udowodnione twierdzenie, że ludność posiada dążność do wzrastania szybszego, niż środki do życia. Czasy nasze, wskutek rozwoju techniki wytwórczej, świadczą o szybkim, zupełnie podążającym za ludnością wzrostem bogactwa. We wszystkich krajach i dla wszystkich produktów na głowę mieszkańca wzrasta spożycie. Głębsze zrozumienie praw ekonomicznych dowiodło, że istnieje związek ścisły pomiędzy ustrojem na konkurencyi opartym, a dolegliwościami społecznemi, że zatem nadmiar ludności, nędza, nizkość płacy, olbrzymia śmiertelność i t. d. mają źródło głębsze w tendeu-cyach ustroju społecznego, niż w pociągu płciowym. M. do szóstego lat dziesiątka w. XIX panował wszechwładnie w ekonomii politycznej. Podważył jego wywody teoretyczne Marx (Kapitał), a dobił je rozwój techniki nowoczesnej w zakresie hodowli ziemio - płodów. Wprawdzie są próby Odrodzenia ruchu, ob. Neomal-thuzyanizm. Literatura, ob. L u d n o ś ć, a nadto L. Krzywicki ,,Kwestya rolna“ (Warsz. 1903); A. Krzyżanowski, ,,Teorya Malhusa ze szcze-gólnem uwzględnieniem jej stosunku do teoryi zmniejszającego się przychodu z ziemi“ („Czasopismo prawnicze“ 1908).

Maltzan Henryk Ka r ol, podróżnik (*1826 pod Dreznem — f 1874 w Pizie). Pokończeniu prawa w Jenie, rozpoczął niebawem podróże swoje: objechał najpierw różne kraje Europy, a później jął zwiedzać Afrykę północną i położył wielkie zasługi jako badacz krajów islamskich tej części Afryki oraz Arabii. Ważniejsza praca: „Drei Jahre im Nordwesten śt. A-frica“ (1863, 4 t.; wyd. 2-e 1868). Pisał poezye, powieści. Skończył samobójstwem.

Maluiny, Falklaud, ob. Falklandzkie wyspy.

Malus Stefan Ludwik, fizyk francuski (* 1775—f 1812). Wychowaniec szkoły inż. w Mezières, jako oficer inżynieryi uczestniczył w wyprawie Napoleona do Egiptu; później pomocnik komend, fortecy w Strasburgu, r. 1809 egzaminator w szkole politechn. w Paryżu. Za odkrycie w r. 1808 polaryzacyi światła (ob.) został członkiem Akademii w Paryżu i zyskał nagrodę tejże Akad. i T-stwa Królewskiego w

M. Ko.

adz

adz.

li, M.

E. Chw.

Londynie. Wspomnianemu zjawisku poświęcił prace: „Traité d’optique analytique“; „Théorie mathemat. de la double réfraction“ („Mém. des savants étrangers“ 1810—11); „Sur une propriété de la lumière réfléchie par les corps diaphanes“ („Bull, de la Soc. philomatique“, 1809). Wymienić nadto należy: „Sur les phénomènes qui dependent des formes des molécules de la lumière“ (ibid. 1809); „Mémoires sur la lumière“ (ibid. 1811), „Sur de nouveaux phénomènes d’optique“ (ibid.).    A Ł

Malva,Malvaceae,ob. ślaz iMalwowate.

Malvasia Karol Cezar, włoski historyk sztuki (* 1616 w Bolonii—f 1693). Przykładał się do filozofii, teologii i prawa. W r. 1662 został księdzem; kanonik w Bolonii, oddawał się z zapałem badaniom historyi sztuki tego miasta. Napisał: „Felsina pittrice; vite de pittori Bolognesi‘‘ (wyd. 2-e, Bolonia 1841), oraz .,Mar-mora Felsinea“ (tamże 1690).

Malvezzi Wirgiliusz margrabia, historyk włoski (* 1599 w Bolonii — f 1654 tamże). Oddawał się z równem zamiłowaniem medycynie, filozofii, teologii, matematyce, co mu nie przeszkadzało w działalności wojskowej i dyplomatycznej (był członkiem rady przybocznej Filipa IV, który mu powierzał wiele czynności). Dzieła jego, w których pono pragnął naśladować Machiavela (ob.), dotyczą dyplomacyi i historyi. Główniejsze z nich: „Discorsi sopra il libro I degli Annali di Corn. Tacito“ (Wenecya 1622); „U Romulo“ (Bolonia 1629); „Tarquinio il Su-perbo“ (Bolonia 1632); „Introduzione al raconto dei principali successi accaduti sotto il commando di Filippo IV“ (Rzym 1651).

Malwa, część południowa Indyi przedgan-gesowych środkowych, obejmująca państwa Indor, Bhopal, Dhar, Ratlam, Dżaora, Narsingarh i obwód Nimacz w Gwaliorze; płaszczyzna, otoczona górami Windhya, Dungar, Salambhar i Arawali, a przerżnięta rzekami Narbada, Mahi, Sind, Betra i Czambal. Gleba b. żyzna, uprawa maku do wyrobu opium daje wielkie dochody skarbowi indyjskiemu. M-eami są Bhilowie, Gondowie i Radżpuci oraz różnego rodzaju mieszańcy. M. była dawniej pod panowaniem książąt własuych pochodzenia aryjskiego i miała jako m-to gł. Udższain; w r. 1309 podbiła ją dynastya mahometańska Dehlijska, a po upadku państwa Mogoła w w. XVIII opanowali ją Mahraci, r. 1817 przeszła pod rządy Anglii.

Malwowate v. ślazowate (Malvaceae).Rodzina roślin dwuliściennych o liściach dłonia-sto-nerwowych z przylistkami. Kwiaty mają złożenia lipowatych, ale często otoczone kieliszkiem, o płatkach w nasadzie spojonych, o pręcikach zrosłych w rurę otaczającą szyjkę słupka. Słupek wielokrotny po dojrzeniu staje się rozłupnią, rozdzielającą się na rozłupki poje-dyńcze, nie otwierające się, lub torebką. Są to zioła, byliny, lub drzewa. Ok. 700 gatunków w strefach gorących i umiarkowanych. U nas dziki rodzaj ślazu (Malva). W strefach gorących rosną gatunki rodzaju b a w e ł ny (Gos-sypium) zielne lub krzewiaste z nasionami oto-czonemi gęstym kutnerem włosów, który bywa zbierany i przędzony na różne tkaniny.

Mały Jakób Józef, literat czeski (* 4 sierpnia 1811 w Pradze — f 7 marca 1865) jeden z najpłodniejszych pisarzy czeskich. Po ukończeniu prawa w Pradzé, oddał się literaturze. Współpracownik, współredaktór i wydawca wielu czasopism. Obdarzony niezwy-kłemi zdolnościami do języków, przełożył (m. in. „Kunigasa“ J. 1. Kraszewskiego) mnóstwo dzieł na jęz. czeski, jak Szekspira, Lessinga, Ir-vinga i in. Pomagał Jungmanowi wraz z innymi w układzie i wydaniu słownika (zwłaszcza w Uzupełnieniach). R. 1848 porwał M-go: był wybrany na posła do Sejmu Narodowego w Pradze. Prześladowany uciekł do Wiednia i stąd zasilał pisma czeskie swerai pracami. R. 1849 wydał broszurę (,,Hrabete Lva Thuna Uvahy o nynëjsich pomerech hledic zrlaśle k Cechäm“) przeciw centralistycznej polityce rządu. Artykuły polityczne M-go w ,,Nar. Noviuach“ ściągnęły na M-go uwagę Bacha, który, chcąc go przekupić, zaofiarował mu redaktorstwo urzędowych „Praskich Novin“. M. odmówił. Od r. 1859 M. był współpracownikiem czynnym Rie-gera w „Slovnik’u Naucnÿm“. Z licznych prac M-go zasługują na uwagę: „Naśe znovu zro-zeni“ (najważniejsze); „Dejiny narodu Ceského“ (Praga 1849); „Uvahy Ćeha o novem zfizeni Rakouska“ (tamże 1861); „Strućny słovnik ve-cny“ (8 t. tamże 1873 — 1885); „Ylastensky slovnik historyckÿ“ (tamże 1876).

Małachowski Jan, b-p krakowski, syn Aleksandra, chorążego sieradzkiego; po ukończeniu nauk kształcił się na dworze ces. Ferdynanda, potem służył wojskowo i był rotmistrzem pod Rewerą Potockim. Po śmierci żony, Magdaleny Szembekówny, opuścił zawód rycerski i obrał sobie stan duchowny. Wyświęcony na kapłaństwo przez Jana Tarnowskiego, arcyb. lwowskiego, przy swoich stosunkach i zdolnościach, wnet został scholastykiem lwowskim, kanonikiem poznańskim, warszawskim, a w r. 1660 krakowskim. Jan Kazimierz upodobawszy go sobie wielce, uczynił opatem mogilskim i referendarzem koronnym. Wysłany na sejmiki do województw, był dwa razy posłem do Francyi i raz do elektora brandeburskiego, potem komisarzem do rozgraniczenia dóbr królewskich w powiecie grodzieńskim. Wielkie miał zaufanie u dworu, gdyż Ludwika Marya umierając wyznaczyła go wykonawcą ostatniej swej woli, a dowód swego przywiązania do tronu okazał, towarzysząc dobrowolnie za granicę Janowi Kazimierzowi, gdy ten złożył koronę. Za powrotem do kraju, imieniem króla Michała i Jana III odbierał homagium od miast pruskich. Jan III zaraz po koronacyi wyniósł go na b-pa chełmskiego i mianował podkanelerzem koronnym r. 1676. Jako taki wysłany do Gdańska i Torunia, szczęśliwie komisję załatwił. Czynny w swojej dyecezyi, założył w Chełmie seminaryum i oddał je missyona-rzom; b-pem krakowskim został w r. 1681.

Na ubogich miłosierny, wiele poczynił funda-cyi nowych świątyń, hojnie je w fundusze opatrzywszy. Sobieskiemu podczas wyprawy wiedeńskiej nietylko posłał chorągiew usarską i regiment dragonii, ale pod niebytność jego w kraju, zaciągnął ludzi swoim kosztem i trzymał na obronę w Krakowie. Podczas bezkrólewia r. 1696, postawił także swoich 500 ludzi zbrojnych, dla bezpieczeństwa miasta. Um. w Krakowie r. 1697, pochowany w kościele katedralnym. F. M. Sobieszczański (Większa „Enc.“ Orgelbr.).

Małachowski S t a u i s ł a w, w-woda poznański, syn Franciszka kaszt, sieradzkiego (f 1699).

Po skończeniu nauk i podróżach za granicą, bawił na dworze Jana III i był z nim na wyprawie pod Wiedeń r. 1683, pod Parkanami i na wyprawie wołoskiej r. 1687. Po śmierci ojca otrzymał kasztelanię sieradzką r. 1690. W-dą kaliskim został w r. 1692, a poznańskim r.

1698.    Wysłany do Karlowitz jako poseł do zawarcia pokoju z Portą Ottoraańską, własnym kosztem odbył tę missyę i za pośrednictwem króla angielskiego i Stanów Hollenderskich przyprowadził szczęśliwie do skutku traktat r.

1699,    na którego mocy Turcy przywrócili Polsce Kamieniec, i to wszystko co tylko na Podolu i Ukrainie posiadali.

Małachowski Jan kanclerz wielki koronny, syn Stanisława w-dy poznańskiego (* 24 stycz.

1698 — f 25 czerw. 1762). O młodości jego wiadomo tylko, że był deputatem oświęcimsko-zatorskim na trybunał r. 1721 — 1732, potem w r. 1724 był jednym z członków delegacyi sejmowej do układów z posłami zagranicznymi w sprawie toruńskiej. Dość głośno występował na sejmie r. 1726 w sprawie kurlandzkiej; później posłował na długi szereg sejmów. S-stą opoczyńskim był, gdy agitował podczas bezkrólewia r. 1733 przeciw kandydaturze piastowskiej na rzecz Augusta III. Chętnie się potem chlubił, jakoby śmiałym protestem udaremnił jednomyślny wybór Leszczyńskiego; w istocie zaprotestowany jeszcze przed elekcyą, wobec ogromnej przewagi przeciwników cichaczem przeniósł się do ich obozu i również cichaczem wrócił do augustowców, jak tylko zbliżyły się do Pragi wojska rossyjskie. Podwójne to odstępstwo pozostało snąć w tajemnicy przed nowym królem, który go zrobił sekretarzem kor. (1734) i niebawem (1735) podkanelerzem kor., a dopiero w r. 1746 po rezygnacyi A. Stan. Załuskiego (ob.) kanclerzem wielkim. Podobno zmierzał M. do zyskowniejszego podskarbstwa; gdy mu wypadło poprzestać na skromnych dochodach kancelaryi, postanowił i potrafił wynagrodzić to sobie mnóstwem starostw (buczniowskie, gródeckie etc.), chorągwi, dzierżaw, wójtostw na Mazowszu, na Podolu, w Wielkopolsce, pod Warszawą, w w-dztwach Krakowskiem, Sandomierskiem i Ruskiem. Znaczne dobra wziął w posagu za Izabellą Humiecką, w-dziauką podolską; po ojcu odziedziczył w pow. Opoczyńskim m-ko Końskie, niegdyś włość Odrowążów; tam podźwignął sławne od lat 150, ale podupadłe fabryki wyrobów żelaznych, sprowadzając ze Śląska zdolnych majstrów i robotników, przeważnie dysydentów. Pobudował 4 piece: jeden w Stąporkowie r. 1739, dwa w Ruskim Brodzie, r, 1750 i jeden w Janowie r. 1755. Na niwie politycznej miał niezaprzeczone zasługi. Należał do tej grupy magnatów, która trzymając z królem Sasem od samego jego obioru, usiłowała pogodzić z nim Potockich, odepchnąwszy na plan dalszy Czartoryskich, mimo że tylko tych polityka zagraniczna zgadzała się z dążeniami dworu i samego M-go. Niewiele się przydała akcya jego przeciw zamysłom rokoszowym Józ. Potockiego r. 1741, tudzież próba ugody z opozycyą, przedsięwzięta w dwa lata później. Stopniowo zacieśniając związki z Ros-syą, za jej pośrednictwem związał się kanclerz z Czartoryskimi. Z początku ruchliwy, przedsiębiorczy, a zawsze popularny wśród średniej szlachty, M. projektował w początkach wojen śląskich zniesienie „liberum veto“, na sejm r. 1748 przygotował projekt komisyi walnej do wzbogacenia skarbu drogą zamiany pogłównego na cło generalne, czopowe, szelężne, i in. podatki. Skutecznie pracował w 1. 1751 — 1752 nad zagodzeniem walk klasowych w Gdańsku i pracę tę uwieńczył ułożeniem nowej ordyna-cyi, zmieniającej ustrój miasta w duchu demokratycznym. Wobec usilnych nalegań Rossyi o ulgi dla dysydentów, o regulacyach granicy i zwrot chłopów-emigrantów, umiał się M. zawsze postawić odpornie a solidarnie z kolegami pieczętarzami. System rusofilski M-go powstał, zdaje się, z pobudek uczciwych, antypruskich, i ze świadomości, że Rossya gotowa jest przyczynić się do niektórych przynajmniej reform w Polsce. Potrosze ten system przedzierzgnął się w nałóg i uzależnił od pensyi 7 000 rb., wypłacanych kanclerzowi dorocznie jako stronnikowi Rossyi, nie licząc 3 000 przeznaczanych na korupcyę szlachty. Osłonięty taką protekcyą, odważył się w r. 1753 — 1754 wyzwać dwór warszawski i naród udziałem w rozdrapaniu Ordynacyi Ostrogskiej (ob.), z której to masy otrzymał połowę Ostroga, m. Międzyrzec i 36 wsi na Wołyniu. Broniąc tej zdobyczy ręka w rękę z Czartoryskimi i Lubomirskimi wdał się w 1. 1754 —55 w intrygi powikłane na gruncie petersburskim: próbował wrócić do stanowiska wpływowego na dworze z poparciem carowej Elżbiety, a gdy tę interwencyę udaremnił Brühl, kanclerz usiłował podkopać jego wpływy nad Newą, łącząc się z kliką wrogów kanclerza Bestużewa, oddanego Brühlowi. Formułował

Zagranicznych.

wtedy swój „system“ rossyjski jako pozostawienie Rzpltej w zupełnej niezależności pod opieką cesarstwa w myśl polityki Piotra W. z r. 1716. Intrygi zawiodły, i M. coraz ociężal-szy, flegmatyczniejszy wkrótce, a nawet prawie jednocześnie z niemi zaczynał przez sekretarza swego, Aloego, podawać Briihlowi rękę do zgody przy współudziale prymasa Komarowskiego, a bez Czartoryskich. Zgoda zapanowała na lat parę od czerwca r. 1756, chociaż M. nie odstąpił od zdobytej donatywy i niezbyt skwapliwie przyjmował kroki pojednawcze, czynione przez dwór pomiędzy donataryuszami a francu-skiem stronnictwem „patryotów“, zwalczających podział ordynacyi. Miał bądź co bądź M. tyle zaufania u króla-wybrańca, że jesienią r. 1756, w chwili najazdu pruskiego na Saksonię, sam jeden powołany został do boku monarszego na poufne narady; na wiosnę r. 1757 uprojektował założenie w Elblągu kompanii handlowej francuskiej, któraby osłoniła wytwórców polskich przed wyzyskiem Gdańszczan, a zarazem skłoniła Francyę do czujnej opieki nad Polską zarówno przeciw Prusom, jak Rossyi. Skutkiem niepomyślnego dla Francyi przebiegu wojny 7-letniej plan M-go, obliczony na jej chwilowe przymierze z Rossyą, wznowiony jeszcze r. 1760, pozostał na papierze. U szczytu wpływu na dworze Augusta III znalazł się kanclerz w r. 1758; wtedy służył królowi za wyraziciela jego rad i pogróżek pod adresem malkontenta hetm. J. KI. Branickiego, doczekał się zdjęcia administracyi z dóbr ostrogskich, objął swój dział w posiadanie. Przeprowadził w Mitawie za pomocą Aloego obiór królewicza Karola na ks. kurlaudzkiego; pozyskaną wtedy sympatyę zachował M. do końca życia nawet w chwilach ostrego z dworem zatargu; do wzmocnienia zażyłości przyczyniła się może okoliczność, że Franciszka Krasińska, żona ks. Karola, była przez matkę Anielę Humiecką, siostrzenicą kaucle-rzowej. Tyle powodzeń zniecierpliwiły zazdrosnego zięcia Briihla, marszałka nadwornego Mniszcha, s-stę białocerkiewskiego, dążącego do wyłącznej nad obozem dworskim komendy. Aby okazać swą przewagę w obliczu całej szlachty, skorzystał on z procesu pod sądem nadwornym, który mu wytoczył Karwicki, regent kancel. koronnej, przyjaciel kanclerza, o nieprawny zajazd dóbr Olszanicy i Rokitna, wrze-komo należących do s-stwa białocerkiewskiego. Gdy M. nie zgodził się przekazać sprawy podkanclerzemu Wodzickiemu i wydał dekret potępiający zajazd, Mniszech uciekł się do łaski monarszej, i nie bacząc na zasadę równorzęd-ności najwyższych jurysdykcyi i trybunalskich, kanclerskiej, marszałkowskiej itd., zaskarżył bezapelacyjny wyrok asesorski ( = zadworny), oraz jego autora do trybunału, twierdząc znowu wbrew prawdzie, że kanclerz powinien wyrokować stosownie do zdania większości asesorów. Dzięki niesłychanej korupcyi wygrał spra

wę (w lipcu 1759)—i M-emu nie pozostało nic innego, jeno zawiesić swą jurysdykcyę, odmówić wymiaru sprawiedliwości (do listopada 1760), tymczasem zaś bronić powagi pieczęci przez szerzenie pamfletów i wywodów prawniczych, starać się o opanowanie trybunałów następnych—i skarżyć się Rossyi. W tem wszystkiem pomagali mu Czartoryscy, pilnie strzegąc solidarnych interesów kanclerzy, razem prowadząc agitacyę na sejmikach, udaremniając próby ugody z Mniszchem, dopóki nowy trybunał, jako wyobraziciel zdrowej większości szlacheckiej, nie potępi gorszącego dekretu lubelskiego. Stąd, że hetm. Branicki poparł związek wielkich pie-czętarzów swoim niezdecydowanym zresztą akcesem. widać już było, iż M. znacznie ostygł w rusofilstwie (może odkiedy poselstwo rossyj-skie przestało go skutecznie popierać wstawiennictwem i pieniędzmi); widział kanclerz niebezpieczeństwo ze wschodu i razem z Czartoryskimi garnął się ku Francyi. Sprawa o Rokitno ciągnęła się przez lat 5. Zwycięstwo na reasumpcyi trybunału piotrkowskiego w październiku r. 1761 pod laską And. Zamoyskiego (ob.) pozwoliło przewidywać tryumf słusznej sprawy, ale sterany, schorowany kanclerz już go nie dożył: umarł w Końskich w chwili, gdy jedyne dzieło jego polityki zewnętrznej, rządy księcia Karola, upadło pod naciskiem zmienionego kursu petersburskiego, za Piotra III. Synowie M-go: Jacek (ob.), Stanisław, (ob.), Mi-Kołaj, s-sta opoczyński i Antoni, późniejszy w-da mazowiecki, pomyślnie doprowadzili prace do końca (w lipcu 1763), a na sejmie konwo-kacyjnym r. 1764 osiągnęli skasowanie wyroku lubelskiego. Jedna z córek wyszedłszy za Szczęsnego Czackiego, podczaszego koronnego, została matką Tadeusza. Kanclerzyna - wdowa umarła w Końskich d. 10 lipca r. 1783. Księgi kancelaryi M-go znajdują się poczęści w arch. Głównem Warsz., po części u ks. Czartoryskich w Krakowie, po części w posiadaniu bar. Kronenberga. Rozproszone szczegóły życia podają: Askenazy „Dwa stulecia“ i inni historycy przedostatniego bezkrólewia; Waliszewski „Potoccy i Czartoryscy“; dyaryusze sejmów r. 1738 i 1740 („Teka Podoskiego“ t. IV); Konopczyński „Sejm Grodzieński r. 1752“ i „Polska w dobie wojuy siedmioletniej“ t. I(t. II w rękopisie). Proces o Rokitno przedstawił z bałamutnerai dy-gresyami J. Bartoszewicz „Sprawa Karwickie-go“ („Dzieła⁴* t. VII;. Najwięcej materyału rękopiśmiennego do życiorysu znajduje się w archiwach Drezdeńskiem i Moskięwskiem Spraw

Wł. K.

Małachowski Jacek, kanclerz wielki kor., syn kanclerza Jana i Izabelli z Rychterów Hu-mieckiej (* w Końskich 1737—f 21 marca 1821); otrzymał najpierw po ojcu drogą cesyi sstwo gródeckie, potem r. 1758 piotrkowskie po Pawle Mostowskim (ob.), któremu w zamian, za dopłatą znacznej kwoty pieniężnej, kanclerz wyrobił

był nominacyę na w-dztwo pomorskie. Jednocześnie z pięciu krewniakami: Adamem, Piotrem,

tyi patryotycznej “, lepionej przez ambasadora Wołkońskiegoz najgorszych zaprzańców,przeważnie wrogich Stanisławowi Augustowi. Może przez wierność królowi nie postarał się M. o mandat na sejm delegacyjny r. 1773 — 5 i tylko dzięki ubocznej protekcyi wystarał się o długoletnią dzierżawę s-stwa radoszyckiego w Opoczyńskiem. Za zgodą króla i posłów trzech mocarstw trafił do pierwszego kompletu Rady Nieustającej (1775), ale niebawem w czerw. r. 1776 ustąpił z niej razem z Marc. Lubomirskim (ob.). Na sejmie skonfederowanym Mokronowskiego obrany został deputatem do konstytucyi i do Komi-syi Edukacyjnej; na tymże sejmie mianowany przez króla (31 paźdz. 1776) konsyliarzem owej Komisyi. Nakoniec d. 17 list. r. 1780 otrzymał mniejszą pieczęć koronną, gdy bp Okęcki postąpił na pieczętarstwo wielkie. Nietyle jednak polityką zagraniczną i sprawami sądownictwa, ile rozwojem ekonomicznym kraju zajmował się podkanclerzy. Do zakładów przemysłowych istniejących już w Końskich dodał fabrykę powozów, przewodniczył w „kompanii patryotycznej“ o 40 akcyach dla poszukiwania soli pod Rączkami, żadnym zresztą nie uwieńczonej wynikiem. Zasiadał w komisyi górDiczej pod pre-zydencyą Krzysz. Szembeka (od 12 kwietnia r. 1782), największe dobra, wzięte w spadku po ojcu, bodechowskie i ćmielowskie, usilnie starał się uprzemysłowić. Łożył na druk dzieła ks. pijara Osińskiego o rudach żelaznych (1782), własnym nakładem wydał kilka dzieł tłómaczo-nych z francuskiego („Sztukę robienia węgli“, „Naukę o gatunkach i szukaniu rudy żelaznej“ —tłóinaczenia ks. Osińskiego). Uwolnił się d. 25 stycz. r. 1783 od obowiązków w Kom, Edukacyjnej, ustępując miejsca Szczęsnemu Potockiemu. Na sejmie grodzieńskim r. 1784 wrócił, obrany 167 głosami, do Rady Nieustającej, gdzie prezydował w departamencie interesów cudzoziemskich; ponownie obrany 188 głosami w r. 1786 i wobec rezygnacyi Okęckiego, awansowany na kanclerza, prowadził ten sam dział ad-ministracyi aż do Sejmu Wielkiego i obalenia Rady, nie przestając pracować nad górnictwem i przewodnicząc po Szembeku w komisyi górnej. Skończyła się ta pożyteczna działalność M-go, gdy nowe stronnictwo, patryotyczne, opanowało Sejm Czteroletni i skierowało go ostrzem przeciw Rossyi. Dzięki poparciu Stanisława Augusta kierował kanclerz i nadal sprawami za-granicznemi, szedł niby z postępem czasu, np. gdy „czarnej“ deputacyi miejskiej obiecywał 2 grud. r. 1789 „jaknajmocniej“ pomagać w jej dążeniach, ale zaufania patryotów nie miał i mieć nie mógł. Zrażouy, że zatajono przed nim do ostatniej chwili Ustawę Rządową, zaraz po 3 maju odesłał królowi pieczęć, a sam wyjechał na wieś i do Drezna. Konstytucya, oddająca pod sąd przeciwników Ustawy, zaogniła jeszcze urazę. Daremnie przyjeżdżał do Jacka

Mikołajem i dwoma Stanisławami, posłował w r.

1758 i 1760 z w-dztwa sandomierskiego na bezowocne sejmy warszawskie. Należał do składu asesorów sądów nadwornych przy ojcu w czasie, kiedy wybuchł słynny proces Karwickiego o Rokitno. Godność starościńska w Piotrkowie, zapewniając zwierzchność nad tamecznym sądem grodzkim, przydała się M-im do wywierania nacisku na rugi wyborcze przy późniejszych reusumpcyach trybunałów, choć nie umożliwiała bezpośredniej nad niemi władzy, bo o legalności wyborów rozstrzygał według ustawy sędzia ziemski, a istotnie — przemoc partyjna. M. był deputatem w 1. 1761—2 pod laską And. Zamoyskiego (ob.). Do działalności politycznej i prawniczej sposobił się wśród walki sejmikowej i trybunalskiej między Czartoryskimi i M-skim z jednej strony, a stronnictwem Jerz. Mniszcha (ob.), z drugiej. Wyrósł w tej szkole na działacza zręcznego, upartego i niezbyt skrupulatnego, czego dowody złożył przed ostatnią za Augusta III reasumpcyą (pażd. 1763) i podczas bezkrólewia. Jako i poseł i „duktor“ powiatów sieradzkiego i radomskiego, położył podpis na czele suffrgiów swojego w-dztwa; przewodniczył sejmowi koronacyjnemu. D. 15 grudnia r. 1764 mianowany podstolim kor. (po St. Lubomirskim), w tydzień potem awausował na referendarza.

Zapisano mu w uchwałach sejmu koronacyjnego, że ponieważ nie przyjął nagrody 60 000 złp., stany w przyszłości mieć będą wzgląd na niego. W styczniu r. 1765 wysłany z rady senatu do Petersburga z oznajmieniom o koronacyi, powiózł tam 6 Orłów Białych, a wrócił ozdobiony Aleksandrem Newskim. D. 18 sierpnia t. r. ożenił się z Antoniną Rzewuską, córką Michała, w-dy podolskiego. Przez dwa pierwsze dwule-cia, r. 1764 —6—8, pracował w komisyi skarbu koronnego. Razem z Joach. Chreptowiczem, stolnikiem nowogrodzkim, wyznaczony został 25 wrześ. r. 1765 komisarzem do „kompozycyi stanów“, t. j. do uregulowania sporów szlachty z duchowieństwem. Uczestniczył w delegacyi r.

1767 — 8. Wogóle na różnych czynnościach podrzędnych, gdzie chodziło o wykonanie zamierzeń polityki cudzej, sprawiał się umiejętnie, podobnie jak ojciec. Skoro wszakże wypadło za czasów radomskich i barskich oryentować się samodzielnie wobec rozkładu dawnego obozu familijnego, na chwiejny dwór królewski i właściwą familię, stanowczo już wrogą Rossyi, przeważyło w M-im jakgdyby dziedziczne rusofil-stwo, płynące oczywiście nie tyle z sympatyi do Rossyi, ile z niewiary w siły narodowe, a o tyle szczere i uczciwe, że aż do połowy r. ;

1787 nie podsycane pieniężnemi datkami jak np. w Ponińskim (ob.), albo Młodziejewskim (ob.).

Ono kazało mu nietylko podczas konfederacyi barskiej wytrwać przy królu przeciw większości narodu, ale i skłaniać się zlekka ku „par- » z perswazyami brat Stanisław, marszałek sej-

Wł. K.

mowy, daremnie pisał doń potem urzędownie ze zlecenia króla i Stanów, prosząc o zatrzymanie pieczęci: malkontent zrazu nie chciał nawet gościa przyjąć, a gdy go przyjął i pojechał do Warszawy, lubo obrany ministrem spraw wewnętrznych w Straży, i wcale nie ścigany sądownie, podburzał przeciw Ustawie w-dztwo Sandomierskie, unikał styczności z bratem, aż doczekał się smutnego tryumfu—posiedzenia d. 22 lipca r. 1792, na którem przegłosował razem z Kołłątajem, Chreptowiczem, Sapiehą i inn. przeciwników akcesu króla do Targowicy. Za jego staraniem odbył się reakcyjny zjazd 67 obywateli opatowskich d. 4 sierp. r. 1792. A jednak zwycięscy targowiczanie dopatrzyli się w nim jeszcze zbyt wielkiej życzliwości dla króla, odebrali nawet prawo pieczętowania przywilejów w ważniejszych sprawach. Jeździł M. na zjednoczenie konfederacyi do Brześcia we wrześniu i do Grodna w październiku; odzyskał nominalne kierownictwo polityki zewnętrznej, lecz na to tylko, aby pełnić rozkazy general-ności, bezsilnie badać zdradzieckie zamiary Prus, odbierać notyfikacyę drugiego rozbioru (w paźdz.), wkroczenia Prusaków (stycz. 1793), i w odpowiedzi uspakajać tylko Rosyę, że kluby jakobińskie, istniejące jakoby w Polsce, zostały zakazane. Zrzekł się w końcu pieczęci na rzecz Ant. Sułkowskiego. D. 9 paźd. r. 1794 zapozwany został przed sąd kryminalno-wojenny, kiedy już o egzekucyi nie mogło być mowy. Po upadku Rzplitej utonął w zupełnej niepamięci; jakby dla przypomnienia o sobie, wydrukował w r. 1809 we Wrocławiu u Korna „Mowy i pisma publiczne hr. Hyacynta M-skiego“, (4°, str. 214, z dodatkiem drzewa genealogicznego). Mieszkał podówczas w Bodzechowie i tam przyjmował d. 14 maja r- 1810 Fryderyka Augusta ks. warszawskiego, który w pałacu jego dał posłuchanie obywatelom sandomierskim. Zakończył tamże długi żywot. W miesiąc po ojcu umarł syn jedynak, Jan z Dukli, skutkiem czego cały majątek przeszedł na córkę Franciszkę, za mężem Krzysztofem Rarwickiem. — Bartoszewicz, w W. Enc. Org.; Korzon „Wewn. Dzieje Polski“; Smoleński „Ostatni rok Sejmu Wielkiego“ i „Konfederacya Targowicka“.

Małachowski Jan, władyka przemyski i Samborski unicki w. XVII, szlachcic herbu Prus 2. Wstąpiwszy do Bazylianów, pewno z łacińskiego obrządku, wyszedł z kolei na sekretarza zakonu i w tym charakterze znajdował się na kongregacyi generalnej zakonników ruskich w Brześciu Litewskim, pod przewodnictwem nuncyusza Ant. Pignatellego, w marcu r. 1666. Następnie musiał być superyorem wileńskim. Tu w Wilnie wzniósł drukarnię ruską, jedyna po nim pamiątka, innych niema, bo i w ogóle nie bardzo użytecznym był pracownikiem, lubo później został nawet biskupem. Archimandrytą żydyczyńskim, b-pem przemyskim i Samborskim mianowany po śmierci Terleckiego d. 9 paźdz. r. 1670. Dziwne było wtenczas położenie biskupstwa. Nie jeden, nie dwóch, unicki i nieunicki, ale 5 było w nim b-pów i rwało dyecezyę na kawały, zwłaszcza, że po unicie Atanazym Krupeckim, konstytucya sejmowa przeznaczała tę stolicę dla nieunity, Sylwestra Hulewicza Wojutyńskiego. Kiedy Hulewicz (ob.) użyciem gwałtu swoją sprawę popsuł, miało być razem dwóch b-pów przemys-skich w samym Przemyślu, unicki i nieunicki, jakoż następowali kolejno po sobie b-pi uniccy, wtenczas, gdy nieunickich po kilku razem bywało. Metropolita Autoni Winnicki z władyki przemyskiego, gdy metropolii nie dostał, bo Kijów był pod rządami wojewodów carskich, trzymał się Przemyśla; do tejże stolicy wdzierał się jego następca Hoszowski, który miał współzawodnika w Wołoszynowskim. Nareszcie po nich dorwał się b-pstwa Innocenty Jan Winnicki. Wszystkich przetrwał M., który trzymając cerkiew przemyską, był jedynym b-pem dla unitów, zgorszenia nie budząc. W końcu został się z jednym Winnickim, który miał skłonności ku unii i na niej skończył, ale nie ustępował stanowiska M-u, bo w przeciwnym razie byłby niczem. Właściwie więc dwóch było b-pów unickich w Przemyślu, jeden tajny, drugi o-twarty. Jawny, uznany przez stolicę apostolską i przez króla, zasiadał na synodzie lubelskim w r. 1680, który sprawę unii popierał, tajny unię swoją obwoził po całej Rzplitej, bo wszyscy wiedzieli o jego przekonaniach religijnych. Ponieważ Jan III miał swoje włości na Rusi Czerwonej i często w nich przesiadywał, zwłaszcza w Jaworowie w okolicy Przemyśla, przeto M. poznał się z królem. Jan III wielce miłował Unię i mógłby wiele zrobić dla cerkwi, gdyby M. umiał z tego korzystać. Również stosunki władyki z imiennikiem możnym, Janem M-skim, b-pem krakowskim, mogłyby wyjść na dobre i cerkwi i zakonowi Bazylianów. Król dawał władyce na własność w Warszawie kaplicę moskiewską. Niewiadomo czy jej nie przyjął, czy też ociągając się, był powodem, że król podarował kaplicę dominikanom obserwantom. Posiadał władyka i przyjaźń ks. Stefana Wierzbowskiego, nominata na ar-eybiskupstwo gnieźnieńskie. Dawał ten M-u plac piękny w miasteczku dziedzieznem Górze Kal-waryi w Czerskiem, z prośbą, ażeby klasztor Bazylianów tam założył. Ale M. sprzedał go za 500 złp. Pijarom, którzy za to sobie w Górze wybudowali kościół i mieszkanie. Miał M. słabość, że z panami lubił przestawać i zakonników ruskich unikał; jakby się wstydził swego pochodzenia i zawodu. Pochlebiało mu to, że M-scy inni byli senatorami w Rzplitej. Mieszkał zwykle M. w Jarosławiu. Kiedy umarł, król nie mianował mu następcy, bo był b-p niby nie unicki, spółzawodnik zmarłego. Dziwne w istocie, dziwniejsze jeszcze zaczęło się położenie. Winnicki był b-pem przemyskim,

razem unitów i nieunitów, przez czas jakiś, póki publicznie wiary swojej nie ogłosił.

chorągwią pancerną, potem husarską, w końcu całą partyą małopolską; stracił nad nią regi-mentarstwo pod naciskiem Czartoryskich w r. 1751, ale odzyskał je po kilku latach. Wchodził w różne plany konfederacyjne Potockich, kończące się stale na spiskach i papierowych projektach, przesyłanych do Wersalu; sprawie wszelkich reform zaszkodził ogromnie. Jak zaś traktował swoją frazeologię „patryotyczną“, okazał to w r. 1752, gdy jeden z pierwszych pośpieszył targować się z dworem sasko-polskim o ugodę i zaraz r. nast, gdy niespodzianie, razem z inn. „republikantami“ przystąpił do podziału Ordynacyi Ostrogskiej (ob.), podjętego przez ks. Jan. Sanguszkę, popieranego przez Czartoryskich w celach politycznych, a surowo ganionego przez ogół stronnictwa „patryotycz-nego“. W ówczesnem przesileniu partyjnem „familia“ ciągnęła go gwałtem do siebie, używając pośrednictwa krewnego M-go, kanclerza Jana (ob.); republikanci wciąż jeszcze przeznaczali niezrównanego mówcę na marszałka kon-federacyi antyrossyjskiej, tymczasem s-sta oświęcimski wykierował się z nieokiełznanego prowodyra szlachty na narzędzie dworskie, i otrzymawszy we Wschowie d. 27 maja r. 1755 krajczostwo koronne, podpisał reces od donatywy Sanguszki z zastrzeżeniem, że zachowa swój dział, t. j. majątek Wolicę, na innej zasadzie niż tranzakcya kolbuszowska r. 1753. Po godność senatorską nigdy widać nie sięgał, skoro jej nie otrzymał pomimo swych wpływów i popularności. Jeszcze raz marszałkowa! w Piotrkowie i Lubliuie r. 1756 — 1757, w nagrodę za co wziął order Orła Białego; nowemi stsami i królewszczyznami uposażał synów. W zmienionej roli regimentarz hetmański za czasów wojny 7-letuiej, pozostał stróżem lojalności Małopolan wobec Augustar III, postrzegaczem ruchów wojsk pruskich na Ślązku i machinacyi wyborczych krewnego kanclerza oraz familii w krakowskiem, Sieradzkiem, łęczyckiem i ziemiach przyległych. Wymowę niszczącą, protestującą zmienił na krasomówstwo ceremonialne i dekoracyjne, którem popisywał się na kilku jeszcze sejmach. Został obrany marszałkiem izby poselskiej w r. 1758, lecz pożegnał ją po dniach dziesięciu; w r. 1760 znów żegnał patetycznie sejm, zerwany za staraniem dworu i z niewątpliwą zgodą marszałka; po upływie pół roku żegnał sejm nadzwyczajny, na który z wielką trudnością i forsą zdobył mandat na powtórnym sejmiku wieluńskim; w r. 1762 błagał o schowanie oręża, dobytego przez jego własnych

Małachowski Adam, krajczy koronny, głośny trybun szlachecki (*1712—f 6 stycz. 1767), należy do najbardziej znamiennych przedstawicieli staropolszczyzny w. XVIII. Straciwszy wcześnie ojca, Józefa, kaszt, inowłodzkiego (f 1717), chował się obyczajem szlacheckim, nie magnackim, w kraju, nie zagranicą, a mianowicie przeważnie w dzierżawionej królew-szczyźnie, Uciskowie. Odkąd pierwszy raz zajął laskę marszałkowską na sejmiku szadeckim r. 1732, i niepotrzebnie, bo wbrew prawodawstwu miejscowemu, uszanował ,,liberum veto“ jakiegoś oponenta, odkiedy zwłaszcza odbył poselstwo na sejm pacyfikacyjny r. 1736, przez 30 lat nie ustawał w służbie publicznej, którą trudno było nazwać pracą, tak mało zawierała pierwiastku twórczego, budującego. Był i tytułował się już r. 1732 s-stą oświęcimskim, i z taką tytulaturą zasłynął jako wzór hojności dla kościołów i klasztorów, szczególnie bernardyńskich; członek licznych bractw, jałmużnik, opiekun kwestarzy, a jeszcze bardziej — jako rezolutny, wygadany przywódca golonych głów sarmackich i obrońca swobód narodowych. Pod temi wszystkiemi względami miał sporo podobnych, choć nie tak jaskrawych towarzyszy; wyłączną za to sławę pozyskał kielichem ,,Corda fideliuin“, który każdy przybyły gość musiał wychylić duszkiem; sam gospodarz zaliczony został przez Kitowicza („Opis obyczajów“) w poczet czterech najtęższych pijaków swego czasu. Żonaty z prostą szlachcianką, Anną Rosnowską, syna Stanisława ożenił z Maryą Potocką, zaznaczając tern swoje pośrednie stanowisko między magnateryą i średnio-zamożnem ziemiaństwem, oraz stanową łączność z Potockimi. W ich barwach posłował na sejmy warszawskie r. 1738 z księstwa oświęcimskiego, r. 1740 od w-dztwa sandomierskiego, na sejm grodzieński, r. 1744 znowu był posłem oświęcimskim, na warszawski r. 1746 i 1748 krakowskim, na sejm nadzwyczajny r. 1750 oświęcimskim. Jeżeli szefowie stronnictwa popierali aukcyę wojska (1746), to i M. gorąco za nią przemawiał; jeżeli urządzali obstrukcyę, to M. tamował obrady, przygotowywał sobie zastępców, wynajdywał dla pomocników preteksty, dawał sygnały całej opozycyi republikańskiej.

Nikt nie stracił tyle wymowy co on na apo-teozowanie „źrenicy złotej wolności, t. j. wolnego niepozwalam. Pomiędzy sejmami miał czas być komisarzem łęczyckim na trybunał radomski r. 1738, komisarzem radomskim r. 1746, wieluń-    towarzyszy partyjnych, i znowu żegnał zgro-

skim r. 1748, radomskim r. 1849. Umiał napa-    madzenie, zerwane przez narzędzie dworskie za

miętnej reasumpcyi trybunału piotrkowskiego r.    niewątpliwą zgodą marszałka. Ostatni tego ro-

1749 dać znać rębaczom do wydobycia szabel i wy-    dzaju popis odbył w maju r. 1764, kiedy do

wołać tem jedyne w dziejach naszych zerwanie    współki z And. Mokronowskim (ob.) zaprotesto-

trybunałuj umiał po dwóch latach r. 1751—    wał przeciw pogwałceaiu konwokacyi przez

52 rozpajać sędziów i palestrę jako marsza-    Czartoryskich i wychodząc wśród szczęku szalek trybunalnego. Dowodził podczas pokoju    bel zabrał ze sobą laskę. D. 23 maja r. 1765 złożył hołd uległości Stanisławowi Augustowi; dźwignięcia Rzpltej. Predestynowany na prze-umarł, nie doczekawszy się odwetu. Ostatnie dziesięć lat, po owdowieniu, mieszkał głównie w Bąkowej Górze pod Przedborzem, którego okolicę oczyścił z opryszków. Syn Adama M-go, Piotr, s-sta oświęcimski, był ostatnim w-dą krakowskim, drugi syn S t an i si a w, poseł na sejmy r.

wodnika obrad sejmu, w którym wszystkie stronnictwa pokładały nadzieje, mimo nalegań Stackelberga—ani na krok nie odstąpił od stawianych przez siebie warunków, od których czynił zależnem przyjęcie wyboru, a które określały sposób zawiązania konfederacyi, gwarantującej największą niezależność obrad. Po zawiązaniu się sejmu w koufederacyę, już jako marsz, sejmowy został marszałkiem konfederacyi koronnej. „Dążenie moje do tej chlubnej w narodzie usługi nie mocą dumy powziąłem, lecz szczerością ducłia usługi mej ojczyźnie, którą nad własność istności mojej przekładam“ — rzekł otwierając obrady. W czteroletniej trudnej pracy

1746, 1748, 1758— s-stą wąwolnickim. — Bartoszewicz „Znakomici mężowie polscy w. XVIII“

(t. III); pamiętniki Matuszewicza, Łubieńskiego,

Poniatowskiego, Kitowicza; dyaryusze sejmów z czasów saskich w „Tece Podoskiego“ i w rękopisach różnych bibliotek, zwł. Czartoryskich J\s597; Farges ,,Instructions de Pologne“ (t. II);

Wł, K.

Waliszewski „Potoccy i Czartoryscy“; Konopczyński „Sejm grodzieński r. 1752“ i „Polska w dobie wojny siedmioletniej“ (I; t. II w rękopisie); Rulhière „Hist, de l’anarchie et des révolutions de Pologne“.

Małachowski Stanisław (* w Końskich 24 sierp. 1736 — f w Warszawie 29 grud.

\ -.i

-i

lag

Fig. 41. Małachowski Stanisław,* marszałek sejmu Wielkiego. Z portretu olejnego nairatuszu warszaw.

sejmowej składał tego nieustanne dowody. Trudności polegające w znacznej mierze na zwalczaniu prywaty, bądź wiekowych uprzedzeń, pomnażał marszałek swem wykraczającem poza granice obowiązku dążeniem do osiągnięcia jednomyślności uchwał przez przekonywanie i jednanie opozycyi. Zagrzewając do ofiarności, sam składał jej dowody, podając z własnej szkatuły pomoc skarbowi. Po za nużącem i wyczerpują-cem przewodnictwem należał do deputacyi do interesów zagranicznych, do komitetu tajnego do spraw galicyjskich, obarczał się wypracowaniem projektu o komisaryacie wojskowym, pro-

we-

1809). Marszałek sejmu czteroletniego, syn Jana, kanc. wielk. kor. i Izabeli z Humieckich, w-dzianki podolskiej. Rozpoczął zawód publiczny od urzędu s-sty sandeckiego (1754). Obierany posłem na kilka niedoszłych sejmów za Augusta III, wystąpił podczas bezkrólewia na sejmie konwo-kacyjnym w r. 1764, jako poseł w-dztwa krakowskiego, dopominając się ściślejszego określenia władzy hetmańskiej, potępiając energicznie projekt posłów wielkopolskich co do odbycia przyszłej koronacyi w Warszawie, akt konwokacyi podpisał z zastrzeżeniem sobie prawa protestu co do koronacyi w Warszawie i co do ograniczenia liberum veto. Posłował i w r. 1766. Jako marszałek (1774) trybunału kor. potrafił zatrzeć złą sławę tej magistra-tury przez wpływ osobisty i ujęcie sędziów i pałestry w karby nowej ordynacyi, przywracając jej dawną sprawność i zatraconą uczciwość. Przewodnictwo w trybunale pozyskało mu niestartą odtąd opinię prawości nieugiętej i imię Arystydesa polskiego. Po odbyciu czteroletniej kadencyi w Radzie nieustającej, został referendarzem wielkim koronnym. Ta sama świadomość obowiązków obywatelskich, którą wykazywał na każdem ze swych stanowisk odpowiedzialnych, zniewoliła go do przywrócenia mieszkańcom swego dziedzicznego miasta Bia-łaczewa ich zapomnianych praw i przywilejów.

Ułożona przez niego ordynacya królewska uwalniała mieszczan od uciążliwych powinności wiejskich, nadawała 19 włók gruntu i ustanawiała rozumną, uwzględniającą zarówno stan materyalny jak moralny i umysłowy mieszkańców — organizacyę. Ustalona opinia powierzyła mu ster obrad czteroletnich Sejmu Wielkiego (1788 — 1792). Gdy M. został posłem sandomierskim i wybór jego na marszałka sejmu był niemal zapewniony, wtedy Kołłątaj zaczął o-głaszać swe listy anonima—do Stanisława M-ego

o przyszłym sejmie z programem naprawy i po- j jektami rozlokowania i opatrzenia wojska;

Wiel. Encykl, Powsz, Ilustr. Ser. I. Tom XI.V. Zesz. 358a.

spół z Ignacym Potockim, Piatolim i Kołłąta- na stanowisko (1808) prezesa senatu. W tych jem przystąpił do zamierzonej poprawy rządu, czasach raz jeszcze złożył dowód serca oby-wieńcząc tę pracę ustawą 3-go maja. W szcze- watelskiego, zapisując na dobrach swych kau-góiności popierał M. dążenia mieszczan do cyę milionową sum należnych od Księstwa rozszerzenia praw politycznych, podwajając dworowi wiedeńskiemu za sól. W marcu r. 1809 zabiegi po śmierci Dekierta, który chciał mieć w nim kontynuatora pracy zaczętej. Po uchwaleniu prawa z d. 18 kwiet. 1791 o miastach, pierwszy zwalczając uprzedzenia szlachty wpisał się do księgi mieszczan warszawskich, a wywiązując się z zobowiązań moralnych, włożonych na szlachtę przez ustawę majową, odezwą do urzędników swych wsi dziedzicznych (29 kwiet. 1791) zniósł poddaństwo włościan w dobrach swych, poczem zawarł z włościanami umowę co do wzajemnych praw i obowiązków i obmyślił dla nich kilka pożytecznych urządzeń, jak np. kasę gromadzką, do której składać miano kary pieniężne, przezna- szawska“, 1810). czone dla najuboższej ludności. W testamencie zaś zapisał na każdym kluczu swych majętności po 60 000 złp. na utrzymanie z procentów ,,aptekarzy i chirurgów“ oddanych na usługi ludu. Wobec wybuchu wojny z Rossyą w r. 1792 wszedł jako marszałek sejmowy do Rady Wojennej, złożonej z wojskowych i cywilnych, a mającej obradować nad ruchami wojsk, widząc jednak iż nie może wpłynąć na energiczną obronę, d. 3 lipca złożył prośbę o zwolnienie go od obowiązku znajdowania się na konfe-rencyach; nalegał też M. na króla, by nie zwlekał z udaniem się do obozu, grożąc w razie przeciwnym wydaniem manifestu. Nastawa! na dalsze prowadzenie wojny, uważając za Diemożliwe jakiekolwiek układy z kon-federacyą Targowicką na naradzie, zwołanej przez króla w dniu 23 lipca w sprawie wezwania imperatorowej do kraju. Po przystąpieniu króla do Konfederacyi Targowickiej, zaniósłszy do ksiąg ziemskich warszawskich energiczny manifest (25 lipca 1792) przeciw aktowi targo-wickiemu, opuścił kraj, udając się do Saksonii. Bawił kolejno w Lipsku i Dreźnie, dłużej w Wiedniu; a następnie po kilku latach pobytu we Włoszech powrócił do Galicyi, osiadł na wsi.

przy otwarciu pierwszego sejmu głos jego po raz ostatni obił się o mury sali sejmowej. M. uchodził za przeciwnika niektórych zarządzeń Napoleona w Księstwie, mając zwłaszcza za złe wprowadzenie kodeksu francuskiego. — Kalinka „Sejm czteroletni“; Wł. Smoleński „Ostatni rok Sejmu Wielkiego“, tegoż „Konfederacya Targowicka“ Album zasłużonych Polaków i Polek (życ. M-go); X. Ad. Prażmowski „Kazanie w czasie obchodu pogrzebowego St. M.“ (1812 Warszawa); Ant. Lipiński „Kazanie na uroczystych egzekwiach za St. M-go r. 1810“; J. U. Niemcewicz „Śmierć St. M-go“ (,,Gaz. War-

f. B.

Małachowski Jan Nepomucen, senator wojewoda (* 1764 w Końskich z ojca Mikołaja w-dy sieradzkiego — f 12 lut. 1822), szkoły odbył na Żoliborzu w Warszawie, po ukończeniu został assesorem przy sądach referendar-skieh stryja swego Stanisława. Później nieco dla obznajmienia się z sądownictwem krajo-wem, przeszedł jako assesor koronny pod pre-zydencyę drugiego stryja Jacka, wówczas podkanclerzego; s-stą opoczyńskim został w r. 1783. Wybrany deputatem do trybunału z woj. krakowskiego, wkrótce marszałkiem tegoż w Piotrkowie, urząd ten pełnił w sposób, który mu zyskał szacunek. Poseł z w-dztwa sandomierskiego na sejm czteroletni, odznaczał się na nim gorliwością o dobro kraju i wymową, a gdy w ciągu drugiego roku tegoż sejmu stany skonfederowane uznały potrzebę wysłania ambasadorów do dworów zagranicznych, M-go przeznaczono posłem do Drezna r. 1789. Udał się tam natychmiast i sprawował swój urząd z wielką pilnością. Uwoluiony na własne żądanie, w r. 1791 został referendarzem koronnym. Po upadku Rzpltej osiadł w majątku swoim, skąd go dopiero wypadki krajowe znowu na widownię publiczną wyprowadził. W r. 1807 powołany do izby administracyjnej, był dyrektorem skarbu w Komisyi Rządowej, a nieco później prezesem trybunału sądowego najwyższego. Za Księstwa Warszawskiego, piastował jeszcze jakiś czas urząd prezesa sądu apelacyjnego, wkrótce został prezesem izby

Był więziony w r. 1798 przez 8 miesięcy w Krakowie. Pod koniec rządów pruskich mieszkał w Warszawie. W grud. r. 1806 na czele grona uczestników sejmu czteroletniego witał Napoleona w Warszawie; d. 14stycz. r. 1807 został z jego nominacyi prezesem tymczasowej Ko-misyi Rządzącej i prowadził korespondencyę    administracyjnej dóbr korony i marszałkiem

ożywioną i zabiegliwą o dobro kraju ze Stani-    nadwornym, a w r. 1810 mianowany był

sławem Potockim. Jako przedstawiciel Księ-    senatorem wojewodą. Po utworzeniu Królestwa Warszawskiego i Fryderyka Augusta    stwa, powierzono mu urząd członka trybunału

przyjął w jego imieniu księstwo z rąk korni-    najwyższej instancyi w senacie, w którym za-

sarza francuskiego; w Księstwie zaś został    siadał jako senator wojewoda, pełniąc te obo-

mianowany prezesem Rady ministrów, po kilku    wiązki od r. 1816 aż do śmierci, naprzód ja-

jednak miesiącach musiał prosić o zwolnienie    ko sędzia najwyższej instancyi, a potem jako

od obowiązków, przekraczających już jego si-    członek izby senatorskiej w sejmach i prezes

ły osłabione przez wiek sędziwy i przeszedł 1 komisyi prawodawczej, służąc zawsze wiernie

SO

PT

Pu

2.

^-3

tSJ

O

ÎO

ro

stępne).

należał do pisma „Korespondencya w mate-ryach, obraz kraju i narodu polskiego rozjaśniających“ (Warszawa 1807).

Małachowski Kazimierz (* 24 lut. 1765 — f 1845 w Chantilly), generał polski, syn Stanisława Kostki i Maryanny Kamińskiej, uczył się w szkołach jezuickich w Słonimie, potem u Bazylianów, i w warszawskiej szkole kadetów, gdzie odznaczał się szczególuem zamiłowaniem do nauk wojskowych z zakresu artyleryi, a rozpocząwszy służbę wojskową w r. 1784, zawsze należał do najlepszych oficerów artyleryi. Artyleryą dowodził w r. 1794 pod Racławicami. Po upadku powstania ukrywał się przez 7 miesięcy u marszałka M-go, był na Wołoszczyźnie, potem zaciągnął się do legionów Dąbrowskiego i odbył zaszczytnie kampanie włoskie. Pod Trebią raniony, w r. 1801 wcielony wraz z innymi do armii francuskiej, wysłany został potem pod Jabłonowskim na San-Domingo, skąd zdołał powrócić cało, jako jeniec angielski, odesłany do Francyi przez Stany Zjednoczone. Odbył następnie wyprawy napoleońskie r. 1805 i 1806, uczestniczył w r. 1807 w bitwach pod Eylau i Friedlandem. W wojsku Księstwa Warszawskiego w stopniu pułkownika i dowódcy pułku pierwszego piechoty pod ks. Poniatowskim odbył wojnę r. 1809, a pod dowódzctwem Dąbrowskiego r. 1812, dowodząc pułkiem, znanym z wyćwiczonej karności i porządku. Pułk ten odniósł dotkliwe straty nad Berezyną — jednak jego szczątki wraz z M-im walczyły do końca z niesłabnącą energią. W odwrocie dalszym szedł w straży tylnej pod Izydorem Krasińskim. W r. J813 mianowany generałem brygady z dowództwem artyleryi korpusu 5-go w Zittau. Po wycofaniu się Umińskiego zastąpił go w dowództwie aryergardy. Pod Lipskiem dowodząc brygadą dostał się do niewoli. Ze szczątkami wojsk powrócił r. 1814 do kraju i został przez Dąbrowskiego przeznaczony na komendanta Modlina. Po dwu latach służby wojskowej w Królestwie Kongresowem, nie chcąc nadal służyć pod W. ks. Konstantym, wystąpił z wojska (24 lutego 1818) i zamieszkał na wsi nie zaniedbując nauk wojskowych. Na pierwszą wiadomość o wybuchu powstania, pomimo 70 lat wieku, ofiarował mu swe usługi, otrzymując od Chłopickiego dowództwo brygadą piechoty w dywizyi Krukowie-ckiego. M. zaznaczył się świetnie d. 24 i 25 lutego pod Białołęką przeciwko Szachowskiemu, gdzie brygada jego występowała przeciwko wojsku uchodzącemu za najlepsze z całej armii rossyjskiej, o sile w dwójnasób, artyleryi ośm razy liczniejszej. W końcu lutego M. mianowany dowódzcą dywizyi piechoty 3-ej (rezerwowej). Pod Ostrołęką dowodził tą dywizyą i tu jak i wszędzie odznaczył się osobistą odwagą i nadzwyczajnie zimną krwią. Osobiste zalety charakteru M-go silnie podkreśla Ign. Prądzyński, nazywając go typem męstwa, ad-negacyi i bezinteresowności, skromności i najzupełniejszego poświęcenia się, przyznając mu pierwsze miejsce śród tych wszystkich, których powstanie r. 1830 na jaw wyprowadziło. To też Prądzyński uważał M-go za najodpowiedniejszego kandydata na wodza naczelnego, czego nie podzielali inni generałowie, uważając że podeszły wiek M-go osłabił w nim oryentacyę co do ruchów całej armii. Naczelne dowództwo ofiarował mu rząd powstańczy w sierpniu po usunięciu Skrzyneckiego. M. nie przyjął wtedy dowództwa, które objął Dębiński, jednakże już w d. 18 sierpnia gienerał Krukowiecki, jako prezes rządu, odebrawszy dowództwo Dębińskiemu, mianował go na mocy swej władzy dowódzcą w tytule zastępcy wodza naczelnego. Wojsko przyjęło tę nominacyę bez wielkiego zaufania. Jako tymczasowy wódz naczelny M., ulegając okolicznościom i Kruko-wieckiemu, połączył swe nazwisko z poddaniem Warszawy, mając tylko w zamiarze kapitulacyę i opróżnienie Warszawy. To też po upadku Warszawy M. d. 10 września złożył komendę oświadczając publicznie, że czyni to dla tego, iż przez zbieg okoliczności musiał podać ręce do układu, który sam potępia; chciał się poddać sądowi wojennemu, a dalszej walki chciał być uczestnikiem jako żołnierz; dymisyi swej nie cofnął mimo nalegań rządu, „gdyż potem co się stało — oświadczył — komendy zatrzymać nie mogę, lecz armii nie opuszczę i losy jej chcę podzielić do końca“... Po upadku powstania wraz z innymi znalazł się na emigra-cyi. Por. Straszewicz „Les Polonais et les polonaises“ (Strasburg 1832); Igu. Prądzyński „Pamiętniki“ (Kraków 1903, podług indeksu); „Wspomnienia gen. Klemensa Kołaczkowskiego“ (Kraków 1902, passim księga V, 67 i na-

J. B.

Małachowski Godzi mir, prezydent m. Lwowa, prezes T-stwa Pedagogicznego tamże, członek wydziału galicyjskiego T-stwa Muzycznego i lwowskiego Prawniczego (* 1852 we Lwowie—f 23 czerwca 1908 w Wiedniu). Wcześnie utraciwszy rodziców, otrzymał wychowanie staranne dzięki zabiegiem ojca adoptacyjne-go ś. p. Małui, dyrektora urzędów pomocniczych przy apelacyi lwowskiej. Po ukończeniu gimna-zyum i uniwersytetu we Lwowie, poświęcił się karyerze sądowej, następnie adwokaturze i objął kancelaryę teścia swego dra Tarnawieckiego. Na tern polu wysunął się na czoło palestry lwowskiej. R. 1896 odbył wspólnie z radcami Kornern i Englem podróż po Niemczech w celu zebrania doświadczeń o ustnem i jawnem postępowaniu sądowem („Sądownictwo i adwokatura w Niemczech, notatki z podróży“ Lwów 1896). Tegoż roku po śmierci Mochnackiego i rezyguacyi prof. Piętaka został prezydentem m. Lwowa i urząd ten sprawował do r. 1905. Za jego prezydentury doszły do skutku najważniejsze inwestycye lwowskie, jak rzeźnia, wodocią-

z większej pracy o poborach sejmowych z czasu Jagiellonów; „Wspomnienia ze Świsłoczy“ (Kłosy 1879 Ne No 744-747).

Małdrat pochodzi od miary niemieckiej Malter, maldrum, maltrum, Zentmalter, która podług Stenzla 12 szefli wynosiła, u nas 4 korce oznaczała. Dziesięciny snopowe, zamienione na osepy czyli gotowe ziarno, nazywano małdratami“, a pobierane w pieniądzach zwa-o „meszne“.

Małdrzyk, mądrzyk, mądrzyczek, mon-drzyk, mędrzyk (po czes. maldncek, maudrikj, serek tłusty, płaski z mleka słodkiego. St. C z e r-niecki w „Compedium ferculorum“ (Kraków 1682, str. 6) p. n. „Domowe Mleczne Wety“ między in. wspomina także „Mądrzyczki różne“, lecz nigdzie w książce swej o sposobie przyrządzenia ich nie mówi. O sto lat późniejszy Wielądko w wyd. 2-iem ,,Kucharza doskonałego“ (417) poucza, że ,,Mondrzyki robią z słodkiego mleka, z podpuszczką czyli animelką, które wyciśnięte w talerki układają, i w maśle obsmażają“. Gloger utrzymuje („Eucyklop. starop.“ III. 182), iż ,,sławne były krakowskie M-i z sera tartego z jajami i osmażane w maśle.“ — Opisu dokładniejszego lub przepisu sporządzania serków tych, wspominanych niejednokrotnie przez pisarzów naszych dawniejszych, nie znajdujemy nigdzie; prawdopodobnie M-em nazywano każdą

Dr i. r.

gi i t. d. Wszystkie nadto sprawy miejskie i mieszczańskie, zwłaszcza dotyczące podniesienia przemysłu i rzemiosł, miały w M-im żarliwego orędownika. Jako prezydent M. reprezentował Lwów w Sejmie krajowym, gdzie ze szcze-góluem zamiłowaniem oddawał się sprawom nauczycielstwa ludowego, gorąco broniąc jego doli. Pojednawczy w swych przekonaniach politycznych, należał do skrzydła prawego lewicy demokratycznej, był jednym z posłów najpracowitszych. R. 1904 M. został wybrany z Izby handlowej lwowskiej do parlamentu wiedeńskiego, gdzie pracował gorliwie w komi-syach i zabierał głos zwłaszcza w dziedzinie prawodawstwa przemysłowego. Zabiegom tym zawdzięczyć należy dojście do skutku wielu przedłożeń ważnych, jak uprz. noweli przemysłowej z r. 1907 oraz najnowszej ustawy naftowej. Do nowego parlamentu z r. 1906 (z wyborów powszechnych) wszedł M. jako poseł z pierwszego okręgu m. Lwowa. Na miesiąc przed śmiercią wygłosił w ciągu debaty o nagłym wniosku ruskim w sprawie nadużyć wyborczych wielką mowę w obronie władz autonomicznych Galicyi. W kole polskiem należał do grupy demo-kracyi polskiej. Był współpracownikiem „Brzegi, sądowego i Administracyjnego“, w którym ogłosił pracę „Kilka kwestyi z powodu zniesienia prawa propinacyi“ (1889}. Z innych prac M-go zasługują na wzmiankę: „O ingerencyi sądów przy zniesieniu prawa propinacyi w Galicyi“ (Lwów 1889) i „Austryacka reforma wyborcza i jej znaczenie dla Galicyi. Część pierwsza“ (tamże 1907).    Chw-

Małcużyński Witold (* 1832 w Świsłoczy gub. Grodzieńskiej); wychowanie odebrał w szkołach średnich: w Nowogródku, gdzie ojciec jego, kolega Mickiewicza z czasu uniwersytetu wileńskiego, był przełożonym szkoły 5-klasowej, następnie w gimnazyum w Świsłoczy. Wyższe kursa ukończył w b. instytucie agronomicznym Horyhoreckim ze stopniem kandydata. Instytut ten, po wypadkach r. 1864, przeniesiono do Moskwy, z zamianą nazwy na Petrowską akademię rolniczo-leśną. W Horkach zaś pozostawiono tylko szkołę średnią. Nauczyciel nauk przyrodniczych i fizyki w Świsłoczy, po r. 1864 zmuszony przenieść się był M. do Król. Polskiego, zaciągnął się do biura b. Komisyi Rządowej Przychodów i Skarbu Kr. Pol. W chwilach wolnych z upodobaniem poświęcał się szperaniom w dawnych aktach Podskarbstwa koronnego. Ze szperań tych podawał niekiedy artykuły do pism peryodycznych. Z powodu jubileuszu Jana Kochanowskiego dał do numeru jubileuszowego „Bibi. Warsz.“ (1894) „Posiadłości rodziny Kochanowskich w dawnej ziemi radomskiej podług rejestrów poborowych z lat 1569, 1576 i 1577“. R. 1900 wydał kosztem kasy Mianowskiego cenną pracę: „Rozwój terytoryalny m. Warszawy“. Nadto „Kilka kartek statystyki skarbowej z w. XVI („Ekonomista“ 1902), wstęp

Red.

gomółkę płaską i okrągłą.

Małecki Antoni, filolog klasyczny, gramatyk polski, poeta, pisarz historyczny i krytyk współczesny (* 1821 w Obiezierzu pod Poznaniem z ojca Mateusza, administratora dóbr gen. Węgorzewskiego, i matki Rozalii z Litwinowiczów); straciwszy wcześnie rodziców, wychowywał się pod opieką lir. Józ. Grabowskiego. Ukończył szkoły w Poznaniu (1841), uczył się filologii i historyi w Berlinie pod kierunkiem pierwszorzędnych powag naukowych. Po złożeniu egzaminów państwowych został nauczycielem gimnazyum w Poznaniu (1845 — 48). Wezwany na katedrę filologii klasycznej do uni w. Jagiellońskiego (1850), urządził tam seminaryum i zreorganizował gimnazyum św. Anny. R. 1853 wskutek intryg pokątnych usunięto go z zajmowanej zaszczytnie katedry. Wkrótce jednak Ministeryum Oświaty, wynagradzając mu niesłusznie wyrządzoną krzywdę, ofiarowało mu katedrę fil. klas. w Insbrucku (1854 —56). Tutaj zajął się slawistyką i przygotował się do objęcia katedry jęz. i lit. polskiej we Lwowie. Katedrę tę otrzymał w r. 1856 i wykładał te przedmioty do r. 1873. W r. 1872 był rektorem Uniwersytetu, następnie usunął się od służby publicznej, został członkiem Akad. Urn. w Krakowie i posłem na sejm, dożywotnim członkiem Izby Panów, zastępcą kuratora zakładu Ossolińskich. M. jako filolog i gramatyk. Doktoryzował się na podstawie rozprawy „De Aeademia vetere“ (Berlin 1844). Jako prof. fil. klas. w Krakowie

pozostawił ślad działalności swojej owocnej w naszein piśmiennictwie naukowem w książce, która i dziś jeszcze może mieć wpływ budujący na młodzież uniwersytecką: „Prelekcye o filologii klasycznej i jej eucyklopedyi“ (Kraków 1851). W związku ścisłym z zawodową pracą M. są jego przekłady tragedyi greckich [„Elektry“ Sofoklesa (wyd. w Poznaniu 1854) i „Antygony“, uie ogłoszonej wcale] oraz stu-dyum o „Dramacie starożytnej Grecyi“ („Bibl. Ossolińskich“, 1866, t. IX i X)]. W r. 1845 Stany krajowe galicyjskie ogłosiły konkurs na napisanie gram. polskiej; prof. M., klasyk, ale z pewuem przygotowaniem lingwistycznem (w Berlinie słuchał „gram. porówu.“ u źródła samego —u prof. Fr. Boppa) wziął się gorliwie do pracy: „odświeżył rzeczy (ze slawistyki), słyszane uiegdyś u prof. Cybulskiego Wojciecha w Berlinie, przestudyował dzieła Miklosicha oraz A. Schleichera „gram. cerk. słów.“ (1852) i dzięki wyjątkowym zdolnościom swoim, dzięki krytycyzmowi, wyrobionemu przez myślenie filologiczne, zdołał w tej nowej dla siebie dziedzinie osięguąć wyniki zgoła poważne. Mianowicie podziwiać przychodzi wielki takt naukowy i pedagogiczny autora „gramatyki poi.“, nagrodzonej na konkursie (1862), który pozwolił autorowi znaleźć właściwą miarę tego, co możua było w danym czasie przeszczepić z wiedzy europejskiej na grunt rodzimy. To było źródło wielkiego powodzenia i wpływu obu książek: „Gram. jęz. poi. większej“ (dla nauczycieli) i „mniejszej dla użytku szkół... ułożonej“ (obiedwie we Lwowie 1863). Napróżno zawiści starały się obniżyć ich wartość i znaczenie. Ale po latach 15 autor gram. poi. większej zapragnął dać światu nauczycielskiemu nowy podręcznik, który odpowiadałby postępom wiedzy i zmienionym wymogom czasu; tym razem zawiódł oczekiwania i sam doznał gorzkiego zawodu. Nauka w ciągłym rozwoju swoim uszła daleko naprzód, a M., pochłonięty pracami w innej dziedzinie (historyi, literatury, krytyki), nie był już w stanie podążyć za tym postępem i wydał „dzieło“, które w niczem już nie przyczyni się do wieńca zasług jego: „Gramatykę historyczno-porównawczą jęz. pol.“ (Lwów 1879, 2 t.). A. A. Kryński, z właściwą sobie oględnością ocenił tę pracę, retuszując nieco wady rażące [„Rozbiór gram. pol. hist. porówn. D-ra A. Małeckiego“ odbitka z „Bibl. Warsz.“, Warszawa 1880, 8° 51]. Najtrwalszą wartość w gram. M. posiadają rozdziały poświęcone „Składni“; tutaj filolog-klasyk czuł się na swoim gruncie... Wiele polemik wywołały projektowane przez M. reformy pisowni (móc zm. módz, boski męski, obok luÆeki itp.), lub obstawanie przy pisowni tradycyjnej (lek-cya, religia; inny nie jinny...). Zwalczali M-go kolejno: ks. Malinowski, prof. H. Suchecki, A. A. Kryński, K. Appel („Poczucie językowe w oświetleniu pisowni“ w „Wychowaniu“ za maj

1910). M. zabierał głos „W sprawie pisowni polskiej“ („O naturze spółgł. ju w czasopiśmie „Szkoła“ 1868). Gram. mniejszą M. skrócił dla szkół ludowych uczeń jego, Wł. L er cel (1869). Książka ta wywołała zjadliwą krytykę ze strony prof. H. Sucheckiego („Najnowsza ramota gramatyczna: gram... Lercla oraz... odpowiednie pojęcia gram. prof. Małeckiego¹', Krak. 1872, 8°48). — Prace M-go z zakresu literatury są dwojakiego rodzaju: krytyczno - estetyczne i historyczne. Będąc z nauki i zawodu filologiem klasycznym, z upodobaniem zajmuje się M. literaturą grecką, szczególnie rozmiłowany jest w dramatach helleńskich. Nigdy jednak nie stał się jednostronnym i pedantycznym czcicielem piękna klasycznego. Filozofia niemiecka ustrzegła go od pogrążenia się w jednej wyłącznej specyalności, jak z drugiej strony klasycyzm ustrzegł od uwikłania się w sieć dyalektyki niemieckiej. Wpływami estetyki niemieckiej nietylko w poglądach, lecz i w sposobie ich formułowania oraz w stylu nacechowane są pierwsze jego artykuły krytyczne: „O stanowisku i dziełach autora Irydiona“ (1845) i „Irydyon“ (1846), które obecnie mieszczą się w książce p. n. „Z dziejów literatury“ (Lwów 1896). Już prelekcye o filologii klasycznej i jej encyklopedyi, miane w Krakowie r. 1850, zawdzięczają nauce niemieckiej tylko treść swoją, a układ i formę mają jasną, żywą i urozmaiconą, która jest właściwa umysłowi M-go. W tych trzech rozprawach wypowiedział M. swoje poglądy estetyczno-literackie. Jego wyróżnienie trzech „sposobów“, według których wieki i narody w sztuce tworzyły dzieła artystyczne (symbolizm, klasycyzm, romantyzm), przejęte od Hegla, dotychczas są ozdobą literatury estetycznej w Polsce. — W utworach poetyckich szukał M. przedewszystkiem „idei“, dochodząc, jak ona została przeprowadzona; w ten sposób poddał rozbiorowi „Irydyona“, którego ocena u-chodziła za najznakomitszą, a i obecnie niewiele straciła na wartości. Później przez długie lata M. nie ogłasza nic z zakresu literatury. Dopiero już jako profesor języka i literatury polskiej w uniwersytecie lwowskim ponownie zabrał głos w tej dziedzinie, ale teraz wystąpił głównie jako historyk literatury. Napisał wtedy dwie cenne rozprawki: „Jan Andrzej Morsztyn, poeta polski XVII wieku i jego imiennicy“ (w „Piśmie Zbiorowym“ Ohryzki, Petersburg; 1859), oraz rzecz o wymowie polskiej do końca w. XVIII, jako wstęp do „Wyboru mów staropolskich świeckich“, wydanego w Krakowie r. 1850 w „Bibliotece polskiej“ Turowskiego. W obu tych rozprawach pierwiastek historyczny przeważa. To samo można powiedzieć i o późniejszej pracy „Andrzej Frycz Modrzewski“ (1864), która miała na celu tylko krytyczne ustalenie faktów życiorysowych. Najważniejszą pracą M-go z zakresu literatury jest ogłoszona w r. 1866 — 1867 monografia „Juliusz Słowacki, jego życie

i dzieła w stosunku do współczesnej epoki“. I, 193 i nast.). Podobny charakter noszą inne W przeciągu 34 lat doczekała się ona trze- jego prace, np. „Jan Ostroróg i jego Memoryał ciego wydania (Lwów 1903, 3 t. z dopełnię- ¹ o urządzeniu Rzeczypospolitej“ i„Z przeszłości niaini Bronisława Gubrynowicza). Tutaj obydwa ! dziej.“ II, 213), gdzie zabrał głos w sprawie pierwiastki, krytyczno-estetyczny i historyczno- tego znakomitego pisma politycznego, o któ-analityczny znalazły świetny wyraz; była to re polemika w nauce polskiej do dziś dnia pierwsza i dotychczas najlepsza biografia wiesz- nie jest zamkniętą. Z pośród licznych drob-cza. Według Chmielowskiego „jest to po „Lite- ; niejszycb prac M-go wymienić przedewszystkiein

raturze polskiej w w. XIX“ Mochnackiego ! pierwsze dzieło, co się tak silnie wplotło w tkankę naszych krytycznych poglądów a górowało nad tamtą szczegółowością i motywowaniem sądów estetycznych“.

M. jako historyk. M., który w ostatnich trzydziestu latach działał przedewszystkiem, jako historyk, i to niezwykłej u nas miary, z początku zajmował się tym działem tylko ubocznie, gdyż niejednokrotnie przychodziło mu zastanawiać się nad niejedną zagadką historyczną przy pracach nad literaturą lub filologią. Stąd też część prac jego historycznych zajmuje się krytyką bądź źródeł i pomników piśmiennictwa, bądź wyzyskiwaniem skarbów mowy dla celów historycznych, bądź badaniem środowisk kulturalnych, które wpływały na tworzenie się oświaty i literatury; niewielka tylko część prac historyczuych M-go tyczy się historyi politycznej lub wewuętrznej Polski. Na bliższe zetknięcie się z historyą miał wpływ niewątpliwie blizki stosunek z dyrektorem Bibl. Ossolińskich i wydawcą „Monumentów Polouiae“ A. Bielowskim (ob.), historykiem starszym od M-go, a z młodszych przyjacielskie węzły z prof. X. Liskem, z Woje. Kętrzyńskim, T. Wojciechowskim, nie wymieniając całego szeregu znacznie już młodszych, którzy we Lwowie działają. Szereg prac drobnych M-go zebrano w dwa wydawnictwa zbiorowe, a mianowicie: „Z przeszłości dziejowej. Pomniejsze pisma“ (Kraków 1897, t. 2) i „Z dziejów i literatury. Pisma pomniejsze“ (Lwów 1896). W pracach jak „Runy słowiańskie i mikorzyńskie kamienie“ („Rocz. Pozn. Tow. Przyj, nauk“ 1872; „Z przeszłości dziej.“ I, 245 i nast.), „Kronika Baszka cz^li t. z w. Kronika Wielkopolska“ („Kwart. nist.u 1894 i „Z przeszłości dziej.“ II, 123 i nast.) lub „W kwestyi fałszerstw dokumentów“ („Kwart, hist.“ 1904) M. zajmuje się ścisłą krytyką źródeł. Od krytyki źródeł przechodzi do studyów specyalnych, jak „Studyum nad bullą Innocentego II z r. 1136 wydaną dla arcybiskupstwa gnieźnieńskiego“ („Z przeszłości dziejowej“ II, 65), czem rozpoczyna szereg badań polskich tego najstarszego, niezwykle cennego zabytku do dziejów społecznych i gospodarczych Polski pierwotnej. Studya nad księgą henry ko wską nastręczają mu sposobność do głębszego wniknienia w ustrój społeczny i gospodarczy Polski w. XII i XIII, co też wyraża pracą „Wolna ludność włościańska w pierwszej dziejów polskich epoce“ („Kwart, hist.“ 1894; „Z przeszłości dziej.“

K. A. i A. o.

na

należy: „Rewizyę dziejów polskich w pierwszych dwóch wiekach politycznego istnienia 962 — 1146“ („Przewodu, nauk. lit.“ 1875 oraz „Z przeszł. dziej.“ I, 1 i nast.), gdzie zwraca M. uwagę na cały szereg spraw spornych lub niedocenionych, albo czekających rozwiązania, tudzież przeprowadza wywód podnoszący znaczenie rządów Bolesława Krzywoustego. Są z pośród dzieł historycznych M-go dwa wielkie i znakomite studya, t. j. dwutomowe „Studya heraldyczne“ (Lwów—Warszawa 1890) i „Le-chici w świetle historycznej krytyki“ (Lwów 1897, wyd. 2-e 1908). Pierwsze dzieło, antyteza poglądów zasłużonego badacza tych rzeczy, Fr. Piekosińskiego, a poczęści reakcya na jego zapatrywania ,,0 dynastycznem szlachty polskiej pochodzeniu“, jakkolwiek nie ma na ogół charakteru polemicznego, ile że rozpoczęte niezawodnie na długo przed pojawieniem się pracy Piekosińskiego, buduje odrębny gmach na odrębnych podstawach oparty, to jednak wcześniejsze pojawienie się książki Piekosińskiego skłoniło M-go do przygodnej tu i owdzie polemiki z autorem teoryi runicznej. Różnoga-tuukowości żawołań z przewagą pierwiastka imiennego przeciwstawia M- zdanie, że wszystkie zawołania są innej natury. Zawołania osobowe, utworzone z imienia seniora, musiałyby się w każdej generacyi zmieniać! Tymczasem zawołania w niezmienionem brzmieniu przetrwały do czasów historycznych. Nie odmawia im jednak M. charakteru haseł wojennych, za jakie je wyłącznie uważa Piekosiński“. Badając pieczęci szlacheckie dzieli j^ M. na następujące „cztery grupy: 1) bez żadnych znaków znamiennych, 2) ze znakami niememi, które same przez się żadnego nie wyrażają przedmiotu, 3) z godłami literowemi, 4) z godłami mówiącemi, wyobrażającemi pewne zrozumiałe przedmioty. Zdaniem M-go szlachta do końca w. XIII nie posiadała jeszcze herbów właściwych, dziedzicznych w rodzie i umieszczonych tle tarczy. Były to tylko godła przedher-bowe, niepozostające w związku z tarczą herbową, przywiązane do poszczególnych osób, które je nieraz nawet w ciągu życia kilkakrotnie zmieniały. Rzeczywiste herby pojawiają się dopiero na przełomie w. XIII i XIV, przyczem w tworzeniu ich owe godła przedherbowe odegrały ważną rolę. Wskazując na uderzające podobieństwo znaków przedherbowych szlachty polskiej do godeł mieszczan i innej nieszlachty w Polsce, oraz merków czyli godeł rybackich chłopów polskich, kończy konkluzyą: „na co tu

sięgać aż w runy, jeśli prosty chłop polski sam sobie z własnej głowy to samo zrobić potrafi“ (por. ,,Działalność naukowa Franc. Pie-kosińskiego“, ,,Kwart, hist.“ 1908). Nakoniec w znakomitej pracy „Lechici w świetle historycznej krytyki“ pierwszy uprzątnął błędy i pomyłki zaciemniające tę sprawę i postawił ją na podstawie naukowej, dając zarazem całemu szeregowi uczonych pochop do badań i pogłębienia całej zagadki lechickiej.

śladowania Dyoklecyana. Otrzymała koronę męczeńską w Antyochii, w Pizydyi, pod pretorem Olibryusem, około r. 375. Kościół obchodzi jej pamiątkę d. 13 lipca.

Małgorzata św, królowa szkocka, siostra Edgara, wnuczka św. Edwarda wyznawcy angielskiego (* ok. 1045 — f 16 list. 1093) musiała z bratem uciekać przed okrucieństwem Wilhelma Zdobywcy. Okręt, na którym brat z siostrą płynęli, burza wyrzuciła na brzegi Szko-cyi. Malkolm III szkocki, ujęty wdziękami M-ty, poślubił ją r. 1070. Malkolm zginął podczas oblężenia zamku Alnwick. Strata małżonka przyśpieszyła zgon M-ty, ciężką chorobą poprzednio już złożonej. Innocenty IV kanonizował ją r. 1251. Kościół obchodzi jej pamiątkę d. 10 czerwca, Żywot św. M-ty, skreślony przez jej spowiednika, znajduje się w zbiorze Bollandystów. ważny jest dla historyi Kościoła szkockiego.

Małgorzata Maultasch, księżniczka Ka-ryntyi i hrabianka Tyrolu, córka i dziedziczka ks. Henryka Korutańskiego (* 1318 — f 1369). Ok. r. 1330 poślubiona młodszemu o 3 lata ks. Janowi Henrykowi czeskiemu, synowi Jana Luksemburczyka; związek ten nie był szczęśliwy. Po śmierci ojca M-y w r. 1335 wyłania się sprawa spadku, do którego rościli prawa zarówno dom Luksemburski, jak Wittelsbacho-wie (Karyntya i Kraina była lennem cesarza). Istniały 2 układy ks. Henryka co do tego spadku: 1) z r. 1324 z Janem Luks., na którego mocy syn tegoż, Jan, przez małżeństwo z M-ą miał stać się panem Tyrolu; 2) późniejszy z Ludwikiem Wittelsbachem, zezwalał na przekazanie M-cie i Karyntyi, o ile cesarz potwierdzi jej małżeństwo, Układem tym zapewniał sobie Ludwik Bawarczyk prawa do spadku, licząc, że wobec małoletuości obojga małżonków łatwo będzie związek M-y rozerwać, a połączyć ją z jednym ze swych synów. W tym celu zawarł w r. 1329 przymierze z Habsburgami, przyrzekając im za pomoc w uzyskaniu Tyrolu Karyntyę. Rzeczywiście po śmierci ks. Henryka oddał Ludwik B. Karyntyę książętom austryackim: Albrechtowi i Ottonowi, pozostawiając M-cie tylko cząstkę Tyrolu. Margrabia morawski Karol, brat starszy męża M-y (późniejszy Karol IV), zażądał od cesarza, aby uszanował prawa M-y, a gdy ten odmówił, uderzył na Tyrol; wspierał go w tern zbrojnie świeżo sprzymierzony z Czechami na zjeździe wyszehradzkim Kazimierz W. polski. Wojna z Austryą, zakończona pokojem w Enns (3 paźdz. 1336), przyznała wprawdzie M-cie prawa do Tyrolu, jednak Lukseinburgowie nie wynieśli stąd żadnych korzyści. W r. 1341 M. wypędziła z Tyrolu znienawidzonego męża ks. Jana Henryka i, nie uzyskawszy rozwodu, oddała w r. 1342 swą rękę starszemu synowi Ludwika Bawarczyka—Ludwikowi margr. brandenburskiemu, który objął

S. Ktrz.

Małgiew {Mya). Rodzaj małży {Lamelli-branchiata) z rodziny Myidae. Niektóre gatunki i rodzaje, tu należące, mają muszlę złożoną z połówek niejednakowych (skorupek); w innych obie części są jednakowe. Muszla wogóle gruba, niedomykająca się z tyłu u wielu gatunków; u rodź. Mya tuż pod wierzchołkiem [apex) muszli lewej (mniejszej) spory wyrostek łyżeczkowaty; mniejszą lewą muszelkę mają też gatunki rodzaju Corbula; zamek muszli rodź. Mya bez ząbków, kształt muszli większości gatunków owalny, jajowaty; u innych muszla z tyłu ścięta {Mya truncata L.)J cu-ticula muszli (białawej) brunatno-żółta, przechodząca na cewki płaszczowe (syfony), które u Mya arenaria są b. długie (4-o-krotne długości muszli); fałdy obu połów płaszcza zrastają się prawie zupełnie, pozostawiając niewielki otwór na stopę małą. Gatunki i rodzaje morskie (m. Śródziemne, Północne morza Atlantyku, O. Lodowaty północny). Rodzaje: 1).

Mya, z gat. M. arenaria L. Małg.,—w morzach płc.-Europejskich, o długich cewkach płaszczowych niewciąganych; zagrzebuje się (na stopę) w dno. Dług. muszli = 10 cm., wysok.

6.5    cm.— 2) Corbula, z gat. C. yibba Oliv i;

dł. — 0.9

1.5 cm., wys. 1.25 cm; muszla

skośnie sercowata. — 3) Saxicava, z gat. S. ru-gosa L.\ robi chodniki w kamieuiach, dł. do

3.5    cm., wys. 1.5 cm.—4) Gastrochaena, z gat.

St. Min.

G. dubia Penn., świdruje w muszlach i kamieniach.

Małgocki Franciszek (* 1813 w Warszawie— f tamże 1845), fortepianista i kompozytor muzyczny. Napisał kilka uwertur, polonezów, mazurów, pieśni, muzykę do komedyo-opery p. n.

A. Pol.

,,Pod strychem“, popularnego marsza weselnego na chór męski i t. d.

Małgorzata zCortone, święta (* w Alviano, w Toskanii 1248), żyła w najsprośniejszym nierządzie do 25 roku życia. Ujrzawszy raz trupa całkiem prawie pożartego przez robactwo, i dowiedziawszy się że to jest ciało jej kochanka, wstąpiła do klasztoru franciszkanek w Cortone, gdzie prowadziła żywot surowy pokutnicy. Um. 22 lut. r. 1297, kanonizowana przez Benedykta XIII (1728). Kościół obchodzi jej pamiątkę 9 kwietnia.

Małgorzata św., panna i męczenniczka, córka arcykapłana pogańskiego, przez mamkę i w religii chrześciańskiej wychowana, znalazła i w posiadanie Tyrol. Cesarz uznał małżeństwo oskarżyciela w ojcu własnym, za czasu prze- ' za ważne, papiestwo, walczące oddawna z Wit-

adz

adz.

adz

adz.

telsbachami, nie godziło się na nie: Klemens VI rzucił nawet na cesarza Ludw. klątwą. Do rozprawy zbrojnej nie doszło, gdyż Jan Luks. zajęty był w tym czasie walkami na Śląsku i staraniami o koronę cesarską dla syna. W latach późniejszych (1359), przez pośrednictwo Albrechta II austr., którego córkę miał poślubić jedyny syn M-y, Meinhard, udało się uzyskać od papiestwa u-znanie małżeństwa za legalne. Po śmierci męża i syna M., nie czując się na siłach bronienia Tyrolu od uroszczeń Wittelsbachów, odstąpiła go w r. 1363 książętom austryackim. Sama spędziła ostatnie lata życia w Wiedniu. Pamięć o niej przechowała się w pieśniach ludu korutańskiego, jako o mężnej amazonce, „böse Gretl“. — Por.: A. Huber „Gesch. d. Vereininung Tirols mit Oesterreich“ (1864).

Małgorzata królowa Danii, Norwegii i Szwe-cyi (* 1353 w Kopenhadze—f 1412 we Flens-burgu), córka Waldemara IV duńskiego, wyszła w r. 1359 za Hakona VI norweskiego, ujęła po śmierci ojca ster Danii w swoje ręce, a po śmierci męża (1380) i w Norwegii. Po śmierci syna, Olafa V (1387), została królową Norwegii i Danii. Po zwycięstwie nad Albrechtem Meklemburskiin, panującym w Szwecyi, objęła również rządy nad Szwecyą (1389) i przeprowadziła (1397) Unię K almarską (ob.). Uzyskała przydomek Semiramidy północnej.

Małgorzata Andegaweńska (* 1430 — f d. 25 sierp. 1482), córka Renata Andegaweńskiego, króla nominalnego Neapolu i Jerozolimy, i Izabeli Lotaryńskiej, zaślubiona r. 1445 słabemu Henrykowi VI angielskiemu. Stała się przyczyną upadku regenta, ks. Humfreda Gloucester (stryja męża), i przywołała do pomocy ks. Suf-folk, a następnie kochanka swego ks. Sommerset, przez co naraziła się domowi York i wywołała wojnę Białej i Czerwonej Róży. W walce ze stronnictwem domu York, które jej zarzucało, iż syn jej Edward jest podsunięty, kierowała zarówno polityką jak wojskiem. Odniosła zrazu zwycięstwo nad Ryszardem York i hr. War-wick. Ale po porażce pod Towton (1461) uciekła do Francyi, gdzie Ludwik XI jej użyczył wojsk i pieniędzy wzamian za zastaw Calais. Z siłami temi wtargnęli M. i syn jej Edward do Nortumberlandyi, ale musieli niebawem wracać na ląd stały, przeszedłszy moc przygód podczas tułania się w lasach. Ludwik XI pogodził ją z Warwickiem (1470). W dniu bitwy pod Barnet (1471), w której Warwick zginął, wylądowała w Anglii, ale pobita pod Tewkesbury była wzięta do niewoli. Syn jej stracił życie (był porąbany, gdy uderzył w twarz Edwarda IV), a mąż zamordowany w Towerze; sama uwolniona z więzienia dopioro w r. 1476 za wstawiennictwem Ludwika XI, poczem wróciła do Frau-cyi. Sławna rozpustnica.

Małgorzata Austryacka, wielkorządczyni niderlandzka (* 1480 —f 1530), córka arcyks.

Maksymiliana (późniejszego cesarza Maksymiliana I) i Maryi Burgundzkiej; wychowana na dworze francuskim, zaślubiona r. 1497 infantowi hiszpańskiemu Juanowi, który jednak zmarł w tymże roku. Zaślubiona ponownie ks. Filiber-towi II Sabaudzkiemu (1501). Po śmierci męża ojciec ofiarował jej wielkorządztwo Niderlandów, które usiłowała ochronić od reformacyi. Jej „Discours des ses infortunes et de sa vie“ oraz mowy i poezye zebrał Jan Lemaire („Couronne Maigaritique“ 1549)- korespondencyę wydali Le-glecy (Paryż 1839, 2 t.) i van den Bergh (Londyn 1845—47, 2 t.).—Por.: Quinsonas „Matériaux pour servir à l’histoire de M. d’Autriche“ (Londyn 1860, 3 t.).

Małgorzata Nawarska (* 1492—t 1549), córka Karola Orleańskiego i Ludwiki Sabaudzkiej, siostra króla Franciszka I, wychowana przez matkę starannie na dworze Ludwika XII, została zaślubiona w r. 1509 Karolowi ks. Alençon. Po śmierci męża w r. 1525 udała się do Madrytu, gdzie się znajdował w niewoli brat jej Franciszek I. R. 1527 wyszła powtórnie za mąż za Henryka d’Albret, króla Nawarskiego, któremu urodziła córkę Joannę (późniejszą matkę Henryka IV). Popierała poetów i artystów; skłaniała się ku protestantyzmowi, o czem świadczy jej dzieło: „Miroir de Parne de la pécheresse“ (Alençon 1531), zabronione przez Sorbonę, a przełożone następnie na jęz. angielski przez późniejszą królowę Elżbietę angielską (Londyn 1548); otwarcie jednak do kościoła protestanckiego nie przystąpiła. Pozostawiła szereg dzieł prozą i wierszem, z których najgłówniejsze: zbiór nowel w stylu Boccaccia „Hepta-méron des nouvelles“ (Paryż 1559, —mnóstwo wydań późniejszych, z nich najlepsze przez F. Franka tamże 1873, 4 t.), oraz zbiór poezyi i dramatów: „Marguerites de la Marguerite des princesses“ (Londyn 1547, Paryż 1554). „Oeuvres complètes“ wyszły 1852.—Bibi. „M. de Valois et la cour de François I“ (Paryż 1848, 2 t.), Miss Freer „Life of M., Queen of Navarra“ (Londyn 1855, 2 t,), de la Ferrière „M. d’Angoulême“ (Paryż 1891).

Małgorzata P a rin e ń s k a (* 1522 —f 1586), córka nieślubna ces. Karola V i Joanny van der Gheynst, Flamandki, wychowana na dworze Maryi węgierskiej w Brukselli, połączona węzłem małżeńskim po raz pierwszy (1536) z Aleksandrem Medyceuszem, po raz drugi (1538) z Oktawiuszem Farnese, ks. Parmy i Piacenzy (* 1526), była matką znakomitego Aleksandra Farnese (ob.). Oznajmiona z obyczajami ludu holenderskiego i z polityką hiszpańską w Hollandyi, została mianowana przez Filipa II wielkorząd-czynią Holandyi (1559 — 1567). Ustąpiła z tego stanowiska z chwilą, kiedy stanął u jej boku Alba, obdarzony wielkiemi pełnomocnictwami, które jej urząd uczyniły jedynie godnością czczą. Wtedy przeniosła się do Włoch do mężą. Jej korespondencyę z Filipem II wydali Reif-

adz.

E. Chw.

Dr J. P.

E. Chw.

fenberg (Bruksella 1842) i Gachard (tamże 1867 I — 81, 3 t.).

Małgorzata Francuska (de Valois)

(* 1553 w St.-Germain-en-Laye — f 27 marca 1615), córka Henryka II i Katarzyny Medici, wychowana na dworze swych braci Franciszka II i Karola IX, zmuszona była ze względów politycznych oddać rękę Henrykowi Nawarskiemu, późniejszemu królowi francuskiemu. Zaślubiny te, święcone jako uroczystość pogodzenia się katolików z hugonotami, były zamaskowanym fortelem do przygotowania nocy św. Bartłomieja (17 sierp. 1572). Z mężem żyła niezgodnie i ten przy wstąpieniu na tron jako Henryk IV zaproponował jej rozwód, na który przystała dopiero po śmierci Gabryelli d’Estrées (1599). Od r. 1605 żyła w Paryżu w wykwin-tnem towarzystwie łudzi wybitnych swojego czasu. Była ostatnim prawym potomkiem domu Walezyuszów. Pamiętniki tej słynnej swego czasu kobiety wyszły w wielu wydaniach (pierw.

Paryż 1648, najlepsze, Guessard’a, Paryż 1842).

Pozostawiła również poezye. Bibl. Saint—Poney „Hist, de M. de Valois“ (Paryż 1887, 2 t.). adz-

Małkinia (Małkynia Górna i Dolna), wieś w pow. ostrowskim, gm. Orlo, węzeł kolei drogi żel. małkińskiej z petersburską, punkt wyjścia jedynej drogi żelaznej — wojskowej, wiodącej w głąb gub. łomżyńskiej. Niegdyś posiadłość biskupów płockich. Przywilejem r. 1751 M. zyskała prawo obierania wójtów, które utraciła z rozbiorami kraju. W 1. 1851 i 1852 obie M-uie, Górną i Dolną, połączono w jedną całość. Z chwilą przeprowadzenia odnogi łomżyńskiej M. stała się ważnym punktem przeładunkowym i handlowym. W pobliżu most żelazny kolei na Bugu.

Małmazja nazwa dawna win greckich, wywożonych przez Wenecyan z miasta portowego Napoli di Malvasia (dziś Manemvesia) w części połud.-wschód, półw. Morei; od tego rynku głównego powstała i nazwa wina, nie oznaczająca gatunku odrębnego, lecz wogóle wszystkie wina greckie przedniejsze, słodkie i mocne zarazem; później przeniesiono nazwę tę również na wina włoskie, hiszpańskie i kanaryjskie, posiadające własności podobne, a wyhodowane przeważnie ze szczepów pochodzących z Gre-cyi. M. najprzedniejsza grecka pochodziła z wyspy Kandyi (Krety), wywożono jej stamtąd do 200 000 beczek rocznie. Po usadowieniu się Turków na półwyspie Bałkańskim i na wyspach Archipelagu uprawa wina upadła tam nieomal zupełnie, więc odtąd M-i dostarczały wyłącznie prawie tylko Włochy i Hiszpania. W winach tych lubowały się zwłaszcza w. XV i XVI, w XVII mniej już były w użyciu, obecnie, szczególnie u nas, są prawie nieznane, lub pojawiają się w handlu pod nazwami innemi. —

Rynkiem głównym na M-ę, u nas niegdyś b. rozpowszechnioną, od w. XV do XVII był Lwów, skąd rozchodziła się po kraju całym.

W ielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I Tom XLV. Zesz. 358a.

Małogoskie s-stwo niegrodowe woj. Sandomierskie pow. Chęciński; podług lustracyi z r. 1765 składało się z m-ta M. z wójtostwem i wsi; Cieśle, Skorków i Leśnice. W r. 1771 posiadał je Konst. Szaniawski, opłacając kwarty 2 244 gr. 25, łanowego zaś złp. 600. Na sejmie z r. 1773 — 75 stany Rzpltej nadały je w posiadanie emfiteutyczne temuż Szaniawskiemu (Sł. Geogr.).    . ' .

Małogoszcz (w dokum. Malogost), osada, dawniej m-ko, pow. Jędrzejowski, o 17 w. od st. kol. Chęciny, nad rz. Lasociną 2 000 m-ców. Kościół paraf, murowany, wzniesiony w r. 1342 przez Kazimierza W. w stylu gotyckim, jedno-nawowy, z kaplicami bocznemi późniejszemi, odnowiony r. 1595 przez ks. Chrostkowskiego; szkoła początkowa, dom schronienia dla starców, browar, 6 jarmarków; na gruntach miejskich kopalnie białego kamienia (ikrowiec). —Początkiem osady był gród kasztelański na górze Bochyniu, wymieniony pod r. 1136 w liczbie grodów, mających dawać arcybpowi gnieźn. dziesięcinę ze zboża, miodu, skór i dochodów z targowisk. W r. 1 153 bobry „de MalogosC' nadano braciom szpitalnym w Zagości. Za Kazimierza W. liczyło m-to 2 000 domów, król obwarował je wałami, a Wł. Jagiełło nadał w r. 1408 prawo niemieckie. Na rynku wznosił się wówczas okazały ratusz murowany a dokoła kamienice mansyonarzy. Późniejsze wypadki polityczne i pożary zniszczyły m-to. W r. 1863 Langiewicz (ob.) stoczył pod M-ą głośne walki; pamiątkę po nich jest kurhan poległych i pomniczek na górze wyniosłej pod m-tem (Sł. Geogr.).    . ' .

Małojarosławiec, m. pow. gub. Kałuskiej na prawym wyniosłym brzegu rz. -Łuży, przy uściu rz. Jarosławki, stacya kolei żel., 4 cerkwie, klasztor, szpital, teatr, czytelnia z biblioteką, pomnik na placu na pamiątkę wojny r. 1812 wystawiony w r. 1844, bank miejski; 3 296 m-ców (1904), w tern 2 % Polaków. Założony w końcu XIV albo na początku w. XV przez Jarosława, syna Włodzimierza Chrobrego, był przez Wasila Iwanowicza darowany w r. 1508 Michałowi Glińskiemu, wychodźcy litewskiemu. Na początku w. XVII często nawiedzali M. li-sowczycy. Pamiętny zaciętą w d. 24 paźdz. r. 1812 bitwą pomiędzy armią Dochturowa i Płatowa i wojskami Napoleona, wtedy M. ośm razy z rąk jednych do drugich przechodził, Francuzi cofnęli się ku innej drodze. — Powiat M ał o j ar osł a w i e c ki 1190 w. kw. powierzchni, 42 600 m-ców (1908). Grunt glinia-sto-piasczysty, mierny, powiat zraszają wody Protwy z Łużą i Suchodrewa. Pszenicy nie uprawiają. Kwitnie ogrodnictwo i sadownictwo (głównie wiśnie dla rynku moskiewskiego). Wy-chodźtwo zarobkowo obejmuje przeszło ¹/i całej ludności. Naj ważni ej szem ogniskiem handlowem osada Ugotska.

Małoletność, ob. Nieletność w prawie.

rtr 1, B.

Małoniemiecka partya (1848), która pragnęła zjednoczenia Niemcy, z wyjątkiem Austryi (stąd Małe-Niemiec, Kleindeutschland), w związek monarchiczny państw pod hegemonią Prus; przeciwnicy ich nosili nazwę wielkoniemie-ckich, Grossdeutsche.

Małopolska tworzyła część południową dawnego państwa Polskiego. W zaraniu dziejów Polski była siedzibą plemienia Wiślan, których pierwotnie góry Świętokrzyskie, porosłe nie-przebytemi puszczami, oddzielały od siedzib Mazowszan. Na wschodzie Wiślanie znajdowali się jeszcze na prawym brzegu Wisły zajmując cały dolny brzeg Sanu. Na południu bór ogromny, niezaludniony, oddzielał ich od Chorwatów ruskich i Słowaków. Terytoryum Wiślan wcielone do Polski przez Bolesława Chrobrego, stało się młodszą częścią państwa Piastowskiego —w stosunku do starej dzielnicy, Kalisko - Poznańskiej. To też gdy zaczęły się zacierać wspomnienia o dawnej odrębności kraju Wiślan, zaczęto go nazywać Polonia Minor, — Polska młodsza—M. Urzędowo jednak termin Polonia Minor spotyka się dopiero r. 1493. Poprzednio M. stale nazywana jest ziemiami Krakowską i Sandomierską nie posiadając urzędowej nazwy ogólnej. Po przyłączeniu do monarchii Piastowskiej kraj Wiślan czyli M. rozszerzył się znacznie. Z górnego brzegu Wisły, ze swego pnia głównego, posuwali się Wiślauie coraz dalej z brzegiem rzeki, wkońcu przekroczyli góry Świętokrzyskie, ubiegłszy Mazowszan w opanowaniu powiatu Radomskiego. W ten sposób M-nie osiągnęli granice, w których zamknęła się dyecezya krakowska. Być może, że do tego rozszerzenia się siedzib M-lan przyczyniła się polityka Piastów, starających się złamać dawnych rodzimych książąt dzielnicowych i przesiedlać ich na pustki graniczne. W ten sposób może ród dynastów M-lskich, Toporczyków, siedzących pierwotnie koło Tyńca, znalazł się koło Sieciechowa na pograniczu Mazowsza. Kraj Wiślan, t. j. M., dzielił się zdawna na dwa odłamy,: na dzielnicę Krakowian i Sandomierz an, które otrzymały swe nazwy od prastarych grodów Krakowa i Sandomierza, zwanych jeszcze przez Galla sedes regni principales.

Do dziś dnia jeszcze bardzo wyraźnie dzieli się lud M-ski na Krakowiaków i Sandomierzan;

Krakowianie zajmowali i zajmują całą zachodnią część M-i. Prawe porzecze Nidy tworzyło wedle przypuszczenia Potkańskiego ich przybliżoną granicę, pierwotnie nie sięgali do Dunajca i kończyli się gdzieś w Bocheńskiem.

Sandomierzanie zajmowali resztę obszaru Wiślan, sięgając od rz. Chotczy, aż po same podnóża Beskidu. Podział M-i na dwa odłamy z dwoma ogniskami w Krakowie i Sandomierzu utrwalił się po śmierci Krzywoustego pod postacią podziału tej dzielnicy na 2 księstwa Krakowskie i Sandomierskie i przetrwał bezmiennnie pod postacią województw Krakowskiego i Sandomierskiego. W tym politycznym podziale M-ki zaszła zmiana dopiero w r. 1474, gdy wyodrębniono z w-dztwa Sandomierskiego jego część zawi-ślańską i utworzono z niej w-dztwo Lubelskie (ob.). W r. 1454 M. urosła terytoryalnie wskutek przyłączenia do niej ks. Siewierskiego (ob.), w lat trzy wcielono do niej księstwa śląskie Oświęcim i Zator. W w. XVI, po unii Lubelskiej, zaczęto zaliczać do M-i w-dztwa Ruskie, Wołyńskie, Podolskie, Bracławskie, Podolskie i Kijowskie. Od r. 1689 trybunał wspólny, w Lublinie zasiadający, miał się stać łącznikiem pomiędzy właściwą M-ą a ziemiami ruskiemi. Różnice etnograficzne pogłębione jeszcze długotrwałym podziałem pomiędzy poszczególne linie domu Piastowskiego, nakoniec różność warunków ekonomicznych, różność wpływów zewnętrznych sprawiły, że zlanie się M-i z Wielkopolską odbywało się powoli. Jeszcze w w. XV zauważyć można ślady dawnego separatyzmu małopolskiego, objawiające się w wyjednywaniu sobie oddzielnych przywilej, a przedewszystkiem w istnieniu 2 oddzielnych sejmów prowincyonal-nych: Kolskiego dla Wielkopolski i Korczyńskiego dla M-i. W w. XVI zniknęły ostatnie ślady separatyzmu politycznego M-i, jednak różnice, zachodzące pomiędzy nią, a Wielkopolską, pod względem ekonomicznym i społecznym, nie przestały istnieć do końca Rzeczypospolitej. Górzysta M., posiadająca znaczną odsetkę gruntów mało urodzajnych, przedstawiała dla rolnika mniej wdzięczny warsztat pracy niż W., była też od niej daleko słabiej zaludniona. Według obliczeń Pawińskiego pod koniec w. XVI przypadało w M-sce na jedną milę kw. ok. 500 głów wiejskich, w Wielkopolsce zaś ok. 650. W przeciwieństwie do Mazowsza, a poczęści do Wielkopolski, M. z wyjątkiem jedynie w-dztwa Lubelskiego, nie posiadała całkiem drobnej szlachty, natomiast znajdowała się w niej znaczna ilość wielowioskowych panów, a nawet parę prawdziwych latyfundyi, których napróżuo szukalibyśmy w Wielkopolsce. Ta właśnie bogata, a jednocześnie światła i ruchliwa szlachta M-ska rządziła faktycznie Polską w w. XIV i XV. Dopiero w w. XVI na czoło szlachty polskiej wysunęli się na dobre naprzód ruscy magnaci a później wołyńscy i wkońcu ukraińscy. Pod względem kościelnym M. do końca Rzeczypospolitej należała w całości do dyece-zyi krakowskiej. — Lit.: 'Potkański „Kraków przed Piastami „; Pawiński „M.“; „Słów. Geogr. (art. Świeżawskiego M.); Bujak „Studya nad osadnictwem w M-u“.

Małopolska wyżyna, ob. Polska (Geografia).

Małopolski Maksymilian, kaznodzieja; ksiądz Dominikanin (* 1820 w Koninie—f 1864 w Warszawie; wydał zbiory „Kazań“ niedzielnych, parafialnych i świątecznych (5 t., 1852, 1853, 54 i 60), oraz kilka książek do nabożeń-

no-

stwa. Życiorys w „Gaz. Warszawskiej“ (1864, jY° 257).

Małorossya, Małoruś. Nazwy tej użył, ile wiadomo, po raz pierwszy kronikarz bizantyński Kodin pod r. 1292, oznaczając księstwo Halicko - Włodzimierskie mianem Mikre Iiosia. Jerzy, ks. Włodzimierza Wołyńskiego, w liście do w. mistrza zakonu niemieckiego r. 1336 mówi o sobie: „Nos Georgius Dei gratia natus dux totius Russiae minoris“. Gdy w r. 1654 Bohdan Chmielnicki poddał carowi Aleksiejowi Michajłowiczowi Ukrainę, t. j. województwa Kijowskie, Czernihowskie i Bracławskie, nazwał te ziemie Małą Rusią w przeciwstawieniu do Wielkiej Rusi, rozumiejąc pod tą drugą nazwą carstwo Moskiewskie. Car Aleksy, przyjąwszy te ziemie w poddaństwo, zaczął się nazywać samodzierżcem Wsieją Wielikija i Ma-łyja Rossi i, do czego w następnym roku przydano i Biełyja Rossi i. Na mocy traktatu Andruszowskiego (1667) Ukraina prawego brzegu Dniepru wróciła do Polski. Odtąd też nazwę M. zaczęto stosować tylko do Ukrainy lewego brzegu, która pozostała przy Moskwie. W skład jej wchodziło dawne województwo Czernihowskie oraz część Kijowskiego, położona za Dnieprem (starostwa: Lubecz, Oster, Pere-jasław oraz część starostwa Czerkaskiego). Do obszaru tego dołączono z czasem miasto Kijów z okręgiem, które traktatem Andruszowskim przyznane było Moskwie na dwa lata, lecz w r. 1686 traktatem zawartym z Moskwą przez Grzymułtowskiego na zawsze ustąpiono Moskwie. Do połowy w. XVIII M. korzystała z dość rozległego samorządu. Na czele kraju stał obieralny hetman wojska zaporozkiego. Sprawował on rządy przy współudziale starszyzny, składającej się z jeneralnych: obo-źnego, sędziego, pisarza, esauła, chorążego i buńczucznego. Kraj dzielił się na pułki, rządzone przez pułkowników ze starszyzną pułkową. Pułki dzieliły się na sotnie, te zaś na kurenie. Samorząd ten przysługiwał tylko ludności kozackiej. Reszta ludności, t. zw. pospólstwo było klasą upośledzoną. Miasta zachowywały swe dawne prawo magdeburskie z czasów polskich. Prawem krajowem cywiiuem został po dawnemu Statut Litewski. Demokratyczny ustrój kozacki przetrwał nie długo. Starszyzna kozacka z szybkością przekształcała się na klasę uprzywilejowaną i zmierzała konsekwentnie do pozbawienia wolności „pospolitych“, wzorując się w tem na sąsiedniej Polsce. W r. 1764 M. podzielona została na 20 powiatów, i wprowadzone w niej były sądy: ziemskie, grodzkie i podkomorskie. W tymże roku zniesiona została godność hetmana, a wzamiau mianowany generał - gubernator. W r. 1782 wprowadzono w M. ogólno-państwową organi-zacyą administracyjną i kraj podzielono na 3 namiestnictwa: kijowskie, czernihowskie i wogrodzko-siewierskie. W r. 1783 nastąpiło ostateczne przytwierdzenie włościan do gleby. Organizacyę wojskową kozaków małorosyjskich zniesiono. Wcieleni oni zostali do kawaleryi regularnej. W r. 1785 dawna starszyzna kozacka zrównana co do praw ze szlachtą wiel-korosyjską. W r. 1796 zamiast 3 nainiestuictw utworzono jedną gubernię Małorosyjską z gł. m. Czernihowem. Kijów stał się m. gł. nowej gu-bernii Kijowskiej utworzonej z dawnej Ukrainy Polskiej. W r. 1802 gubernię M-ską podzielono na dwie: Czernihowską i Połtawską. W r. 1831 zniesiono prawo magdeburskie po miastach, a w r. 1842 Statut Litewski, zachowując jednak pewne odrębności w prawie cywilnem Małorossyjscy kozacy, ob. Kozacy. Małorossyjska gubernia, ob. M a ł o r o s s y a. Małorusini, ob. Ru sini.

Małosiołkowskie starostwo niegrodowe, v. Kucharze wszczyzna, woj. i pow. Nowogrodzki. Małe to i zniszczone s-stwo, opłacało tylko kwarty złp. 42 gr. 24, zaś hiberny złp. 12.

Małowiejski Adam, teolog, kanonik regularny lateraneński, przełożony klasztoru w Błoniu (f 2 marca 1694), słynny swego czasu teolog, wydał książkę do nabożeństwa dla kapłanów „Gemmae selectiores magnae pietatis ac devotionis“ (Warsz. 1690).

Małowiejski Bonawentura, publicysta z czasów Stanisława Augusta, wydał: „Pisma różne moralne ekonomiczne, listy w różnych materyach zebrane“ (1784, powtórnie Warsz. 1810), oraz „Pisma różne moralne dla dzieci swoich pisane“ (tamże 1810).

Małpeczki czyli matołki (Aretopitheci) —-rodzina małp. Tylko na palcu wielkim kończyn tylnych paznokieć płaski, na wszystkich zaś pozostałych palcach rąk i nóg pazury silnie zakrzywione. Palec wielki kończyn przednich nieprzeciwstawny. Uzębienie:

2    13    2

i —, c —, p —-, m —; w ogólnej formule uzę-2    13^

bienia w porównaniu z małpami wązkonosemi zachodzi ta różnica, że w każdej połowie szczęki górnej i dolnej istuieją trzy zęby przednie trzonowe i tylko dwa tylne trzonowe; zęby trzonowe wogóle ostrosęczkowate ; kły duże i silne. Głowa okrągława ; oczy małe; pysk krótki: ogon dłuższy od tułowia. Wszystkie gatunki zamieszkują Amerykę południową, niektóre dają się łatwo oswoić. Żywią się roślinami, owadami i pająkami. Rodzina ta obejmuje jeden tylko rodzaj: małpeczki (Hapale). Sierść jedwabista, ogon pokryty włosem długim. Najbardziej znany gatunek H. Iącchus posiada za i nad uszami pęczki włosów białe, wachlarzowate, uszy nagie; na ogólne ubarwienie ciała składa się kolor czarny, biały i rdza-wo-żółty; ogon czarny z 20 mniej więcej pierścieniami białemi; długość ciała wynosi 22 —

!tev ' ■ --'jua

u-

11111

Ü

SI

Si

■4

"■A.

■■i

■-

UJ.

Fig. 42 Małpeczka (Hapale Iacchus).

licy ucha. II, rufimanus bez grzywy na głowie; błyszcząco-czarny, od góry blado-żółto krapiany; powierzchnia górna rąk rdzawo-czer-wona; nagie uszy i twarz fioletowo - brunatna; długość —30 cm., —ogona 40 cm.; Guyana i Peru.

—H. Oedipus — z grzywą na głowie; grzywa i strona brzuszna ciała białe, grzbietowa — zie-misto-brunatna; długość ciała—28 42 cm. Kolumbia.

Małpia jagoda, ob. Baży Małpiatki, ob. Małpozwi Małpozwierze—Prosimiae, jeden z wyższych rzędów ssaków (Jilammalia), dawniej włączany do grupy Naczelnych (Primates) przez Lin-neusza; A. Milue-Edwards i inn. oddzielili tę grupę od małp i człowieka; E. Selenka i inn.

pojęcie „Naczelne“ zastosowali tylko do małp    ■■    szczęce;

człekokształtnych (Anthropomorphae) i ludzi.    przedtrzonowe z

Jeden ze współczesnych, Max Weber, włącza M-e    X    silnie rozwinięte-

do grupy naczelnych (ob. Ssaki). Wogóle w    §    mi sęczkami. 0-

pracach zoologicznych nowszych M. wraz z mał-    W    W bie połowy szczęk

parni i ludźmi ugrupowane są w trzy podrzędy    %    Æ dolnych niezro-

rzędu naczelnych. Niewielkie zwierzątka [u naj-    śniete Oboiczvk

większych długość ciała wraz z ogonem 1 metJr.    „    istniej'e. Macica

zaledwie, z tego na ogon 45 cm,] o tułowiu FlS- ⁴³- Galago (OtoUcnus) gala- dwurożna łoży-wydłużonym, smukłym i długim zazwyczaj ogo-    g0 Sehreh    skotypu-płaceń-

nm (w rodzime Lonsmae—ob. Lemury, ogon ta diffusa, a w rodź. Tarsius—discoidalis M. jest szczątkowy); ogon nie służy jako narząd zamieszkują okolice zwrotnikowe Starego Świa-

na-

1>!

cm., — ogona

Cz. St.

n a.

erze.

27 cm.,—ogona 30—35 cm. Gatunek ten za- t chwytny; u większości gatunków, kończyny tyl-mieszkuje Brazylię wschodnią.—Tamże spotyka ne są dłuższe znacznie od przednich (szczegól-się gat. Hapale penicillata, różniący się od I nie rodź. Indrisinae — ob. Lemury); głowa poprzedniego czarnemi pęczkami włosów w oko- | okrągła, niekiedy wydłużona w t. zw. pysk.

Ciało zazwyczaj okryte włosem gęstym, niekiedy wełnistym, który u osobników dorosłych siedzi w skórze kępkamj po kilka włosów; twarz, prócz nosa, okryta włosami. Ubarwienie futra przeważnie szare, niekiedy jaśniejsze — rude, HP żółtawo-brunatne; w ubarwieniu płci często są l|g| znaczne różnice. W związku z trybem życia na Upl drzewach znajduje się budowa kończyn. Pierw-|S0> szy palec rąk {Pollex) i pierwszy palec nóg li! (.Hallux — kciuk) są przeciwstawne do innych palców i posiadają większą długość; czwarte palce nóg są najdłuższe; palce, prócz wskazującego {Index), a w grupie (podgromadzie) Tersiidae i trzeciego, posiadających pazury, zakończone są Kg|p paznogciami; wyjątek tworzy rodzina Chiromyi-nae, w której tylko Pollex posiada paznogieć, gdy llpil inne-pazury. Sutki w rozmaitej ilości, znajdują się Ji|| w okolicy pierśnej tylko, niekiedy zaś w pier-śnej, brzusznej i pachwinowej: rodź. Indrisi-nae posiada tylko parę sutków pierśnych; Lo-risinae i Galaginae (ob. fig. 43) — parę pierś-Hi nych i parę brzusznych. Budową czaszki M-e ĘfjĘĘĘ przypominają bardzo owadożerne, częściowo drapieżne, wskutek znacznego wydłużenia u wielu rodzin kości twarzowych; doły oczne mniej lub więcej wysunięte ku przodowi otoczone są zamkniętą obrączką kostną, nie są jednak oddzielone od kości skroniowych (od zagłębień tej kości od strony dołów ocznych). W uzębieniu występują wszystkie rodzaje zębów, brak tylko kłów i przedtrzonowych w szczęce dolnej u rodź.

Chiromys ; ilość siekaczy 1—2 w każdej połowie szczęk; siekacze górne każdej połowy są małe i oddzielone znaczną przerwą, dolne u wielu gatunków znacznie większe i leżą mniej lub więcej poziomo; kły silnie rozwinięte, zazwyczaj po 2 w każdej zęby

ta—Afrykę, Madagaskar i Azyę płd., w lasach wśród drzew; zwierzęta nocne; odżywiają się owadami i ssakami małemi, oraz owocami; łażą po drzewach zręcznie, acz powolnie i dość ospale. Gatunki mniejsze, zaludniające Madagaskar, wpadają w ciągu dłuższego okresu posuchy w rodzaj snu. Postaci kopalne odnaleziono w pokładach eocenicznych i w Europie i Ameryce Północnej; w końcu eocenu lnb w oligoceuie znikają M. w tych obszarach globu. Pilhoh utworzył z form kopalnych grupę Pachylemuridae; zdaniem Schlossera tworzą one przejście od właściwych Lemurów do małp. Pod względem systematycznym M. rozpadają się na podrzę-dy: larsiidae i Lemuridae. I. Tarsiidae z jedyną rodziną Tarsiinae i rodzajem Tarsius Storr; małe M-e wielkości szczura o głowie o-krągłej, z oczyma olbrzymiemi; uszach gołych długich i długim ogonie; skielet głowy cechuje nadzwyczaj silnie rozwinięte doły oczne (co pozostaje w związku z oczyma ogromnemi, związanemi z nocnym trybem życia), tak iż oczy są prawie ku sobie zbliżone; w skielecie kończyn zrośnięcie kości goletiiowej i piszczelowej i wydłużenie kości łódkowej i piętowej. Uzębienie według wzoru:

2(1) 1 ^

S. K.y; Prz. trz.

, T.

-- ■    ; y

■i*

Fig. 44. Czaszka (z przodu) Tarsius tarsius Erx. wielk. nat. podł. Burmeister'a, z pracy M. We-ber‘a.

St. Min.

6    3

lub — (przednich trzonowych —,

to to

— u Hapalidae, albo przedn. trzon.

u innych M-p);

trzon.

(2)3(4) rn (1)(2)3

2)3(4)    (1)(2)3

[S, K, Prz. trz. T=siekacze, kły, przedtrzonowe i trzonowe w każdej półszczęce]. Palce II i III

uf nóg z pazurami. Sutki; para pierśnych i para pachwinowych; rodzą 1 młode. T-ae żyją na Sumatrze , Jawie, Borneo i in., parami w lasach; żerują w nocy wśród drzew, po których zręcznie skaczą i łażą, odżywiają się owadami, drobnemi jaszczurkami itp. Z gatunków znane są: Tarsius tarsius Erxl. {T. Spectrum G e o f fr) (ob. fig. 44). T. fuscus Fisch, o włosach długich na ogonie (Celebes, Filipiny), II. Lemuridae—oh. Lemury.

Małpy (Pitheci), podrzęd ssaków z rzędu naczelnych (Primates). Uzębienie całkowite;

2    3

p —, m —.Część wewnętrzna

2 o

przewodu słuchowego zewnętrznego na znacznej rozległości skostniała. Przegroda między dołem ocznym i rowem skroniowym nieprzebita otworem. Kiszka ślepa mała. Często istnieją torebki policzkowe i nagniotki pośladkowe. Ogon nigdy nie bywa chwytny, a niekiedy brak go zupełnie. Wszystkie palce z paznokciami pła-skiemi. Zamieszkują wyłącznie ląd Starego Świata, mianowicie zwrotnikową, a w części i umiarkowaną strefę Azyi i Afryki, jedyny tylko gat. Magot (Inuus ecaudatus) znany jest w Europie. Do człowieka najbardziej są podobne małpy wielkie bezogonowe z długiemi kończynami przedniemi (człekokształtne -antro-pomorphoe); goryl (Gorillalgina), szympans (Si-mia troglodytes), orangutan (Pithecus saty-rus). — 2) M. Nowego Świata v. szerokonose (Plathyrrinï) mają przegrodę nosową szeroką, nozdrza mieszczą się po bokach. Uzębienie: i —

id, prawnik rossyjski (*

lecz i móżdżek. Objętość czaszki u goryla wynosi zazwyczaj 520 cm. sześć,, a nawet dochodzi do 621 (u człowieka 1 060 — 2 075 cm. sześć, i więcej). Żołądek prosty z wyjątkiem Colobus i Semnopithecus, u których jest podzielony na 3 oddziały. Narządy oddechowe, trawienia, układ krwionośny i narządy moczo-płciowe wykazują wiele wahań drugorzędnych u rozmaitych gatunków, wogóle jednak są bardzo podobne do tychże narządów człowieka. Macica pojedyńcza (bez rogów), łożysko tarczowe. Prącie wiszące, jądra w mosznie. — Wielkość M. bywa rozmaita od 6 cali (Hapale pygmaea) do 6 stóp wysokości (goryl). — M-y najczęściej przebywają na drzewach, po których się czepiają, przyczęm dopomagają sobie niektóre ogonem chwytnym, zdolnym okręcać się około gałęzi. Najczęściej trzymają się stadami pod wodzą starego samca. Żywią się głównie owocami i nasionami, lecz nie gardzą owadami, pająkami, jajami ptasiemi a nawet małerni ptakami. Samica wydaje na świat zwykle jedno młode (rzadko 2), które otacza wielką miłością i troskliwością. M-y są nader zmyślne, przebiegłe, złośliwe i gniewliwe, — M. zamieszkują głównie kraje międzyzwrotnikowe i podzwrotnikowe, niektóre 'jednak gatunki przekraczają granice wspomuiane. — Szczątki kopalne M-p znane są ze środkowo-miocenicznych pokładów, ponieważ należą one do M-p zbliżonych do typu wyższego, należy więc przypuszczać że powstały M-y znacznie wcześniej. — M-y dzielą się na trzy rodziny: l)M-y Starego Świata

v. Wązkonose (Catarrhini) mają przegrodę nosową wązką; nozdrza ku przodowi skierowane.

Uzębienie: i c 2

3    3

3, m -; kły zazwyczaj

małe. Żadna część zewnętrznego przewodu słuchowego nieskostniała. W przegrodzie między dołem ocznym i rowem skroniowym istnieje na

krawędzi tylnej kości jarzmowej mały otwór. Kiszka ślepa stosunkowo wielka. Torebek policzkowych i nagniotków pośladkowych brak. Kończyny przednie zwykle nieco dłuższe niż tylne; palce wszystkie z paznokciami; ogon dobrze rozwinięty, niekiedy chwytny. Zamieszkują Amerykę między 29° szerokości półn. i połud. M-y szerokonose są wogóle mniejsze i słabsze niż wązkonose. Rodzina ta obejmuje między innemi następujące rodzaje: płaksa (Cebus), wyjec (Mycetes), czepiaki (Ateles), Pithecia, CallUhrix. — 3) M-c z ki v. matołki (Arctopitheci-Hapalidae (ob. M ał p e c z k i). Cz- st-Małta, rzeka w pow. rzeżyckim (Inflanty polskie), dopływ jez. Łubańskiego, wypływa z jez. Meltuńskiego i, kierując się na płn. wschód, przecina jeziorka Sołowskie, Izolskie, Lisnę i Piernatki, zrasza środkową część pow. rzeżyckiego, poczem wprost na północ biegnie aż do Łubanu. Długa 11¹/₂ mili, szer. 4    6

sążni, głęb. do 6 stóp. W biegu górnym płynie wartko, ma dno kamieniste, brzegi wysokie; w dolnym, śród nizkich moczarowych brzegów gubi swe wody leniwe w jeziorze. Na wiosnę

?    ,    ,    E. Chw.

jest spławna.

Małyszew Kr

1841) po ukończeniu seminaryuin i akademii duchownej, wstąpił r. 1864 do uniw. w Petersburgu i po ukończeniu został docentem uniwer. petersburskiego. R. 1882 otrzymał stanowisko w wydziale kodyfikacyjnym ministeryurn sprawiedliwości, na ostatku członek konsultacyi ikomisyi opracowującej kodeks cywilny. Wielki erudyta, M. w komisyi tej stoi na stanowisku naukowem, wolny od zabarwień politycznych i dążności niwelujących różnice narodowości. — Z prac M-a zasługują na uwagę: „Kurs grażdanskago sudoproizwodstwa“ (Petersburg 1874    1879);

„Kurs obszczago grażdanskawo prawa Rossii“ (t. I, tamże 1878) oraz dodatek „Grażdanskije zakony i obycznoje prawo Rossii w obszczem ich swodje“ (t. I, tamże 1880); „Obszczeje uło-żenije i dopołnitielnyja k niemu uzakonenja Finlandji“ (tamże 189i).

Małyszewskij Jan, historyk kościoła wschodniego (* 1828), . profesor (do 1897) historyi Kościoła wschodniego w Akad. duchownej w Kijowie, autor licznych broszur dla ludu z dziejów unii o treści tendencyjnej. Badania M-go dotyczą głównie zawiązków chrześciaństwa u ludów słowiańskich, oraz dziejów Kościoła u Słowian południowych i zachodnich. Z prac M-go zasługują na wzmiankę: „Sud’ba słowianskoj cerkwi w Morawii i Pannonii pri uczenikach Kiriłła i Metodja“ (1886); „Otnoszenije Rusi k cerkwi Rimskoj pri św. Władimirje“ (1863); „Jewrei w jużnoj Rusi i Kijewie w X — XII wiekach (1678), oraz tendencyjne: „Prawda o unji“ i „Za-padnaja Ruś w borbje za swoju wjeru i na-rodność“ (Kijów 1894).    E‘Chw’

Małże, ob. Lamellibranchiata.

Małżeństwo jako instytucya prawno-państwowa w drodze ewolucyi przybiera ten charakter specyficzny na pewnym stopniu kultury wszędzie tam, gdzie zrozumiano doniosłość społeczną ściślejszego i trwalszego związku między jednostkami płci różnej,—wszędzie tam, gdzie państwo jest silnie zainteresowane w powiększeniu liczby ludności, w ustaleniu stosunków majątkowych i spadkowych. Zanim poczęto nakładać kary na bezżennych i bezdzietnych, zanim obietnicami nagrody zachęcać rodziców do wychowywania jak największej liczby dzieci, zwłaszcza płci męzkiej, już wcześniej ujmowano w formy ustawowe, obyczaje obrzędowe, normy i warunki zawarcia ślubów. Zresztą przez szereg stuleci niema przeciwieństwa między obyczajem i ceremonią wyznaniową z jednej, a przepisem prawnopaństwowym z drugiej strony. Wzajem uzupełniają się modły ofiar-ników o błogosławieństwo bogów, formuły symboliczne z dokumentami jurydycznemi. Kolizye są skutkiem starcia się dogmatów chrystyani-zmu z potrzebami nowszemi. W Grecy i np. prawo streszcza zaledwie to, co zwyczajowo oddawna zostało ustalone, zabrania związków w liuii prostej, nie zna przeszkód między krewnymi i powinowatymi w liniach bocznych, wymaga wyraźnej zobopólnej zgody i należytego obrzędu religijnego.

I). Rzym. W Rzymie prawo XII tablic utrwala dla patrycyatu formularz ślubu czysto religijno-wyznaniowego z odwiecznej epoki sakralnej, z czasów ongi pierwiastkowego ustalenia się w rodzinie władzy męża i ojca. Obrzęd ów rzymski najpierwszy, confarreatio, polega na szeregu czynów symbolicznych, charakteryzujących nietylko zwyczaje religijne, ale i prawne rzymskie. Przedewszystkiem więc confarreatio poprzedzały zaręczyny (sponsalia) t. j. uroczysta obietnica małżeństwa, a przy tej uroczystości narzeczony wręczał oblubienicy obrączkę annulus pronubus, jako zadatek umowy ślubnej arrasponsalia. Pierwszą formą c-tionis było przeniesienie narzeczonej z pod kultu i władzy jej rodzicielskiej pod władzę zaślubionego; ten zaś obrzęd zwany traditio, konieczny też przy innych stosunkach prawnych u Rzymian. Z kolei następowało przejście do domu męża (de-ductio in domum mariti), gdzie znów wobec 10-u wieszczbiarzy z pontifez maximus'em, a przynajmniej kapłanem Jowisza {Hamen dia-lis) na czele, zabijano owcę, zdzierano z niej skórę, a na skórze owej siadali oblubieńcy, aby wspólnie spożyć z nakrytą głową placek ślubny z pszenicy (panis farreus, libum farreum), na-koniec zaślubiona wypowiadała poetyczną formułę: „gdzie ty Gajus, tam ja Gaja“, poczem, wśród śpiewu na cześć bóstwa Hymenu śpiewanego podczas całej ceremonii, ślub uznawano za zawarty. Obrzęd confarreatio, przywilej patrycyatu, od w. V przed Chrystusem stał się udziałem plebejuszów, zbyt jednak kosztowny powoli wychodzi z użycia, zwłaszcza w okresie cesarstwa. Natomiat częściej bywa stosowana inna forma ślubna M-a pod nazwą coemptio seu coemtio (dosłownie: zakup wobec pośrednika noszącego miano senex coemtionis). Tutaj narzeczeni niby wzajem siebie kupowali (imaginaria venditio) przy 5-u świadkach i ważącego płaconą rzekomo monetę. Były to symbole jakiegoś odwiecznego zwyczaju, po którym pozostały owe obrzędy szczątkowe. Trzecią formą M-a rzymskiego z okresu dawniejszeego jest zwykłe stałe obcowanie dwojga młodych ludzi różnej płci, oparte na usas w ciągu najmniej jednego roku, a jeśli nie dowiedziono przerwy trzech nocy, matrimonium stawało się zawarte mocą przedawnienia. Czwartą nakoniec formułą jest m. ex iure gentium. Tu znów jest dostatecz-nem consensus, zgoda wzajemna, gdy obywatel rzymski łączy się z cudzoziemką lub naodwrót. Najdawniejszy obrzęd confarreątionis nadaje żonie miano uxor małżonki, mater familias matki rodziny, w czwartej zaś formie żona pozostaje pod władzą swoich rodziców. Wszystkie cztery rodzaje ślubu przy powolnem wygasaniu pierwszego obrzędu patrycyuszów tworzą M-wo prawne (iustae nuptiae, iustum matrimonium), a dzieci są legitimi, in iusto matnmonio con-cepti. U Rzymian są jednak w użyciu jeszcze związki luźne niby M-skie, pociągając jednak pewne skutki ustawowe, mianowicie concubina-tus (n ał ożnic t wo). Skutki owe temu rodzajowi pożycia nadaje za cesarza Oktawiana lex Iulia et Papia Poppea, jeśli stosunek jest trwały oddawna i jeśli o nim zawiadomiły obie strony urzędnika właściwego, wtedy choć żona zachowuje samodzielność względem niby męża, lecz jej dzieci poczytują się za naturalne (liberi naturales) i mają prawo do alimentów od ojca. Za czasów Konstantyna ustawa pozwala dzieci takie uprawnić przez zawarcie ślubu prawnego {per subsequens matrimonium), a Justynian nadaje potomstwu takiemu ¹/₆ ze schedy po ojcu, gdy uprawnienie nie nastąpiło. Nakoniec Rzymianie znają najluźniejszy związek pod nazwą contubernium, bądź między wolnymi obywatelami, bądź między obywatelem lub obywatelką a niewolnicą lub niewolnikiem, bądź między samymi niewolnikami. Rzym więc znał sześć rodzajów pożycia mężczyzny z kobietą. Warunkami do zawarcia M-a prawnego u Rzymian są: 1) wiek odpowiedni, mianowicie minimum 14 lat dla narzeczonego, a 12 dla narzeczonej; 2) zgoda wzajemna (consensus). Do przeszkód tamujących należały pokrewieństwo w prostej linii bezwarunkowo, a w bocznej do

4-go stopnia, dalej żałoba rodzinna w pewnym okresie czasu, wkońcu różnica klasowa, jak np. stosunek senatora do wyzwoleńców, aktorek, prostytutek. Ustawy Justyniana ostatecznie przeszkodę klasową usuwają, a nadto upraszczają formy zawarcia małżeństwa. Cesarz Justynian wymaga dla sfery towarzyskiej wyższej: dokumentu piśmiennego (documenta nuptialia seu pada do-talia), dla średniej zawiadomienia księdza, a dla pospólstwa zwykłej, dającej się udowodnić zgody (consensus).

II) . Prawodawca rzymski z czasu zbioru Corpus iuris tylko ze względu na porządek społeczny, na stosunki rodzinne i spadkowe wymaga, aby zachowano pewne formy, a zostawia związek M-ski w zakresie obyczajowo-moralno prywatnym. Dopiero za ces. Leona Filozofa (IX w.) zaczęto domagać się ślubu i błogosławieństwa kościelnego. Taki stan rzeczy sprzyjał w pierwszych stuleciach naszej ery pojęciom Chrystyanizmu, przywracał M-wu w Europie formy sakralne, rozumie się w nowej formie kościelnej, tembardziej że obyczaje ludów nowych, zwłaszcza Teutonów, dawały obrzędom zawarcia M-wa także charakter religijny. Germanowie mają tak samo ceremonię zaręczyn przez wręczenie obrączek, ślub u nich polega na ofiarach i modłach do bóstw narodo-dowych, znane są posagi i podarki poślubne, oraz na przypadek wdowieństwa. Łatwo więc ludy, które wchodzą w okrąg kultury rzymskiej i chrześciańskiej łączą się z tradycyami które pozostały po światowładnym grodzie i z wymaganiami nowej religii. Prawo zaś rzymskie z ostatnich czasów wymagało dla omawianego związku stwierdzenia uroczystego zgody (consensus).

III) . Jednocześnie myśl św. Pawła apostoła o sakramencie, tj. mistycznym związku dusz, złączonych miłością, powoli, lecz konsekwentnie jest rozwijana, szczególnie przez Kościół Zachodni, a potem i Wschodni. Hierarchowie duchowni i pisarze kościelni starają się ująć w formuły ustawowe kanoniczne instytucyę M-wa, zaniedbaną przez statystów świeckich. Nie wystarcza pierwszym defininicye zbiorów rzymskich: coniundio maris d feminae et consortium omnis, divini et humani iuris communi-catio (L. 1. D. de ritu nup. 23. 2)... viri et mu-lieris coniundio, individuam consuetudinem vitae continens (§ 1 Inst, de patr. pot. 1. 9). choć pomimo wielu określeń niedaleko odbiegają od myśli romańskiej np.: w Catech. Rom. P. II

c. 8 g. 3: viri et mulieris maritalis coniundio, inter légitimas personas individuam vitae consuetudinem continens. Z każdem stuleciem kanoniści na Wschodzie i na Zachodzie pogłębiają znaczenie pojedyńczych wyrazów ewangelii, listów apostolskich. W rozumieniu tekstu są napozór drobne różnice, doniosłe jednak w skutkach. Dość przytoczyć normy Kościoła Wschodniego, który dopuszcza unieważnienie M-wa dla przyczyn istniejących przed ślubem i rozwód dla powodów zaszłych po zawarciu związku. Kościół Zachodni zna tylko unieważnienie, t. j. przez wyrok biskupi rozłączenie małżonków, którzy prawnego ślubu nie zawarli, choć w chwili obrzędu jedno lub oboje mogli łudzić się co do legalności form i stosunku. Kościół rzymsko-katolicki wszelki rozwód w znaczeniu jak wyżej potępia, a dopuszcza dla powodów poślubnych t. zw. sepa-racyę, t. j. rozłąkę czasową lub dożywotnią bez możności nowego M-wa za życia obojga rozseperowanych. Protestanci przyjęli z pew-nemi zmianami system wschodni, a ich teologowie twierdzą, że dopiero pap. Inocenty III utrwalił pojęcie sakramentu w M-wie. Ponieważ instytucyę M-wa prawodawstwa świeckie w Europie pozostawiły kanonistom i duchowieństwu, a co najwyżej ustawy Średniowieczne normują stosunki majątkowe, odwołując się o ile to dotyczy form i warunków zawarcia M-wa, do przepisów kościelnych, przeto ostatni Sobór trydencki skrystalizował zasady Kościoła Zachodniego bardzo drobiazgowo, a spór czy decyzyę owe przyjął sejm Rzpltej polskiej, czy tylko Zygmunt August, lub którykolwiek z jego następców, będzie zawsze sporem akademickim. Jeśli w całej Europie obrząd, warunki zawarcia M-wa i procedurę rozdzielenia małżonków zostawiono władzom duchownym, to decyzye soboru musiały być obowiązujące dla tych, co wierzą w jego powagę, tembardziej dla duchowieństwa. Zresztą kanoniści grupując warunki i przeszkody zabraniające {impedimenta impedientia) i rozrywające {impedimenta dirementia) wychodzą przede wszy st-kiem ze stanowiska ostatnich pojęć starożytnego Rzymu i wymagają od ślubujących zgody dobrowolnej, świadomej (t. j. bez przymusu i błędu), a twierdzą, że sakramentu udzielają sobie wzajem oboje narzeczeni, kapłan zaś musi być nieodzownym, pierwszym świadkiem przysięgi miłosnej prawnej. W dalszym ciągu tego poglądu, biskup ma być organem władzy, oceniającym ważność ślubu i powody do sepa-racyi, t. j. krótko mówiąc kanoniści chcą zgody wzajemnej, uroczyście wypowiedzianej w obrządku religijnym wobec księdza i orzecznictwa sporu przed biskupem. Owych zasad kanonów zachodnich nikt nie kwestyonował przez Wieki Średnie, tak w Polsce jak i w całej Europie. Kodyfikacya tylko norm w decyzyach Soboru trydenckiego zróżnicowana w formułach i groźby klątwy kościelnej nie podobały się wielu, tembardziej że Kościół Wschodni miał swe prawa zebrane w t. zw. Nomocanonie (po ross. „Kormczaja kniga“j, a i protestanci również ustalają wtedy swe postulaty odmienne. Interwencya państwa stawała się konieczną już w okresie rozwoju i różnicowania się refor-macyi religijnej. Nietylko u katolików rzymskich disparitas cultus była przeszkodą do małżeństwa, w krajach protestanckich napotykano trudności gdy jedno z narzeczonych należy do sekty uznanej tam za nieprawowierną. B. często wtedy księża katoliccy i pastorowie protestanccy różnych odcieni, odmawiają swego udziału w obrzędzie przysięgi ślubnej, lub chcą przyrzeczeń niezawsze możliwych do spełnienia.

IV) . Pierwszą formą nowożytnej formy inter-wencyi państwowej w instytucyę M-ską, są M-wa cywilne. Z początku był to wyjąt- , kowy środek i pod nazwą „koniecznego ślubu cywilnego“ zjawia się r. 1580 w Niderlandach, usprawiedliwiany fanatyzmem tamtejszych pastorów. W lat 73, bo r. 1653, do tego środka ucieka się Kromwell w Anglii, a we Francyi w r. 1787 ustawa czyni zeń formę fakultatywną, dozwalając stronom interesowanym zawrzeć ślub bądź przed księdzem, bądź przed merem. Z kolei jednak M. cywilne musiało być wprowadzone, choć tu i owdzie z różnemi re-strykcyami. Opór bowiem duchowieństwa, mającego w wielu krajach charakter państwowy i uprzywilejowany, wywołałśluby tajemne, np. w Anglii fleetmariages, we Francyi mariage du desert, dawane przez pastorów i księży nieuznawanycli przez władzę państwową i hierarchię kościelną. Trzeba było koniec położyć związkom tajemniczym lub nienormalnym, które jednak chciały pozostać legalnemi, w sumieniu współmałżonków. M. więc cywilne powstało na tle konieczności społeczno-moralnej, celem ułatwienia różnowiercom i religijnie obojętnym zawarcia ślubu. Z kolei zjawia się inny czynnik, t. j. przewaga interesów państwowych, datująca się od traktatu westfalskiego, wglądająca w nietykalne dotychczas sfery życia prywatnego i utrwala się pojęcie, że tylko państwo ma prawo dawać swą sankcyę obietnicy wspólnego pożycia między narzeczonymi. Pojęcie owo popiera „teorya prawa natury“, encyklopedyści, teorya Kanta. Kierunki te myśli zgodnie twierdzą, że w M-ie przeważa charakter umowy sui generis. Nowemu prądowi ulega całkowicie kodeks napoleoński, a jeden z projektodawców (Portalis) tak określa omawiany związek: ...„la société de l’homme et de la femme, qui s’unissent pour perpétuer leur espèce, pour s’aider par des secours mutuels â porter le poids de la vie et pour partager leur commune destinée“...

religijnie, ale orzecznictwo powierza się sądom świeckim, obowiązanym rozstrzygać wedle zasad wyznaniowych współmałżonków. W tym celu do każdej sprawy miał być wzywany duchowny w charakterze obrońcy związku małż. i zarazem eksperta i z oryginalną atrybucyą, bo z prawem apelacyi. Przedstawiciele konsy-storzy odnoszą się do Rzymu z zapytaniem, co im czynić wypada. Pap. Leon XII w bulli do biskupów potępia ustawę, a w nocie do agenta dyplomatycznego Rossyi proponuje zmiany. Nowy projekt, przygotowauy przez radę administracyjną Król. Pol. a przyjęty przez senat, odrzucono na sejmie r. 1830, aż ostatecznie po wielu przygotowaniach do dziś obowiązuje w Król. Polskiem ustawa o M-wie z r. 1836, będąca kompilacyą rozporządzeń kodeksu z r. 1825, elaboratu rady administracyjnej z r. 1830, zbioru praw cesarstwa rossyjskiego, kanonów, opinii biskupów i konsystorza ewangielickiego, ustawy pruskiej. Ustawa Król. Pol. z r. 1836 nadaje M-wu charakter religijny. Spory o unieważnienie, rozwód, separacyę należą do sądów duchownych, z wyjątkiem wyznań niechrześcijańskich, gdzie sądy świeckie obowiązane są stosować przepisy talmudu i koranu. Tylko skutki cywilne dla chrześcian ocenia trybunał świecki. Takie są normy w Król. Polskiem. We Francyi M. cywilne stało się wzorem względnym dla innych krajów. Już wcześniej tam, bo w r. 1791 i w. VIII, powierzono merom sporządzanie aktów stanu cywilnego (ob.): urodzeń, ślubów i śmierci. System francuski M-wa cyw. naśladuje najwcześniej Belgia i Hollandya, potem Rumunia, Włochy i Kodeks Rzeszy niemieckiej, obowiązujący od r. 1900. Ślub cywilny, konieczny jest w Szwecyi między Żydami i chrześcianami, a w Norwegii dla sekciarzy, w Rossyi dla roskolników, w Austryi zaś in principio zaślubiny muszą być przed właściwym duszpasterzem, wyjątkowo tylko przed starostą powiatowym lub burmistrzem, wtedy gdy ksiądz odmawia przyjęcia zapowiedzi i uroczystego zezwolenia na M., oraz, gdy chodzi o osoby, które do żadnego z wyznań uznanych przez państwo nie należą. Fakultatywnym też jest M. cywilne w Anglii. Kod. cyw. znów Rzeszy niemieckiej stanowi w § 1588: „przepisy rozdziału o M-wie nie gwałcą obowiązków, jakie wobec Kościoła spełnić należy“.

VI). Wdawnej Polsce, jak wszędzie, ślub ma znaczenie przedewszystkiem religijne: nie znano związków morganatycznych (ob.) ani obyczaju znaglającego t. zw.: ius hagestolzia-tus i zaledwie w jednym Lwowie był ślad tych urządzeń, że nieżonaci płacili jakiś czas t. zw. bykowe: cztery kóp groszy od każdego kawalera. Sądy duchowne katolickie rozstrzygają co do unieważnień i separacyi, dyzunickie i ewangielickie co do rozwodów. Gdy jeden z małżonków jest katolikiem, a drugi innego wy-

Definicya ta nie weszła do kodeksu franc, obowiązującego i w Król. Polskiem od d. 1 maja r. 1808.

V) . Nowe normy łamały u nas dotychczasowo przyjęte obyczaje. Sejm Królestwa kongresowego r. 1818 obraduje nad nowym projektem o M-wie, wniesionym przez rząd ówczesny. Treść wniosku zamiast godzić wytworzyła inny rodzaj przeciwieństw. Podczas dyskusyi obracano się w sferze kanonów i teologii z jednej, a ślepego umiłowania rozporządzeń kodeksu z drugiej strony. Senat wbrew zdaniu biskupów trzema czwartemi głosów przyjmuje projekt, izba poselska odrzuca go w stosunku a/₃ obecnych. Rada Stanu Król. Pol. przedstawia sejmowi z r. 1825 nowelę treści innej, choć pokrewnej. Znów nastąpiło starcie dwóch prądów, świeckiego i kościelnego, nakoniec V i VI tytuł księgi pierwszej kodeksu cywilnego Król.

Pol. uchwalono. Odtąd M. miało być zawierane znania, forum należy do konsystorza katoli-

Wiel Kacyki. Powsz. Ilustr. Ser. I. Toml XLV. Zesz. 358b.

ckiego. Katolików obowiązywało 14 przeszkód zrywających i 6 tamujących matrimonium. Prawo świeckie polskie pogłębia owe przeszkody i bliżej określa w kwestyi mezaliansu, cudzołóstwa, różnicy wyznań, gwałtu, form jawnych, i tajnych. Zezwolenia potrzeba rodziców, a przynajmniej ojca lub opiekuna. Jeśli opiekun panny nie chce wydać za mąż, pokrzywdzona władna iść za radą krewnych. Ś lubuj ą ca bez błogosławieństwa rodziców podług Statutu Litewskiego i Mazowieckiego traci posag i spadek. Takaż strata grozi biorącej za męża nieszlachcica bez rady krewnych. Wdowa obowiązana jest wstrzymać się przed powtórnemi ślubami od daty śmierci małżonka przez 6 miesięcy na Litwie, a jeden rok i sześć niedziel na Mazowszu. W Koronie terminu nie oznaczono.

VII) . W cesarstwie rossyjskiem stosunki między małżonkami należały do cerkwi, dopiero od w. XVIII, gdy państwo wzięło górę nad sprawami cerkiewnemi, zwraca uwagę na t. zw. „bracznyj sojuz“. Od ukazów z r. 1841 i 1850 do cerkwi należy zawarcie M-a, uznanie jego prawidłowości i rozwód. Wszystkie zaś sprawy tyczące się strony umownej, aż do pogwałcenia swobody, zaufania i przestępstwa przeciw związkowi M-u ulegają forum sądów świeckich; w gruncie rzeczy tak co do wyznania panującego, jak i do innych religii, małżeństwo w Rossyi ma charakter wyznaniowy. Jeszcze przed ukazem z r. 1740 i 1767 zwykły paroch udzielał rozwodów, ale stanowczo na korzyść konsystorzy kwestyę tę rozstrzygają ukazy z r. 1841 i 1850.

VIII) . Rozmaity porządek warunków i przeszkód w różnych ustawodawstwach świeckich i wyznaniowych da się sprowadzić do następnego schematu: warunki istotne są 1) wiek należyty: kanoniczny 14 dla narzeczonego, 12 dla narzeczonej; w kod. franc. 18 i 15; w kod. polskim z r. 1825: 18 i 16, jednak dla katolików 14 i 12 wystarcza a tylko ksiądz ulega karze pieniężnej; norma protestancka 14 lat, kod. niemiecki z r. 1900: 21 i 16 (NB. „kobietę można zwolnić od tego przepisu“ głosi § 1303). Kod. austryacki kwestyę tę traktuje ujemnie, nie stawia granicy wieku, a mówi w § 48/9 o niedorosłych i małoletnich; w Rossyi najpierw była szranka: 15 i 13, a od r. 1830: 18 i 16, między zaś 60 a 80 rokiem życia trzeba dyspensy biskupa, dyspensa skraca tę szrankę, lecz po latach 80-ciu M. prawosławne niedozwolone; 2) zgoda wzajemna dobrowolna i świadoma w formie należytej przed właściwym organem władzy duchownej lub świeckiej wyrażona; 3) zezwolenie rodziców lub opieki lub wyższej władzy w przypadku małoletności lub służby cywilnej państwowej lub wojskowej; 4) zdolność fizyczna do spełnienie powinności M. Brak każdego z tych warunków stanowi ujemną przeszkodę do zawarcia M-a, lub powód do unieważnienia albo rozwodu. Najważniejszym jest brak zgody, bądź z przyczyny przymusu, bądź błędu. W kodeksie Napoleona brak ów pokrywa się sześciomiesięcznem przedawuieniein, ilekroć strony bez przerwy wspólnie z sobą mieszkały, licząc od chwili, w której pokrzywdzony odzyskał zupełną wolność lub błąd swój poznał. W kod. cyw. Król. Pol. z r. 1825 forma przymusu przez czyn lub pogróżki musi być taka, aby mogła zastraszyć osobę nawet nietrwożliwą, błąd zaś dotyczeć tożsamości osoby, omyłka co do jej przymiotów jest bez skutku. Kod. austryacki uznaje error personae oraz jeśli małżonek zastanie żonę w ciąży od innego (§ 5718), nadto nie ma zezwolenia, jeśli wymuszone zostało wywołaniem uzasadnionej obawy (§ 55) lub siłą fizyczną (§ 870) i w przypadku porwania. Kod. niemiecki przewiduje groźbę, i podstępną ułudę pod względem takich okoliczności, któreby przy znajomości stanu rzeczy i rozsąd-nem ocenieniu od ślubu powstrzymały, a nadto kod. ten odróżnia błąd co do przymiotów osobistych (§ 1330-—1335). W Rossyi art. 12 zabrania rodzicom i opiekunom przymusu. Ocena gwałtu należy do sądu cywilnego, a ważności małż. do konsystorza. We wszystkich prawo-dawstwach obłąkanie jest przeszkodą stanowczą. Co się tyczy warunku trzeciego, to zezwolenie owo również nie wymaga szczegółowych objaśnień. Co się tyczy impotencyi, brak ów, gdy powstał przed ślubem, a jest nieuleczalny skutkuje u katolików w Król. Pol. nieważność, u ewangelików zaś przed, czy po ślubie powstały, wywołać może rozwód. Kod. austryacki przyjmuje normę katolicką w tym przedmiocie.

IX). Przeszkody tamujące małżeństwo dadzą się sprowadzić do następnych: 1) istniejące już M. jednej ze stron lub obojga; 2) pokrewieństwo lub powinowactwo naturalne, duchowne i cywilne (ob.). Bezwarunkowo nie dopuszcza się M-a w linii prostej, a w bocznej różne są normy u katolików, ewangelików, żydów, mahometan; możliwe są w pewnych stopniach dyspensy; 3) wyższe święcenia kapłańskie i śluby zakonne; 4) skazanie za zbrodnię; zamach na życie małżonka; 5) różność religii (trudności u katolików i wymogi konsystorza w przypadku ślubu z ewangelikami, trudności u prawosławnych, zakazy tu i owdzie ślubu z niechrześcianami chrześcian); 6) cudzołóstwo między winnemi występku.—W yjątkowe przeszkody są jeszcze w grecko wschodnim kościele dla starców między 60 a 80 z możnością dyspensy i bezwarunkowo po 80 roku życia, a nadto tamże trzykrotne owdowienie; u ewangelików zakaz zawarcia ślubu winnego lub winnej rozwodu. Ogólny zakaz dla wdowy przed upływem 10 miesięcy od śmierci męża. W Austryi istnieje t, zw. przeszkoda ka-

tolicka t. j. rozwiedziona osoba katolicka nie może wejść w powtórne śluby z osobą wyznania katolickiego, dopóki żyje poprzedni małżonek. Ogólną też zasadą jest konieczność t. zw. zapowiedzi (ob.) i właściwej ceremonii ślubnej, bądź w kościele, bądź przed urzędnikiem stanu cywilnego. Możliwa bywa dyspensa częściowo lub całkowicie zwalniająca od zapowiedzi i wzgląd na ulgi in extremis.

jest in principio nieważne, lecz zawarte było w dobrej wierze z obu stron; bywa też pożycie na wiarę (concubinatus, nałożnictwo, ivilde Ehe).

XII). Notatka bibliograficzna: Hofmann Fr. „Verwandschaft u. Familie“; Dolliner „Handbuch d. in Oest. gelt. Eherechtes“; Rittner „Eherecht“; Piłat „M-a cudzoziemców w Austryi i obywateli austr. za granicą“ („Przegl. Sądowy“ 1880); Narcyz Wiśniewski „O M-stwie“ (1866); H. Szreder „O M-wie cywil.“ („Gaz. Sąd.“ 1873); Stan. Szachowski „O zawarciu M-a w prawie francuskim“ (Lwów 1883); Edw. Rittner „Śluby cywilne w histor. rozwoju“ („Bibl. umiejęt. praw.“); Józ. Goldszmit „Wykład prawa rozwodowego podług ust. talmud. “ (1871). K. Konic: „Dzieje praw. małż. w Król. Pol. z r.

F U

Małżeństwo jako Sakrament, ob.S ak r am ent. Małżeństwo morganatyczne, ob. Małżeństwo X.

Małżoraczki — Ostracoda. Jeden z rzędów skorupiaków niższych, Członkowcó w—(En-tomostraca). Małe (prawie mikroskopowej wielkości) skorupiaczki o ciele ściśnionem z boków, zawartem zupełnie w dwuklapkową skorupkę, której podobieństwo do muszli małżów dało powód do nazwy. Kończyn (przeważnie) 7 par, które działają jako różki, kończyny przy ustne i nogi, służące do pływania lub grzebania i pełzania. U przeważnej liczby gatunków na końcu odwłoka znajdują się widełki {furca) parzyste, lub zlane w^ojedyńczą blaszkę szerszą (ob. fig. 45 i 46, a’^i b). Ciało pozbawione człon-kowania. Obie klapki skorupki, częstokroć niesymetryczne, złączone są po środku grzbietu, wzdłuż 73 długości mniej lub więcej, za pomocą ścięgna, umożliwiającego rozwieranie skorupki;

X) . M. wywołuje pewne skutki tak osobiste jak i majątkowe. Warunki i przeszkody są powodem do unieważnienia (ob.), sep a racy i (ob.), rozwodu (ob.); poprzedzają M. często zaręczyny (ob.). Co się tyczy stosunków majątkowych, może być rozdział majątkowy (ob.), rząd posagowy (ob.), wspólność (ob.), zawierana bywa umowa

przedślubna, zwana intercyzą (ob.); mę- 1815 — 1836“ (Warszawa 1903). żowi służy zarząd i użytkowanie z majątku żony (ob.), lub to prawo nie istnieje, albo jest ograniczone. Wiele prawodawstw wymaga do czynności prawnych żony asysten-cyi męża (ob.).

XI) . Odróżniają M. religijne (ob. wyżej III i IV), cywilne (ob. IV), potajemne (ob. IV) bez zachowania form jawności wszędzie obowiązujących, spełnione (matrimonium con-sumatum) przez fizyczne połączenie (copula carnalis); brak tego faktu u katolików wywołać może rozdzielenie małżonków, jeśli jedno z nich oświadczy chęć wstąpienia do klasztoru.

de

1)

F"

Fi

W stosunkach między panującymi w niektórych krajach, a poprzednio wśród klas wyższych, odróżniano M. równorodne, gdy istniała równość stanowa między narzeczonymi, nierówne (Missheirath, unstandesmässige Ehe, disparagium), m i e s z a n e ( Mischehe). Z kolei M. przez prokuracyę (durch Procuration) zawarte przez zastępcę upoważnionego do uroczystości ślubnej. Dalej M. na łożu śmiertelnem [in extremis, auf dem Todtenbette).

A"

Fu

MF' SM Mt

Md Ob

W końcu M. morganatyczne (Morganatische Ehe, matrimonium ad morganaticum contractum, inaczej na lewą rękę, zur linken Hand) inaczej salickie {ins Blut aber nicht ins Gut), najpierw podobno powstałe wśród szlachty wyższej we Włoszech, potem rozpowszechnione w Niemczech i wśród rodzin panujących, gdy książę lub księżna łączy Fig. 45 Młoda samica Cypris po usunięciu prawej klapki skosie / osoba innego stanu wtedv ruPki (Podług Claus‘a). A' 1 A" ~ rtózkl 1 n;eJ PaiT 0h się z osooą innego stanu, wteay _warga górna; Md — ziewaczka z głaszczkiem pod postacią no-

wspołmałżouka niższej klasy i jej gi; %[x> j Mx"—szczęki I-ej i Ii-ej pary; F'—noga do pełzania; dzieci nie mają prawa ani do ty- F"-~noga czyszcząca; Fu—widełki; G — zwój mózgowy z okiem tułu, ani do nazwiska i ograniczę- nieparzystym; przed nim gruczoł rożkowy; SM— mięsień skoiupki,

ni „ w prawach maskowych po    ^

rodzicu wyższego rodu. Nakoniec bywa M. putatywne, rzekome, mnie- | do zamykania służy mięsień, przymocowany manę (putativum, 'putatif, Scheinehe, mariage | do dwu przeciwległych miejsc każdej klapki, putatif), gdy z powodu istniejącej przeszkody j prawie w jej środku; podczas ruchów kończyny

czyk, służy jako noga czyszcząca dla od-czyszczania skorupki od wewnątrz. Otwór ustny, prowadzi do przełyku prostego, przechodzącego w żołądek szeroki (a u Cypridae, G r z ę b i k ó w w jego oddział przedni—ż ołąd e k żujący) z dwoma woreczkami ślepemi, które działają jako woreczki wątrobuo-trzustkowe (hepatopancreas)\ niektóre gatunki nie posiadają ich zupełnie. Odbyt u podstawy odwłoka. Serce (przeważnie tylko u rodzin morskich) tworzy woreczek o-walny z dwoma otworkami, umieszczony na grzbiecie g(ob. fig.). Do oddychania służy powierzchnia delikatnego wysłania wewnętrznego skorupki (hypoderma); świeży prąd wody utrzymuje stale ruch płytek odnóży; u Cypridinidae istnieją obok tego pęcherzyki skrze-lowe na grzbiecie obok umocowania drugiej nogi. Z gruczołów zazwyczaj istnieje gruczoł skorupkowy (ob. Skorupiaki), działający jako narząd wydzielniczy i gruczoł rożkowy. Układ nerwowy tworzą dwa zwoje mózgowe, połączone za pomocą obrączki okołoprzełyko-wej z łańcuchem brzusznym, złożonym z 5-u zwojów, zlanych częściowo. Z narządów zmysłów istnieją: — szczecinki czucia (dotykowe przeważnie) na pierwszej parze różków, czołowy narząd zmysłów (ob. Skorupiaki) i oczy: oko środkowe nieparzyste, a u Cypridinidae, oprócz tego, dwoje bocznych oczu półkolistych; u gatunków z rodź. Halocypridae oczu brak. M-i są rozdzielnopłciowe; samce posiadają lepiej rozwinięte narządy zmysłów i rozmaite urządzenia na kończynach (różkach, żuwaczkach i nogach) dla przytrzymywania samic. Narząd rozrodczy tworzą u samic dwa jajniki woreczkowate, zaczynające się w osłonce wewnętrznej skorupki, jajowód parzysty lub pojedyńczy (u Ha-locypridae) wychodzi na zewnątrz przed wideł-'•    kami odwłoka; w związku z jajowodem są

(czułki i nogi) przy rozwartej skorupce wyster-czają i wywołują ruchami prąd wody do oddychania i poruszania się. Powierzchnia skorupki bywa gładka lub posiada (szczególnie u młodych form) szczecie, włoski, wypustki kolco-wate i t. p. Kończyny są następujące: 1) para mocnych żuwaczek (mandibulac), osadzonych z boków dużej wargi górnej i zaopatrzonych w wydłużone w kształcie nogi 3 lub 4-o człon-

11_ M

F"

■:s

ss⁴:

'ii

HïT

i!

Fu

Mdf

v\

Stz

Ili!

Mx' Mx" F

Fu

ca^ (podłu|PBkus‘a)Te^-ToTądek; serce; S— Przez wpuklenie nasieniowodu. Istnieje rozwój mięsień skorupki; O—oko parzyste; O'—oko nieparzyste; płciowy i dzieworodny; jaja mogą rozwijać się (?—mózg; Pte—-organ czołowy; P—jądro: P—narząd kopu- pomiędzy skorupkami samicy i nazewnątrz jej

f !vî(lW- rozki: U^łfsi£zej żuwacz_ ciała. Formy larwalne o 3-ch odnóżach i cienki, Mx' i Mx" — obiedwie szczęki; F" i T"—dwie pary    J

odnoży; Fu—widełki blaszkowate pojedyncze.

il zbiorniki nasienne; w miejscu uścia jajowodu W znajdują się zewnętrzne narządy płciowe, nie-—-Si. u I// kiedy p₀₍j postacią zagłębień czareczkowatych, do których przymocowują się samce za pomocą narządu kopulacyjnego. Narząd płciowy męski składa się z jąder parzystych, nasieniowodu (parzystego lub pojedyńczego) i narządu kopulacyjnego u wielu form w rodzaju torebki z ró-żnemi haczykowatemi utworami chitynowemi. W Cypridae do tych części przyłącza się jeszcze swoisty narząd Zenker a, powstający

kowe głaszczki; 2) dwie pary szczęk: jedna bez głaszczków; u pewnych rodzajów z silną płytką wachlarzowatą, służącą do oddechu; druga — z takąż płytką i głaszczkiem dwuczłonkowyin; 3) 2 lub 3 pary nóg chodowych lub chwytnych: jedna z płytką oddechową, druga u wielu gatunków zagięta ku górze i zaopatrzona w klesz-

St. M.

kiej skorupce istnieją u Cypridae i Cytheridae. M-i żyją przeważnie na dnie wód, wiele z uich zagrzebuje się w ił, inne (morskie Halocypridae) dobrze pływają. Odżywiają się przeważnie szczątkami ciał zwierzęcych. Pod względem systematycznym M-i dzielą się na podgrupy: 1) Myodocopa (rodziny; Cypridinidae; Halocypridae); 2) Fodocopa (rodziny: Cypridae morskie i Cytheridae).

E Chw.

S. Orz.

Małżowiny nosa (Conchae), ob. Nos.

Mamaj, wojewoda (teranik) tatarski, zagarnął władzę w Złotej Hordzie po śmierci gwałtownej hana Chydyra r. 1361, osadzając po nim na tronie powolnych sobie lianów (Abdula, Ma-homet-sułtana, Tjulubeka i in.), aż sam ogłosił się hanem większej części hordy. W W. Ks. Moskiewskiem panował wtedy Dymitr Iwano-wicz (Doński), uległy hołdownik. Nieprzyjaźne jego z M-jem stosunki datują się dopiero od r. 1371, kiedy Niżnie-Nowogrodzianie pomordowali poborców haraczu. Mszcząc się M. spalił miasto, a wysłane przez ks. moskiewskiego posiłki zniszczył nad rz. Pijaną. R. 1378 wysłał M. swego murzę Begicza w celu złupienia ziemi Rjazańskiej, lecz ten poniósł od Dymitra porażkę nad Wożą, a drużyna moskiewska spustoszyła ziemię zamieszkaną przez hołdującą hordzie Mordwę. To rozjątrzyło M-ja; zebrał siły zbrojne, zawarł przymierze z Jagiełłą i napadł na prowincye moskiewskie. Zaszła r. 1380 słynna bitwa na polu Kulikowem (ob.), M. doznał porażki i ratował się ucieczką. Podczas jego nieobecności, władzę zagarnął w hordzie Toch-tamysz, wspierany przez Tamerlana. Przegrawszy bitwę z nowym hanem pod Mariupolem, chciał M. ukryó się w Kaffie ze swymi skarbami, lecz był wiarołomnie zabity przez Genueńczyków.

Mamałyga, ob. Kukurydza.

Mamozyński Stanisław Sebastyan, dr. obojga prawa, prof. wymowy w szkołach nowodworskich, następnie w akad. krakowskiej, a od r. 1745 rektor tejże, mąż znakomity dla zasług swoich, położonych w sprawie oświaty, kanonik krakowski, deputat na trybunał siewierski r. 1754, wziął plebanię dzierązką r. 1755, którą zamienił na rakowską r. 1757, w końcu był rektorem akademii poznańskiej i tamże umarł d. 19paźd. r. 1769. Wydał w druku, oprócz wielu kazań i panegiryków, następne dzieła prawnicze: „Praxis commissorialis Fori spirituałis“ (Poznań 1738 oraz 1745 i 1755; Lwów 1750; Wilno 1763, w 8-ce); „Quaestio ju-ridica de immunitate ecclesiarum“ (Kraków 1759); „Quaestio juridica de testamentis et ulti-mis voluntatibus“ (tamże t. r.). Zostawił w rękopisie „Historyę konsystorzów w Polsce“. F. M. Sobieszczański (Więk. „Encykl.“ Orgelbr.J.

Mamoa (Mammaea, także Mamaea), imieniem Julia, córka Julii Mesy, małżonka Ge-nezyusza Marcyana, matka Sewera Aleksandra. Ponieważ syn jej, wybrany cesarzem, był zbyt młody do sprawowania rządów, objęła opiekę nad nim i z energią męską ujęła w ręce ster skołatanego cesarstwa. Wspierana przez radę państwa, z wytrawnych i doświadczonych senatorów złożoną, starała się ład zaprowadzić po nieszczęsnych rządach Heliogabala. W rodzinie cesarskiej taki rej wodziła, że nawet z pałacu wypędziła synową, bardzo przez męża kochaną. Rządy jej były szczęśliwe, a jedynie przez chciwość niepowściągnioną i żądzę panowania wzbudziła ku sobie nienawiść. Kiedy syna jej legiony z poręki Maksiminusa pod Mo-guncyą zamordowały, padła i ona razem z nim ofiarą morderców d. 19 marca r. 235. Wyznawała wiarę chrześciańską, której zasady wszczepił w nią r. 218 Origenes (ob.).

Mamehicy albo Mamlucy (arab. mamluk =niewolnik) — nazwa w Egipcie niewolników, uprowadzonych na początku w. XIII przez Dżin-gis-hana z Kaukazu, których w liczbie około 12 000 (przeważnie Turków kapczackich, Min-grelczyków i Czerkiesów) odkupił od Dżingis-haua Nedżmud-ed-din, sułtan Egiptu, wyćwiczył wojskowo, przekształcił na straż przyboczną i obdarował gruntami. Wkrótce M. nabrali tam takiego znaczenia, iż pochwycili ster rządu. Po zamordowaniu (1250) Turan-szacha, M. osadzili na tronie jeduego z pośród siebie, emira Ajbeka, który dał początek dynastyi Baharidów w Egipcie. Najwybitniejszym z tej dynastyi, po B(e)ibarsie I był Kilawun (Al-malik al-Mansur, 1279—1290), który szczęśliwie walczył z Frankami i Mongołami, docierającymi już do Aleppo. Za rządów Kilawuna wpływy M-ckie sięgały Mekki i Jemenu. Dla utrwalenia swej władzy Kiwalun sprowadził nowe zastępy M-ów, które, ponieważ składały się głównie z Czerkiesów, przezwano czerkieskimi. R. 1383 dynastyę Baharidów strącił Barkuk, jeden z dygnitarzy M-ów czerkieskich i dał początek nowej dynastyi M-ków, c z er kie sk i ej, rządzącej Egiptem do r. 1517. Przedstawiciele tej dynastyi nazywają się zwykle Bordżidami albo Burdżidami od koszar basztowych (burdż), cytadeli kairskiej. Syn i następca Barkuka, Faradż (1398— 1412), uznał nad sobą władzę Timura. ZaHoszkadema (146 L — 1467) rozpoczęły się walki M-ków z sułtanami osmańskimi, którzy w tym czasie zdążyli już opanować Konstantynopol. Za Kansuwy Al-Hury (1501 — 1516) prowadzili M-cy nieszczęśliwą wojnę z Portugalczykami w obronie interesów handlowych Egiptu. Jeszcze większą klęską, bo utratą całej armii M-ckiej, zakończyła się dla Kanszuwy wojna z sułt. Solimem I, którą Kau suwa podjął jako sprzymierzeniec szacha perskiego. Kansuwa zginął w bitwie pod Merdż-Dabikie, w pobliżu Aleppu. R. 1516 Turcy wtargnęli do Egiptu i mimo bohaterskiej obrony Tumana beja II Selim zdobył Kair w r. 1517 i d. 24 kwietnia powiesił Tuman beja. Odtąd państwo M-ckie stało się prowincyą turecką. Jednak Selim pozostawił przy władzy 24 bejów M-ckich, którzy jako namiestnicy rządzili prowincyami Egiptu. Stosunki te przetrwały do połowy w. XVIII, kiedy M-cy, przewyższywszy liczbą i zamożnością Osmanów, zmusili mianowanych przez Portę baszów do postępowania według swej woli i właściwie stali się panami Egiptu. Największą przewagę osiągnęli w drugiej połowie w. XVIII za Ali-beja, który pozyskał władzę niemal nieograniczoną (1773 za-

mordowany). Pragnąc utrzymać za sobą przewagę, M-y stale uzupełniali ubytek śród siebie ściąganiem do swego grona nowych wychodźców z Kaukazu. Świetną rolę odegrali M-y w dziejach Egiptu podczas wyprawy Bonapartego i zaraz po odejściu Francuzów, głównie dzięki utalentowanemu Murad-bejowi. Dopiero chytremu gloriosi“. W dziele jego prozaicznem „De statu wice-królowi Egiptu, Mahmed-Alemu, udało się zniweczyć potęgę M-ków przez wyrżnięcie d.

1 marca r. .1811 470 bejów M-ckich. — Por.:

Quatremère „Hist, des Sultans Mamlouks de l’Egypte“ (Paryż 1837 — 1841); Weil „Gesch.

E. Chw.

Chw.

S. Drz,

S. Drz.

S. Drz.

pamięci obu Apostołów.

Mamestra Tr. — p i ę t n ó w k a, rodzaj m o-t y 1 i (Lepidoptera), zaliczony do rodziny S ó-w e k (Hadenidae). Tułów o 2 wyraźnych czubkach, odwłok wystający po za skrzydła, również z czubkiem. Skrzydła szaro-brunatne lub żółte, raczej białe, o piętnach znamiennie ułożonych we wzór; linia falista wyraźna, ułożona w zygzaki. Gąsienice walcowate ku przodowi zwężone, żerują we dnie, żywią się liśćmi roślin zielonych, a niekiedy krzewów. Przeobrażenie w poczwarkę odbywa się w ziemi. Naliczono 33 gatunki europejskie tego rodzaju, niektóre należą do wybitnych szkodników, np.

d. Chalifen“ (Stuttgart 1860).

Mamelucy, nazwa ultrabonapartystów, krańcowych rzeczników Napoleona ITI. Na czele stał R o u h e r (ob.), ów proimperator i jeden z weteranów zamachu d. 2 grudnia, a trybunem był krzykacz Granier de Cassagnac, domagający się dla Francyi natarczywie granic naturalnych, a więc —wojny z Prusami. M-y opierali się najbardziej rozszerzeniu kompetencyi obu izb prawodawczych, a mając po swej stronie ces. Eugenię, pchnęli Francyę do wyprawy meksykańskiej, a następnie do wojny z Niemcami. Po ogłoszeniu Rzpltej we Francyi i śmierci Napoleona III, skupili się koło Eugenii, założyli w Londynie organ „La situation“ i prowadzili agitacyę na rzecz jej syna. Rozpłynęli się wśród monarchistów innych odcieni po jego śmierci.E

Mamerkus, łac. Mamercus, właściwie przydomek oskijski: 1) syn Marsa i Sylwii, małżonki Septymiusza Marcellusa; Mars podarował swej umiłowanej dzidę, od której losy syna zależały; kiedy ta w ogniu spłonęła, zakończył także M. swój żywot; jest to powtórzenie greckiej opowieści o Melagrosie (ob.); — 2) tyran Katany, na Sycylii, zarozumiały na swą potęgę, a bardziej jeszcze na swe utwory poetyczne, a mianowicie tragedye; z tyranem Icetasem (ob.) i z Kartagińczykami przeciw Tymoleon-towi (ob.) się połączył, jednak odeń r. 343 klęskę poniósł; zwycięzca zabrał M-a do Syra-kuz i pozwolił mu bronić swej sprawy przed ludem; kiedy tego nie dokazał, został przez lud zabity;—3)M. Aemiliusz Scaurus, uzdolniony poeta i mówca rzymski za czasów Tyberyusza; przez Makrona, faworyta cesarza, zadenuncyo-wany o obrazę majestatu, cudzołóstwo i czar-noksięstwo, właściwie zaś pozwany o kilka wierszy, mieszczących się w tragedyi jego „Atreus“, które cesarz podejrzliwy do siebie mógł odnieść, dobrowolnie śmierć sobie zadał, a z nim żona Sextia, która go do tego kroku pierwsza namówiła; siedem mów jego spalono po śmierci na mocy uchwały senatu; na nim wymarł ród Skaurusów.

Mamers, W 2 przyp. Mamerti s, w sabiń-skiin i oskijskim języku tyle co Mars (ob.); por. Fest. str. 131 (wyd. Miilłera).

Mamert, Mamercus Edidius Claudianus (św.), około połowy w. V. biskup w Vienne, we Francyi, napisał wiele hymnów i psalmów, których nauczał śpiewaków swego kościoła; pamiętny jest zwłaszcza ułożeniem i zaprowadzeniem t. zw. małej litanii, śpiewanej do dziś dnia w wielu kościołach przez trzy dni przed Wniebowstąpieniem Pańskiem. M - owi przypisują także ułożenie hymnu „Fange lingua animae“ (3 księgi) spotykamy dość często poglądy platońskie. Kościół katolicki obchodzi jego pamiątkę d. 11 maja.

Mamertynowie, po łac. Mamertini (ob. M a-mers), gr. 'ApVjïoi, lud w Italii Dolnej zamieszkały, zowiący się dla swej dzielności wojennej synami Marsa, służący często jako wojsko za-ciężne (np. na żołdzie Agatoklesa, tyrana syra-kuzańskiego). Krótko przed wybuchem pierwszej wojny Punickiej opanowali Messanę na Sycylii i stali się bezpośrednim powodem owej wojny, ponieważ, napierani przez Kartagińczy-ków, oddali się pod opiekę Rzymian i poddali Messanę, kiedy pod dowództwem Appiusza Klau-dyusza Kaudeksa w r. 264 przez Chr. na Sycylii wylądowali. W czasach późniejszych tworzyli M. gminę civitas Mamertina; często przez Cycerona w mowach, przeciw Werresowi lnianych, choć nie b. zaszczytnie wspominani, ponieważ stali po stronie niegodziwego namiestnika w. Sycylii, który w tern mieście kosztowności zrabowane przechowywał.

Mamertyńsfcie więzienie Carcer Mamerti-num v. lullianum, osławione, do dzisiaj dochowane więzienie Rzymu, znajdujące się w rogu północnym Forum, w sklepach dzisiejszego kościoła San Giuseppe de Falegnarai, najstarszy zabytek stolicy, sięgający zapewne czasów etruskich. Składa się z 2-u nad sobą leżących sklepień, z których każde pierwotnie tylko jeden okrągły otwór u góry miało; w ciemnicy dolnej bije dotychczas źródło obfite, skąd słusznym zdaje się domysł, że w czasach najdawniejszych była tam właściwie studnia, w żywej skale wykuta. Więziono w niem najcięższych przestępców stanu, pojmanych książąt, których po wtrąceniu albo zaraz zaduszano, albo na śmierć skazywano. Według tradycyi przebyli tutaj Apostołowie Piotr i Paweł ostatnie dni swego żywota, a dlatego poświęcił na życzenie ces. Konstantyna pap. Sylwester I więzienie to

S. Drz.

M. brassicae L. (P. kapustni ca) — na kapuście, sałacie i innych warzywach, a także na chwastach różnych. Sięga 45 mm.; M. pisi L. (P. grochówka) — na grochu, bobie, wyce, koniczynie i innych roślinach motylkowych; sięga 35—40 mm.; M. oleracea L. (p. warzywna), M. Chenopodii (p. komosówka), M. dentina Esp. (p. bród a w ni ca), M. nebu-losa H u f n. (p. chmurówka), M. Persicaricte

E. K-e.

di T. M.“ (Pesaro 1887).

Mamin Dy mitry (pseud. Sibiriak), be-letrysta rossyjski (* w gub. Permskiej 1852). Syn duchownego, kształcił się w seminaryum miejscowem, potym w Petersburgu (w Inst. weterynaryii potem — prawo). Pisywać zaczął w 8-ym lat dziesiątku. Talent nie pierwszorzędny, wielka jednak spostrzegawczość, dążności „ludowcowe“ oraz ideały szczerze humanitarne. Utwory jego można podzielić na trzy grupy podług otoczenia, które opisuje. Z życia Uralu (fabryki i kopalnie, gorączka złota, bezprawia, niedola robotnika): „Na granicy Azyi“

M- Ab.

przez Jugurtę (ob.).

Mammalogia, dział zoologii, traktujący o ssakach.

Mammea P1 u m. Rodzaj roślin dwuliściennych z rodziny Clusiaceae. Drzewa krajów zwrotnikowych. Liście naprzeciwległe, skórkowate. Kwiaty w kątach liści lub na końcach gałązek. Kielich o 2-u odpadających działkach. Płatków 4 — 6. Pręciki liczue, wolne. Zalążnia 2-komórkowa lub 4-komórkowa. Na jednej roślinie znajdują się kwiaty żeńskie, męzkie i dwupłciowe. Owoc — jagoda wielka, 1—4 nasienna. Gatunek M. americana L., zwany morelą antylską, ma kwiaty białe, pach-

E. M.

E. M.

(p. rdestówka).

Mamiani délia Rovere Terenzio, hrabia, uczony, poeta i mąż stanu włoski (* 1799 w Pesaro — f 1885 w Rzymie) podczas ruchu przeciw papieżowi (1831) członek rządu tymczasowego w Bolonii, musiał po zwycięstwie austryackiem iść na wygnanie. Po amnestyi Piusa IX udał się do Piemontu, a dopiero r. .1848 do Rzymu, gdzie został jednym z naj-wpływowszych mężów stanu; w tymże roku został ministrem spraw wewn. w Państwie ko-ścielnem, ale za swe stanowisko umiarkowane znienawidzony zarówno przez papieża jak postępowców, podał się niebawem do dymisyi (po 3-miesięcznem urzędowaniu) i udał się do Turynu, gdzie z Giobertim i in. założył T-wo „związku włoskiego“. W końcu tegoż r. był przez czas krótki ministrem spraw wewnętrznych w gab. Galetti’ego; wybrany na posła z tego miasta do parlamentu w Turynie, występował w obronie polityki narodowej włoskiej i wykładał w uniwersytecie filozofię hi-storyi (1857—60). R. 1860 objął w gabinecie Cavour’a tekę ministra oświaty, poczem był posłem włoskim w Atenach i Bernie; powróciwszy w r. 1867 do Włoch został wiceprezydentem senatu, którego członkiem był od r.

1864.    Napisał m. in.: „Rinnovamento délia filo-sofia antica italiana“ (Paryż 1834, wyd. 2-e Florencya 1836); „Poeti dell’etâ media“ (Paryż 1842, wyd. 2-e 1848); „Del Papato“ (tamże 1851); „Confessioni d’un metafisico“ (Florencya

1865,    2 t.); „Teorica della religione e dello stato“ (1868); „Meditacioni cartesiani“ (1869); „La religione dell’avenire“ (Medyolan 1879). W młodości ogłosił „Rime di Arnaldo“ (1829) i „Poesie“ (Paryż 1843, Florencya 1864). — Bibl. Mestica „Sul la vita e le opere di T. M.“ (w wyborze pism „Poesie e prose di T. M.“ Citta de Castello 1886); „L’indice delle opere

adz.

(1880), „Miljony Priwałowa“ (83), „Gniazdo Górskie“ (84), „Trzy końce“ (1890), „Bracia Gordiejew“ (91), „Złoto“ (92) i in.; tu też należą „Opowiadania syberyjskie“, tłum. i na inne języki. We wszystkich tych utworach żywioł etnograficzny nieraz zbyt przeważa w porównaniu do pierwiastków psychologicznych i artystycznych.—Mniejsze znaczenie mają powieści z życia inteligencyi, dziennikarzy i t. p.: „Na ulicy“ (1886), „Pierwsi studenci“ (87), „Sztukę należy popierać“ (87) i in.—Do trzeciej grupy należą opowiadania z życia dzieci, a świat ten M. kocha i zna doskonale, pisze więc nietylko o dzieciach, lecz i dla dzieci. Pisarz b. płodny.

Mamiliusze v. Mamuliusze (Mamilii v. Mamulii), ród latyński, z m. Tusculum, mieszany często z rodem Maniliuszów (ob.); wybitniejsi jego członkowie: DOctaviusMamilius Tus cul anus, wywodzący ród swój od Mamilii, córki Telegonosa, syna Ulixesa i czarownicy Cyrce, zięć i sprzymierzeniec ostatniego króla rzymskiego, Tarkwiniusza Pysznego, którego po wypędzeniu z Rzymu gościnnie u siebie przyjął, padł w r. 496 przed Chr. w bitwie nad jez. Regillus.—2) Lucius M. Tusculanus, dyktator w Tusculum w r. 460, odznaczony obywatelstwem rzymskiem za dzielną pomoc podczas rozruchów Sabińczyka Herdoniusza (ob.). —3) G aj us M. Lim etanu s, piastując godność trybuna ludowego w r. 110 przed Chr., stawił wniosek, zmierzający do surowego ukarania senatorów i wodzów rzymskich, przekupionych

S. l)rz.

nące.

Mammilaria H a w. Rodzaj kaktusów. Na łodygach zgrubienia stożkowate lub piramidalne, niekiedy zakończone wiązką igieł. Kwiaty zupełnie podobne do kwiatów kaktusów. Znanych jest ok. 150 gatunków, pochodzących z Ameryki, z których znaczna liczba jest hodowana w cieplarniach europejskich.

Mammon (wyr. aramejski — skarb, zysk), uosobienie opiekującego się bogactwami bóstwa złego, czczonego w Syryi, przed którem ostrzegano wiernych w Izraelu nie składać żadnych hołdów. „Nie możecie Bogu służyć y Mammo-nie“ (Mateusz VI, 24); „Jeżeliście tedy w nie-sprawiedliwey Mammonie wiernymi nie byli“

pukasz, XVI, 11). Wyraz ten z Biblii dostał się do mowy potocznej jako synonim bogactw w znaczeniu pogardliwem. Stąd wyraz m a m-monizm, którym niektórzy określają współczesny ustrój kapitalistyczny.

była sierścią gęstą, miękką oraz włosami grube-mi i długiemi szczeciniasteini. Ogon stosunkowo krótki (35 cm.); część jego górna była rozszerzona, jako klapa odbytowa; uszy mniejsze, niż u słoni żyjących. Kości, a zwłaszcza zęby trzonowe M-a, spotykane b. często w pokładach okresu lodowcowego, oddawna były już znane, lecz w Czasach Średniowiecznych uważano je za szczątki olbrzymów wymarłych. W Walencyi np. ząb trzonowy M-a czczono, jako relikwię św. Krzysztofa, a nawet w r. 1789 noszono podczas pro-cesyi kość biodrową M-a jako resztki ręki wspomnianego świętego. Dopiero w r. 1799, gdy Tunguzi znaleźli w zmarzłej ziemi w po

F. Chw.

Mammotrectus, rodzaj słowników średniowiecznych do ksiąg biblijnych; wyrazy łacińskie są w nich objaśnione w języku żywym danego narodu. U nas odnalazł taki M. polski z r. 1471

H. Łopaciński.

Mammula, przydomek gałęzi rodu Korneliuszów; członkowie wybitniejsi: 1) P u b 1 i u s Cornelius M., piastował za konsulatu Aulu-sa Postumiusza Albinusa i Gajusa Kalpurniu-sza Pisona w r. 179 przed Chr. godność pretora, poczem był namiestnikiem Sycylii;—2)

S. Drz.

i*«

I -J

Marcus Corn. M., posłował w r. 170 przed Chr. do Perseusza, kr. Macedonii, i do Ptolemeusza VII. Fyskona kr. Egiptu.

"i

A. Br.

big. 48. Kły mamuta.

Mamuny v. Boginki, postaci mityczne w wierzeniach ludu polskiego. Są to kobiety złośliwe, niebezpieczne szczególnie położnicom, uwodzące dzieci nowonarodzone, niechrzczone, podsuwając na ich miejsce własne, potworne, głupie, obżarte; mieszkają nad wodami, gdzie nocą słychać ich jak piorą bieliznę; zwodzą ludzi, stąd ich nazwa od mamienia niby, ale to raczej mamona niesprawiedliwości, o której lud z ambony nieraz słyszał, powód do nazwy podała. Stykają się z innemi wytworami niższej demonologii: z Przypołudnicami, Zmorami itp.

bliżu uścia Leny cały trup M-a łącznie z mięsem. skórą i sierścią, dokładniej poznano jego budowę. W 7 lat później delegowany przez Petersburską Akad. nauk, Adams, zebrał prawie całkowity szkielet M-a ze skórą, niektóremi wnętrznościami i sierścią. Przy badaniu żołądka i zębów wykryto igły drzew iglastych i młode pędy liściastych, które tworzyły pożywienie M-a. Obecnie kości i zęby M-a znaleziono w

SB

i

fi;

mi

Mamut (Elephas primigerims)—gatunek wygasłych słoni.. Pod względem budowy szkieletu M. jest b. zbliżony do obecnie żyjącego słonia indyjskiego, którego przewyższał nieco rozmiarami (5.5 m. dług. i 3.1 wys.). Olbrzymie kły, dochodzące do 4 m. długości i 100 kg. wagi, osadzone w szczęce górnej, były spiralnie zgięte i zwrócone końcami na dół. Zęby trzonowe, po jednym w każdej połowie szczęki, były nieco szersze niż u słoni spółczesnych, i różniły się prócz tego większą ilością pokrytych szkliwem blaszek poprzecznych, spojonych pokładach pliocenicznyćh Norfolku w Anglii ze sobą za pomocą cementu. Skóra M-a pokryta i lodowcowych prawie w całej Europie z wyjątkiem Włoch połud., Hiszpanii, Skandynawii i Finlandyi. Wzorowym jednak krajem pod względem ilości znajdowanych trupów M-ów, doskonale zachowanych, jest Syberya, zwłaszcza

w. Nowo - Syberyjskie. Kły M-a w Syberyi ważnym są przedmiotem handlu, zastępują kość słoniową, przedstawiają jednak wartość znacznie mniejszą. W 1. 1887 — 1893 na jarmarku w Jakucku sprzedawano rocznie po 1100 — 1 700 pud. kłów M-a po 24—37 rb. za pud, co przedstawiało wartość 30000 — 55 000

rb.

Cz st.

Mamutowa jaskinia (Mammoth Cave), jfc; największa ze znanych jaskinia stalaktytowa 5 ^    w stanie Kentucky (Stany Zjedn.), na płd. od

Fig. 47. Mamut. (Eleplias primigenius),

• Louisville, nad rz. Green. Główna grota ma 16 km. dług., boczne zaś kurytarze, dotychczas zbadane, posiadają ogółem 280 km, Wapniowiec

zawierający węgiel, w którym leży J. M., zalega na powierzchni 25 880 km. kw. i liczy według Schallera conajmniej 160000 km. jaskiń podziemnych. Wnętrze składa się z pasma grot, sklepień, kurytarzy, jezior i rzek podziemnych; wśród nich Tum mamutowy i Chief City (150 m. dług., 6 m. szer., 36 m. wys.). Kamienie naciekowe względnie nieliczne, lecz wielkiej objętości. Powietrze niezwykle czyste; ciepłota równa (12 —14°). Znajdowane pod osypiskami skiele-ty wymarłej rasy wskazują na to, że jaskinie były niegdyś zamieszkane.

(1830 m.), na samem jeziorze wulkan Momo-tombito. Ruch statków (3 linie). 2) stolica Ni-caragui pod 12°7’ szer. płn. w okolicy żyznej, nad jez. M., prawidłowo zbudowana, wodociągi, fabryka lodu, 34 872 m-ców.

adz.

Manaos stolica stanu brazylijskiego Ama-zona, dawniej Barra do Rio Negr o, nad uściem rz. Rio Negro do Amazonki, 40 000 m-ców. Gmachy publiczne, liceum, instytut chemiczny, muzeum etnologiczne, biblioteka; wy-

adz

wóz gumy i orzechów.

adz.

Manassarowar, jezioro w Tybecie, na płd.-wsch. od góry Kailas w łańcuchu Gangri, pod 30° 8’ szer. płn. i 81° 53’ dł. wsch., słynne w mitologii indyjskiej. Wardżu-Purana opowiada, iż przy opuszczaniu się oceanu z nieba na górę Meru (Kailas) wody podzieliły się na 4 rzeki (Brahmaputra, Ind, Sedledż i Ganges) i wytworzyły 4 jeziora: Aruuoda na wsch., Siloda na zach., Mahabhadra na płn. i Manassa na

adz.

Mamutowa pompa, ob. Pompa.

Man, waga perska, ob. Ma und.

południe.

Man (u mieszkańców Mannin) wyspa angielska na m. Irlandzkiem, naprzeciw Solway Firth, dług. 53 km., szerok. najwięcej 20 km., powierzchnia 588 km. kw. Przez długość (z płn.-wsch. na płd.-zach.) ciągnie się łańcuch gór (szczyt Snaefell 617 m.); prócz północnego wybrzeża zwykle stromy. Na płd.-zach. od M. leży wysepka C a 1f of M. klimat łagodny i równomierny. Ludność (54 752 głów) należy do ludu Manassein 1) Mikołaj, mąż stanu rossyj-celtyckiego Manx, ale tylko % używa dawnego ski (* 1835 — f 1895) po ukończeniu szkoły swego języka (gramatyka przez Kelly, Londyn prawa w Petersburgu, wstąpił r. 1854 do słu-1870; słownik przez Kelly i in., Douglasa 1866). żby państwowej; r. 1868 — towarzysz prokura-Rolnictwo kwitnie zwłaszcza na płd. i w nizi- tora moskiewskiej izby sądowej, r. 1877—dynach części północnej. Z całej powierzchni 54$ rektor departamentu minist, sprawiedliwości, jest pod pługiem, 15% pastwiska, tylko 242 ha r. 1880 — senator, od d. 18 list. r. 1885 do d. lasów. Górnictwo dostarcza rocznie 5 620 ton 13 styczn. r. 1894 — minister sprawiedliwości, rudy ołowianej, zawierającej srebro, i 2 580 ton następnie członek rady państwa. Ceutralista, rudy cynkowej, ogólnej wartości do 60 000 f. st. naginający prawo do względów politycznych. M. posiada własną konstytucyę; na czele admi- Wysłany w 1. 1882 — 1884 dla zbadania sto-nistracyi stoi gubernator, mianowany przez kró- sunków Kurlandyi i Iuflant potrafił otumauić la; oraz rada z 9 członków i izba (niższa) z 24 łotyszów i estów, którzy w zaufaniu i z uiena-keyów. Prawa otrzymują moc dopiero po ogło- wiści ku Niemcom, zawiadamiali go szczegó-szeniu ich ze wzgórza Tynwald (zwyczaj sta- łowo o właściwościach ustroju miejscowego rożytny).—Dawne m-to gł. Castletown; rezyden- i o swoich potrzebach. Wiadomości te wyzy-cya władz Douglas.—M. był znany Rzymianom, skał w duchu centralistycznym w celu ściślej-którzy go jednak niewłaściwie utożsamiali z M o- szego zespolenia kraju nadbałtyckiego z Cesar -na (Anglesey). W końcu w. X był M. własno- stwem. Jako minister sprawiedliwości starał ścią Normannów i tworzył wraz z wyspami się oczyścić sądownictwo rossyjskie z liberal-szkockiemi osobne królestwo, Regnum insularum, nych pierwiastków ustawy sądowej r. 1864, pod władzą potomków norweżczyka Godreda pozbawiając je zasady wyborczej i wprowadza-Crovoma. Po ich wymarciu Norwegia ustąpiła jąc biurokratyzm. W r. 1889 wydał okólnik wyspę Szkocyi (1266), niebawem przeszła na utrudniający niechrześcijanom zajmowanie się własność Anglii, która nią obdarzyła rodzinę adwokaturą, uzależniwszy ich od zezwolenia mi-Stanley (1406); w w. XVIII spokrewniona z nistra sprawiedliwości w każdym poszczegól-Stanley’ami rodzina ks. Athole ustąpiła M., ogni- nym wypadku.—2) Wacław, publicysta i lesko przemytnictwa podówczas, Anglii za 70 000 karz rossyjski (* 1841 — f 1901), medycyny f. st. i rentę 2 000, a później 3 000 L st.; w r. uczył się w Moskwie, Dorpacie, Wiedniu i Tu-1829 zrzekła się ta rodzina całkowicie praw na bindze, r. 1866 profesor wojskowej akademii M. za wynagrodzeniem jednorazowem 417144 medycznej, r. 1877 kierownik kliniki terapen-f. st. Bibl. Train „Historical account of the tycznej w Petersburgu. W r. 1891 zrzekł się isle of M. (Londyn 1845, 2 t.); Cumming „Ru- profesury. Przez długie lata redagował organ nic and other monumental remains of the isle zawodowy „Wracz⁻¹, w którym walczył z nieu-of M. (tamże 1857); wydawnictwa Manx Socie- ctwem śród lekarzy. Z prac M-na zasługują ty; Hall Caiue „The little Max nation“ (1891). adz- na wzmiankę: ,,Matierjały dlja woprosa o go-

Managua 1) jez. w państwie Nicaragua, łodanji“ (Petersburg 1869); „Matierjały dlja dług. 64 kin., szerok. 29 km. łączy się z jez. woprosa o etjołogiczeskom i terapewticzeskom Nicaragua przez rzekę Tipitapa, w okolicy wulka- znaczenji psichiczeskich jawlenij“ (tamże 1876); nicznej. Na płn.-zach. brzegu szczyt Momotombo I ,,Lekcji obszczej tjerapji“ (cz. I, t-że 1879),E- Chw-

Wiel. Kacyki, Fowsz, Ilustr. Ser. I. Tom XI,V. Zesz. 358b.

Manasses (hebr. Mennsze), syn starszy Józefa, został wedle podania (Gen. 48), uznany wraz z bratem swoim Efraimem przez Jakóba za głowę osobnego pokolenia późniejszego, przy-czem przewaga miała być po stronie młod- teu, złożony ze wzgórz kredowych (do 600 m. szego Efraima. Wywodzące od M. ród swój po- \ npm.), przerzynają rzeki liczne; wywóz kau-kolenie osiedliło się po części w ziemi trans- 1 czuku, kakao, wieprzowiny, kapeluszy słomko-jordańskiej, a po części w właściwej ziemi j wych, wyrobów z pity (włókien agawy), hama-chanaanejskiej. Do niego należał i sędzia Ge- ! ków. Wybrzeże obfituje w ryby. M-to główne deon. Ale pod koniec istnienia państwa izrael- \ Puerto vie jo (10000 m-ców), gł. port skiego pokolenie to cierpi naprzód od ciągłych Manta, napaści Aramejczyków, a potem staje się łu-

Manavi (Manabi) prowincya w płd.-amerykańskiej rzeczypospolitej Ekwador, na brzegu O. Spokojnego. Powierzchni 14 925 km. kw., 64100 m-ców, zmieszanych z Murzynami. Kraj

adz.

Mancha, L a, okolica płaska, bezbrzeżna w pem Assyryjczyków, uprowadzone do niewoli. Hiszpanii, obecnie część gł. prow. Cindad Real Pozostała w kraju część szuka związku z pań- oraz zachodząca również w prowincye Alba-stwem judzkiem i uczestniczy w uroczystościach j cede, Toledo i Cuenca. Mimo gorąca dostarcza

M. zboża, wina, esparto i szafranu.    adz-

Manche, cieśnina morska, ob. L a Manche. Manche (de la Manche), departament

Dr s. p.

świątyni jerozolimskiej.

Manasses król judzki w pierwszej połowie j w. VII prz. Chr. Według opowiadania Biblii j

rzem brzegów i wysp), 491 372 m-ców (1901). Pasmo wzgórz w środku departamentu tworzy dział wodny między rzekami spławnemi Vire, Terette, Tante, Scie, Douve i Merderet od wschodu i Couesnon, Selune, Sće, Sienne i Aye od zachodu. Wybrzeża morskie załamują się na przestrzeni 33 mil, tworząc zatoki Vau-ville, Saint-Germain, Fermanville, Gatteville (port Cherburg) i Granville i wyskakując ku zach, przylądkiem La Hogue, otoczone mnóstwem wydm, skał urwistych i wysp skalistych. Płaszczyzna wzgórkowata, poprzerzynana dolinami, w części nadzwyczaj urodzajna, w części —bezpłodna (pustkowia piasczyste i kamieniste i ba-guiska). Klimat łagodny, morski, zdrowy, dozwalający dojrzewać mirtowi na półwyspie Cotentin. Śniegi znaczne, lecz krótko trwają. Wiatry i burze silne częste. Średnia ciepłota w Cherburgu 11.5° C.; opady atmosferyczne 897 mm., 143 dni dżdżystych w roku. Gruntów ornych 257 087 ha, łąk 92 606 ha, lasu 21 146 ha, ugorów 135 990 ha. Wytwarzają głównie: pszenicę (839 333 hl.), tatarkę (666 834 hi), jęczmień (557 732 hl), owies (448 426 hl), kartofle (568 670 q), rzepę (360 360 q), len, konopie i t. d. hodują mnóstwo grusz i jabłek (wyrób jabłecznika, ok. 1200 000 hl, i gruszecznika). Rozwinięta hodowla zwłaszcza koni Liczne kopalnie łupku i granitu, a na w. Chausey i w skałach nadbrzeżnych Flamanville’u dobywają żelazo, ołów i srebro. Przemysł nieznaczny, ludność trudni się głównie rolnictwem i hodowlą bydła, zarobku dostarczają nadto warzelnie soli i sody, warsztaty okrętowe, sternictwo i rybołówstwo (połów ostryg). Ożywiony handel zbożem, cydrem, miodem, woskiem, solą, końmi, ostrygami i t. d. Drogi żelazne obejmują 500 kim. długości, kanały 18 kim. Dwa licea i czte^

626), starają się nanowo

wstąpił na tron po ojcu Hiskjaszu jako inło- [ francuski, wdłuż wybrzeża cieśniny t. n., obej-dzieniec 12 letni (prawdopodobnie ok. r. 686 I mujący półwysep normandzki Cotentin i krainę prz. Chr.) i panował lat 55. W przeciwstawię- | Avranchin; oblany morzem, graniczy na wsch. niu do ojca, który wprowadził kult Jehowy j z dep. Calvados i Orne, a na płd. zach. z dep i podlegał wpływom proroków, szczególnie Je- j Mayenne i Ille-et-Vilaine, 592 8.38 kim. kw. po-zajasza, M. hołduje bałwochwalstwu, wprowa- \ wierzchni (6411 po włączeniu zalewanych mo-dza do kraju składanie ofiar z dzieci, praktykowane u Chanaanejczyków, i assyryjski kult gwiazd. Napotkał o ile się zdaje na opór proroków, bo Pismo opowiada o przelewaniu krwi czcicieli Jehowy, a legenda wie o męczeńskiej śmierci Jezajasza. Głos proroków niknie za rządów M-a „którego miecz pożerał proroków niby lew pustoszący“. Zwrot w kulcie ma prawdopodobnie, jak to się działo na Wschodzie starożytnym, związek ze zmianą położenia politycznego. Ojciec M-a, Hiskjasz, uwolnił się od zależności assyryjskiej, ale współcześni M-a królowie assyryiscy, Assarhaddon, a zwłaszcza Assur-banipal (668

utwierdzić swoją władzę w Azy i zachodniej.

Śród 22 wassalów Assarhaddona jest też wymieniony M. król judzki, dla tego zyskuje wpływ i religia assyryjska. Podaną w księdze II Kroniki (33, 10 i nst.) wiadomość, że M. został uprowadzony jako jeniec do Babelu, ale że mu król assyryjski przywrócił wolność, uważano za legendę, która jakoby nie mogła się pogodzić z myślą, by najbardziej bezbożnego króla judzkiego nie miała spotkać za życia kara boża.

Nowsze badania assyryologów przechylają się ku wiarogodności tej wiadomości, M. należał prawdopodobnie do powstania brata i wassala As-sarbanipala, Samugha, króla babilońskiego, i dla tego sąd nad powstańcami odbył się nie w Niniwie, stolicy państwa asyryjskiego, ale w Babelu. Istniejąca śród apokryfów w greckim „Modlitwa M-a“ chce uchodzić za modlitwę, którą uwięziony król, wedle II Kroniki (33, 18 — 19), wzniósł pełen skruchy jako jeniec do Jehowy, ale jest to utwór późniejszy, ułożony bodaj przez shelenizowanego Żyda odrazu w języku

greckim.

Manat, ob. Lamantin,

Dr s p.

Manchester, tkanina—Manchester, m-to w Anglii.    86

E. Chw.

ulice szerokie i dobrze zabudowane. Fabryki M-u są zorganizowane głównie w nowych dzielnicach. Śródmieście ma piętno więcej handlowe, służy głównie za miejsce składu dla wyrobów całego okręgu fabrycznego, którego jest punktem środkowym. Ruch na ulicach olbrzymi (Ulice główne: Market-Str., Deansgate, Mosley-Str.). Budynki publiczne: Giełda, zbudowana r. 1864 — 74 w stylu klasycznym (z ko-rynckim portykiem i wieżą wys. 55 met.; gmach sądowy (Assise Courts), w stylu gotyckim, zbud. r. 1864; Nowy Ratusz (New Town Hall), olbrzymi gmach zbud. r. 1868 — 77, z dzwonnicą wys. 87 m.; Hala Wolnego Handlu (Tree Trade Hall), zbud. r. 1856 w miejscu gdzie stał dawny dom Ligi przeciwzbożowej, z salą dla zebrań na 600 osób; Uniwersytet Wiktoryi; City Art Oallery (muzeum sztuki) i t. d. Kościoły: katedra na placu nad rz. Irwell, założona w w. XV, niedawno odrestaurowana; kościół św. Piotra; Wszystkich świętych; katolicki Of the Holy Name (Imienia Św.). W Salfordzie, który wogóle w gmachy okazalsze nie obfituje i skupia w sobie przeważnie ludność robotniczą, kościoły: katedra św. Jana i kość. św. Filipa. Pomniki: Cromwella, Wellingtona, Roberta Peela, Jakóba Watta, księcia Małżonka Alberta, Rysz. Cnb-dena. Teatry: Royal Theatre, Queen Theatre, w Salford Prince of Wales Theatre. Biblio-

ry kollegia. Stolicą jest m. Saint-Lô (6 500 i cech średniowiecznych, jak ulice wązkie i m-ców), o wiele większe ma znaczenie port | kręte; natomiast przedmieścia (Cheetham Hill, Cherbourg (42 938 m-ców).—Por.: „L’Eure et la Broughton, Old Trafford i Fallowfield) mają M.“(„Dict. départamentaux“, Paryż 1894).

F. Chw.

Manchester, pospolicie, man c ze ster, tkanina bawełniana, naśladująca aksamit, inaczej w el wetem zwana. Nazwę otrzymała od m-ta M-u w Anglii, gdzie jest w najlepszym gatunku i w największej ilości wyrabiana.

Manchester, największe po Londynie i Li-verpool’u miasto w Anglii w lir. Lancashire (53° 29’ szer. płn. i 2° 14’ 23” dług. zach. od Gr.), wśród równiny falistej na 1. brzegu rz.

Irwell (dopływ Mersey’a); na przeciwległym brzegu rzeki leży m. Salford, faktycznie tworzące jedną całość z M-etn, choć posiadające zarząd odrębny. Przez M. przepływają także rz. Medlock i Irk (dopływy Irwell’u). — Za czasów rzymskich znajdowała się tu osada wojskowa Mancunium [chester—saks. ceaster, łac. castr um — warownia). W w. X są ślady nazwy wsi Manigceaster; „Domesday Book“ wymienia Mancestre jako siedzibę baronii, należącej do rodu Gresley’ôw. Za Edwarda II wychodźcy flamandzcy wprowadzają tkactwo wełniane i lniane, w w. XIV M. ma już znaczenie przemysłowe, dokumenty z r. 1542 mówią o kwitnącym stanie jego rękodzieł wełnianych i lnianych. Za Henryka VIII jest M. największem miastem Lancashire’u. W r. 1720 liczy jednak 10 000 m-ców, w r. 1757 — 20 000. Szybki wzrost M-u datuje od czasu wprowadzenia przemysłu bawełnianego i maszyny parowej. W r.

teki: John Ryland’s Library, pochodząca z daru prywatnego (70 000 tom.), mieszcząca w sobie słynną bibliotekę altdhorpską; Free Refe-rance Library (200 000 tom., w ratuszu). Szpitale: Royal Infirmary, założony r. 1753, później przebudowany, posiadający okazały portyk jonicki. R. 1893 urządzono krematoryum. Urzędy: od r. 1847 M. jest siedliskiem b-pa anglikańskiego (w Salford rezyduje katolicki). Współczesny zarząd miejski M-u datuje od r. 1846 (uprzednio panowały tam stosunki z czasów feodalnych); na czele jego stoi lord-mer, rada miejska z 64 przedstawicieli, wybranych od 24 dzielnic (wards) miejskich. W parlamencie M. reprezentuje (od 1832, gdy uzyskał re-prezentacyę parlamentarną) 6 posłów, Salford zaś—3. M. jest siedzibą uniwersytetu Wiktoryi, przekształconego z dawnego kolegium Owena (założonego w 1845 z milionowego zapisu Johna Owena; w 1880 kollegium zamieniono na jeden z trzech wydziałów uniwersytetu Wiktoryi (pozostałe dwa wydziały znajdowały się w Liverpoolu i Leedsie), od r. 1903 tworzy uniwersytet samodzielny, posiadający 242 wykładających i 1 446 stud., nie licząc słuchaczy kursów wieczornych (1908). Życie społeczne, polityczne i umysłowe znajduje wyraz w licznych stowarzyszeniach i instytu-cyach, pomiędzy któremi zasługuje na wymię-

1758 — 71 zbudowano słynny kanał Bridgewa-ter (od księcia B., który to przedsięwzięcie własnym kosztem do skutku doprowadził), dłg.

35 mil. ang., łączy M. z Liverpoolem. W r.

1801 było m-ców 75275 (w Salford— 14477);

M. staje się środowiskiem przemysłu bawełnianego. Zbudowanie w r. 1830 pierwszej w Anglii kolei, łączącej M. z Liverpoolem, nadaje nową pobudkę rozwojowi przemysłowemu i handlowemu. W tymże czasie (1830) założono ligę przeciw prawom zbożowym i M. staje się ogniskiem stronnictwa wolnego handlu, nadając swą nazwę całej szkole ekonomicznej—M-skiej (ob.), a przywódca tego stronnictwa Ryszard Cobden był współwłaścicielem fabryki w M-rze. W drugiej połowie w. XIX, po wprowadzeniu w czyn postulatów wolnohandlowych, zaczyna się prawdziwy rozkwit M-u. W r. 1881 liczy 462 303 m-ców (Salford 176 235), a r. 1908 649 251

1    miasto zajmowało 12 935 akrów (Salford m-ów 239 294 i 5 202 akr.). W r. 1894 ukończono budowę nowego kanału okrętowego (M. Ship Canal), długości 35 ¹/i mil. ang. i głębokości 26 stóp, posiadającego 5 szluz i łączącego się około Easthain z rz. Mersey. Kanał ten uczynił M. pierwszorzędnem miastem portowem; w r. 1907 do portu M. przywieziono i zeń wywieziono

2    418 881 tonu ładunków. Śródmieście M-u, będące pochodzenia dawniejszego, zachowało wiele

nienie T*stwo literackie i filologiczne. —Pr'a sa: cyi i jeden z sześciu członków parlamentu, któ-M. Guardian, Dispatch, M. City News, M.    rych Karol I kazał uwięzić. Podczas wojny do-

Weeldg Times, Evening Chronicie, M. Cou-    mowej z królem, był wodzem jednej z armii

Wer. —Całe znaczenie swe teraźniejsze zawdzięcza M. przemysłowi (przedewszystkiem bawełnianemu), wraz z całem hrabstwem Lancashire, tworzącym wzorowy okrąg produkcyi bawełnianej. Jako ognisko tego okręgu, M. pozostaje w stosunkach ze wszystkiemi rynkami, a giełda bawełniana M-u panuje nad handlem wyrobów bawełnianych świata. Prócz tego słynie M. wyrobami wełmanemi (korty i kamgarny). Inne gałęzie przemysłu są także wysoko rozwinięte, a mianowicie: budowa maszyn, lokomotyw, wyroby żelazne i stalowe, przemysł papierniczy, chemiczny i t. d. Robotników w przemyśle włóknistym zatrudnionych lićzy M. przeszło 30 000, w żelaznym ok. 10 000 i t. d. Z fabryk M-u i okolic największe: przędzalnia bawełniana Armitage’a w Pendletonie, przędzalnia Biz-ley’a w Chorlton nad Medlockiem, przędzalnia Dewhurst’a w Salfordzie, zakłady Nasmyth’a w Patricroft, zakłady Armstrouga i Whitwortha w Openshaw i t. d. Handel M-u znajduje się na jednakowym poziomie z jego przemysłem, a związane z nim operacye kredytowe i pieniężne załatwiają liczne banki (Coryton’s Exchange Bank, London a. Midland B., Adelphi B., filia Banku Angielskiego, Bank Handlowy

T. R.

parlamentarnych. Pod Marston-Moor pobił ks. Ruperta (1644), po bitwie pod Newbury roz-szedł się z Cromwellem i był ze służby usunięty. Przeciwnik skazania króla, usunął się z żyMa publicznego, w r. 1660 popierał wybór Karola II i został przezeń obdarzony godnościami, nie odgrywąjąc jednak poprzedniej roli politycznej. 3) Karol, wnuk poprzedzającego (* 1660 — 1722) przeszedł podczas rewolucyi r. 1688 do księcia Orańskiego. Uczestniczył w bitwie nad rz. Boyne i w oblężeniu Limericku, był w r. 1697 ambasadorem w Wenecyi, r. 1699 posłem w Paryżu i 1701 sekretarzem stanu. Jerzy I nadał mu godność księcia M-u.

Manchesteryzm—prąd w zakresie praktyki ekonomicznej, domagający się, aby państwo nie mieszało się do objawów życia ekonomicznego. Nazwę swą wziął od miasta M-ru (ob.), którego przemysłowcy rozwinęli w początkach w. XIX agitacyę szeroką w celu wcielenia zasad konkurencyi wolnej. Początkowo M. powstał na tle walki z cłami zbożowemi, do której podjęcia najwięcej przyczynił się Richard Co b den (ob.); stąd M. niekiedy nosi także nazwę doktryny Cobdena, i w tym celu założył wpólnie Cobden zJ. Brightem (ob.) r. 1839 w M-rze Anti-Corn-Law Ligue, która w r. 1846 osiągnęła zniesienie ceł. Anglia stała się klasycznym krajem wolnego handlu. Dopiero w ostatnich czasach, pod wpływem dążeń imperyali-stycznych, zasada ta chwiać się zaczęła w Anglii. Do M-zmu jest zbliżony pogląd społeczny Herberta Spencera. — Głębokie korzenie zapuścił M. i we Francyi, gdzie niemal do czasów ostatnich panuje; teoryę tę krzewi paryska „Société d’économie politique“, oraz założony przez Molinari’ego „Journal des économistes“ i wydawany przez P. Leroy - Beaulieu „Économiste français“.—W Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej M. był bardzo popularny.—W Niemczech zwolennicy M-u odbyli w r. 1858 VolkswischaftUcher Kongress, który wysadził ze swego łona „stałą delegacyę“. Instytucye te wiele przyczyniły się do rozwoju w Niemczech zasady wolnego handlu. Idee M-u w Niemczech również szerzył Deutscher Handelstag, zorganizowany w r. 1863. J. Faucher założył w tym celu organ „Vierteljahrschrift f. Volkswirtschaft u. Kulturgeschichte“, który pod redakcyą Viss’a i K. Brauna wywierał wielki wpływ na poglądy ekonomiczne niemieckie. Podważony przez ciętą krytykę F. Lassalle’a, M. niemiecki stał się

adz.

Lancashire’u i t. d.).

Manchester nazwa kilku miast w St. Zjednoczonych. 1) M-to gł. w rab. Hillsborhough (New Hampshire) nad rz. Merrimak, węzeł kolei żel., szkoła wyższa, biblioteka publiczna,

64 703 m-ców (1906); wodospady Amoskeag na rz. Merrimak dostarczają sił dla kilkuset fabryk, z nich największe bawełniane (połowa całkowitej wytwórczości m-ta), nadto odlewnie, fabryki machin i t. d. 2) M-to w Wirginii, w hrab. Chesterfield, nad rz. James, nawprost Rich-moadu, znaczne fabryki, ok. 12 000 m-ców. 3)

M-to w Connecticut, w hrab. Hartford, nad rz.

Hockanum, wielkie papiernie (papier do banknotów), wyrób jedwabiu, przedmiotów wełnianych i bawełnianych, ok. 11 000 m-ców.

Manchester, hrabiowie i książęta, parowie angielscy, prowadzą swój ród od Drogo de Mon-tacuto, który przybył z Wilhelmem zwycięzcą z Normandyi i którego potomkowie otrzymali r.

1337 tytuł hrabiów Salisbury. Bezpośrednim pro-loplastą M-ów był Sir Edward Montagu (f 1557). 1) Sir Henry Montagu, wicehr.

Mandeville, wnuk Edwarda (* 1563—f 1642), r. 1604 poseł do parlamentu z Londynu, w r.

1616 sędzia wyższy, 1620 lord-skarbnik i jednocześnie, jako lord Montagu of Kimbolton i wicehr. Mandeville, podniesiony do godności pa- doktryną ekonomiczną liberalizmu niemieckiego, ra, następnie członek rady tajnej a od r. 1626 uprawianego przez stronnictwo wolnomyślne hr. M.; w r. 1628 był kanclerzem tajnym. 2) (Barth, Richter i in.). U nas typowemi zwolen-Ed ward, syn poprzedzającego(* 1602—f 1671), nikami M-zmu byli Fryderyk hr. Skarbek i Lud-powołany za życia ojca do izby wyższej, od r. wik Wołowski.    F- Chw-

1640 jeden z n aj czynniej szych wodzów opozy-

adz.

Mancinella, ob. Hippomane.

A. Pol.

adz.

1863).

K. Chw.

Mancinelli L u i g i (* 5 lut. 1848 w Orvieto), głośny kapelmistrz oraz zdoluy kompozytor muzyczny włoski, autor oper: „Isora di Provenza“,

„Paolo e Francesca“, „Hero i Leander“ (grana i w Warszawie), oraz kilku oratoryów, intermezzów scenicznych i t. d.

Mancinl, rodzina włoska, która dzięki pokrewieństwu z kard. M a z a r i n i m (ob.) doszła do zaszczytów. Michał Wawrzyniec poślubił Hie-ronimę siostrę kardynała, jej syn F i 1 i p J u i i a n otrzymał tytuł księcia Nevers (ob.). Zwłaszcza zasłynęły córki: 1) Laura najstarsza (* 1636 — f 1657) zaślubiona Ludwikowi Veudôme ks.

Mercoeur, matka ks. Vendôme, zwycięzcy pod Luzzara. 2) Mary a (* 1639 w Rzymie—f 1715 w Pizie) wzbudziła ku sobie miłość młodego Ludwika XIV; jego zamiarowi zawarcia z nią małżeństwa sprzeciwił się kardynał Mazarini; zaślubiona następnie (1661) księciu Colonna w Neapolu, żyła z nim przez jakiś czas szczęśliwie, poczem uciekła (1672) w przebraniu mę-skiem do Francyi; po długiej tułaczce po Włoszech, Francyi, Belgii, Anglii i Hiszpanii, zmarła nagle w Pizie. Pozostawiła pamiętniki „Apologie“ (Leiden 1678; oraz dzieło astrologiczne „Discorso astroßsico delle mutazioni de’tempi ed d’altri accidenti mondani dell’ anno 1671“

(Modena 1670).    3) Olimpia (* 1640—f 1708)

dzieliła wygnanie swego wuja w Brühl, po powrocie do Francyi grała rolę wybitną na dworze królewskim. Zaślubiona Eugeniuszowi Maurycemu Savoie-Carignan, hr. Soissons (1657), była przez czas krótki iutendentką na dworze królowej; po śmierci męża obwiniona wraz z swą przyjaciółką Voisin o jego otrucie, uciekła do Belgii i Hiszpanii, a następnie tułała się po Niemczech, Anglii i Hollandyi; Eugeniusz Sabaudzki był jej synem. IjMaryaAnna (*1649 — f 1714), błyszczała na dworze francuskim.

Zaślubiona (1662) Godfrydowi hr. Buillońskiemu była protektorką La Fontaine’a. Wraz z Olimpią zawikłaua w proces o truciciel stwo, wyszła ze sprawy cało. 5) Hortensya (* 1646—f 1699) zaślubiona Armandowi Karolowi de la Porte margr. La Meilleraye (1661), który otrzymał tytuł ks. Mazarin oraz zapis większej części majątku kardynała (ok. 28 milionów); nie była szczęśliwa w małżeństwie. Uzyskawszy separacyę (1666) udała się do klasztoru, z którego niebawem zbiegła do siostry ks. Colonna w Rzymie. Po krótkim pobycie w Paryżu, zamieszkała w Chambéry, gdzie była w łaskach u ks. Sabaudzkiego; po jego śmierci udała się do Anglii, gdzie uzyskała rentę od Karola II i gdzie się otaczała ludźmi wybitnymi, z których Saint-Evremond był jej najbliższym przyjacielem. Przeżyła śmierć swego kochanka barona Bannera oraz rewolucyę r. 1688.

Mancini Paskal Stanisław, prawnik i mąż stanu włoski (* 1817 — f w Rzymie 26 grudnia 1888). Adwokat w Neapolu, deputowany; po upadku rewolucyi r. 1848 przeniósł się do Turynu, gdzie go mianowano profesorem prawa międzynarodowego. Deputowany do izby Sardyńskiej r. 1860. Talenty wyniosły go na czoło opozycyi. W gabinecie Ratazzi’ego (ob.) został ministrem oświaty (1867). Jego staraniem zniesiona została kara śmierci. Od r. 1872 profesor prawa karnego w Rzymie, r. 1876 — 1878 minister sprawiedliwości, r. 1881 — 1885 — spraw zagranicznych; był przeciwnikiem trój-przymierza, mimo to ustąpił dopiero r. 1885. Autor wielu prac z dziedziny prawa. Jeden z założycieli Instytutu dla prawa międzynarodowego (ob) i pierwszy jego prezes (1873).s- p-

Mancini LauraBeatrycza, żona Paskala M-go, poetka (* w Neapolu 1823 — fwe Flo-rencyi 1869). Rozpoczęła od tragedyi „Ines“ (Florencya 1845), potem napisała szereg utworów poetyckich: „Colombo al convento délia Rabida" (Genua 1846); „Poesie varie“ (tamże

1848) oraz „L’ Italia sulla tomba di Viucenzo Gioberti“ (Turyn 1853). Od r. 1860 utwory M. poświęcone są przedèwszystkiem wysławianiu wielkich wypadków narodowych. Forma jest piękna i subtelna, zapał szczery. Po śmierci M. wyszły poezye liryczne „Patria ed amore“ (Flor. 1874). Biografię napisał Savini (Flor.

M. Ko.

Mancini, malarze włoscy: 1) Franciszek (* 1706 w San Angelo in Vado — f 1758 w Rzymie) uczeń C. Cignaniego, celował poprawnością rysunku, uchwyceniem prespektywy i kolorytu, choć malował raczej szkicowo, nie dbając zbytnio o wykończenie. Tworzył głównie dla kościoła św. Piotra w Rzymie. Z prac M-go zasługują na wzmiankę „Cud św. Piotra“ (obecnie w pałacu Monte Cavallo), „Objawienie się Jezusa św. Piotrowi“, w klasztorze Filipinów w Cita di Castello oraz kilka w galeryach Forli i Macerata. Uprawiał głównie tematy historyczne i religijne. — 2) Franciszek Jan, pejzażysta (* 23 stycz. 1829 w Neapolu), profesor honorowy Akademii Sztuk Pięknych w Neapolu. Po ukończeniu Akademii Sztuk Pięknych w mieście rodzinnem, odbył podróż artystyczną po Włoszech środkowych i północnych, odwiedził Wiedeń, Paryż i Londyn. Po powrocie osiadł w Neapolu. Z prac M-go zasługują na uwagę: Powrót z uroczystości N. M. Panny (Muzeum Neapolitańskie), Ulica w Pompejach, Góra Cenis śniegiem pokryta, Widok morski z Amalfii, Capo Pescara, San Marco, Wybrzeże Adryatyku, Widok morski pod Ischia, Hyde Park w Londynie.

Mancini-Mazarini Ludwik Juliusz, ob. Nevers książę.

Mancipi res i res nec mancipi. Według dawnego prawa rzymskiego odróżniano w majątkach obywatelskich res mancipi i nec mancipi. Przez res mancipi rozumiano takie przedmioty, które tylko za pośrednictwem formy mancypacyjnej (mancipatio ob.) albo in iure cessionis nabyć było można. Powyższe sposoby

2-e 1865, str. 331).

T.n.

§ 42 (wyd. II r. 1906).

nabywania własności polegały na ius civile, t. j. na formalnem prawie acąuisitio iuris civilis). Do res mancipi zaliczano: grunta italskie (solum Italiami), niewolników [servi), niektóre zwierzęta domowe czworonożne, jak woły, muły, konie i osły, nakoniec służebności gruntów wiejskich (servitutes praediorum rusticorum). Wszystkie inne przedmioty zaliczone były do res nec mancipi. Różnicę pomiędzy res mancipi i nec mancipi uchylił cesarz Justynian. O powyższym podziale rzeczy majątkowych toczył się spór pomiędzy dzisiejszymi prawnikami, który nie dał wyników pozytywnych. Rozmaite zdania co do powyższego podziału rzeczy zestawił dobrze Danz „Lehrbuch der Gesch. d. röm Rechts“ (I str. 208 i nast.). — Por. także Baron „Institutionen“ (str. 130); Karlów „Röm. Rechtsgeschichte“ (II § 26 — 28); Zoll „Pandekta“ (I § 42, wyd. 2-e 1906); Fr. Maciejowski „Zasady prawa rzymskiego“ (wyd.

T. D.

Mancipium. oznaczało w Rzymie starożytnym władzę ojca rodziny (Pater familias) nad t. zw. commercium rzymskiego obywatela (civis romanus) — (liberum caput in mancipio) t. j. nad prawem zawierania stosunków prawuych według ścisłych zasad iuris civilis. Osoby, będące in mancipio, zbliżone były do stanowiska niewolników, lecz na równi z tymi stawiać je nie można. Będący m mancipio zatrzymywał wolność (był ingenuus), prawo obywatelstwa, niezależność pod względem iuris connubii, t. j. zawierania małżeństw według prawa cywilnego, ale ulegał capitis diminutioni minimae t. j. zmianie stanu rodzinnego (status familiae), występował więc ze swojej dotychczasowej familii, nie wchodząc do familii tego, któremu oddany został in mancipium. Był u niego servi loco, nabywał wszystko dla niego, nie dla siebie, nie mając — ius commercii. Jeżeli się z kontraktu zobowiązał, to pretor wierzycielowi udzielał skargę (actio fictitia) z możliwością zajęcia nabytku, który dłużnik uczynił dla tego, kto go miał pod władzą. M., które tu mamy na względzie, powstawało przez sprzedaż dziecka familii za pośrednictwem mancypacyi (ima-ginaria venditio) obywatelowi, któremu ono bez wiedzy ojca (pater familias), zwłaszcza skutkiem przestępstwa, szkody wyrządziło. Od obowiązku wynagrodzenia szkody uwaluiał się pater familias—-przez odstąpienie dziecka poszkodowanemu, co zwano noxae datio in m. Po nastąpieniu wyuagrodzenia szkody, mógł będący in mancipio wymusić u praetora swe wyzwolenie (manumissio censu). M. gasło zwykle przez sposoby, których używano przy wyzwoleniu z niewoli, mianowicie przez manumissio vindicta, testamento, censu, przyczem jednakże nie stosowano ograniczeń, wywołanych ustawami lex Aelia (4 po Chr.) i lex Furia Ganinia (8 po Chr.). M. używano także jako czystej formalności (dicis gratia) dla przeprowadzenia zmiany w stanowisku familijnem, celem zgaśnięcia władzy ojcowskiej (patria po-testas) lub manus, władzy mężowskiej. Najdłużej zachowało swe znaczenie m. dicis gratia przy adopcyi i emaucypacyi. Prawo Justyniańkie uchyliło powyższe M. i noxae datio. Por. Danz „Röm. Rechtsgesch.“ (wyd. 2-e, § 112); Sohm „Institutionen“ (wyd. 10-e, 1901, str. 460).

Mancypacya (mancipatio). Forma M. grała w dawnein prawie rzymskiem rolę ważną. Sporządzenie tego aktu prawnego, który pociągał za sobą nabycie własności {dominium), polegało na pewnych słowach i czynnościach uroczystych. Załatwiano te czynności prawne w obec pięciu świadków, niejako w zastępstwie 5-ciu klas narodu rzymskiego, i szóstego, który trzymał wagę (libripens). Pierwotnie M. polegała na umowie kupna i sprzedaży rzeczywistej, która później zamieniła się na sprzedaż pozorną (ima-ginaria venditio). Forma ta uroczysta zastosowana została potem do rozmaitych stosunków prawnych, połączonych z nabyciem i zbyciem, a nawet z zaciągnięciem obowiązku (obligatio). Na podstawie prawa cywilnego występowała ona przy nabywaniu własności {iure Quiritium), przy fiducyi, ustanowieniu służebności, przy usamowolnieniu (emancipatio), przysposobieniu (adoptio), przy zawarciu i rozwiązaniu małżeństwa, zwanego manus, przy sporządzeniu ostatniej woli per aes et lit» am, przy darowiznach (idonationes). Z formą M-cypacyjną spotykamy się prawie przy wszystkich rodzajach stosunków prawnych, jeżeli te miały być zawiązane według zasad prawa cywilnego. W dawniejszych czasach nie spisywano aktu M-nego, gdyż w stosunkach prywatnych forma piśmienna nie miała prawie zastosowania. Za to była w użyciu t. z. testatio, tj. zeznanie przy świadkach o dokonanej czynności prawnej w formie M-cyi. Z czasem jednakże weszła w użycie redakeya piśmienna aktu M-cyjnego, która pierwotnie obejmowała treść szczegółową sporządzanej czynności prawnej i zaświadczenie uroczyste (man-cupatio). Ces. Justynian uchylił wyraźnie M-ę i różnicę między res mancipi i nec mcCncipi. Por.: Leist „Mancipation u. Eigeuthumstradi-tiou“ 1865; Brezzo „La mancipatio“ 1891. Sohm

„Institutionen“ 1901 § 11. Fr. Zoll, Pandekta,

t. u.

Mandaici sekta gnostyczna, wywodząca swoją nazwę od aram. manda (=wiedza, poznanie, t. j. yvajcnç), na zewnętrz zaś zowie się Subba t. j. chrzciciele, a to w celu, aby uchodzić za wspomnianych w Koranie Sabejów, których Mahomet uważał na równi z Żydami i chrześcianami za „naród księgi“, t. j. za posiadaczy religii objawionej. W rzeczywistości zaś podkładem religii M-ów jest poganizm babiloński i aramejski, do którego przybyły potem pierwiastki perskie, żydowskie i chrześciańskie. Pierwotny system M. to panteizm, znajdując swoje ucieleśnienie (jak u Babilończyków i Indyan)

on

Dr s. p.

adz

szego.

adz.

w trzech formach bóstwa: Vira rabba (płód wielki), podstawa wszechbytu, Aj ar siwa rabba (wielki blask eteru) i Manna rabba (manna wielką). Ten ostatni wytworzył szereg emanacyi, z których najważniejsza to Manda de-chajje (wiedza życia), środkowa postać religii M., pośrednik pomiędzy bóstwem a człowiekiem i jego zbawca. Manda de - chaj objawia się znowu w szeregu wcieleń, z których pierwsze to trzej bracia: Hibil, Szitil i Anosz (t. j. Abel, Set i Enos biblijni); najważniejszy z nich Hibil nauczył człowieka religii prawdziwej. Istnienie świata obliczone na 480 000 lat, podzielonych na 7 okresów stosownie do 7 planet. Rodzaj ludzki uległ, prócz jednej pary, trzy razy zniszczeniu zupełnemu. Pierwszym fałszywym prorokiem był Abraham, który żył 6000 lat po Noem, drugim Mojżesz. Jedynym prawdziwym prorokiem był Jan Chrzciciel (stąd też ich nazwa chrze-ścian świętojańskich), ale przez pomyłkę ochrzcił proroka fałszywego, Jezusa. Wówczas to Anosz zeszedł na świat, dał się ochrzcić, dokonał cudów i spowodował ukrzyżowanie fałszywego mesyasza. Jerozolimę, zwaną u M. Uraszlam (t. j. „dyabeł ją wykończył“) zburzył, a Żydów rozprószył. Ostatnim fałszywym prorokiem był Mahomet. Jako święto tygodniowe obchodzą niedzielę, dalej Nowy rok i inne jeszcze święta. Postów nie uznają i zarzucają ich przestrzeganie ehrześcianom. Najważniejsza ich ceremonia to chrzest, który może być dokonany tylko w wodzie żywej, t. j. w rzekach i stawach, a który niema nic wspólnego z chrztem religii chrze-ściańskiej, zwanym przez M. chrztem hańby. M. poddają się tej ceremonii w niedziele i święta, po powrocie z podróży, po dotknięciu się trupa itd. Druga ważna ceremonia to związana z chrztem eucharystia, składająca się z pehta (t. j. kęs) i mambuha (zdrój). Ale i ona jest podobna do chrześciańskiej komunii tylko zewnętrznie. Trzecia nakoniec ceremonia to kuszta t. j. uroczyste podanie ręki przez kapłana, czyli połączenie się wiernych. Nauki moralne M. stoją bardzo wysoko. Obecna liczba M. dochodzi do 1 500. Mieszkają w dawnej Babilonii południowej, nad dolnym Eufratem i Tygrem, i zajmują się przeważnie rzemiosłami. W życiu swojem zewnętrznein mało się różnią od mahometan i mówią między sobą po arabsku lub persku. Księgi ich święte są pisane w narzeczu aramej-skiem, podobnem do języka talmudu babilońskiego (por. Nöldeke ,,Mandäische Grammatik“, Halle

1875). Główna ich księga: G-ensa, t. j. skarb, V. Sidra rabba, t. j. księga wielka (wyd. Pe-termana, Berlin 1867; część jej przełożył na niemiecki Brandt, „Mandäische Schriften“, Getynga 1893). Dalej Kolasta t. j. suma, zawierająca pieśni o chrzcie i o wyjściu duszy (wyd. Eutinga, Sztutgart 1867); Sidra de-Jachia, t. j. księga Jana Chrzciciela (jego rozmowy z Jezusem; wyd. Lidzbarskiego, Giessen 1907) i jeszcze kilka inn. Dalej są bardzo ważne do poznania religii M. odnalezione w czasach ostatnich napisy mandejskie na skorupach treści magicz-nej (wyd z tłum. francuskim Pognona, 2 t., Paryż 1898 — 99). — Por.: Siouffi „Études sur la religion de Soubbas ou Sabéens“ (Paryż 1880,); Brandt „Die mandäische Religion“, Lipsk 1889 (najlepszy wykład), Halévy w „Rev. des études juives“ 1891; Kessler w „Realencyklopädie f. protest. Theologie u. Kirche“ s. v. (1903, XII, 155-183).

Mandalai (Mandaleh) dawne m-to głów. królestwa Birmańskiego, obecnie gł. miejscowość w brytańskiej Birmanii Górnej, pod 21°59’ szer. płn. i 59°8’ dl. wsch. od Gr., 4 km. od lewego brzegu Irawadi na obszernej suchej płaszczyźnie u stóp wzgórza (180 m.), stacya krańcowa kolei prowadzącej z Rangun, kształtu kwadratu o bokach 27₃ km., otoczonego rowem i murami dość pierwotnymi. Ulice szerokie zabudowane domami murowanymi, drewnianymi, przeważnie zaś z trzciny bambusowej, przecinają się pod kątami prostymi. W środku otoczona palisadami i murami leży dzielnica zawierająca pałace królów dawnych, ich małżonek, ministrów, pałac białego słonia, skarbiec, koszary, arsenał i t. d. 188 816 m-ców (160 000 buddystów, 16 000 mahometan, 8 000 hindusów, reszta chrześcianie); wielu cudzoziemców (Chińczycy, Ormianie, Francuzi, Włosi i Grecy). Rzemiosło dostarcza wyrobów jedwabnych, złotych, rzeźb w drzewie i kości słoniowej, dzwonów i gongów, mieczów i t. d. Ożywiony handel z Rangunem, Basseinem, Junnanem, w

1. 1884 i 1892 M. dotknęły wielkie pożary. — M. założone w r. 1859 zostało w r. 1878 stolicą Birmanii, w r. 1885 wzięte przez Anglików.

Mandane, MavSàvr], córka Astyagesa, króla Medów, żona Kambyzesa, matka Cyrusa star--

T. Drz.

Mandara (Wân d al a) kraina w środkowym Sudanie na płd. od jez. Czad, według umowy z r. 1893 w części wschodniej, należąca do sfery wpływów niemieckich, w części zachodniej — angielskich. Na płn. płaska i bagnista, na płd. górzysta (góry Kamalle ze szczytem Mendif 2 000 m.), zawiera wielkie gęste lasy tamaryndy, wiełnodrzewiu i baobabów olbrzymich. Ludność murzyńska, prawie wyłącznie ma-hometańska, ok. 250 000 dusz. M-to gł. D o l o o— 450 m. npm., 30 000 m-ców.

Mandaryn — tytuł urzędników chińskich, inaczej brzmi pe kuan lub kuang fu. M-i bywają cywilni (iwen koan) i wojskowi (u koan). Cywilni bywają 9 klas, wojskowi 7 klas. Każda klasa dzieli się na dwie kategorye. Każdy Chińczyk ma prawo do urzędu państwowego pod warunkiem zdania egzaminu w instytucyach naukowych, udzielających 3-ch stopni naukowych: sku tsai (odpowiadający bakalaureatowi), kin jen (=licencyatowi) i tsin chen (= doktoratowi).    E Gr‘

Mandat, pełnomocnictwo, plenipotencya (łac. mandatum, niem. Mandat, Auftrag, fr. mandat), umowa, na mocy której jedna osoba (mocodawca, łac. mandans, mandator, niem. iw/-traggeber, franc, mandant) upoważnia drugą (pełnomocnika, plenipotenta, łac. mandatarius, niem. Beauftragter, franc, mandataire), do wykonania w jej imieniu jednej lub kilku czynności. Pełnomocnictwem lub plenipotencyą nazywa się także akt, dokument piśmienny, w którym umowa znajduje swe wyrażenie zewnętrzne.—Nieznana wprawie staro-rzymskiem, które nie uznawało prawnego przedstawicielstwa, powstaje w rzymskiem prawie jako umowa darma, nie zupełnię zobopólna (synallagma-tyczna): dla mocodawcy płynie z niej bezpośrednio preteusya, której dochodzić może za pomocą actio mandati directa, dla pełnomocnika zaś umowa może mieć w swych skutkach późniejsze powstanie pretensyi, dającej się urzeczywistnić za pomocą actio mandati contraria. Wszakże już w prawie rzymskiem warunek bezpłatności nie był konieczny. Pod wpływem prawa rzymskiego uważa Kodeks niemiecki bezpłatność za cechę zasadniczą umowy M-u (art. 662); inne prawodawstwa spółczesne o tyle pod tym wpływem się znajdują, że bezpłatność się domniemywa, natomiast płatność usług pełnomocnika winna być wyraźnie w umowie zastrzeżoną. W tym sensie stanowią kodeksy cywilne : austryacki (art. 1004), hiszpański (art. 1711), włoski (art. 1753), oraz prawo obowiązkowe szwajcarskie (art. 392). Kodeks cywilny, obowiązujący we Fran-cyi i w Królestwie Polskiem, formalnie stawia kwestyę w ten sam sposób, mówiąc: „pełnomocnictwo jest darme, o ile nie było inaczej umówione“ (art. 1986). Jednak, jeżeli jest zastrzeżone, że pełnomocnictwo będzie płatne, to w rzeczywistości zapłata należy się nie za mandat, lecz za tę usługę, za tę pracę, którą pełnomocnik na rzecz mocodawcy wykonywa. Można powiedzieć, że ze względu na czas, jakiego wymaga fizyczne wykonanie umowy, i za sprawność, która jest potrzebna ze strony pełnomocnika, umowa M-u łączy się z umową pracy (najmu pracy lub przedsiębiorstwa) i że właśnie ta umowa pracy wywołuje i usprawiedliwia zapłatę. Według obowiązującego w Królestwie prawa, czynności, do których upoważnia M., muszą być czynnościami praw-nemi: pełnomocnik działa na podstawie M-u jako prawny przedstawiciel mocodawcy. Umowa, upoważniająca do wykonywania czynności czysto technicznych, pozbawionych charakteru prawnego, nie będzie umową M-u. O ile jest płatna - będzie to umowa najmu usług, różniąca się od płatnego M-u właśnie tym charakterem czynności. M. może być ogólny lub szczegółowy : ogólny upoważnia do prawnego przedstawicielstwa mocodawcy we wszystkich jego sprawach, szczegółowy — tylko w jednej lub kilku sprawach ściśle określonych. Ponieważ M. ogólny mógłby nieraz ze względu na rozległość udzielonego upoważnienia zaszkodzić interesom mocodawcy, więc Kod. cyw. stanowi, że pełnomocnictwa ogólne upoważniają tylko do czynności administracyjnych, natomiast niezbędną jest plenipotencya szczegółowa dla zbywania (aljenowania) majątku, do czynności hy-potecznych oraz wszelkich innych, dotyczących rozporządzania własnością (art. 1988). Wszelkie pełnomocnictwo szczegółowe (specyaine) należy interpretować w sensie ograniczającym (np. upoważnienie do zawarcia układu polubownego nie daje prawa zapisania się na sąd polubowny, art. 1989).—Mocodawca winien posiadać zdolność do działań prawnych, będących przedmiotem M-u, natomiast obojętną jest rzeczą, czy zdolność taką posiada pełnomocnik. A zatym pełnomocnikiem może być zarówno mężatka bez upoważnienia męża. jak i osoba nie pełnoletnia i nie usamowolniona. Czynności takiego prawnie ustanowionego pełnomocnika obowiązują mocodawcę wobec osób trzecich, natomiast pełnomocnik odpowiada wobec mocodawcy tylko w tych granicach, w których sam posiada zdolność zaciągania zobowiązań (art 1990). Prawo nie nakazuje zachowania żadnej specyalnej formy przy zawieraniu umowy M-u: może ona być zarówno rejentalna, jak i prywatna, zarówno piśmienna, jak i ustna. Więcej: pełnomocnik może nawet milcząco przyjąć pełnomocnictwo (art. 1985). Z tegoby wynikało, że mocodawca nie może milczeniem udzielić pełnomocnictwa; jednak istnieją wypadki t. zw. pełnomocnictw cichych (dorozumianych), np. upoważnienie, dawane żonie przez męża do czynienia wydatków domowych, dawane służbie przez pracodawcę do załatwiania sprawunków codziennych. W wypadku pełnomocnictwa, u-dzielanego na piśmie, akt może być prywatny, za wyjątkiem tych wypadków, kiedy czynności, powierzane pełnomocnikowi, mogą być dokonane tylko w formie aktu rejentalnego: wówczas i umowa M-u winna być rejentalną. — Stosunek pełnomocnictwa stwarza obowiązki i prawa zobopólue dla jednej i drugiej strony. Pełnomocnik obowiązany jest: 1) M. wykonać i 2) zdać sprawę ze swych czynności. Wykonanie winno być ściśle zastosowane do wskazówek mocodawcy. Pełnomocnik odpowiada za wszelkie niedbalstwo przy wykonywaniu czynności, przyczem odpowiedzialność płatnego pełnomocnika jest większa, niż bezpłatnego (art. 1992). Odpowiada dalej za podstawienie na swoje miejsce osoby innej, o ile nie był do tego upoważniony, jeżeli zaś takie upoważnienie otrzymał, odpowiada za obranie osoby jawnie niezdolnej lub niewypłacalnej (art. 1994). Obowiązany jest przy zdawaniu sprawy z czynności zwrócić mocodawcy wszystko, co otrzymał na mocy pełnomocnictwa, nawet, gdyby otrzymał niesłusznie, natomiast ma prawo żądania zwrotu

Dr z.n.

pr. D. 47, 11). Princeps wyrażał w formie M-u swą wolę jako prawodawca, narówni z sejmem i senatem. M. obejmowały po większej części instrukcye, dawane przez cesarza urzędnikom, głównie zaś namiestnikom i legatom, udającym się do prowincyj cesarskich, tyczyły się przeważnie adininistracyi i sądownictwa karnego. Nie ulega wątpliwości, że M. miały moc prawną tylko za życia cesarza i obowiązywały tylko urzędnika, do którego były wystosowane. Przez ciągłe powtarzanie i stosowanie prawideł, mieszczących się w M-ach, wytworzył się stały zasób i zbiór M-ów, niby jądro i podstawa instrukcyj (capita mandatorum), dopełnianych przez umyślne rozporządzenia dla prowincyj. W w. V po Chr. o powyższych postanowieniach już niema mowy. Ces. Justynian wytworzył z dawniejszych M-ów ogólną instrukcyę służbową (liber mandatorum) w r. 535 (novel. 17). W dziełach prawników cytuje się M. bez nazwiska cesarza, wydającego polecenia, tylko wprost jest mowa o M-ach. Porówn. Karłowa „Römische Rechtsgeschichte“ (I, 652); Rudortf „Rom. Rechtsgeschichte“ (56); Zoll

„Historya prawodawstwa rzymskiego“ (II, 1906,

T o.

t. u

wydatków, poniesionych przy wykonywaniu M-u, oraz pokrycia wszelkich strat, na jakie go M. naraził (art. 1999 i 2000). Za procenty od kapitałów, pobranych w imieniu mocodawcy, odpowiada od chwili postawienia go w zwłoce; sam zaś ma prawo do procentu od poczynionych na rzecz mocodawcy zaliczeń od chwili ich asygnowania (art. 2001). Mocodawca ma więc obowiązek: 1) zwrócenia wszystkich wyszczególnionych kosztów, 2) uiszczenia umówionej zapłaty, nakoniec 3) wykonania zaciągniętych przez pełnomocnika w jego imieniu zobowiązań. To ostatnie jest raczej obowiązkiem wobec osób trzecich, nie zaś wobec pełnomocnika, który z tytułu zobowiązań, zaciągniętych w imieniu mocodawcy, wcale przed osobami trzeciemi odpowiedzialnym być nie może. O ile pełnomocnik przekroczył nadany mu M., o tyle działał bez upoważnienia, a zatym zobowiązał siebie, nie mocodawcę (por. art. 1998), chyba że mocodawca następnie zatwierdził i te M-em nie objęte czynności — co zawsze mocen jest uczynić. — M. może być każdej chwili przez mocodawcę odwołany (art. 2004). Odwołanie bywa milczące lub wyraźne; ze względu na interesy mocodawcy najpewniejsze jest odwołanie rejentalne połączone z zawiadomieniem interesowanych osób trzecich. Pełnomocnik może każdej chwili zrzec się M-u, przez zawiadomienie o tern mocodawcy fart. 2007). — Śmierć jednej ze stron uchyla M. (art. 2003); stosunek pełnomocnictwa ustaje również w razie ubezwłasnowolnienia lub niewypłacalności jednej ze stron,—juryspruden-cya francuska dodaje jeszcze wypadek upadłości.—Rodzajem M-u jest instytucya t. zw. „ludzi słomianych“, „figurpodstawionych“ (Strohmann, prête-nom), słowem osób, które wobec osób trzecich działają we własnem imieniu, nie ujawniając swego mocodawcy, lecz w istocie rzeczy działają w jego interesie i na jego rachunek. Od komisyonerów różnią się tern, że nie ujawniają wogóle, iż działają z cudzego pełnomocnictwa. Oni odpowiadają wobec osób trzecich, zaś stosunek ich do ukrytego mocodawcy określa się według przepisów, dotyczących M-u. — Bibl. Girard „Gesch. u. System des Röm. Rechts“ (przekł. von Mayr’a, str. 631 i n.); Okolski „Prawo cywilne“ (645—654); Planiol „Traité élémentaire de droit civil“ (II, 716 — 729); Szerszeniewicz „Uczebnik russkawo grażdanskawo prawa“ (543—551).

Mandata. Do rozporządzeń cesarskich, con-stitutiones, zaliczają się M-a. Kiedy reskrypty cesarskie noszą na sobie cechy określeń i zdań prawników, M-a są wyłącznym owocem działalności cesarzy. Dlatego też niema pomiędzy nimi a prawem dawniejszem żadnego związku; uważano je obok konstytucyj cesarskich za coś zupełnie odrębnego, a niekiedy przeciwstawiano je tym ostatnim (L. 6

'Vlelka ßac. Powsi. Ilmtr.Ser. I. Tom XI-V. Zesi. 358b.

str. 18).

Mandata iurisdictio. Oznacza w prawie rzymskiem cywilną jurysdykcyę, którą namiestnik prowincyi mógł powierzyć (mandare) w pewnym obrębie dzielnicy legatowi pro prae-tore. Od wyroku legata odwołać się można było do namiestnika, od wyroku namiestnika do senatu lub imperatora. Por. „Jurysdykcya“ (t. XXXIII, 223).

Mandataryusz, urzędnik sądowy patrymo-nialny w Austryi, ob. Justycyaryusz.

Mandatum. Przez pełnomocnictwo lub umocowanie rozumie prawo rzymskie umowę między stronami zawartą, mocą której jedna strona, mandatarius, przyjmuje na siebie obowiązek wykonania pewnych czynności w imieniu i zastępstwie strony drugiej (mandans, mandator, pryncypał), od której do tego polecenie odebrała. Według zasad prawa rzymskiego umowa jest darmą, dopuszcza jednakże pewne honora-ryum, które nie wypływa z stosunku obowiązkowego z kontraktu pełnomocnictwa powstałego, lecz polega raczej na umowie dodatkowej (pactum), tak samo jak np. obowiązek płacenia procentu (usurae) od kapitału (sors) wypożyczonego. Ponieważ pełnomocnictwo jest negotium bonae fidei, wymaga więc wszystkiego tego, co zgodne jebt z bona fides. Pełnomocnik winien więc dopełnić należycie obowiązku na siebie wziętego, odpowiada za każdą stratę z winy swej powstałą, za dolus, nawet za culpa levis, t. j. mniejsze niedbalstwo. Pełnomoćo-dawca (mandans) zaś jest w obowiązku przyjąć za swoje, wszystkie działania i czynności pełnomocnika i zwrócić mu wszystkie nakłady na wykonanie pełnomocnictwa wyłożone. Da-

sił: „Recueil de documents inédits concernants d’histoire de Suède sous Gustave III“ (1847 — 1849, 2 t.). Papiery dyplomatyczne w sprawie duńskiej w części ogłoszono w „Hist. Tidskrift“ (Kopenhaga 1862—64).

jący zlecenie ma przeciw pełnomocnikowi skargę actio mandati directa, która należała w prawie rzymskiem do pozbawiających czci (actio famosa,); pełnomocnikowi zaś służy przeciwko pełnomocodawcy actio mandati contraria o zwrot kosztów, łożonych w interesie pryncypała. Z udzielonej rady (consilium, man-datum tua gratia) nie wywiązuje się żaden stosunek obowiązkowy, nie powstaje kontrakt pełnomocnictwa. Jeżeli czynność, do której wykonania strona druga polecenie odebrała, jest contra bonos mores, t. j, nie zgadza się z prawidłami moralności publicznej, kontrakt wygo-dzenia nie jest ważny. Pełnomocnictwo kończy się w chwili załatwienia, czynności do których wykonania pełnomocnik zlecenie odebrał. Nako-niec rozwiązuje się stosunek obowiązkowy przez odwołanie pełnomocnictwa (revocatio) lub też wypowiedzenie pełnomocnika (renunciatio). Por. Maciejowski ,,Zasady prawa rzymskiego¹' (II, 230); Zielonacki ,,Pandekta“ (§ 243); Sohrn ,,Institutionen“ (wyd. 10-e, 1901, 389).

Mandel Edward, miedziorytnik niemiecki (* 1810 wr Berlinie — f 1882 tamże). Po wykonaniu większej ilości sztychów oryginalnych (portret Fryderyka Wilhelma III) i kopiowanych został członkiem Akad. Berlińskiej. R. 1840 był w Paryżu, gdzie kształcił się na wzorach Heuriquel-Dupont’a, Desnoyers’a i inn., poczem wykonał moc sztychów, odznaczających się czystością rysunku, siłą plastyki i dokładnością w oddaniu charakteru oryginałów; jest to jeden z najlepszych miedziorytników niemieckich w. XIX. Dzieła najwybitniejsze: Portret własny Van Dycka (1841 Louvr), Tycyana (1843 Muzeum Berlińskie), Karola I angielskiego podług Vau Dycka (1850 Galerya Drezdeńska), Ecce homo podług G. Reni’ego (1858 Galerya Drezdeńska), Mater dolorosa Karola Dolee’go, Portret młodzieńczego Rafaela (1860 Luwr). Głów-nem jego dziełem jest sztych z Madonny Sy-kstyńskiej (1882). R. 1856 objął M. kierownictwo pracowni miedziorytniczej w Akad. Berlińskiej.

Manàelgren Nils Mânsson archeolog szwedzki (* 1813), wykształcił się w Sztokholmie i Kopenhadze, odwiedził Rzym i Paryż' Ogłosił „Monuments Scandinaves du moyen âge“ (Kopenhaga i Paryż 1855 — 1862, 6 t.); „Samlingar til svenska konst noch odlinghisto-rien“ (1866 — 1868). Za zasługi otrzymał pensyę państwową oraz został członkiem kilku akademii sztuk (w Rzymie, Paryżu, Amsterdamie).

Mandelstroem Krzysztof Rutger Lud-

a dz.

T. I).

Mander Karol van malarz i pisarz niderlandzki (* 1548 w Muelebeke [Flandrya] — f 1606 w Amsterdamie). Jako gorliwy protestant musiał uciekać r. 1583 do północnej Hollandyi i tam przemieszkiwał w Haarlemie, później w Amsterdamie. Uczeń Łukasza de Heere, później zaś malarzy włoskich. We Włoszech pozostawał 1. 1573 — 1577. Obrazy jego znajdują się w muzeum państwowem w Amsterdamie. Z pomiędzy jego uczniów zasłynął Franciszek Hals. Jako poeta M. stanął na czele szkoły pokrewnej z plejadą Ronsarda. Napisał kilka trage-dyi na tle biblijnem, które zaginęły, później wiele listów rymowanych, elegii, pieśni („De golden harpe“, Haarlem 1597); „De grondt der schilderkoust“. Nadto przełożył Wergiliusza ,,Bukoliki i Georgiki“ i pierwsze 12 ksiąg „Iliady według francuskiego tekstu: na użytek malarzy

1    poetów napisał „Uytleggingh op den Meta-morphosis Pub. Ovidii Nasonis“ (tamże 1604). Główne dzieło, to słynne „Schilderboeck“ (Haarlem 1604, wyd. 2-e z biografią M. prawdopodobnie przez komedyopisarza Bredero, tamże 1618), zbiór życiorysów malarzy, najważniejsze źródło do poznania historyi flamandzkiej szkoły między r. 1366 a 1604 (jęz. franc., Paryż 1884,

M- K-o

2    t.; niem. Monachium 1906). — Por. L. Plet-tinck „Studien over K. van M.“ (2 wyd. Gandawa 1887).

adz.

adz,

U. Gr.

Mandeville Jan, podróżnik średniowieczny (* ok. 1300 w Anglii, pono w St. Albans—fl372 w Leodyum), odbywał podróże po Europie, Azyi i Afryce. Opisy tych podróży wydane najpierw r. 1356 po francusku przełożono na jęz. angielski; później się okazało, że te opisy niesłusznie przypisywano M-owi; autorem ich był lekarz belgijski Jan de Bourgogne, zwany à la Barbe, który przebywał prawdopodobnie przez pewien czas na dworze sułtana egipskiego, a opisy ziem, których nigdy był nie oglądał, czerpał ze źródeł najrozmaitszych. Pod własnem nazwiskiem napisał dzieło o dżumie po łacinie. Ostatnie wydanie podróży wyszło po francusku r.

1889. — Por. Vogel „Handschriftliche Untersuchungen über J. von M. u. die Quellen seiner Reisebeschreibung“ („Ztschrift der Gesell, f. Erdkunde zu Berlin“ 1888); Cordier „Jean de M.“ (Leyda 1891).

Mandeville Bernard de, myśliciel angiel-wik, mąż stanu szwedzki (* 1806 w Sztokhol- ski (* 1670 w Dordrechcie — f 21 stycz. 1733 mie — f 1873 w Kolonii), sekretarz poselstwa w Londynie). Pochodził z rodziny francuskiej, w Petersburga i Londynie (1838 — 39), członek zamieszkałej w Hollandyi. Po odbyciu nauk gabinetu, ambasador w Wiedniu, Londynie, mi- lekarskich, osiadł dla praktyki lekarskiej w nister spraw zewnętrznych (1858—68). Bronił Anglii, gdzie pozostał do końca życia, poświę-usilnie praw duńskich do Szlezwigu. Podtrzy- cając się również z wielkiem powodzeniem dzia-mywał projekt przedstawicielstwa narodowego łalności literackiej. Poglądy M-a odegrały ro-i był wybrany do pierwszej izby (1866). Ogło* lę wybitną, i byłby przedmiotem rozstrząsań

większości moralistów angielskich w. XVIII. j tymi pokrzyżowali się i zmieszali, że obe-Swą „Bajką o pszczołach“ w przekł. Irancu- cnie Sarakolowie uchodzą za odłam M-ów. skim zwrócił na siebie uwagę encyklopedystów. Obecnie M. zamieszkują dzielnicę Manding, Prześladowany za głoszone nauki, odwołał je Bure i Bambuk, wszystkie pomiędzy gór-i oświadczył, że pisał tylko dla rozrywki. — nym Nigrem a Falemą, oraz dalsze od mo-Zuaczenie M-a polega na oryginaluem rozwa- rza części Liberyi z miastem głównem Mugardu; żaniu zagadnienia kultury: zwalczając optymizm jako Bambara siedzą w Kaarta i Segu, jako etyczny Shaftesbury’ego (ob.), dowodzi, że cnoty Sarakolowie i Soninke rozproszeni są w osób prywatnych bynajmniej nie sprzyjają kul- górnern porzeczu Senegalu aż do Nigru, nizin turze i dobru społeczeństwa, lecz że cała ży- Casamance i Gambii, nakoniec pod nazwą Su su wotnośó i czar ustroju społecznego pochodzą są we francuskich Rivières du Sud. Barwy cie-z walki interesów osobników samolubnych. Po- mno-brunatnej, u Soninke niekiedy przechodzą-budkami do pracy, kultury i życia społecznego cej aż w czerwonawą, rysy twarzy przedstawiają są: żądza użycia, niezadowolenie i egoizm, znacznie złagodzony typ murzyński. Większość Gdyby człowiek był pozbawiony popędów egoi- wyznaje islam. Ruchliwi, uzdolnieni. — Por. Stein-stycznych, a uposażony samym tylko altrui- thaï „Die Mande-Neger Sprachen“ (Berlin zmem, mechanizm społeczny byłby bezczynny. 1867).    L- K-

A. Pol.

Kultura ujawnia się nie wskutek podniesienia Mandolina (włos. Mandolino, zdrobniała for-w asciwosci moralnych, lecz dzięki wygładzę- ma 0q Mandola, dawniej Mandora v. Pandur a), niu i os ornemu egoizmu. Wogóle rozwój cało- narzędzie muzyczne strunowe, pokrewne lutni, sei z} cia kulturalnego odbywa się kosztem mo- ₀d której różni się głównie mniejszemi wy miara nosci i szczęścia jednostki poszczególnej, rami. M. ma 4 podwójne struny metalowe, na-raw z iwy mąż stanu powinien zręcznie wyży- strojone w jednodźwięku: g-d-a-e (M. więc stroi s uwac interesy samolubne ludzi na rzecz g)ę jak i skrzypce); używa się jej zwykle z to-spo eczenstwa; natomiast przyniosłoby to dobru warzyszeniem gitary; struny szarpie się kołeczki¹ icznemu ujmę, gdybyśmy dążyli do wytrze- kiem szyldkretowym. M. jest popularnym in-îania samoluostwa i żądzy użycia. Pospolite strumentem we Włoszech; od kilkunastu jednak cno y są wynalazkiem polityków ambitnych, lat wchodzi w użycie i w Europie pozostałej, którym posłuszeństwo tłumów oraz ich goto-    , . , TJ.    ,

wość do poświęceń mogą zapewnić władzę „ad . MandoniUS. MavSovtoc, dzielny Hiszpan, sta-

S. Drz

S. Drz

niemi; religię zaś ohrześciańską uważa za wy- ™ł. razem z bratera 8wfm Iadebll,8em twór głupców. - Z dzieł M-a wymienić należy ^5 poz'“eJ zawarl z mm. S0JUSZ> ktory następujące: „Esop dressed, in collection of il Jednak k,lka. razy zry7?’ az * konHcu 8m,erc11* bies in familiar verse“ (1704); .The plantera “ ^d« nkarany zestal r 206 przed Chr. charity“ (1704); „The fath of the bees, on pri- Mandrabtllos, MavSpaßouXoc, rodem z w. vate vices madę public benefits“ (1706' z dya- Samos> znalazł bogaty skarb, za co z wdzięcz-logami objaśniającemi 1728); „The virgin un- ności w Pierwszym roku Herze owc9 ze złota, rnasked“ (1709); „Hypochondriac and hystérie w drugim ze srebra, a w trzecim ze śpiżu ofia-passions“ (1719); „Free thought on religion rował’ Powstało stąd u Greków przysłowie: sttI church, governement“ (4 720); „Inquiry into Mav5paßooXou /copst to Ttpa^a, w znaczeniu: the origin of moral virtue“ (1732); „A letter i(izie coraz gorzej, to Dion, occasioned to his book called Alei- Mandragora T. Rodzaj roślin dwuliścien-phron“ (1732). — Por. Berkeley „Alciphron, on nyck z rodziny Solaneae; zbliżony do rodzaju the miuute philosopher“ (Lond 1732); Leskie Atropa. Różni się od tego koroną dzwonkowatą. Stephan „Essays on freethinking and plain- $4 to byliny rosnące w miejscach cienistych, speakiug“; P. Goldbach„ B. de M’s; Bienenfabel“ wilgotnych Europy południowej. Liście mają w (Hala 1886); W Hasbach „Larochełoucauld u. różyczkach; owoc — jagoda. Gatunek M. officiel-“ (Schmoller’s Jahrh. für Volksw. XIV 1890);    nalis L. (Atropa M. L.) znana była w Staro-

Sakmann „B. de M.“ (Freib. 1898).    A- T-    żytności, odgrywała rolę wielką w praktykach

E. M.

Mandingo, szczep murzyński w porzeczu magicznych Wieków Średnich. Wydaje zapach Senegalu i Nigru, który ongi siedział w Futa nieprzyjemny. Korzeń ma rozgałęziony na 2-ie Dzalonie. Odłam jego przyjął islam już w w. części. Jej liście, owoce i korzeń są używane XII, a od w. XIII do połowy XV w zgięciu w medycynie; po polsku Pokrzyk, rz. Nigru tworzył państwo wielkie Melle (stąd Mandrokles, MavSpoxX^ç: 1) budowniczy gre-niekiedy używana nazwa Malinkę), rozciąga- cki, rodem z Samos, który na rozkaz Daryusza jące się prawdopodobnie do rz. Gambii, a może most drewniany przez Tracki Bosporus wybu-i do morza. Państwo to upadło, gdy Maurowie dował; część nagrody królewskiej przeznaczył opanowali Timbuktu, a Songay odzyskał nieza- na obraz, zdobiący jako Votum świątynię Hery leżność. Naówczas M. z jednej strony zwrócili Samijskiej, który przedstawiał most, a obok nie-się na zachód ku Senegambii, z drugiej na po- go Daryusza siedzącego na tronie na wybrzeżu ludnie ku Liberyi. W Senegambii ujarzmili Sarako- morskiem i przypatrującego się przemarszowi lów, Jolofów zaś na wybrzeżu, a zwolna tak z tam- swych wojsk;—2) Grek, z Magnezyi rodem, który

S. Brz.

S. Drz.

adz.

Mandwi m-to w państwie indyjskiem Kacz nad zat. Kacz, najbardziej ożywiony port wy-brzeżuy pomiędzy Karaczi i Bombayem; stary pałac dynastów Kaczyńskich, piękna świątynia, ok. 40 000 m-ców (20 000 hindusów, 16 000 mahometan); żeglarstwo, zwłaszcza z Zanziba-rem.

opuścił Artakserksesa Mnemona, aby przejść na stronę Datamesa (ob.).

Mandryi, ob. Pawian.

Mandubijczycy, łac. Mandubii, Mavöoößtot, pomniejszy szczep celtycki, zamieszkały za czasów Cezara w Gallia Lugdunensis, w krainie Bourgogne; siedziby ich graniczyły ku płd.-wschodowi z Heduami, na południe z Lingona-mi, a na płc.-zachód z Sekwanami, z głównem miastem Alesia, dzisiaj Alise w dep. Côte d’ür.

Manduria m-to we Włoszech [prow. Lecce, obw. Tarencki], z ruinami dawnych murów miejskich, starożytnymi rowami kutymi w skałach, a służącymi prawdopodobnie do sztucznego nawodnienia; uprawa wina i oliwek, ok. 10 000 m-ców.—Założona przez Greków starożytnych, zburzona przez Saracenów i odbudowana pod nazwą Casalnuovo, przybrała później miano dawne.

adz.

Mandżurya, tak zowią europejczycy dzielnicę autonomiczną Szen-tzin albo Duń-san-szen w państwie chińskiem, między 38°40’ a 58°25’ szer. płn. i 120° — 135°25’ dł. wsch. M. graniczy na płd. wsch. ze znajdującą się pod protektoratem Japonii Koreą, na płd. z m. Żół-tem (zatoki: Korejska i Laoduńska), na zach. z prowincyami: Czy-li, Chinami właściwemi i z Ajmakami mongolskimi, na płn. zach., płn. i płd. wsch. z dzielnicami rosyjskiemi Wschodniej Syberyi: Zabajkalską, Amurską i Nadmorską, na wsch. z m. Japońskiem; 939 280 klin. kw. obszaru i 5 500 000 m-ców.—P owierzchnia M-i składa się z równiny od Mukdenu do zatoki Lao-duńskiej i z krainy górzystej na pozostałej przestrzeni (wschodnia pochyłość wzgórza mongolski-go, od Wielkiego Chinganu [Sin-ań-lin] do Uchuri-aliń [Douse-Aliń]). Góry te dosięgają 1975 st. npm. tworzą dział wód między Amurem i jego dopływami ze strony prawej: Nonni-uł i Sungari. Góry najwyższe leżą w płd.-wschodniej części, w węzie górskiem Czan-bo-szań (Cholmiń-szań-jań-aliń), średnio 5 — 6 000 stóp, a w szczytach 7 525. Stąd wypływają Jału-tzan, Tumeń-tzan i Sungari. Od Czanboszaniu w kierunku płn.-wschodz. ciągną się góry 3,5—4 000 st. wys. W płd.-zach części M-ryi wznoszą się góry Chuan-nin-szań. Ważniejsze rzeki (prócz pogranicznych: Amuru, Jałutzanu i Tumeń-tzanu); Sungari (ob.), Nonni-tzan (Noń-uła) z dopływami Chań-bira, Nomiń, Toro-usu i Nemer-che (200 w.), Churcha (Mu-dań-tzań) dopływ Sungari, główna rzeka środkowej M-yi, Lao-che (w górnym biegu częściej zwana Szara-mureń albo Chuan-che), główna rzeka południowej M-yi. Z jezior największe: Chułuń-nor i Bujur-nor.—Klimat, roślinność, świat zwierzęcy. Lato prawie podzwrotnikowe, zima b. surowa. Późną wiosną i wczesną jesienią mgły. W lipcu i sierpniu deszcze bezustanne. Flora i fauna b. bogate. Z pośród rośinności są znamienne dla M-yi lasy leszczyny wysokopiennej (Juglans mandjurica) i lipy, dęby, akacye itd. Z pośród traw zasługuje na uwagę gatunek ula, rosnącej prawie wszędzie, lecz najbardziej na stokach Czan-bo-szaniuu, b. pożytecznej. „Uła“, soból i korzeń „żeń-szeń“—oto trzy najcenniejsze wytwory M-yi. Tygrysy (w okolicach Giry-nu i Chu-lan-czenu), pantery, lamparty, wilki, niedźwiedzie, dziki (b. liczne), wydry, sobole i wiewiórki. Moc ptaków drapieżnych. Z innych, liczne bażanty i skowronki, naśladujące głosy różnych ptaków i zwierząt. Chmary drobnych muszek i komarów latem i wiosną są klęską M-ryi. Mnóstwo ryb, zwłaszcza wyzów i nelmy, w które szczególnie obfituje rz. Nonni-tzjan. Ludność. Główny rdzeń ludności tworzą chińczycy, wzrastający wskutek napiętej kolo-nizacyi w latach ostatnich. Mandżurowie zamieszkują dorzecze Chur-che i prawy brzeg Sungari, dzielą się na starszych („fe“), potomków obecnie panującej w Chinach dynastyi, i młodych („icze“), później przybyłych. Mongołowie skupiają się na pograniczu Mongolii.— Dachurowie zajmują prowincyę Chej-lun-tzańską, zwłaszcza dorzecze Nemer-che, trudnią się bądź myśliwstwem, bądź rolnictwem, uprawą tytoniu i handlem. Śród Dachurów mieszkają Solonowie, należący do szczepu tunguskiego. W pokrewieństwie z niemi są i inne szczepy tunguskie, zamieszkujące prowincyę Chej-łun-tzańską, jak Birarze (t. j. Tunguzi nadrzeczni) i Orończonowie (t. j. hodowcy reniferów). Głównym zawodem ludności jest rolnictwo. Rząd chiński popiera je bardzo ze względów strategicznych, pragnąc skolonizować jak-najprędzej pustki dziewicze, graniczące z posiadłościami syberyjskiemi: osiedlono już ziemie wolne w prow. Giryńskiej, obecnie zabrano się do zaludnienia prow. Chej-lun-tzańskiej, zwłaszcza w okolicy Mergenia, na pograniczu rossyj-skiej prow. Południowo-Ussuryjskiej. Uprawiają kilka gatuuków prosa, pszenicę, jęczmień, kukurydzę, a na południu—ryż. Z gatunków prosa wielkie znaczenie ma gaolon (Holcus Sorghum), z którego pędzą wódkę, a łodygi obracają na budowlę i sprzęty domowe. Gryka i owies (w prow. Chej-luu-tzanskiej) znajdują zbyt w kraju Nadamurskim. Z roślin strączkowych: da-dou (Soja hisplda), daje oliwę i b. pożyteczne odpadki, jako nawóz do uprawy roli. Całe pola są obsiane makiem (opium) i tytuniem (giryński, najlepszy). W górach znajduje się korzeń „żeń-szeń“, oraz „panty“ (rogi marałów), mające wielkie znaczenie w medycynie chińskiej. Na płd., we właściwej prow. Szen-tzińskiej, uprawia się bawełnę, rośnie dziko latorośl winna, indy go i drzewa jedwabni-cze. Z bogactw mineralnych: węgiel kamienny (w prow. Giryńskiej i w połud. części Szen-tzińskiej), żelazo, ołów i złoto (w górach Czań-bo-szańskich, w Chinganie i w dorzeczu Moche—najbogatsze—o V2 wiorsty od granicy ros-syjskiej), w rzece Sungari rząd chiński dobywa perły, sól kamienną w okolicach Ninguty i w prow. Chej-lun-czańskiej, są również bogate pokłady saletry i siarki (kopalnictwo tej wzbronione).—P r z e m y s ł. Rozwinięta hodowla świń, bydła, koni (zwłacza mongolskich), mułów (w okolicach Kuan-tzen-tzy) i wielbłądów, dla karawan wielbłądów urządzone są w M-ryi odrębne zajazdy (lo-to-diań). Liczne gorzelnie, cegielnie, garbarnie, wyroby futrzane (obfitość zwierzyny), fabryki makaronu, tabakierek, mun-sztuków do tytuniu i przedmiotów lakiem krytych, w Girynie fabryka papieru. Do czasów przeprowadzenia kolei mandżurskiej handel z M-ą odbywał się bądź morzem przez In-kou i Nin-czau, bądź lądem przez Szań-chaj-guań, po przeprowadzeniu kolei zogniskował się na płd. w porcie Artura 1 In-kou, na półn. w Charbinie. Nowe linie gorączkowo przeprowadzane w M-ryi przez Japonię, Chiny i konsorcya europejskie, mają ją przerżnąć we wszystkich kierunkach. Z Europy i z Ameryki dowozi się towary żelazne, wełniane i opium, z Chin właściwych — cukier, materye jedwabne i bawełniane, z Rossyi — cukier, świece, mydło i naftę. Wywóz: ziemiopłody, bydło i płody mineralne surowe. Religia. Ludność wyznaje konfucyanizm, buddyzm i daozyzm. Buddyzm wyznają plemiona mongolskie i częściowo Dachurowie. Mandżurowie, Solonowie, częściowo Dachurowie i plemiona tunguskie są szamanistami. Licznych wyznawców ma tu i mahometanizm. Chrześciań-stwo przedostało się do M-ryi jeszcze za dyna-styi Miń, rozwija się słabo. Od r, 1838 istnieje w M-ryi katolickie T-stwo francuskie misyjne „Société des Missions Etrangères*. Po otwarciu dla europejczyków Niu-tzuanu napłynęli i duchowni protestancy. Kościoły katolickie są w Charbinie, Mukdenie, Szalinie, Niu-tzuanie i Siao-chej-szanie. Missyonarze starają sobie zjednać neofitów głównie na drodze pomocy lekarskiej. Zarząd. M. tworzy jednostkę odrębną, dzieli się na 3 prowincye: mukdeńską, giry ńską i chej-lun-tzańską, każda pod zarządem oddzielnych generał-gubernatorów (tzian-tziu-uów), z których mukdeński pełni jednocześnie władzą namiestniczą, jako zastępca cesarza chińskiego. Początkowo była to organizacya rdzennie wojskowa, obecnie połączona jest ściśle z zarządem cywilnym i prowadzona na sposób europejski. Prowincya Mukdeńską zajmuje 142 280 kim. kw., 4 500 000 m-ców, ze stolicą Mukden (ob.) i m. Nin-tzuan z portem In-kou, a także miasta Tziń-tżon-fu nad rz. Siao-lin-che i Nin-juań-tżon nad brzegiem zat. Laoduńskiej. Prow. Giryńska 272 000 kim. kw. i 630 000 m-ców; największa, Chej-lun-tziańska, 525 000 kim. kw. i 400 000 m-ców, z miastami Czyczykarem (inaczej Buku-jem), Mergeniem, Ajgurniem, Charbinem, Chu-lań-czeniem i Bej-tuań-lin-tzy. Dzi ej e. Na kilka wieków przed N. Chr. M. południowa tworzyła część składową państewka Czao-siań o ludności gaoli-chińskiej. Za panowania Ju-kiuja po klęsce w wojnie z chańskim wodzem Wu-di (140 — 87 przed N. Chr.) rozpadło się. Upadek ten ułatwił plemionom tunguskim najście na południe. W w. III po N. Chr. na miejsce licznych państewek południowej M-yi powstaje nowa organizacya państwowa, Bo-tzi, potęga przede-wszystkiem morska, pośredniczka w handlu Japonii z Chinami, spółczesna dynastyom chińskim Tziń, północno-dworskiej, Suj i Tań: dyna-stya Tań kładzie kres istnienia państwu Bo-tzi. Ok. r. 663 na miejsce Bo-tzi powstaje państwo Sińlo ze stolicą w Girynie, lecz r. 937 traci niezależność pod naciskiem Korei i najazdów północnych Tunguzów. Tunguzów w w. XI zwyciężyli Kidauie. Około r. 1125 Kidaniów wypierają Czurczżeniowie i z rodem Tziń na czele opanowują całą M-yę. W posiadaniu Tzinów jest pięć stolic, z których górna (Chuj-uin), wschodnia (Las-jan) i północna (Miń-chuan) leżały w płd. i w zachodniej M-yi. R. 1234 Mongołowie zdetronizowali dynastyę Tzin i posiadłości jej wcielili do swych granic. Dopiero r. 1368 wyzwoliła się M. z niewoli mongolskiej, lecz rozpadła się na wiele państewek niezależnych, zjednoczonych ok. r. 1573 przez Tatarów mandżurskich, którzy za rządów dynastyi Miń nie tylko podbili całą M-yę, ale zaczęli stopniowo opanowywać i Chiny. R. 1616 wódz mandżurski, Nurchaci, ogłosił się cesarzem chińskim, i założył panującą obecnie w Chinach dynastyę mandżurską. Aż do r. 1860 M. była zespolona z Chinami unią osobistą, tak że Chińczykom wzbraniano nawet osiedlanie się w niej. Dopiero w r. 1860—1910, kiedy z jednej strony Ros-sya zaczęła ujawniać coraz więcej zaczepnośei względem M-ryi, z drugiej kiedy M. stawała się coraz bardziej gniazdem rozbójniczych band chunchuzów, Chiny rozwinęły kolonizacyę M-yi i zespoliły się z nią ściślej, choć dotąd pozostawiły jej zarząd odrębny. Pierwsze zatargi z Rossyanami sięgają w. XVII: za panowania Kan-si (1662 — 1722) na płn. M-yi nieporozumienia pograniczne doprowadziły do krwawego pomiędzy sąsiadami starcia w Alba-zinie. Traktatem w Nerczyńsku 1689 przesunęła Rossya z uszczerbkiem M-i granicę swoją aż do rz. Gorbicy, Arguni i Amurem do uścia. Traktatem Ajguńskim r. 1858 zyskała Rossya cały pas nadmorski do rz. Sungari. Rozpoczą-wszy budowę kolei transyberyjskiej, wymogła Rossya na Chinach prawo przeprowadzenia jej przez terrytoryum północnej M-ryi, linią prostą, ku Władywostokowi i pod pozorem ochrony przez chunchuzami wprowadziła wojska. Odtąd roszczenia Rossyi rosły. Po cofnięciu warunków pokoju w Simonoseki, regulującego

E, Chw.

China Branch“, tom r., k.

na

stosunki chińsko - japońskie w r. 1895, uzyskała Rossya przywilej przeprowadzenia nowej kolei w głąb M-ryi do portu morskiego, wolnego od lodów. Tak powstała kolej rosyjska wschodnio-mandżurska. R. 1897 wymogła Rossya na Chinach ustąpienie Portu Artura, przeciw którego zaborowi przez Japonię tak energicznie w r. 1895 protestowała, i uczyniła zeń punkt wyjścia nowej kolei. Jednocześnie niemal umową d. 28 maja r. 1898 uzyskała od Chin prawo otwierania w M-ryi kopalni, fabryk i składów handlowych. Skorzystawszy z powstania bokserów, wprowadziła w r. 1900 wojska swe do M-ryi i utrzymała je po stłumieniu ruchaw-ki bokserskiej, a r. 1902, w celu rzekomo ochrony kolei wschodnio-mandżurskiej, zarządziła oku-pacyę M-ryi, zobowiązawszy się, w razie uspokojenia kraju, wyprowadzić wojska w trzech terminach. Kiedy upłynął 21 paźdz. r. 1903 termin ostatni, Rossya odmówiła spełniania zobowiązania. Przeciw temu zaprotestowała Japonia, a kiedy to niepomogło, odwołała swego posła w Petersburgu i d. 8 lutego r. 1904 wypowiedziała Rossyi wojnę. Pokojem w Portsmouth (1905) zmuszona została Rossya do opróżnienia M-yi i do ustąpienia, na rzecz Japonii, południowej części kolei wsch. Mandżurskiej z portami Dalnij i Port Artura. R. 1907 otwarto dla handlu wszechświatowego w M-ryi miasta Czan-czun, Giryn, Charbin, Cziczikar i Man-dżuryę. R. 1906 połączyli Japończycy kolej wsch.-mandżurską z siecią kolei korejskich. R. 1908 władze chińskie wydały konsorcyum angielskiemu prawo na przeprowadzenie w M-yi kolei z Hsin-mir-tunu do Tau-nan-fu i Merge-nu. R. 1909 jęli się Japończycy budowy linii z Czan-tunu przez Giryn, Omeso do uścia Tume-nu, podrywając w ten sposób ekonomiczne i strategiczne znaczenie kolei wsch.-syberyjskiej i mandżurskiej. Odpowiedzią na to była uchwała Dumy (1909) podjęcia budowy kolei Amurskiej do Władywostoku przez obszar rossyjski.

Mandżurowie, jeden z głównych ludów szczepu tunguskiego. Lud ten miał kiedyś sadyby swoje nad górną Sungari, na południe od Kirinu, i tam utrzymywał się z myśliwstwa i pasterstwa, a częściowo i z rolnictwa. Narzucił władzę swoją Chinom północnym. W Man-dżuryi liczą dzisiaj M. około miljona głów, w Chinach zniKają zupełnie. Najliczniej trzymają się w miastach jako urzędnicy i kupcy; bronili dostępu Chińczykom do ziemi, pozwalając im w Mandżuryi jedynie dzierżawić grunta; część przebywa w górach w dolinie Lian. Wogóle M. zwolna rozpływają się pomiędzy Chińczykami. Pozostaje tylko niejaki antagonizm—wśród najwyższych urzędników w Pekinie jest wielu M-ów, dowództwo zaś nad wojskami spoczywało i nawet dzisiaj spoczywa wyłącznie w ich rę

ku. Zachowała się struktura odrębna domów— długie płaskie, wypukłe dachy — o kształcie odcinka walcowatego, wielkie okna papierowe.

Piśmiennictwo dość obfite, od r. 1644 t. j. od wstąpienia na tron chiński dynastyi M-skiej. Ważniejsze dzieła chińskie są przełożone na jęz. mandżurski. Pismo tworzy przeróbkę mongolskiego, dokonane przed 250 — 300 laty. Słowniki języka M-go: Amyot (Paryż 1789 — 90), v. d. Gabelentz (Lipsk 1864), Wasiliew (Petersburg 1866); Zacharów (tamże 1875). Grammatyki Gabelentz (1832); Kaulen (Ratysbona 1856); L Adam (Paryż 1873); Orłów (Petersb. 1873) Zacharów (t-źe 1879); v. Möllendorf (Szangaj

1892). Wypisy: Klaproth (Paryż 1828); Wasiliew (Petersb. 1863); Iwanowskij (t-że 1893). Por. Möllendorlf „Essay on Manchu literaturę“ („Jour. Roy. Asia. Soc XXV). Co do historyi, ob. Chiny.

Manes, wyraz łaciński, oznaczający wogóle dusze zmarłych, szczególnie duchy dobre, łaskawe, życzliwe, boni, /prjoroi, w przeciwieństwie do brzydkich, złych i mściwych Larw (ob.) i Lemurów (ob.). Rzymianie, uważając zmarłych swych krewnych jako istoty ubóstwiane, zwali tern mianem także jako bóstwa czczone dusze zmarłych, które w innem ciele jeszcze siedziby nie obrały, a więc M. divi, animae a corpore separatae, stąd też na grobowcach starorzymskich widzimy zwyczajnie wykute z kamienia głoski D. M. albo D. M. S. ( — Dits Manibus Sacrum, bogom M. poświęcone); zwyczaj ten przejęły żywcem czasy chrześcijańskie, choć prawowierni archeologowie litery te jako skrócenie z Deo Magno Sancło tłómaczą. W najstarszych wiekach składano M-om ofiary barbarzyńskie z ludzi, później zastąpiono je igrzyskami żałobnemi. Przebywały owe duchy w podziemiu, skąd Pluto mienił się ich władcą, rex Manium. Przez skuteczne ofiary, niesione przez pojedyncze rodziny w każdym czasie według upodobania, przez cały lud zaś wspólnie podczas uroczystości żałobnych Feralia (ob.) d. 21 lutego, można je było z podziemia przywołać uwieńczone kwiatami miejsce, gdzie ciała ich pogrzebano. Ofiary składały się zwykle z wody, wina, mleka, miodu i oliwy. Sam spód głębokiego wądołu na pagórze Palatyńskiem, zwanego Mundus, był M-om poświęcony; przykrywano go olbrzymim kamieniem, lapis mana-lis, który tylko trzy razy do roku, 24 sierp., 5 paźdz. i 8 list. odsuwano. W czasach późniejszych odbywała się ta ceremonia także na rzymskiem Comitium. — Najstarsze źródła starożytne nie oznaczają ścisłej różnicy pomiędzy Larami (ob.) a M-ami, późniejsze używają tego wyrażenia w znaczeniu ogólnem, bez względu na to, czy ono dobrego albo złego ducha określa; u poetów rzymskich znaczy wyraźnie M. często przez przenośną tyle, co podziemie, drugi świat.—Por.: Schoemann „De diis Manibus, Laribus et Ge-niis“ (Gryfia 1840); Rochette R. „Troisième Mèm. sur les antiquités chrétiennes“ („Mèm. de l’Acad. des Inscr‘‘, XIII, 178 i nast.). s- Drz

Mânes, Ob. Mani, Manicheizm.

adz.

ad z.

Manesseński rękopis nadana przez J. Bodmera nazwa rękopisu pieśni w narzeczu niem. środ-kowo-górnem, pochodzącego najpewniej z Niemiec płd. albo Szwajcaryi; czy jednak jest to utwór obywatela zuryskiego Manesse (ojca i syna), jak pierwotnie przypuszczano, wątpić należy. Rękopis dostał się r. 1607 do Heidelbergu, podczas wojny 30-letniej zabrany do Paryża, gdzie go r. 1726 Barteustein odkrył.

W r. 1888 odkupił go od Bibl. Narodowej w Paryżu księgarz strasburski Triibner, od tego przeszedł na własność państwa, które go umieściło w bibliotece heidelberskiej (uniwersyteckiej). Rękopis zawiera ok. 7 000 strof, pochodzących od 130 przeszło minnesingerów, i tworzy najbogatsze źródło liryki środkowo-górnej Niemców. Bodrner wydał część rękopisu: „Proben aus d. altschwäb. Poesie des XIII Jh.“

(Zurych 1748), następnie większą część tegoż:

„Sammlung y. Minnesingern aus dem schwäb.

Zeitpunkt“ (tamże 1758 —9, 2 t.); wydanie zupełne i krytycznie poprawione ogłoszono w „Minnesinger“ Hageua (Lipsk 1838), a dodatek do tego (opis rycin) „Bildersaal altdeutscher Dichter“ (Berlin 1856). Wydał J. X. Kraus odbitki światłodrukowe wszystkich miniatur (Strasburg 1887, 140 kart), a Zangenmeister ogłosił „Die Wappen, Helmzierden u. Standarten d. grossen Heidelberger Liederhandschrift“ (Zgorze-lice i Heidelberg 1892).

Manet Edward, malarz i rytownik francuski (* 1832 w Paryżu — f 30 kwiet. 1883 tamże). Od dzieciństwa wykazywał zamiłowanie do malarstwa; jako marynarz odbył podróż do Argentyny; po powrocie, wbrew rodzinie, zapisał się do szkoły Couture’a (1850), pod którego kierunkiem pozostawał 6 lat. Pierwsze jego obrazy wykazują oddziaływanie mistrza, wkrótce jednak poddał się wpływom Velasque-za i Goyi. Ąle i z pod tych wpływów wyłamał się i wytknął sobie naturalizm, silne oddanie elektów świetlnych i barwnych i ogólnego wrażenia bez względu na treść obrazu i szczegóły. Obrazy jego, zwłaszcza zaś Snia-danie na trawie (1863) i Olimpia (1865) narobiły wiele wrzawy, zyskały wielu nieprzyjaciół, lecz i oddanych obrońców w osobach znakomitych malarzy i literatów (Legros, Whistler,

Fantin-Latour, Emil Zola). Ponieważ jury salonu paryskiego stale odrzucało jego obrazy jako nieartystyczne i niemoralne, M. wystawił swoje utwory osobno (1867). Dopiero w 10 lat później drzwi „Salonu“ otworzyły się dla dzieł jego. Zyskał wielu uczniów i został głową szkoły impresyonistów. Prócz powyższych najznakomitsze dzieła M-a: Bon bock (1873), Bal kostyumowy w operze paryskiej (1874), Pociąg (1875), Nana (1877), portrety Zoli, Antoniego Prousta, Rocheforfa; nadto ryciny z obrazów własnych, oraz akwaforty z ,.Madonny z królikiem'⁴ Tycyana, z Małych jeźdźców Velasquez’a;

miniatury i akwarele; illustrowat także dzieła Cros’a, Champfleury’ego i Poe’go.

Manston, gr. Mavsikov, Mavsdwç, łac. Ma-netho, właściwie Ma-n-thoth (= od Thotha dany), rodem z Sebennytos w Egipcie, kapłan w Heliopolis, napisał w połowie w. III przed Chr. na podstawie archiwów kapłańskich w jęz. greckim w 3 księgach historyę Egiptu, A1707:-Tiaxa, sięgającą od wieków najstarszych aż do Aleksandra W. Dochował się z tego dzieła b. ważny spis 30 dynastyi egipskich, od Me-nesa aż do Nektanebosa II (340 przed Chr.), dalej trzecia część imion królewskich i kilka znaczniejszych ułomków. Szczątki te wydał Miiller w „Fragmenta hist. Graec.“ (II, Paryż 1848).—Por. Boeckh „M. u. die Hundssternperiode“ (Berlin 1845); Lauth „M. u. der Turiner Königspapyrus“ (Monachium 1865);Unger „Chronologie des M.“ (Berlin 1867); Pessl „D. chronologische System Manethos“ (Lipsk 1878); Krall „Komposition u. Schicksale des M-schen Geschichtswerkes“ (Wiedeń 1879). —Jako dzieło M-a uchodził przez długie wieki grecki poemat w 6 księgach, z różnorakich części złożony: ’A7io'csXsap.aTt>ta, przedstawiający szczególnie wpływ gwiazd na losy ludzkie; utwór ten bardzo dziwaczny, wydali: Gronovius J. (Lejda 1698); Koechlig (Lipsk 1857); według najnowszych badań pochodzi on prawdopodobnie z w. III po Chr.    ‘    S-Drz

Manetti G i ano z z o, filolog włoski (* 5 czerw. 1396—f 26 paźd. 1459). Otrzymawszy b. staranne wykształcenie, osobliwie poświęcił się studyom uad jęz. greckim i hebrajskim pod kierunkiem helenisty Ambrogia Traversari i żyda Manuela. W młodym wieku powołany na profesora Studio publico we Florencyi, wykładał Arystotelesa. Kilkakrotnie powierzano mu misye dyplomatyczne przy różnych dworach. Szczególnie umiał sobie pozyskać zaufanie pap. Mikołaja V i został jego sekretarzem, piastował tę godność przy następcy, Kalikście III. Wysłany w pewnej misyi do Neapolu, ujął tak dalece króla Alfonsa, że tenże zatrzymał go przy sobie. Z pośród licznych dżieł M-go wydano później: „Chronicon Pistoriense“ („Script, rerum ital.“ Maratorego), „Specimen historiae Florentinae“, życiorysy pap. Mikołaja V, Dantego, Petrarki (wyd. przez Mehusa, Florencya 1747), cztery księgi dzieła: „De dignitate et excellentia hominis“. Pozostawił wiele dzieł w rękopisach. O życiu i pracach M-go ob. Tiraboschi „Storia della litteratura italiana“ (Modena, wyd. 2-e 1822, VI, 773); G, Voigt „Die Wiedererlebung d. classischen Altertums“ (1880, I, 324, 500 i in.).    K-

Manetti Rutilio, malarz włoski (* 1569 w Siennie—f 1640 tamże), naśladowca Carava-gia. Liczne dzieła wykonał dla Sienny. Pracował również w Empoli, Pizie i Florencyi. W klasztorze Kartuzów we Florencyi namalował

adz.

E. Chw.

(1707).

ad z.

adz.

kawy.

sceny z życia błogosławionej Beatryczy, błogosławionej Małgorzaty, oraz świętych, czczonych przedewszystkiem przez Kartuzów. Z tego klasztoru pochodzi prawdopodobnie arcydzieło M-go: Sw. Małgorzata wskrzeszająca dziecko (muzeum Madryckie).

Maneż, ob. Kierat.

Manfred, książę Tarentu, król Obojga Sycylii (* 1231 — f 1266), syn Fryderyka II i hr. Blanki Lauzia. Po śmierci ojca r. 1250 otrzymał ks. Tarentu i czasowo objął w nieobecności brata Konrada IV, namiestnictwo Włoch. Dorównywując ojcu dzielnością i urodą, przewyższył go M. obejściem, którem zjednał sobie miasta sycylijskie. Tylko pap. Innocenty IV, utrzymujący, że kraje Fryderyka II, zmarłego pod klątwą, należą do dyspozycyi papieskiej, przebłagać się nie dał. Kiedy Konrad VI wrócił do Włoch, M. wspierał jego połitykę przeciw Gibelinom we Włoszech środkowych. Ale skoro Konrad spostrzegł, że serca Włochów zwracają się prawie wyłącznie ku M-owi, próbował go ograniczyć w zarządzie Tarentem. Mimo to M. pozostał wiernym Konradowi. Po śmierci Konrada IV (f 1254), objął M. jako namiestnik, w imieniu synowca Konradyna zarząd Apulii, a wassalowie przysięgli mu następstwo tronu na wypadek bezpotomnej śmierci tegoż. Ale Innocenty VI wysłał przeciw M-owi i popierającemu go margrabiemu Bertoldowi z Hohen-burga wojsko pod dowództwem kard. Fieschi. M. uciekł do Luceryi, gdzie zawarł przymierze z Saracenami; z ich pomocą rozbił wojska papieskie pod Foggią (4 grud. 1254) i był przez papieża wyklęty. Po śmierci Innocentego (f 13 grudnia 1254) Apulia wróciła do posłuszeństwa M-owi, a następnie cała Kalabrya uznała go za pana. Następca Innocentego, Aleksander IV, pałał równą żądzą zgnębienia M-a: doprowadził do skutku układ z Edmundem, synem Henryka III angielskiego, udzielający mu korony apul-skiej, podburzył lud przeciwko M-owi. M. na to zajął Apulię i Kalabryę, r. 1258 przeprawił się na Sycylię, gdzie mu ofiarowano koronę na wieść o śmierci Konradyna, Arcybiskupi Salerno, Monreale i Tarentu koronowali go w Palermie (10 sierp. 1258), a wkrótce zawarły z nim przymierze Piza i Florencya. Wtedy Aleksander IV ponowił klątwę; M. napadł ziemie papieskie i po zwycięstwie Sienny nad Florencyą pod Montapesto (4 września 1260) shołdował całą Toskanię. Powodzenia te wzmocniły M-a.- rządził z równą energią i łagodnością, jak i ojciec, dbał o handel (założył Man-fredonię), wspierał nauki i sztuki, fundował szkoły, sprowadzał na dwór uczonych chrze-ściańskich i mahometańskich, zajmował się filozofią i matematyką, tłómaczyć kazał dzieła Greków i Arabów na język łaciński. Wydał w r. 1263 córkę swą z pierwszej żony, Konstan-cyę, za Piotra, syna Jakóba Aragońskiego. Ożeniwszy się powtórnie (1261) z Heleną, siostrą ces. greckiego Teofila, M. zamierzał w ciągu dalszym prowadzić politykę normandzko-hohenstaufeńską. To go zgubiło. Nowy papież, Urban IV, odnowił rzuconą na M-a i jego posiadłości klątwę i krajami terni r. 1263 obdarzył Karola Andegaweńskiego, brata króla Ludwika IX. Wbrew woli Ludwika, Karol obrany został przez stronnictwo Gwelfów senatorem rzymskim. W odwet za to M. obsadził część państwa kościelnego. Tymczasem Urban IV zmarł (t 1264), a następca jego, Klemens IV odnowił umowę z Karolem, który d. 21 maja r. 1265 przybył do Sycylii i 6 stycz. 1266 koronował się królem Sycylijskim. M. opierał się, lecz Saraceni poddali się w San Germano, znaczna część Gibellinów opuściła go i sam zginął d. 26 lut. r. 1266 pod Beneventem. Ciało na trzeci dzień po bitwie znalezione, kazał Karol z honorami pochować. Żona i dzieci umarły w więzieniu,—Por.: Cesare „Storia di M-di“ (Neapol 1837, 2 t.); Capasso „Hist. diplomatica regni Siciliae“ (tamże

1874); „Schirrmacher „Gesch. d. letzten Hohenstaufen“ (Lipsk 1878); Fahrenbruch „Zur Geschichte K. M.“ (1880); Hampe „Gesch. Kon-radins v. Hohenstaufen“ (1894).

Manfredi: 1) Eustachy, geometra włoski i astronom (* 1674 — + 1734), profesor uniw. w Bolonii, nast. nadintendent wód na teryto-ryum bolońskiem oraz astronom przy miejsco-wem obserwatoryum, nadto członek Akad. w Paryżu, T-stwa król. w Londynie, autor licznych prac, głównie z zakresu astronomii, jak: „Ephemerides motuum coelestium 1715—1725“. 2) Gabryel, brat poprzedniego, (* 1681 — + 1761), profesor analizy i kanclerz uniw. w Bolonii oraz jeden z założycieli tamtejszej Akademii, której roczniki gorliwie zasilał rozprawami; napisał większe dzieło: „De constructio-ne aequationum differentialium primi gradus“

A. Ł.

Manfredonia, m-to w prow. włoskiej Foggia nad zat. M. na Adryatyku, przy dr. żel. Foggia —M., stolica arcyb-pia; stary zamek, katedra (odnowiona w r. 1848), gimnazyum; port, wywóz zboża, 10000 m-ców. —M-ą założył r. 1261 Manfred (ob.) o dwa km. na płn. od zniszczonego przez trzęsienie ziemi m-ta Si pont um, z którego zachował się dotąd piękny kościół Santa Maria Maggiore.

Mangalia m-to w Dobrudży rumuńskiej nad m. Czarnem i na granicy bułgarskiej, przystań, 8 000 m-ców, przeważnie Greków. Za czasów rzymskich leżała tu Kallatis, kolonia He-raklei.

Mangalur, port w Południowej Kanarze (prezydentura Madras) nad uściem rz. Natrawati, dostępnej dla statków mniejszych; kilka kościołów katolickich, klasztor, kolegium, misya ba-zylejska (posiadająca zakłady tkackie, cegielnie, drukarnie, introligatornie), 41 000 m-ców, wywóz

adz,

Mangan. Pierwiastek metaliczny, nie wy- więc albo jon dwuwartościowy Mn’’ o zdecydowanych własnościach zasadowych i zabarwieniu różowem, albo trójwartościowy jon Mn“ słabo zasadowy, a sole tegoż są w roztworze wodnym prawie całkowicie zhydrolizowane. Mn₂0₃ uważać można za połączenie MnO.Mn0₂; Mn₃04 zaś za MnO.Mn0₃. W kwasach M-u: M-owym i nadm-wym występuje nakoniec jon Mn0₄ w pierwszym wypadku dwuwartościowy Mn0₄” podobnie jak w H₃S0₄ w drugim zaś jeduo-wartościowy MnU₄’ jak w kwasie nadchlorowym HC10₄. Wymienionym kwasom odpowiadają: bezwodniki Mn0₃ i Mn₂0₇. Roztwory soli manganowych dają z siarkowodorem znamienny osad siarczku M-go o zabarwieniu cielisto-ró-żowem. Z amoniakiem biały wodorotlenek Mn(OH)₂ łatwo się utleniający do czarnego Mn(OH)₃. Dodanie salmiaku powstrzymuje osadzanie się Mn(OH)₂; tworzy się wówczas jon złożony, który się jednak również łatwo utlenia do Mn(OH)₃. Mu. zajmuje wśród pierwiastków stanowisko zupełnie odrębne, wykazując tylko podobieństwo nieznaczne do innych ciał prostych. Jedynie pod postacią najwyższej swej formy połączeń tlenowych w kwasie liadm-owym HMn0₄ zbliża się do chloru: najwyższe bowiem kwasy obydwu pierwiastków (nadkwasy M-u i chloru) są mocnymi środkami utleniającymi i dają soleizofomorficzne. Mn. jako taki nie znalazł dotąd zastosowania praktycznego, natomiast używają go jako dodatku do stopów miedzianych; 0.9 całej produkcyi rud manganowych zostają spotrzebowane przez stalownie do wyrobu ferromanganu z zawartością 80 % M-u i żelaza zwierciadlanego z 20% tegoż. Liczne połączenia M-u posiadają wielkie znaczenie techniczne. W Niemczech wydobywają przeważnie rudy M-owe w prowincyach nadreńskich, Westfalii, Bawaryi, Turyngji i Hesji. Głównym producentem rud manganowych jest Rossya. W r. 1900 ogólna produkcya tychże wynosiła w przybliżeniu 1.5 miljonów tonn. Ze związków M-u znano już w Starożytności braunsztyn, który uważano za rodzaj żeński magnetytu (lapis magnesius) i przeto nazwano „magnesia“. Jeszcze w w. XVI wspominają o nim jako o „lapis manganensis" i dopiero Patt w r. 1740 dowiódł, iż braunsztyn nie zawiera wcale żelaza. Scheele i Bergman uznali pierwsi M. za metal samoistny, a Gahn w r. 1807 otrzymał pierwiastek „magnésium“, któremu w rok potem Buttmann, a później Klaproth nadali obecną jego nazwę M-u.

stępujący w przyrodzie w stanie wolnym, natomiast b. rozpowszechniony, podobnie jak żelazo, pod postacią połączeń tlenowych (jako braunsztyn, pyroluzyt Mn0₂, braunit Mn₂0₃, manganit Mii₂H₂0₄, hausmanit Mn₃0₄), a w związku zborem i wapniem jako psylomelan [Mn, Ba] O. Mn 0₂), pod postacią węglanu jako szpat M-owy (MnC0₃) pod postacią licznych krzemianów (krzemionki manganowej, rodanitu, paysbergitu) i jako mniej lub więcej uboczny składnik innych krzemianów, a także w związku z siarką (błyszcz M-owy MnS i haueryt), prawie stale jako towarzysz żelaza w drobnych ilościach w meteorytach, glebie, wodach źródlanych, roślinach i zwierzętach. Sądząc ze stosunkowo znacznej zawartości M-u w nasionach i młodych pędach roślin, należy przyznać mu pewne znaczenie fizyologiczne w sprawach pierwszego ich rozwoju. M. znajduje się w ustrojach zwierzęcych, szczególnie w ilościach znaczniejszych w żółtku jaj, włosach, łuskach, pazurach i paznogciach, naogół jednak w mniejszych, niż w roślinach. M. otrzymuje się przez silne żarzenie jego tlenków z węglem, na drodze elektrolitycznej, przez topienie chlorku m-go z chlorkiem potasu i rozkład stopu za pomocą magnezu metalicznego; najdogondniej jednak,według sposobu Goldschrnidta,przez termiczne działanie proszku glinowego na tlenek manganawo - manganowy, przyczem mieszaninę tych ciał doprowadza się do wzajemnego na się oddziaływania za pomocą odpowiedniego zapału. M. jest metalem szarawo-białym z odcieniem różowawym, łatwo się daje polerować lecz nie znosi kucia, jest niemagnetyczny, rysuje stal hartowaną; C. wł. 7.2—8.0, ciężar atomowy 54,93, p. tpl. 1 245° C.; niektóre połączenia M-u są równie niezmienne na powietrzu jak odpowiednie połączenia żelaza, sam M. ogrzewany w powietrzu przybiera podobne zabarwienie jak stal, wkońcu pokrywa się proszkiem tlenku; M. już w ciepłocie zwykłej rozkłada wodę, topi się w ciepłocie żaru białego (ob. wyżej) i ulatnia się w płomieniu łuku elektrycznego. Kwasy działają nań silnie. M. daje z tlenem szereg połączeń: MnO, Mn₂0₃, Mn₃0₄, Mn₂0₂, Mn0₃ i Mn. 0₇Mno tlenek m-a w y tworzący sole dwuwartościowego M-u (np. chlorek M.C1₂). Tlenek M-awy Mn₂03 zaś sole trójwartościowego M-u np.: MnCl₃. Mu₃0₄ jest tlenkiem m-a w o-m-o w y m, Mn0₂, najważniejszym z tlenków nadtlenkiem (dwutlenkiem) M-u, Mn0₃ trójtlenek M-u bezwodnikiem M-owym (ob. M-owy kwas), nakoniec Mn₂0₇ półczwarta tlenek manganu, bezwodnikiem nadm-ym. Tlenek M-owy daje sole trwałe, gdy M-awy kilka łatwo zmiennych. Nadtlenek i wyższe formy utlenienia z łatwością tracą część zawartego w sobie tlenu z utworzeniem związków M-awych, a z kwasem solnym wydzielają chlor z utworzeniem MnCl₂. Związki M-u w stanie zjonizowanym wykazują

Dr Ą. ,f, (j.

Dr A J. G.

Manganawo-manganowy tlenek Mn₃0₄ (czerwony tlenek M-u) znajduje się w naturze jako hausmanit i tworzy się przy żarzeniu każdego z pozostałych tlenków M-u na powietrzu. Brunatno-czerwony proszek, przez ogrzewanie w prądzie kwasu solnego, staje się krystalicznym, a wobec kwasów zachowuje się jak tlenek manganowy (ob.).

Manganawy tlenek, MnO, w przyrodzie znaj^

duje się jako manganozyt, tworzy się przy sil-nem prażeniu chlorku M-awego z sodą i małą ilo- stopy, ścią salmiaku, lub też nadtlenku M-u w strumieniu wodoru; jasno-zielouy lub szaro-zielony, w żarze blado-żółty i tym trwalszy, im wyższą stopy, była ciepłota jego przygotowania. Przy żarzeniu w wodorze z małą przymieszką chlorowodoru zamienia się w regularne, kryształy zielone, o połysku dyamentu i topi się przy ciepłocie białego żaru. Przy ogrzewaniu na powietrzu zamienia się w tlenek manganawo-manganowy, a przy ciepłocie wysokiej ulega odtlenieniu pod wpływem węgla, nie zaś wodoru. W o d z i a n (wodorotlenek) M-awy (Mn O H)2 znajduje się w przyrodzie jako pyrochroit, osadza się z niezawierających powietrza roztworów soli M-awych za pomocą wodzianu potasu (czego nie czyni amoniak) jako proszek bezbarwny, utlenia się nader łatwo na powietrzu i tli się przy suszeniu w jego obecności z utworzeniem tlenku manganawo-manganowego Mn₂ 0₃. Z kwasami tworzy sole M-awe, które szeroko są rozpowszechnione w licznych minerałach, w glebie, wodach źródlanych, roślinach i zwierzętach, jako stale towarzyszące solom żelaza. Sole M-we otrzymuje się z węglanu M-ego lub wyższych tlenków przez działanie kwasów, nierozpuszczalne zaś przez podwójną wymianę. Sole rozpuszczalne tworzą kryształy czerwonawe, u-wodnione, posiadają smak metaliczny ściągający i wykazują reakcyę obojętną. Nierozpuszczalne są bezbarwne. Z roztworów M-awych wodzian potasu osadza biały, prędko brunatniejący, wodorotlenek; siarkowodór osadza nawet rozcieńczone roztwory niecałkowicie, natomiast siarczek amonu osadza ilościowo cielisto-czerwony siarczek M-u, brunatuiejący na powietrzu, rozpuszczalny w kwasie octowym; żelazocyanek potasu osadza i daje z solami M-emi biały osad, żelazicyanek natomiast brunatny; wolny od chloru siarczan lub azotan M-awy dają w obecności wolnego kwasu roztwór czerwony z nadtlenkiem ołowiu; topione z węglanem sodu na blaszce platynowej, S-e M-awe dają stop niebieskawo-zielony, zawierający mauganiu so-

Dr A. J, G.

1873).

Kupro-

manganu

Ołowiu

Cynku

Cyny

fcO ŁO tO I—¹ tO l—

05 05 ■*

iO

® CO    (M O

OD 00

o 00

lO

dowy.

Manganawy wodorotlenek, ob. Manganawy tlenek.

Manganello, autor słynnej za czasów Odrodzenia, niezwykle sprośnej książki włoskiej, napisanej i wydanej na pograniczu w. XV i XVI, zapewne w Wenecyi. W r. 1860 przedrukowano ją w 100 egz. Obecnie wszystkie biblioteki Europy posiadają tylko 2 egz. O dziełku tym por.: margr. Girolamo d’Ada „Lionardo da Vinci e la sua libreria, note di un bibliofilo“ (Medyolan

M. Ab.

Manganiany, sole kwasu manganowego np. M. potasu, ob. Manganowy kwas.

Manganiny, sole kwasu manganawego, ob. Manganawy kwas.

Manganowa zieleń, ob. Manganu kwasy. Manganowe nowe srebro, ob. Manganowe

Manganowe rudy, ob. Mangan.

Manganowe stopy (aliaże), połączenia i mieszaniny manganu z metalami innymi, otrzymywane zwykle przez topienie jakiegokolwiek tlenku manganu z tlenkiem inDego metalu i węglem. W ciepłocie wysokiej podobne do bron-zu stopy mauganowo-miedziowe dają z cynkiem stopy zupełnie podobne do nowego srebra (plateru); mangau zastępuje zatem w stopach nikiel (nowe srebro M-we składa się z 80 cz. miedzi, 15 cz. manganu i 5 cz. cynku). M-wa miedź (kupro-mangan) otrzymuje się z wolnej od żelaza rudy M-ej i tlenku miedzi, zmieszanych z węglem i smołą, następnie skomprymowanych i wyżarzonych. Miedź M-wa z zawartością 30$ manganu, a także nikiel M-wy znajdują zastosowauie jako środki odtleniające, które dodają do miedzi w celu rozłożenia zawartego w niej tlenku miedziawego, a także w celu wprowadzenia manganu w skład stopów, które mają być walcowane i kute. Tego rodzaju stopy, zawierające 4 — 6 $ manganu, używane są np. osobliwie do wyrobu materyału na ze-spórki (tyble) lokomotyw. Stopy z 2— 3$ manganu są twarde, dźwięczne, łatwo topliwe, z 12—15$ twarde i łamliwe. Stop składający się z 70 cz. miedzi i 30 cz. manganu dodają do rotgusu, mosiądzu i bronzu (bronz M-nowy) w celu zwiększenia ścisłości, wytrzymałości i rozciągliwości tych stopów. Stop miedzi z cyną i 6$ manganu posiada twardość stali i uie poddaje się pilnikowi. Wyrabiają też odlewy z bronzu M-wego, nie tracące swej wytrzymałości nawet w ciepłocie 300° i znajdujące wskutek tego zastosowanie do wyrobu komunika-cyi rurowych do przegrzanej pary. Rotgus M-y z 80 miedzi, 9 miedzi M-wej, 6 cyny i 5 cynku nadaje się dobrze jako metal panewkowy. Podobne stopy posiadają skład następujący;

3,5

miedzi na rotgus

antymonu na biały metal.

Dodatek manganu do rotgusu, mosiądzu, bronzu zawsze zaleca się w tych razach, gdy stopy te mają znosić znaczne ciśnienie lub też znajdować się w zetknięciu z płynami zawie-rającemi kwas (np. węglowy). Przy wyrobie

Dr A. J. G.

tych stopów topią naprzód miedź, dodają miedź Przez dłuższe topienie manganu z węglem o-M-wą, mocno rozgrzewają do zupełnego rozejścia tejże w stopie i dodają nakoniec cyny i cynku.

Stopy z manganu, miedzi i cyDku dają się walcować w ciepłocie żaru czerwonego. Stop z miedzi, niklu i manganu (manganin) znalazł zastosowanie do wyrobu oporników elektrycznych. O stopach manganu z żelazem ob.

Dr A. J. G.

Dr A. J. G,

Manganu boran, boran manganowy, MnB0₄, otrzymuje się jako osad przy wlewaniu roztworu chlorku manganawego do ciepłego roztworu boraksu. Jako chlorek manganawy służyć mogą płyny pozostające przy wyrobie chloru z nadtlenku manganu i kwasu solnego. Zmieszany z amoniakiem nader objętościowy biały osad odsącza się, wyprasowuje i suszy. Jako wyrób pod nazwą ekstraktu manganowego znajduje on zastosowanie w fabrykacyi lakierów, jest bowiem dobrym siccativem (sykatywom) t. j. ciałem posiadającem zdolność przyspieszania sprawy schnięcia olejów schnących,

Dr A. J. G.

który się następnie rozkłada na MnCl₂

Dr A. J. G.

Żelaza stopy.

Manganowe żelazo, ob. żelaza stopy. Manganowy ałun ob. Manganu siarczany.

Manganowy bronz, ob. Manganowe stopy.

Manganowy brunat, b i s t e r mineralny, jest już naturalnym lub sztucznie wytwarzanym wodorotlenkiem manganowym. W drugim razie otrzymuje go się z płynów odpadkowych fabrykacyi chloru, zawierających przeważnie chlorek manganowy. Z płynów tych osadza się zapomocą wodzianu sodu wodorotlenek man-ganawy, który się na powietrzu wnet utlenia na manganowy. M. b. wytwarzano też bezpośrednio na tkaninach bawełnianych, napawając je naprzód roztworami soli manganawych i przepuszczając następnie, dla osadzenia wodorotlenku, przez ług sodowy i roztwór wapna bielącego, jako przez środek utleniający. Na jednostajnych tłach bistru otrzymywano też wzory, drukując odpowiednie wywaby kwaśne. Vr Ą-J• °-Manganowy ekstrakt, ob.manganuboran. Manganowy rotgus, Ob. Manganowe stopy.

Manganowy tlenek (manganu półtora-tlenek) Mn₂0₃ znajduje się w przyrodzie jako braunit, tworzy się przy żarzeniu tlenku manganowego i azotanu odpowiadającego tej niższej formie utlenienia. Czarny proszek, rozkładający się przy mocnem ogrzaniu na tlenek mangauowo-manganowy Mn₃0₄ i tlen, działaniem wodoru w ciepłocie żaru czerwonego zostaje odtleniony na tlenek manganowy. Rozpuszcza się bez rozkładu w niewielu kwasach, z większością zaś rozcieńczonych daje sól tlenku manganowego i nadtlenek manganu. Z zimnym kwasem solnym M. t. daje roztwór brunatny, zawierający chlorek manganowy, rozkładający się przy ogrzewaniu na chlorek manga-nawy i chlor. Wodzian (wodorotlenek) manganowy Mn(OH)₂ znajduje się w przyrodzie jako manganit, tworzy się przy utlenieniu wodzianu manganawego na powietrzu, przyczem traci jednak wodę, posiada kolor brunatno-czerwony i tworzy niestałe sole manganowe v. manga-niny. Jedynie siarczan daje z siarczanami alkaliów trwałe sole podwójne i ałuny.

Manganowy W§glik (karbid). Mangan przyłącza przy ogrzewaniu z węglem zależnie od ciepłoty i czasu trwania reakcyi rozmaite ilości tegoż. Mangan, otrzymany przez odtlenianie tlenków węglem, pozostawia przeto węgiel przy rozpuszczeniu w rozcieńczonym kwasie solnym.

trzymano grafit manganowy, którym można podobnie pisać jak grafitem zwykłym. Mn₃C tworzy się przy ogrzewaniu tlenku manganowego z węglem, otrzymanym z cuKru zapomocą prądu elektrycznego, także przy topieniu chlorku manganowego z węglikiem wapnia; w zetknięciu z wodą rozkłada się na wodzian manganowy, metan i wodór; także rozkłada się w piecu elektrycznym.

Manganowy wodorotlenek, ob. Manganu tlenek.

żywic itp.

Manganu cłliorek (chlorek m a n g a n a -w y) MuC1₂ tworzy się z jednoezesnera wywiązywaniem się chloru przy rozpuszczaniu na ciepło braunsztynu (nadtlenku manganowego) w kwasie solnym (w roztworze tworzącym się w nizkiej ciepłocie zawarty jest chlorek MnCl

i Cl₂). M. Ch. znajduje się przeto w resztkach po przygotowaniu chloru. Płyn odparowują do całkowitego ulotnienia chlorowodoru, rozcieńczają wodą i czwartą część osadzają węglanem sodu. Wymyty węglan manganawy dodają do reszty płynu i gotują je razem, węglan rozpuszcza się, osadzając zarazem całkowicie zawartą w roztworze przymieszkę żelaza pod postacią wodzianu. Odparowany rozczyn krystalizuje w słabo różowych kryształach o składzie MnCl₂-j-4H₂0, o smaku naprzód gryzącym, następnie słonym, rozpływających się w wilgoci, bardzo łatwo rozpuszczalnych w wodzie i przy ogrzewaniu pozostawiających bezwodny chlorek M-awy. Ten zaś jest różowo-czerwony, krystaliczny (blaszki), w strumieniu chlorowodoru ulatnia się w ciepłocie żaru czerwonego, a przy żarzeniu daje tlenki M-nu. Czysty bezwodny chlorek M-awy otrzymuje się przez ogrzewanie jego soli podwójnej z salmia-kiem, MnCl₂ 2NH₄C1.H₂0, przyczem wywiązujący się chlorowodór powstrzymuje dyssocyacyę MnCl₂. Ch. M. znajduje zastosowanie w far-bierstwie, resztki po wytwarzania chloru przerabiają jednak przeważnie na wyższe tlenki M-u, które znów zużywają do wyrobu chloru, wyższe chlorowe połączenia M-nu jak, oto: chlorek M-owy MnClj i nadchlorek M-u MnCl₄ łatwo rozkładają się na chlor i chlorek M-awy.

Manganu dwutlenek ob. Manganu nadtlenek.

Manganu kwasy (ob. Mangan): Ij Manganowy kwas H₂Mn0₄ w stanie wolnym zupełnie nietrwały, tworzy jednak kilka trwałych soli (manganianów) o zabarwieniu zielonym. Manganian potasu K₂Mn0₄ tworzy się w większej ilości przy ogrzewaniu nadtlenku M-u z potasem żrącym lub węglanem potasu, a także z niższych połączeń tlenowych M-u, gdy jednocześnie ma dostęp powietrza lub w obecności chloranu-potasu. Do przygotowania tej soli stapiają braunsztyn, chloran potasu i potas żrący przy słabym żarze czerwonym. Ciemno-zielony, prawie czarny stop otrzymał nazwę kameleonu miueralnego, ponieważ z małą ilością wody daje ciemno-zielony, a z wielką jej ilością purpurowo-czerwony roztwór, z którego wydziela się proszek brunatny aż do zupełnego odbarwienia się płynu. Płyn zielony odparowany w próżni w sąsiedztwie kwasu siarkowego daje ciemnozielone kryształy manganianu potasu (takież pryzmy jak K₂Cr0₄) rozpuszczającego się bez zmiany w wodzie alkalicznej, a z wielką ilością wody dającego mocno fioletowy roztwór nadmanganianu potasu, brunatny wodzian nadtlenku M-u i wodzian potasu. Na tern polega zmiana zabarwienia roztworu zielonego. Tłómaczy ją obecnie teorya jonów w ten sposób, że trzy dwuwartościowe jony 3Mn0₄” z dwoma jonami wodoru jakiegobądź wodorowego związku, wytwarzają dwa jony jednowartościowe 2Mn0₄’ nadtlenek M-u i dwie cząsteczki wody: 3 Mn0₄” -f-4 H = 2 Mn0₄~l-Mu02-|-2H₂0. Cztery atomy wodoru tworzą bowiem wodę, zabierając dwa atomy tlenu jednemu z dwuwartościowych jonów Mn0₄ i otleniając go w ten sposób na Mn0₂; z czterech ujemnych ładunków elektrycznych, niezbędnych do zobojętnienia czterech dodatnich ładunków jonów wodoru, dwa pochodzą od tego jonu Mnn0₄”, który został otleniony na Nn0₂, dwa pozostałe zaś zostają wzięte przez pozostałe dwa Mn0₄”, które się stają przy-tem jednowartościowymi. — W parze przegrzanej manganian potasu daje manganin i tlen, a przy dalszem ogrzewaniu pozostałości w strumieniu powietrza tworzy się z powrotem manganian potasu. Związek tenjestprzeto przydatny do ciągłego przygotowywana tlenu. Manganian baruBaMn04 tworzy się przy słabem ogrzewaniu wodzianu baru albo azotanu barowego z nadtlenkiem M-u; ciało szmagardowo-zieloue, w wodzie nierozpuszczalne znalazło pod nazwą zieleni Kanal ski ej lub R o s e u t i c hl o w s k i ej zastosowanie jako farba zastępująca z powodzeniem trującą zieleń szweinfurcką. — II) N ad-manganowy kwas (permanganowy, hyper-manganowy) HMn0₄ tworzy się przy wprowadzaniu półczwarta tlenku manganu Mn₂0₇ do wody z lodem, a także zostaje wydzielony z nadmanganianu baru kwasem siarkowym. Roztwór M-go k-u jest ciemno-czerwony z niebieskiem odbiciem, posiada smak słodkawo-cierpki, metaliczny, działa nadzwyczaj silnie utleniająco; przez papier nie daje się przesączać, rozkłada się już w ciepłocie zwykłej, a prędzej przy 30—40° na wodzian nadtlenku M-u i tlen, nie można go przeto stężać. K-u M-go w formie stałej nie znamy dotąd. W zachowaniu się swern kwas ten odpowiada kwasowi nadchlorowemu HC10₄ a sole ich (nadmanganiany i nadchlorany), są izomorficzne. Roztwory wodne nadmanganianów są purpurowo-czerwone, a zabarwienie to przypisać należy jeduowartościowemu jonowi Mn0₄\ Nadmanganiany działają w silnym stopniu utleniająco, niektóre wybuchają przy rozcieraniu z ciałami palnemi, przy ogrzewaniu wydzielają tlen i dają sól kwasu M-ego i nadtlenek M-u. Z kwasem solnym wydzielają chlor. Nadmangauian potasu KMn04 tworzy się z roztworu manganianu potasu przy przepuszczaniu przezeń kwasu węglowego lub chloru, lepiej przy elektrolitycznem utlenianiu. Tworzy ciemno-czerwone, prawie czarne kryształy o metalicznym, zielonym połysku, posiada smak naprzód słodkawy, następnie gorzko-cierpki, jest trujący, rozpuszcza się w 10 częściach wody o ciepł. 15° i zabarwia nawet bardzo znaczne ilości wody na kolor fioletowy. Roztwór wodny rozkłada się nadzwyczaj łatwo, ponieważ działa silnie utleniająco, należy go przeto przechowywać chroniąc od dostępu kwasu. Czysty stężony roztwór wodny można gotować bez obawy rozkładu. Sucha sól wydziela ze stężonym kwasem siarkowym tlen i pary purpurowo - czerwone półczwarta-tlenku manganowego, bezwodnika kwasu nadmanganowego Mn₄0₇. Nad-mangamian potasu znajduje zastosowanie do wywiązywania tlenu, jako środek odkażający i bielący w farbierstwie i drukarstwie tkaniu, do bajcowania drzewa, do analizy miareczkowej, a mianowicie do prędkiego oznaczania w ciepłocie zwykłej soli żelazawych, kwasu szczawiowego, bezwodnika kwasu azotawego, nadtlenku wodoru (przyczem dzięki swemu zabarwieniu nie wymaga indykatora), do oczyszczania amoniaku i kwasu węglowego od ciał empyreu-matycznych, jako środek utleniający do ogniw elektrycznych, w fotografii, w lecznictwie jako woda do płukania ust, przy leczeniu ran i t. p. Nadmanganian potasu zależnie od tego czy działa w środowisku kwaśnem czy alkalicznem lub obojętnem, wydziela rozmaite ilości tlenu a mianowicie w kwaśnym roztworze, gdy przyjąć można że Mn₂0₇ przechodzi w 2MnO i 50 z dwóch cząsteczek KMn0₄ otrzymujemy 5 atomów tlenu, w roztworach obojętnych lub alkalicznych natomiast gdzie przebieg reakcyi jest 2KMnO₁+H₂O = 2MnO₂-f2KOH+30 z tejże ilości KMn0₄ tylko trzy atomy tlenu. Nadman-gamian sodu NaMn0₄ otrzymuje się podobnie jak sól potasowa, a także z pozostałości zawierających tlenki manganu przy regenaracyi nad-

tlenku manganu w fabrykacyi chloru. Ogrzewają je na powietrzu z sodą żrącą lub saletrą chilijską do 400°. Bardzo łatwo rozpuszczalny w wodzie, zresztą nader podobny do nadmanganianu potasu, znajduje takież zastosowanie jako środek odkażający i do bielenia. Roztwór nadmanganianu sodu pod nazwą płynu Condysa i mieszanina tegoż z siarczanem żelazowym, jako Kuhnego środek odkażający, znajduje się w handlu. Nadmanganian wapnia Ca(Mn0₄)₂-f-5H₂0 tworzy się przy zobojętnianiu wapniem kwasu nadman-ganowego, otrzymanego sposobem elektrolitycznym. Bardzo łatwo rozpuszczalny w wodzie, znalazł zastosowanie do sterylizowania wody do picia, gdyż dodany do niej w ilości właściwej niszczy zawarte w niej substancye organiczne, nie pozostawiając żadnych ciał ob-

cego na dno naczynia pod postacią mułu czarnego. Przebieg całkowity reakcyi:

MnCl₂-j-2Ca0+0=CaMn0₃4-CaCl₂. Chlorek wapnia odciągają, a manganitu, zachowującego się wobec kwasu solnego jak mieszanina wapna z N. M., znów używają do wytwarzania chloru. Wartość N. M. używanego do celów technicznych zależy przeważnie od ilości chloru, którą on wydziela z kwasu solnego, na tern też opiera się jego badanie: dobrze sproszkowany braunsztyn ogrzewa się z kwasem sol-uym, a wywiązujący się chlor przepuszcza przez roztwór jodku potasowego. Wydziela się wówczas równoważna ilość jodu, którą się oznacza przez mianowanie podsiarkonem sodu. Dr A J- G-

Manganu półczwartatlenek (bezwodnik kwasu nadmauganowego) otrzymuje się przy ostrożnej destylacyi pod zmniejszonem ciśnieniem nadmanganianu potasu z miernie rozcieńczonym kwasem siarkowym. Zielonawo-czarna, mało ruchliwa ciecz, zamieniająca się w ciepłocie 60 — 70° i zwykłem ciśnieniu w fioletowe pary; jest wybuchająca i rozkłada się wówczas z objawami ognia na Mn0₂ i O, szczególnie w zetknięciu z ciałami palnemi.Dr

Manganu siarczany: I Manganawy siarczan, MnS0₄, otrzymuje się przez rozpuszczanie braunsztynu w kwasie siarkowym, a także przez żarzenie braunsztynu z pyłem węgli kamiennych i wyciąganie tworzącej się massy kwasem siarkowym. Poniżej 6°C krystalizuje z 7 cz. wody, powyżej 6° z 5 cząsteczkami H₂0. Kryształy z 7 cz. wody są blado-różowe z kształtu podobne do kryształów siarczanu żelazawego. M. s. jest łatwo rozpuszczalny w wodzie, topi się w swej wodzie krystalicznej przy 19° i łatwo wietrzeje. IIM-nowy siarczan, Mn₂(S0₄)₃, tworzy się przy ogrzewaniu nadtlenku manganu ze stężonym kwasem siarkowym do 138°, jest bezkształtny, ciemno-zielony, łatwo się rozpływa na płyn fioletowy, który się prędko rozkłada. Przy szybkiem ogrzewaniu z ciałami organicznemi wybucha. Manganowo-potasowy ałun K₂S0₄.Mn₂(S0₄)₃-|-24H₂0, krystalizuje w ciemno-fijołkowych piramidach oktoedrycznych; rozkła-

Dr A. J. O.

cych.

Dr A. J. G

Manganu nadtlenek, dwutlenek manganu,

A. J. G

Manganu sole, ob. Manganawy tlenek, Manganowy tlenek, Manganowy chlorek, Manganu siarczany i Manganu boran.

Manganu trójtlenek (bezwodnik manganowy Mn0₃), tworzy się przy ogrzewaniu roztworu nadmanganianu potasu w stężonym kwasie siarkowym lub przy opuszczaniu tego roztworu kroplami na sodę kalcynowaną. Wywiązujące się przytem pary skraplają się na płyn ciemnoczerwony, prawie czarny, który przy 50° się ulatnia, przy ogrzewaniu rozkłada się na uad-lenek manganu i tlen, a z wodą daje początkowo roztwór jasno-czerwony, prędko rozkładający się z wydzieleniem nadtlenku manganu

Mu0₂, znajduje się w przyrodzie jako pyroluzyt czyli braunsztyn i polianit, tworzy się przy ostrożnęm topieniu węglanu manganawego z chloranem potasu, albo przy dłuższem ogrzewaniu tegoż na powietrzu do 260°. Czarny, przy ogrzewaniu rozkłada się na tlen i tlenek mangana-wo-manganowy, przy ogrzewaniu w strumieniu wodoru daje tlenek mangauawy, przy ogrzewaniu z kwasem siarkowym tlen i siarczan man-ganawy (sposób przygotowywania tlenu z braunsztynu); z kwasem solnym wytwarza przy ciepłocie niskiej brunatny roztwór zawierający MnCl₄, przy wyższej zaś chlorek man-ganawy i chlor (sposób otrzymywania chloruj; przy topieniu z wodzianem potasu tworzy się manganian potasu. M. n. pod postacią braunsztynu znajduje zastosowanie do wytwarzania tlenu, chloru, związków M-u, a także w fabrykacyi szkła. Przy wytwarzaniu chloru, otrzymuje się, jako odpadek, nieczysty roztwór chlorku mau-gauawego. Przez gotowanie wyższych wodzia-nów M-u z kwasem azotowym tworzy się uwodniony nadtlenek M-u pod postacią czarnego proszku, łatwo tracącego wodę, który w wilgotnym stanie posiada odczyn kwaśny; z węglanów wydziela kwas węglowy i tworzy związki o cha- da się od działania wody, rakterze soli (manganiny, mangauity), dające się wyprowadzić z kwasu H₂Mn0₃. Są to ciała, bezkształtne, mniej lub więcej brunatne, niekiedy brunatno-czerwone, nie rozpuszczalne w wodzie, rozpuszczalne w kwasie solnym, z którym przy ogrzewaniu wydzielają chlor. Z kwasami N. M. tworzy sole osobliwe, a mało jeszcze zbadane. Wobec znacznej wartości N. M. odtwarzają go z odpadków fabrykacyi chloru.

Jednym ze sposobów używanych jest sposób Weldona, polegający na tern, że do roztworu MnCl₂ dodają nadmiar wapna i przy ogrzewaniu przepuszczają przez tę płynną mieszaninę prąd powietrza: osadza się przytem Mn(OH)₂, który utlenia się i łączy z wapnem z utworzeniem manganitu CaMn0₃=Ca0.Mn0₂ opadają- i tlenu, i przybierający wówczas ciemno-czer-

509).

S. Drz.

wone zabarwienie. Roztwór taki zawiera kwas { lecz śmierć przeszkodziła temu. Był b. toleran-

Dr À. J. G.

E, Chw,

(700 m-ców).

Manhattan, wyspa, na której leży Nowy-York, między rzekami Hudson, Harlem i East, dług. 22 km., szer. średnio 3 km, powierzchni 5 660 ha., nazwa pochodzi od szczepu Indyan, który tu mieszkał. M. składa się przeważnie ze skał gnejsowych i wapniaków a wznosi się od krańca północnego nad rz. Hudson do Washington Heights, pokrytych całkowicie lasem.

Manicheizm kierunek mistyczno-filoficzny, którego twórcą był M a n e s. O życiu Manesa są różne opowiadania, inne według źródeł wschodnich (perskich, syryjskich, arabskich), a inne według greckich i łacińskich. Pierwsze są pochodzenia względnie niedawnego (co najwyżej z w. IX i X), greckie i łacińskie sięgają wprawdzie w. III lub IV, ale wszystkie nie wolne są od zarzutu (Acta disputationis Ar-chelai cum Manete, tylko w starym przekładzie łacińskim; pierwotnie były spisane przez św. Archelausa w języku syryjskim, następnie przełożone na język grecki). Według tych aktów M. zawdzięcza początek swój niejakiemu Scy-

dwumanganowy H₂Mn₂0₇.

Manget Jan Jakób (* w Genewie d. 19 czerw. 1652 —f t-że d. 15 sierp. 1742) lekarz słynny jako wydawca dzieł zbiorowych. Początkowo lat 5 oddawał się teologii, następnie przeszedł do nauk lekarskich i w r. 1678 w Walencyi (Delfinat) osiągnął dyplom doktorski, poczem powrócił do miasta rodzinnego, gdzie zajął się wykonawstwem oraz pracą naukowo-literacką. Z dzieł przez niego wydanych najważniejsze: „Bibliotheca anatomica s. recens in anatomia inventorum thésaurus etc.“ (Gienewa 1685, 2 t. fol.); „Bibi. med. pract.“ (t-że 1695—1698; fol. 4 t.); „Bibi, chemica curiosa“ (t-że 1702; 2 t.j; „Bibi, pharmaceatico-med.“ (t-że 1703; 2 t. fol.); „Theatrum anatomicum“ (t-że 1717; 2 t.); „Bibi, chirurg.“ (t-że 1721; fol. 4 t.) i „Bibi, scriptorum med. veterum et recentiorum“ (t-że 1731; fol. 4 t.). — Por. „Biogr. méd.“ (VI, 173) i „Dict. histor.“ (II],

nr j, p.

Manghas, roślina, ob. Mangifera.

Mangnanin, ob. Manganowe stopy.

Mango, drzewo, ob. Mangifera.

Mangones, w liczb. poj. mango, gr. àvôpa-7io§QX,d7n]Xoi, [Jurgowa, łacińska nazwa (rzekomo od rzecz. manus== ręka i czas. ago=ęvowadzić), oznaczająca osoby, trudniące się sprzedażą drogich kamieni, balsamów, wina, szczególnie zaś handlarzy niewolników, którzy z Grecyi, Azyi i z innych stron świata ich ładunki na okrętach do Rzymu sprowadzali; ręczyć oni musieli za zdrowie swego żywego towaru, jako i wady ich fizyczne i przywary moralne wyjawiać; dla tego wystawiono niewolników na sprzedaż publiczną nago, z deseczką u szyi, na której ich przymioty, złe i dobre, były spisane; niewolnikom, za których handlarze ci ręczyć nie chcieli, wsadzali kapelusz (pileus) na głowę; stąd zwali się tacy pileati; w późniejszych czasach zwano owych venalicii (ob.), a niewolników venales\ poczesna nazwa negotiatores (=kupcy) prawnie nie przysługiwała im, jako trudniącym się hańbiącym zarobkiem.

MangU, czwarty z kolei wielki han mongolski (* 1207 w Karakorumie—f 1259 pod Ho-Czeu, w Chinach) wnuk Dżingis-hana, następca Gaju-ka. Uczestniczył w r. 1240 w wyprawie Batu-ja na Kijów. Po śmierci Gajuka r. 1248, wskutek nieobecności M. w kraju, objęła rejencyę cesarzowa wdowa, wszczęły się wtedy niesnaski; po ich uśmierzeniu M. r. 1250 objął rządy. Podzielił państwo na prowiucye, nad któremi zarząd powierzył krewnym i najwybitniejszym wojownikom, zmniejszył podatki i zaprowadził reformy, które zjednały mu życzliwość współczesnych. Podbił część Chin, Tybet, Persyę, część Indyi, Armenię, Georgię i Syrię, przedsięwziął wyprawę do Indochin i dotarł do Tonkinu. Zamierzał się oprzeć na zachodzie o Bałtyk przez opanowanie Inflaut, a na wschodzie o Chiny, cyjny, stolicę jego Karakorum odwiedzali mi-syonarze europejscy, posia-dali tam świątynie i nawracali na ckrześcianizm żony liana. R. 1253 Ludwik IX św. francuski, otrzymawszy w Kairze wieść, jakoby M. przyjął chrześcijaństwo, wysłał doń umyślne poselstwo z wyrazami przyjaźni, W gronie postów był mnich franciszkański, Wilhelm Ruysbrock (Rubruk albo Rubru-quis), który opisał swą podróż i rządy M-a. Manguni, ob. O 1 c z e.

Mangyszłakski powiat zajmuje część płn.-zachodnią prowincyi Zakaspijskiej, 190 462 w.

kw. i (1908) 74 800 m-ców (około 70 000 Kirgizów, 800 Turkmenów i 4 000 przybyszów), prawie wyłącznie koczowników, hodujących owce, wielbłądy, kozy, konie i nieco bydła. Powiat składa się z półwyspów: Buzaczy i M-u (= „zimowisko“), rozdzielonych pasmem Ak-tau. Jednostajna stepowa, wyniosła (700 stóp.) równina, zwana Ustjurt, jedynie na płn.-zach i płd.-wsch. tworzy góry Karatau i Ak-tau (do 2 500 stóp), które obfitują w węgiel kamienny i rudę miedzianą, a step w piaski i jeziora słone (Kityk, Karakuł i in.). Rzek prócz nieznacznych strumieni, niema. Wodę przeważnie słonawą m-cy czerpią ze studzien (do 2 000). Klimat lądowy. Roślinność składa się z traw i nizkich krzewów. Pod uprawą zaledwie 400 morgów (w okolicach gór Ak- i Kara-tau): jęczmień, pszenica, arbuzy, dyuie i ogórki. Plony nieob-fite. Zboże przywożą karawanami i morzem bądź z Krasnowodska, bądź z Chiwy. Nad morzem rybołówstwo (do 40 000 pudów rocznie). Administracya ogniskuje się w forcie Aleksandryjskim (około 800 m-ców), położonym w najbardziej wysuuiętyin w morze punkcie M-ku, posiadającym zarazem port morski. Drugiem ogniskiem osiadłem jest sioło Nikołajewskoje

E. Chw.

adz.

tyanowi, kupcowi saraceńskiemu, który po długich podróżach osiedlił się w Egipcie. Scy-tyan ten miał ucznia, Terebinta, który przybrał sobie przydomek Bud das, podawał siebie za syna zrodzonego z panny. Terebint napisał cztery księgi: ,,Tajemnice, Punkta zasadnicze, Ewangelia, Skarb“. Po śmierci Scytyana, Terebint udał się do Babilonu i tam zamieszkał przy starej wdowie. Pewnego rana smutny mu się zdarzył wypadek: sam wyszedłszy na dach domu, spadł i zabił się. Papiery jego dostały się wdowie, która kupiwszy niewolnika, chłopca siedmioletniego, Kubrykusa, darowała mu wolność i dała wychowanie oraz zapisała mu cały majątek. Ow młodzieniec przybrał imię Manes, rękopisy greckie i źródła wschodnie zowią go Mani, a łacińskie Mani-chaeus, przetłumaczył księgi po swej opiekunce. Rozpoczął za pomocą uczniów krzewienie tej nauki, później dotarł do ksiąg chrześcijańskich, a ustępy Ewangelii, w których zapowiedziane jest przyjście Ducha św., naprowadziły go na myśl zastosowania do siebie tych wyroków. Za złe leczenie syna króla perskiego, został skazany na śmierć, przez odarcie ze skóry za pomocą trzcin, w kolce zaostrzonych, r. 277. Skóra jego wypchana, została wystawiona na widok publiczny, a zwolennicy jego, na pamiątkę rodzaju śmierci mistrza swego, przyjęli zwyczaj trzymania trzciny pod łóżkiem. Inaczej podają historyę M-a źródła wschodnie. Miał być rodowitym persem, z rodziny kapłańskiej, wychowanym w dawnej religii Zoroastra, do-, piero dorósłszy do wieku męzkiego przyjął wiarę chrześciańską i, zostawszy kapłanem, objął zarząd parafii w Ehvaz. Później umyślił zlać w jeden system religię Chrystusa i Zoroastra. Zrazu udało mu się pozyskać sobie łaski u króla Sapora (ok. 270); gdy magowie uznali naukę jego za kacerską, zmuszony był uchodzić z Persyi i dotarł do Indyi i Chin. Ukryty w jaskini w Turkestanie, wykonał szereg obrazów, przedstawiających symbolicznie naukę jego, z których utworzyła się księga, E r t e nk i-M a n i. Król Bahram, przychylny M-i, zażądał aby stanął do dyskusyi z magami, tu uznany za heretyka, został żywcem odarty ze skóry, a skóra wypchana, wywieszona na bramie miasta Dżondiszapur. Prócz pięciu ksiąg (Tajemnica, Punkta zasadnicze, Ewangelia, Skarb i Ertenkii Manii), M. zostawił pewną ilość listów, w tej liczbie ,,Epistoła fundamentalis“. M. pisał wszystkie dzieła po syryjsku. Obok tych dokumentów, za źródła do M-zmu służą jeszcze: akta dysputy Archelausa z M-em i pisma polemiczne Ojców Kościoła w. IV, zwłaszcza św. Augustyna, który przez 4 lata był zwolennikiem M-u. Podstawą zasadniczą M-u jest sprzeczność między naturą Boga, a uszkodzoną naturą człowieka i świata, czyli walka nieustająca, tak w samym człowieku, jak i w całym składzie rzeczy stworzonych. M. twierdzi: 1) Wszystek świat, nie wyjmując człowieka, jest mieszaniną dobrego i złego, i stąd walka bezprze-stannie w nim się tocząca. 2) Ale tak nie było od początku. 3) I nie zawsze tak będzie. Chcąc wytłumaczyć sprzeczność w świecie, M. uciekł się do teoryi dualizmu: Od początku były dwie istoty, równe sobie, obie niestworzone i żyjące; jedna światłość albo duch, jest dobrą, druga, ciemność, mat ery a, jest złą. Ani złe nie ma początku z Boga, bo ma samo w sobie wieczne źródło swoje, ani też zmieszanie złego z dobrem od Boga nie pochodzi. Książęta królestwa ciemności i pożądliwości, ujrzawszy jasność królestwa światłości, wielką zapaliły się zazdrością Bóg, dla zabezpieczenia królestwa swego, wydał matkę żywota, ta zrodziła pierwszego człowieka, zwanego także Jezusem, a ten, uzbrojony w światłość, wszczął walkę przeciw królestwu ciemności, ale został zwyciężony i książęta ciemności pochłonęły część światłej zbroi jego. Tą klęską znaglony, Bóg posłał na ratunek człowiekowi pojmanemu drugą siłę z niego wynikającą, ducha żywota, Cwv 7CV£Ö[ra, Spiritus potens, który wybawił go. Wszakże zbroja, którą człowiek był utracił, pozostawała w mocy książęcia ciemności, rozrzucona między książętami ciemności i w pośród ma-teryi, w której była zamknięta. W celu wyzwolenia Bóg stworzył nowe istoty, Pannę światłości i Ducha św., o Tupsoßonjs 6 Tptroę, Tak więc troje istot składa się na wyzwolenie części światłej, uwięzionej w ciemnościach. Duch żywota ma naczelne w tern wyzwoleniu kierownictwo, i w tym celu Bóg stworzył świat. Książęta ciemności, widząc wielkie te siły, wystawione przez królestwo światłości na oswobodzenie światłości przez nich zdobytej, ulękli się i wodzowi tych sił oddali główną massę światłości, w ręku swych zostającej. Ten stworzył z niej człowieka, Adama, na wzór człowieka pierwszego, którego chwilowo był ujrzał, na wyobrażenie i podobieństwo jego. Człowiek złożony jest z duszy, która wzięta ukradkiem z królestwa światłości, jest particula Dei, albo emanacyą Boga, i z ciała materyalnego, pochodzącego z ciemności, obdarzonego życiem i ruchem, a prowadzonego ślepą pożądliwością. Z natury swojej człowiek ma dwie dusze: dobrą i złą, i stąd ona walka nieustanna, która go nęka, dopóki nie będzie wyzwolony z ciała. Duch żywota zawojował książęta ciemności i utworzył z nich firmament, cząstka światłości, która była w nich, jaśnieje pod postacią gwiazd. Z wyzwolonej zaś światłości człowieka pierwszego duch żywota utworzył słońce i księżyc. Z materyi nakouiec, przeniknionej niejakiemi cząstkami światłemi, sworzył ziemię i włożył ją na barki Omoforowi f£2[AG<pópoę). Inne cząstki światłości, jeszcze uwięzione w materyi ziemskiej, wychodzę na jaw pod postacią roślin i owoców i tak stopniowo się oswobadzają. Oczysz-

czenie dusz odbywa się za pomocą metempsy- Fihrist des Ibu Abi Jakub an-Nadim“ (Lipsk cbozy: przechodzą one w ciała ludzkie, zwierzęce 1862). i roślinne, z czego wynika, że i dusza zwierzęcia jest cząstką Boga. Skoro nastąpi zupełne oczyszczenie, dusze wznoszą się ku słońcu i księżycowi, przez które wchodzą do królestwa światłości. Ten powszechny a nieustający pro- j Maues (ob.) i L a r e s (ob.)•, spokrewnioną była ces odłączenia, ogarniający zarazem i gwiazdy z Mana Genita, której cześć jako bogini, opie-i ludzi i naturę nieżywotną, trwać będzie aż do ostatecznego oswobodzenia wszystkiej światłości. Wtedy materya zamieni się w massę martwą i będzia pożarta przez ogień. Koniec świata będzie to przywrócenie stanu pierwotnego, a7rox,aràaraa[ç, bezwarunkowe rozdzielenie dwojga królestw. — Moralność zasadza się na trojakiej „pieczęci“: ust, ręki i piersi (sig-nacula oris, manuum et sinus) oznaczającej symbolicznie powstrzymywanie się od wszelkich grzechów. Pieczęć ust zabrania wszelkiego bluźnierstwa, t. j. wszelkiego słowa przeciwnego nauce M-skiej; używania mięsa, wina, mleczywa i jaj. Pieczęć rąk zabrania zabijania zwierząt, ucinania lub urywania roślin, sprzątania owoców. Pieczęć piersi zabrania małżeństwa, albo przynajmniej płodzenia dzieci, poniewraż rodzenie sprawuje uplątanie się duszy światłej w materyi. Ponieważ podobna nauka w zastosowaniu musiała się okazać niepodobną, jeśli cała sekta nie miała wygasnąć dla braku potomstwa, więc dla zaradzenia skutkom, musiano obmyśleć pewien podział na klasy słuchaczy (auditores) i wybranych (electi). Urządzenie. Manes wybrał 12 apostołów. Wybór ten ciągle się powtarzał, bo w gronie wybranych zawsze było 12 mistrzów, trzynasty, następca Manesa, był głową najwyższą. Dwunastu owi święcili 72 biskupów, a ci kapłanów. Obrzędy ich sprawowały się w tajemnicy najgłębszej. Poczytywali chrzest za obrzęd nie mający żadnego znaczenia, jednak go zachowywali; eucharystyę sprawowali w gronie wybranych, ale bez wina, które, według nich. było żółcią dyabła. M. rozszerzył się: w Persyi, Mezopotamii, Syryi, Palestynie,

Red.

Mania: 1) staroitalska, pierwotnie prawdopodobnie w Etruryi czczona bogini straszliwa, podziemia, za której dzieci albo wnuki uchodziły Larwy (ob.), za dzieci zaś szczególnie

kującej się połogami, oddawano w ofiarach składanych z psów. W Rzymie święcono na uproszenie jej łask i względów dla członków rodziny ludi compitales, obchód uroczysty na drogach rozstajnych. Miał uroczystość tę Tar-qniniusz Superbus ponownie urządzić i według rozkazu Apollina, aby głowy za głowy ofiarowano, chłopców jako błagalne ofiary dla niej zabijać, aby tylko rodzinę od wszelkich niebezpieczeństw, grożących jej od okrutnej bogini, uchronić. Po wypędzeniu Tarkwiniuszów zniósł podobno pierwszy konsul Junius Brutus ofiary barbarzyńskie; aby jednak rozkazowi Apollina dogodzić, rozporządził, że zamiast głów ludzkich główki czosnku i makówki w ofierze składać należy. Aby względy możnej bogini sobie zjednać, przybijano wyobrażenia jej na drzwiach domostw. W czasach późniejszych zwali Rzymianie także maniae, maniolae, rodzaj straszaka na dzieci, robiony z ciasta, którem niańki pokolenie młode w karności utrzymywały; por.: Fest. str. 144 (wyd. Muelleraj.—2) W Grecyi, a mianowicie w Magalopolis (Arkadya), czczono boginie Maviai, które źródła starożytne z Eu-menidami (ob.) porównują. — 3) Wdowa po Zenisie, namiestniku greckim Eolidy, uznana przez satrapę Farnabarosa jako następczyni swego męża we władzy, zamordowana przez zięcia Mejdyasa r. 399 przed Chr. — 4) Hetera grecka, pierwotnie Melitta zwana, jedna z nałożnic Demetryusza Poliorketesa.

Manichejczycy, ob. Mani, manicheizm.

Manifest, uroczysta deklaracya zwierzchnika państwa w stosunku do państw ościennych, albo do poddanych. M. poprzedza wypowiedzenie wojny, zawarcie pokoju. M do narodu ogłaszają monarchowie po wstąpieniu na tron, z powodu narodzin dzieci (w szczególności następców tronu), z powodu ważnych wypadków w życiu państwowem, w stosunkach zewnętrznych i wewnętrznych. Z niektóremi manifestami związana jest amuestya, obejmująca przeróżne kategorye obywateli karanych za przestępstwa polityczne i zwyczajne.

Manifestacya. Jest to jeden z główniejszych sposobów ujawniania opinii, jeżeli nie powszechnej, tedy większych grup społecznych. W krajach wolnych często stosowany sposób wywierania nacisku na rząd, na izby prawodawcze w celu przyśpieszenia reform albo zwrócenia uwagi na braki prawodawstwa. W Anglii mani-festacye uliczne (albo w szczególności w Hyde-Parku w Londynie) są bardzo częstem zjawi-

S. Drz.

Egipcie i Afryce, we Włoszech, Gallii i Hiszpanii. Dyoklecyan wydał surowe prawo przeciw manichejczykom (w Afryce), stanowiąc karę śmierci i konfiskaty. Podobnież i cesarze chrze-ściańscy bezustannie ogłaszali surowe postanowienia (Walentynian I, II i III, Teodozy W.,

S. P.

Honoryusz i Teodozy Młodszy, Justyn i Justynian). Tillemont „Mem., t. IV: l’Hérésie des Manichéens“; Beausobre „Hist, critique de Ma-nichée et du Manichéisme“ (Amsterdam 1734 —1739, 2 t.); Cave „Hist. liter, script, eccl. s. y. Mânes“ (Basil. 1741, I, 138—145); Reichlin-Meldegg „Die Theologie des Mânes“ (Frkf.

1825); Baur „Das manichäische Religionssystem“ (Tybinga 1831); Trechsel „Ueber Kanon,

Kritik u. Exegese der Manichäer“ (Bern 1832);

G. Flügel „Mani’s Lehren u. Schriften aus dem

S. P.

adz.

33° dług. wsch. gr.

E. Gr.

skiem: manifestują robotnicy (1 maja każdego roku, albo w poszczególnych okazyach), kobiety (sufrażystki o rozszerzenie prawa wyborczego), bezrobotni i t. d. Często zdarza się, że politycy parlamentarni sami na własną rękę orgauizują M-ye publiczne w celu popierania swojej polityki, dla której w izbach prawodawczych niema większości. Tak w r. 1909/1910 manifestowano w Prusach za zniesieniem archaicznej ustawy wyborczej do sejmu pruskiego, reforma wyborcza przez rząd zgłoszona nie odpowiadała bynajmniej żądaniom demokratycznym posłów ludowych, zgoła odosobnionych w sejmie pruskim. M. jako objaw psychologii społecznej należy szukać pod wyrazem Tłum.

Manihiki (archipelagRoggeveen) grupa wysp lagunowych na O. Spokojnym pod 10° szer. płn., pomiędzy wyspami Towarzystwa a Markizami, powierzchni 137 km. kw., ok. 2 000 m-ców. Należą przeważnie wraz z grupą Suworowa — do Anglii.

Manihot, roślina, ob. Maniok.

Manika kraina w Afryce południowej porn. 18° a 20° szer. płd. i 31°30’ i 34° dług. wschodniej Gr.; część mniejsza, zachodnia wchodzi w skład obszarów angielskiego T-stwa płd. afrykańskiego; większa, wschodnia, należy do prow. portugalskiej Lourenço Marquez; 26 000 km. kw. Kraj górzysty; na wschodzie góry Gorongosa sięgają 2 000 m., na południe g. Szymani — 1400 m.; na zachodzie g. Due—2400 m. Na pograniczu zachodniem płynie rz. Sabi, wpadająca wprost, jak i Revue i Pungue, do O. Indyjskiego. Liczne rzeczki mniejsze są dopływami Zambezi. Stolica Mutassa, pod 18°47’ szer. płd. nad dopływem Sabi, 1850 m. npm. Na płd. wschodzie od Mutassy na pograniczu posiadłości brytańskich i portugalskich leży m. Massi-kiessa na miejscu dawnego, zniszczonego miasta Manika.—M. przez długi czas uchodziła za obfitującą w złoto (Ophir!). R. 1502 po pobycie Vascode Gamy w Sofali 1509 Portugalczyków z pośród przedniej szlachty wyruszyło z Lisbo-ny do M-i w celu poszukiwaniu złota. R. 1881 Paiva d’Andrada wykazał, że ilość złota w M. jest niewielka. Wówczas Portugalia zawarła z wodzem Gungunkazą traktat, na którego zasadzie nabyła prawa polityczne do M-i; prawa te urzeczywistniła dopiero w r. 1890, gdy angielskie T-stwo wsch.-afrykańskie zawarło przymierze z wodzem tubylczym w Umbali. Pomimo zbrojeń swoich, wywołanych przez ten sojusz, w maju r. 1891 Portugalia musiała odstąpić Anglii terytoryum, położone na zachód od

E. Gr

Manila stołica w. Luçon a zarazem całego arch. Filipinów, u brzegu wschodniego pięknej zatoki, do której wpada rz. Pasig, pod 14°35’ szer. płc. i 120°59’ dług. wschód. Gr.; 223 542 m-ców (1905) (Tagalowie, mieszańcy, Hiszpanie, Chińczycy). Wobec częstych trzęsień ziemi;

Wiel. Encykl. Poważ. Ilustr Ser. I. Tom XI.V. Zesz. 359a

domy przeważnie z drzewa, we znaki się także dają cyklony. Właściwe miasto—Ciudad mur ad a —z ludnością hiszpańską—otoczone jest murem i fossą; pałac arcybiskupa, katedra z w. XVI, uniwersytet, szkoła handlowa i morska i wiele in. Na drugim brzegu przedmieścia Binondo, Tondo S. Cruz (dzielnica chińska, środowisko przemysłu i handlu, port.). Okolice są b. malownicze. Główne przedmioty wytwórczości: cygara, dywany, wyroby metalowe, cukier. — Handel zagraniczny Filipin ześrodkowuje się przeważnie w M-i, skąd odchodzą parowce do Azyi Wschod-nej i do wszystkich części świata. Handel prowadzą zwłaszcza firmy angielskie, niemieckie, amerykańskie. M-ę założyli w r. 1571 Hiszpanie, rozwinęła się dzięki Chińczykom. Niejednokrotnie zdarzały się powstania Chińczyków. R. 1762 Chińczycy okazywali pomoc Anglikom, którzy zawładnęli miastem i nałożyli kontrybucyę. Po wojnie hiszp.-amerykańskiej r. 1898 M. wraz z Filipinami dostała się Stanom Zjednoczonym.

Maniliusze, Manila, w starożytnej formie Manulii, ród rzymski, plebejuszowski, często mieszany z Manliuszami i Mamiliuszami (ob.);

1) Marcus M. Nepos, poniósł w r. 152 przed Chr. klęskę od Luzytańczyków, w r. 149 piastował z Marcyuszem Cenzoryuszem godność konsula i otrzymał główną komendę w trzeciej wojnie Punickiej. Razem z kolegą swym począł oblegać Kartaginę bezskutecznie. Podczas zażartej walki z Kartagińczykami młodszy Scipio Africanus, który pod jego rozkazem służył jako trybun legionowy, ocalił wojsko rzymskie, naparte ostro przez nieprzyjaciela, od zagłady i zapewnił mu odwrót. Był on zażyłym przyjacielem młodszego Scypiona i Leliusza. Znakomity doradca prawny, autor VII Librorum de iure civili. Według świadectwa Warrona {de re rustica) i Cycerona {de oratore) jest on także autorem formularzy do umów kupna—sprzedaży (Manilii actiones, Manilianae venalium ven-dendorum leges). M. miał także wydać t. z. mo-numenta, które prawdopodobnie zawierały ustawy Numy Pompiliusza. Hirschfeld (,,Sitzungsber. d. Berliner Akad. der Wissensch.“ 1903 I, 3) odkłada powstanie powyższego zbioru do końca Rzplitej. 2) Gajus M., trybun ludowy, który na korzyść Gneusa Pompejusza stawił w r. 66 przed Chr. głośny wniosek lex Manilia, aby ten w miejsce wodza Lukullusa z nieograniczoną władzą toczył dalej wojnę przeciw Mitrada-tesowi Pontyjskiemu. Wniosek ten poparł Cyce-ro, naonczas pretor. Znakomita wymowa Cycerona, jako też wpływy Cezara, który również za Pompejuszem się oświadczył, sprawiły, że trybuna wniosek mimo zabiegów Hortensyusza i Katulusa przyjęto. Zaledwie M. godność trybuna złożył, kiedy przeciwnicy wytoczyli mu proces o sprzeniewierzenie grosza publicznego, w którym Cycero, acz niechętnie, podjął sięje-

S. Drz,

M. Ab.

go obrony. Wynik procesu nie jest bliżej znany, ponieważ go nagle przerwano. Jak źródła głoszą, zostawał M. z uczestnikami pierwszego sprzysiężenia Katyliny w ścisłych stosunkach.

3) Wpływowy sekretarz Awidyusza Kassyusa (ob.), po którego buncie przeciwko ces. Markowi Antoninusowi i poniesionej w r. 175 po Chr. klęsce ratował się ucieczką, lecz był pojmany. Denuncyacye, któremi łaski ces. Kommodusa zyskać zamierzał, posłuchu nie znalazły. 1) Marcus M., prawdopodobnie autor poematu astronomicznego i astrologicznego, składającego się z 5 ksiąg Astronomicon libri quinque, bodaj nie zupełnie wykończonego. Przedstawia on w » tym utworze astronomię i fatalistyczny wpływ konstelacyi gwiazd na charakter i losy człowieka. Powszechnie przypuszczają, że autor, który pilnie z greckich poetów korzystał, a nieraz prawie dosłownie ich tłómaczył, żył za czasów Augusta i Tyberyusza; zresztą jego życie nie jest nam znane. Traktowanie przedmiotu suchego i niewdzięcznego jest zręczne, a niektóre opowieści, jak o Andromedzie i Perseuszu, opisy i obrazowania, zwłaszcza w księdze V, nazwać można doskonałemi. Język poematu, przypominający w niejednym razie dydaktyczny utwór Lukrecyusza, jest czysty, toczy się w wierszach udatnych. —Dzieło to, przez długie wieki będące w ukryciu, odkrył r. 1417 Włoch Poggius, Wydali je: Regiomontanus, Norymberga 1472, ed. princeps; Wenecya 1499, Aldina; Scaliger J., Paryż 1579; Leyda 1600; Boeder, Sztrasburg 1655; Bentley R., Londyn 1739; Buston, Londyn i Strasburg 1783; Strasburg 1808; Pingré A. G. Paryż 1786 z przekł. francuskiem, 2 t.; Jacob Fr., Berlin 1846. Bechert, Londyn 1900. — Na niemiecki przełożył księgę I i wydał z tekstem łacińskiem Merkel

J., Aschaffenburg 1844.—Por.: Jacob Fr., 5 rozpraw umieszczonych w programach gimnaz., Poznań 1830, Lubeka 1832 —1839; Freier „De M. M-i quae feruntur Astronomicon aetate“ (Getynga 1880); Woltiger „De M-o poeta“ (Groningen 1886); Kraemer „De M-i Astronom.“ (Marburg 1890); Ellis „Noctes M-nae“ (Oksford 1891, krytyczny pogląd na dzieło).

Manin Ludwik, ostatni doża wenecki (* w Wenecyi d. 13 lipca 1726--+ 1803). Obrany d. 9 marca r. 1789, ulegał wpływom klerykal-nym, a chwiejny z natury, pomimo że uznał Rzplitą Francuską, urzędownie sprzymierzał się przeciw niej z Austryą, Anglią, Piemontem, dawał przytułek francuskim rojalistom (m. in. Ludwikowi XVIII, którego po zwycięstwach Bo-napaitego wypędził). Powstanie mieszkańców Bergamo, Brescii, Cremony dało Francuzom powód do zagarnięcia tych miast oraz Werony i Peschiery, które M. oddał był Austryakom. Po niespodzianie w kwietniu r. 1797 wykonanym napadzie na Francuzów (których ok. 400 zginęło), Bonaparte ogłosił zniesienie Rzplitej weneckiej. Na zwołanym z tego powodu posiedzeniu

Wielkiej Rady 26 głosów tylko doradzało opór, 598 zaś głosowało za poddaniem się. D. 12 maja wspólnie z Radą M. złożył władzę. Złotą księgę szlachty i insygnia doży spalono publicznie. Francuzi zawładnęli miastem d. 16 maja.—M. pozostałe dni życia spędził zdała od spraw.

Manin Daniel, słynny działacz polityczny włoski, przywódca rewolucyi weneckiej r. 1848 — 49 przeciw Austryi (* 1804 — f 22 wrześ. 1857). Pochodził z rodziny żydowskiej Fon-seca, która w połowie w. XVIII przyjęła chry-styanizm i otrzymała nazwisko ojca chrzestnego Manina. Syn adwokata i patryoty, wcześnie rozpoczął działalność polityczną, agitując za odbudowaniem Wenecyi niepodległej, jednocześnie ścigając na każdym kroku władze austrya-ckie z tytułu ich niezgodnego z własnemi ich ustawami postępowania. Czynny jako adwokat, przełożył słynne dzieło Pothier’a. Wydał rne-moryał o „Jurisprudencyi weneckiej“ (Giuris-prudenza Veneta), przygotowany na zjazd u-czonych włoskich (wrzesień 1847). Wówczas dojrzały już owoce propagandy szerzonej od lat 20. W atmosferze niezadowolenia powszechnego M. przygotowuje petycye do delegacyi weneckiej w sprawie cenzury i reform. Początkowo działa w pojedynkę, ludność obawia się podpisywać petycyę, po kilku tygodniach jest już M. dyktatorem opinii. Przestraszone władze proszą go, aby uspokoił umysły. Przyrzeka pod warunkiem, że Austrya „da wiele i zaraz“. Dowodzi, że w myśl traktatów z r. 1815 królestwo Lombardyi i Wenecyi miało zachować charakter wyłącznie włoski, z Austryą miał je wiązać monarcha, ale nie rząd i urzędnicy.

D. 18 stycz. rząd odpowiedział na to wezwanie uwięzieniem M-a i jego przyjaciela, poety Tommasco. Rewolucya marcowa uwalnia M-a, który domaga się aby trybunał stwierdził w wyroku „legalność“ uwolnienia, a tem samem przyznał bezprawność uwięzienia. Niesionemu przez miasto na ramionach tłumu gubernator austryacki Palffy oddaje honory wojskowe. Dla utrzymania porządku M. domaga się utworzenia gwardyi obywatelskiej. Palffy zgadza się na 200, M. uzbraja 2 000 ochotników. Przychodzi wiadomość o tryumfie rewolucyi w Wiedniu; Palffy publicznie wita ten tryumf; d. 22 marca M. zajmuje arsenał, skierowuje armaty przeciw koszarom Chorwatów, i proklamuje republikę wenecką; „niech żyje święty Marek!“. Wojsko opuściło miasto. D. 23 M. powołał do rządu ośmiu obywateli. Pragnął oprzeć obronę Wenecyi przeciwko Radeckiemu (ob.) ua pomocy Francyi (wbrew królowi Sardynii); gdy to wskutek wypadków czerwcowych stało się niemożliwe, wyraził zgodę na oddanie Wenecyi Karolowi Albertowi i usunął się od rządów (sierpień), ale ten pobity nie mógł objąć Wenecyi, której oddania Austrya domagała się. Rząd znowu wraca do M-a (13 sierpnia). Za-częło się oblężenie Wenecyi. M. dyktator, od

K, M.

S. Drz.

d. 7 marca r. 1849 prezydent władzy wykonawczej, szuka pomocy wszędzie: Tomasco i Pe-sini starają się pozyskać względy Francyi i Anglii; sojusz z Kossuthem nic nie daje wskutek interwencyi rossyjskiej. Oblężeni znosili wytrwale głód i cholerę. D. 24 sierpnia dopiero podpisano kapitulacyę Wenecyi. D. 27 M. wyłączony w liczbie 40 od dobrodziejstwa amne-styi, opuścił Wenecyę, udając się na w. Korfu, skąd przez Maltę i Marsylię pojechał do Paryża (październik 49). Żyje tu z udzielania lekcyi jęz. włoskiego, stracił żonę i córkę. Korzystał z każdej sposobności, aby przypomnieć światu, że pokój i porządek zależy od przywrócenia Italii niepodległej. Republikanin, przeciwnik Karola Alberta, oświadcza w liście do limes’a (1855), że jeżeli Włochy mają mieć króla, królem tym może być tylko król Piemontu; a do domu Sabaudzkiego pisał: „Stwórzcie jedność Włoch — a jestem z Wami; jeżeli nie — nie!“. Porozumiewał się z nim Cavour (1856). Z jego ini-cyatywy La Fariua założył (1857) „Stowarzyszenie narodowe włoskie“ , które niepożyte oddało usługi sprawie odrodzenia Włoch. iSiie-doczekał się M. urzeczywistnienia marzeń. W r. 1868 niepodległa Wenecya sprowadziła trzy trumny M-ów (ojca, żony, córki) i złożyła je d. 22 marca (rocznica rewolucyi weneckiej) w podziemiach św. Marka, d. 22 marca r. 1875 odsłonięto jego pomnik w Wenecyi na placu San Paternian (w Turynie zaś 1861), gdy przeniesiono zwłoki do grobowca wymurowanego w ostatniej arkadzie bazyliki. Pomnik znajduje się też w Rzymie na Monte Pincio. L i t. Henri Martin „Daniele M.“ (Paryż 1859); Errera e Finzi „La vita e i tempi di M. “ (1872); Ferrari Bravo e Marloni „D. M. e i suoi tempi“ (1906).—2) Gior-g i o, syn poprzedniego, czynny w walkach o niepodległość włoską, inżynier i żołnierz, wielokrotnie ranny, r. 1867 generał gwardyi narodowej weneckiej. Pod koniec życia pisał wiele z zakresu matematyki i sztuki inżynierskiej w „Atti del Ateneo Veneto“ (* 1831 — f d. 15 paźdz. 1882).    s. p.

Maniok (Manihot). Rodzaj roślin dwuliściennych z rodziny wilczomleczowa tych (Euphorbiaceąe). M. edulis Plum. jest krzewem, posiada korzenie b. rozwinięte, mięsiste, napełnione sokiem mlecznym. Kwiaty różowe, jedno-domne, zebrane są w grona. Męskie posiadają kielich barwny o 5 działkach i 10 pręcikach; żeńskie—kielich o 5 działkach i zalążnię trzy-komorową. Owoc — torebka okrągława, obła, zawierająca w każdej komorze, które się od siebie potem oddzielają, po jednem nasieniu. Uprawiany w krajach zwrotnikowych. Mączka M-u, zwana tapioką, jest jadalną. Wyrabiają ją z korzeni po usunięciu zeń soku. Mąka ta przypieczona lekko na gorącej blasze i nalana wodą, wzdyma się i daje potrawę podobną do naszej prażuchy, a którą w Ameryce (M. pochodzi z Meksyku) nazywają conaąue.

Manipularz (manipulus), po lewej ręce przy mszy używany od biskupów, kapłanów, dyako-nów, a w w. XI i subdyakonom go pozwolono. Robi się z tej samej materyi co ornat i stuła. Przed w. VI niema o nim wzmianki w obrzędach kościelnych. Początkowo miała to być chusta (phanon, sudarium), którą w lewej ręce noszono do ocierania potu z czoła, łez, rąk; później zaś zamieniona w' samą tylko ozdobę, w opaskę ręki, na podobieństwo stuły. W duchownem rozumieniu oznacza boleść, płacz i pracę. „Niech godnym będę“, mówi kapłan, kładąc na rękę M. „nosić snopek płakania i boleści, abym z weselem za robotę zapłatę otrzymał“.

Manipulus, wyraz łaciński, oznaczający dosłownie wiązkę siana albo słomy, którą w pierwszych czasach państwa rzymskiego w kształcie wieńca na czubku drąga wysokiego obwi-jano i przed wojskiem jako znak wojenny noszono (por. Owidyusza „Fast.“ 3, 117); stąd oddziałowi żołnierzy, do tego znaku przynależnemu, dostała się z czasem nazwa M.; ponieważ zaś każda kohorta 3 takie oddziały liczyła, było w każdym legionie 30 M-i, z których każdy dzielił się na dwie ceuturye; ile żołnierzy należało do każdego oddziału takiego, zależne było od siły całego legionu, która z rozwojem państwa rzymskiego ciągle się zmieniała; szyki zbrojne, zwane hastati, principes, velites, liczyły w każdym M. zwyczajnie 120 żołnierzy, gdy tymczasem M. tryaryuszów, triarii, tylko 60 chłopa wyborowego liczył.

Manipur — państwo hołdownicze w Indyach brytańskich (u Birmanów i Katha), na płd wschodzie od Assamu, skądinąd otoczone Górną Birmanią; pomiędzy 24°35’ a 24°48’ szer. płu. i 93° a 94.40’ dług. wsch. Gr.; 21 500 km. kw.; 221 000 m-ców (1891), w tej liczkie 131000 Hindusów, wyznawców Brahmizmu, 4 800 mahometan i 85 000 górali animistów. Kraj przedzielony trzema równoległemi pasmami gór-skiemi (ok. 2 500 m. npm.). Większe rzeki: Nam Käthe, wpadająca do Kyeudwenu (dopływu Irawadi), Barak wpada do Megny. Klimat zdrowy, zdarzają się łagodne trzęsienia ziemi. Z minerałów: niewielkie pokłady węgla i rudy żelaznej, sól w gorących źródłach słonych. Znaczną część M-u pokrywają lasy pełne dzikich zwierząt: wiele jest słoni, tygrysów, lampartów, nosorożców, niedźwiedzi, jeleni, małp, wężów olbrzymich, dzikich bawołów, konie nieduże, lecz ogniste i silne. Ludność należy do rodziny indochińskiej, silnie jednak pomieszana ze szczepem Nagów i Kukiów. Język większości (128 000), M-ri, tworzy wraz z różnęmi narzeczami grupę językową, należącą do odłamu tybetańsko-birmańskiego (gramatyka i słownik Primrose’a, Shillong 1888). Rolnictwo—zajęcie przeważające. Rząd indyjski zbudował drogę jedną do Kaczaru, skąd przywożą: orzechy, wyroby bawełniane, miedziane, rękodzielnicze i in.

E Gr.

adz.

(1904, «N2 6).

Wywożą: konie, płótno, wosk, jedwab. Pod względem politycznym M. ulega angielskiemu komisarzowi w Assainie. Radża panujący uzyskał dzięki Anglii r. 1826 niezależność od Birmanów. Wojsko tworzy miiicya dowodzona przez oficerów angielskich. Stolica kraju — osada Imphal 762 m. npm., (miast niema): rozrzucona na znacznej przestrzeni, rezydencya radży, otoczona fossą i wałem.

Manisa (w staroż. Magnesia ad Sipy-lum) m-to gł. w wilajecie Aidin w Azyi Mniejszej u stóp góry Manisa Dagli (Sipylos), stacya dr. żel. Srnirna—Alaszehr, 60 000 rn-ców (13 000 Greków, 6 000 Ormian, 4 000 Żydów). W okolicach uprawa bawełny, wina, tytoniu, zboża, sezamu. Na zacli. od M-y pole bitwy, na którem w r. 190 przed nar. Chr. K. Scypion zwyciężył Antyocha. R. 1398 wpadła M. w ręce Osmanów i aż do zdobycia Konstantynopola (1543) była naprzemian z Brussą rezydencyą sułtanów.

Manitius K a r o 1 Gustaw (* d. 28 wrześ. 1823 w Płocku—f d. 14 maja 1904). R. 1833 — 1841 uczęszczał do gimnazyum w Płocku, gdzie od klasy czwartej musiał zarabiać; R. 1842 wyjechał na uniwersytet dorpacki. W maju r. 1846 przeznaczony na wikaryusza przy kościele kaliskim; nast. r. powierzono mu ad-ministracyę parafii kleszczowskiej, a w r. 1848 jest pastorem w Przasnyszu. R. 1852, został wybrany na pastora parafii łódzkiej, wówczas najliczniejszej w kraju. Tu wystąpił na szerszą widownię społeczną i rozwinął swój dar kaznodziejski. Z jego inicyatywy potworzyły się komitety pomocy dła ubogich, pierwszy zaprowadził wieczorne nabożeństwa w języku polskim, które już wtedy były licznie odwiedzane i które dopiero w ostatnich czasach, po długiej przerwie, znów do życia wskrzeszono. R. 1865 nagle zmuszony był opuścić Łódź i przenieść się do Łomży. Obarczony rodziną — walczyć musiał w Łomży z ciągłym niedostatkiem. W r. 1867 objął posadę drugiego pastora w Warszawie, od października r. 1875 zaś pierwszego. R. 1878 jednogłośnie zostaje obrany Superintendenten! dyecezyi warszawskiej, r. 1895 mianowany superintendentem generalnym i wiceprezesem konsystorza. Zajął się jeszcze w Łomży, a zwłaszcza w Warszawie, przekładem: „Przewodnika, objaśniającego katechizm mniejszy Lutra“ d-ra Irmischera (wydań 4) i „Historyi kościelnej“ d-ra Kurtza (dopełnił ją charakterystyką dziejów Kościoła polsko-ewangelickiego). Opracował „Życiorys Filipa Melanchtona“ („Zwiastun“ 1866). Przełożył ,,Agendę dla Kościoła ewaug.-augsburskiego w Król. Polskiem“ (z niemiec.). Współpracował w rewizyi polskiego przekładu Nowego Testamentu z r. 1881, którą blisko przez lat 10 prowadził wespół z ks. Diehlem, oraz z prof. Przyborowskim, Papłońskim, Vie-wegerem, filologiem Fechtern, Wolframem i in. Uczestniczył żywo w komisyi do układania

śpiewnika polskiego. Życiorys: „Zwiastun ewang.“

Red.

Manitoba, prowincya w Kanadzie, pomiędzy 49°—53° szer. pin. i 95°— 101° dł. zach, od Gr.; na południu przylega do Stanów Zjednoczonych (północna Dakota i Minuesota). Obszar 167 463 km. kw., ludność r. 1891 wynosiła 152 506, a r. 1901—255 211, przeważają mieszańcy Szkotów z Francuzami i Indyanami. Było r. 1901: 35 672 katolików, ok. 50 000 członków kościoła anglikańskiego, 65 381 prezbyteryańskiego, ok. 50 000 metodystów, 9 166 baptystów. Z liczby ludności r. 1891 poza Kanadą urodziło się 44 000 (w Wielkiej Brytanii 28 000, w Rosyi 6 000, w Skandynawii 4 000), z pośród urodzonych w Kanadzie przeszło 11 000 używało języka francuskiego. Indyan w r. 1893 liczono 23 608 (8 242 protestantów, 4 018 katolików, 11 358 pogan), dla Indyan tych istniało 8 szkół z 1488 wychowańców, z których większość zajmowała się rolnictwem i pasterstwem. W M., jak i w całej Kanadzie, istnieje przymus szkolny. Ogółem w r. 1907 szkół było 1943 nauczycieli — 2480, dzieci uczących się 67 144. Szkoły wyższe istnieją w Winnipeg, Brandon i Portage-la-Prairie. Rolnictwo i hodowla bydła, nadto rybołówstwo. Pokłady węgla brunatnego (na obszarze 38 900 km. kw.) (kopalnie Souris); ruda żelazna w pobliżu jezior, nie wydobywana. Handel zewnętrzny ogniąkuje się w Winnipe-gu, kolej przerzyna M. ze wschodu na zachód i rozgałęzia się kilkakrotnie na północ i południe. Władzę państwową sprawuje gubernator wraz z miuisteryum, odpowiedzialnem przed jedną izbą {Legislative Assembhj), złożoną z 40 członków. Do Senatu Kanadyjskiego M. wysyła 4 posłów, do izby gmin—5-iu. Dzieje: Francuzi r. 1731 zbudowali przy uściu rz. Assini-boiny fort. R. 1767 osiedlili się tam kupcy angielscy, powstały towarzystwa handlowe. Jedno z nich sprzedało lordowi Selkirk kawał ziemi, na którym zbudowano fort i założono osadę Red River Settlement. R. 1836 kompania Hudsoń-ska wykupiła tę ziemię od spadkobierców Sel-kirka, a r. 1869 odstąpiła ją rządowi angielskiemu. R. 1870 M. została prowincyą, a wkrótce potem weszła w skład federacyi Kanadyjskiej, pomimo protestu osadników trancuskich. Warunki bytu. M. jest równiną, na zachodzie tylko nieco pagórkowatą (do 650 m.), na wschodzie — skalistą, przeważają prerye urodzajne (step pszenny ). M. obfituje w jeziora: jez. Manitoba całkowicie znajduje się w M-ie, a Win-nipegosis i Winnipeg—w przeważającej części, w końcu Lake of the Woods na płd.-wschodzie dotyka M. Liczne rzeki; ważniejsze: Assiniboi-na z dopływem Red River; Winnipeg. Klimat lądowy: zima surowa; mrozy dochodzą do 40° — 46°, lato gorące. Częste burze śnieżne; przymrozki wiosenne i jesienne sprawiają wiele szkód. Naogół klimat jest zdrowy. Lit. Bryce: „M. its infancy, growth and present condition“,

E Gr.

adz.

L. K.

L. K.

1890 i 1891 — 96) występował jako

pismo.

(Londyn 1882).—Legge „Sunny M., its peoples and its industries“ (N.-York 1893).

Manitoulin, grupa wysp na jez. Hurońskiem, oddzielona od lądu kanadyjskiego cieśniną North Channel i należąca, prócz w. Drummond, do prowincyi Ontario. Największa z wysp: Great M., dług. 134 km., ok. 2 000 m-ców, przeważnie Iudyan Algonkinów.

Manitu z języka algo nki nó w (ob.) nazwa bóstw opiekuńczych, zwykle zwierzęcych. Każdy plemieniec ma takie bóstwo, które zjednywa wśród postów w okresie dochodzenia do dojrzałości. W bajkach naszych istnieją szczątki takich opiekunów zwierzęcych, np. wilk wspierający królewicza w jego wyprawach. Teorya M. odgrywa obecuie wielką rolę w wywodach o początku totemizmu. Ob. Totemizm, Zwie-rzochwalstwo.

Manjuema (Manyema) lud należący do szczepu Bantu w wschód, części państwa Kongo, pomiędzy jez. Tanganyka a górnem Kongo. Pomimo obfitej zwierzyny w lasach, niepoprawni i namiętni ludożercy. Rozpadają się ua liczne poddziały, mieszkają w prawidłowo zabudowanych wioskach. Ujarzmieni r. 1866 przez kupców arabskich, uieśli im chętną pomoc w wyprawach na niewolników. Livingstone (ob.) pierwszy do nich dotarł r. 1869 i 1871.

Mankell Juliusz, wojskowy, polityk i pisarz szwedzki (* 1828 w Sztokholmie -f tamże w 1897). Wojskowy, był czynny r. 1863 w powstaniu polskiem. W parlamencie (1870—1872, 1882

jeden z wodzów opozycyi radykalnej. Napisał liczne broszury treści politycznej. Jego publi-kacye historyczne są różnej wartości. Do staranniej opracowanych należą z zakresu wojskowości. W r. 1863 M. został członkiem szwedzkiej Akademii Wojskowej i między r. 1866 a 1869 redagował wydawane przez nią czaso-

M. Ko.

Manley Marya de la Rivière, autorka angielska (* 1672 w Jersey —f 1724 w Londynie), córka Rogera M. gubernatora Guern-sey’u, który odumarł ją wcześnie. Osierocona przechodziła koleje ciężkie: opiekunowie straciwszy jej majątek pozostawili ją w nędzy, z której M. wydobyła się tylko dzięki swym zdolnościom literackim. Pióro jej przypomina sposób pisania słynnej w owym czasie Afry Beim i szczególnie przypadało do gustu współczesnym. M. napisała dwa dramaty treści swawolnej: „The lost lover, or the jealous husband“ i „Royal rnischief“, później pociągnął ją świat skandalów i plotek politycznych: „The secret history of Cullen Zarch“ (1705) i „The new Atlantis“ (opowiadanie o wysoko postawionych osobistościach, żyjących rzekomo na jakiejś nowoodkrytej wyspie; 1709).    M- Ko-

Manliusze (Manila, gens Manila) starodawny znakomity ród rzymski, składający się

ï z patrycyuszowskieh i plebejuszowskich rodzin, rozróżnianych przydomkami Acidini, Capitolini, Chilones, Imperiosi, Torąuati, Valentes, Vulso-nes i inn. Rysem ich rodowym była porywczość i odwaga, nieubłagana surowość względem siebie i drugich, brak estetycznego smaku i wyższych dążeń naukowych: 1) Aulus M. V ulso, konsul w r. 474, miał naczelne dowództwo w wojnie z Wejentami, którą szczęśliwie ukończył. Gdy państwo rzymskie miało zmienić ustrój wewnętrzny, aby się oprzeć na pi-sanem prawie konstytucyjnem, udał się na czele poselstwa w r. 456 do Aten celem obeznania się z prawodawstwem Solona i został wybrany jednym z decemwirów relpublicae constituent dae. — 2) Aulus M. Vulso, piastował trzy razy godność trybuna wojskowego z władzą konsularną; po zwycięstwie Kamillusza nad Fa-liskami, udał się w poselstwie z Lucyuszem Waleryuszem do Delfów, aby Apollinowi ślubowany puhar złoty ofiarować. — 3) Marcus M. Capitolinus, syn poprzedzającego, konsul w r. 392; toczył wojnę z Wolsyńczykami, którą w następnym roku rozejmem ukończono. Kiedy w r. 390 Gallowie pod wodzą Brenuusa Rzym zdobyli i po większej części zburzyli, uratował M. Kapitol, do którego obrońców należał (przebudzony krzykiem gęsi, postrącał wdrapujących się na zamek nieprzyjaciół). W nagrodę przeznaczono mu na Kapitolu mieszkanie i nadano mu przydomek Capitolinus, jako też uieco później godność interrex. Według innej, pewniejszej wersyi, przydomek ów już dawniej mu przysługiwał, a nadany mu był od domu, który rodzina jego na Kapitolu miała. Niebawem po tym czynie poczęli patrycyusze sarkać przeciw niemu, ponieważ jako ulubieniec ludu, nękanego lichwiarstwem rodzin bogatych, wszelkiemi spo-sohami o dobro jego się starał. Wtrącono go do więzienia, z którego dopiero go wypuszczono, gdy lud zagroził odwetem. Kiedy patrycyusze trybunów ludowych dla swej sprawy zjednali, wytoczyli mu proces o dążenie do samowładz-twa, który mimo dzielnej obrony samego obża-łowanego, ścisłego śledztwa, które plebejusze toczyli, zakończył się skazaniem M-a na śmierć. Strącono go z skały Tarpejskiej, a dom na Kapitolu z ziemią zrównano. — 4) Lucius M. Capitolinus Imperiosus, wr. 363 przed Chr. mianowany dyktatorem, aby uroczyście wbił gwóźdź w świątyni Jowisza Kapitoliń-skiego, celem odwrócenia gniewu bogów od Rzymu podczas wielkiej powodzi Tybru. Niezadowolony tym zaszczytem, począł zaciągać obywateli pod znaki wojenne, rzekomo przeciw Hernikom. Dla samo wolności takiej, jako i srogiego postępowania względem syna własnego Tytusa (ob.), oskarżył go trybun ludowy M. Pomponius przed ludem, Już termin postępowania sądowego był naznaczony, kiedy syn do Rzymu pośpieszył i z dobytym sztyletem w ręku oskarżyciela pod przysięgą zmusił, że skargę

w r.

w walce z legionami.

1897).

tę cofnął. — 5) Titus M. Torquatus, syn poprzedzającego, wysłany przez ojca na wieś i do najcięższej pracy zmuszony, przywiązanie jego do ojca uratowało tegoż od kary hańbiącej. W uznaniu tej szlachetności mianował lud młodzieńca trybunem wojskowym. W wojnie z Gallami odznaczył się pojedynkiem z wodzem gal-lijskim olbrzymiego wzrostu, którego zabił i jako łup wojenny złoty naszyjnik, torques, mu zabrał, skąd dostał przydomek Tarquatus, a nadto od dyktatora złotą koronę. W późniejszych latach piastował dwa razy godność dyktatora, a dwa razy konsula. Podczas trzeciego konsulatu, który w r. 340 razem z nim Publius Decyus Mus sprawował, wszczęła się wojna z Latynami. Kiedy oba wojska naprzeciw siebie w pobliżu Wezuwiusza stanęły, wydał M. rozkaz, aby nikt pod karą śmierci bez jego wiedzy z nieprzyjacielem nie ważył się walczyć. Wtedy syn jego, przez jednego z wodzów Latyńskich wyzwany, przyjął wyzwanie. W pojedynku pokonał wroga i ściągnął z niego jako łup wojenny zbroję. M. pochwalił wprawdzie męstwo syna, lecz zaraz liktorowi ściąć go kazał. Stąd poszło w przysłowie wyrażenie imperia Man-liana na oznaczenie rozkazów okrutnych. Podbiwszy ziemię Latynów, wrócił z tryumfem do Rzymu. — 6) Lucius M. Vulso Longus, konsul w r. 256 przed Chr., zwyciężył z Mark. Atyl. Regulusem flotę Kartagińczyków pod He-rakleą wylądował w Afryce, zdobył Klupeę i z końcem roku wrócił z bogatemi łupami. W r. 250 udał się z Gaj. Atyl. Regulusem znowu jako konsul na Sycylię, lecz na-próżno starał się dobyć warowne Lilybaeum.— 7) Titus M. Torquatus, piastował w r. 325 przed Chr. razem z Gaj. Atyl. Regulusem godność konsula i toczył wojuę z Sardyńczykami, którym haracz nałożył. Za konsulatu jego zamknięto na krótki czas, jako oznakę pokoju powszechnego, świątynię Janusa. W r. 231 cenzor, musiał godność tę złożyć, ponieważ wybór był nieprawidłowy. W r. 224 znowu konsul, razem z Kwint. Fulw. Flakkusem, a później walczył z odznaczeniem w drugiej wojnie Pu-nickiej. Po klęsce Rzymian pod Kannami głosował przeciw wykupieniu jeńców. Kiedy Sar-dyńczycy się zbuntowali i jemu znowu naczelną komendę powierzono, upokorzył ich, a nadto pobił Kartagińczyków, którzy Sardyńczykom z pomocą pod wodzą Hasdrubala pospieszyli. W r. 210 dla słabego wzroku konsulatu nie przyjął. W nast. r. dyktator, urządził wspaniałe Ludi Magni i ślubował powtórzenie ich w przy-szłem lustrum. — 8) Gnaeus M. Vulso, sprawował rządy konsularnego edyla, pretora, a w r. 189 konsula razem z Mark. Fulv. No-biliorem. Jako prokonsul w Azyi wojował szczęśliwie z kilku wrogiemi szczepami, lecz z powrotem napadnięty w wąwozie przez Traków, ocalił tylko wojsko przez poświęcenie znacznej części łupów bogatych. Mimo protestu wła

snych podkomendnych uzyskał zaszczyt tryumfalnego wjazdu do stolicy; w zabiegach o wysokie dostojeństwo cenzora nie miał powodzenia, gdyż senat wybrał na ten urząd Marka Por-cyusza Katona. — 9) Lucius M. Acidinus F ul v i anus, pochodził właściwie z rodu Ful-wiuszów, lecz adoptowany był przez M-ów. Sprawowawszy w r. 189 urząd pretora, dostał w nast. roku namiestnictwo Hispania citerior, gdzie walki z Celtyberami toczył. Później wysłany do Gallia Cisalpina, aby tutaj zarządzał założeniem kolonii Mutyny, Akwilei i Parmy. W r. 179 piastował z bratem swym Kwintusem Fulwiuszem Flakkusem godność konsula. Jest to jedyny przykład w dziejach rzymskich, że dwóch braci równocześnie wysoki ten urząd sprawowało. — 10) Aulus M. Vulso, był razem z Jun. Brutusem konsulem w r. 178 przed Chr., a w nast. r. zarządzając Gallią, podjął bez upoważnienia senatu wyprawę przeciw Istryjczykom, którzy mu klęskę zadali, a nawet rzymski obóz zdobyli; lecz gdy zwycięzcy uraczyli się zbyt hojnie winem, złupio-nym w obozie, napadł ich M., wymordował, a ziemię ich mieczem i ogniem spustoszył. —

11) Gajus M. Acidinus, jeden z najwybitniejszych spółsprzysiężonychKatyliuy, odsądzony został przez senat od czci i wiary, kiedy w Etruryi znaczne hufce buntowników do boju gotował; Razem z Katyliną padł po rozpaczliwej obronie 62 przed Chr. pod Pistoryą, w Etruryi,

S Pr i.

Mann Horacy, mąż stanu i pedagog amerykański (* 1796 w Franklinie, Massachusets —f 1859 w Yellow Springs (Ohio). Po skończeniu nauk filozoficznych i prawnych M. o-siadł w r. 1823 w Dedham jako adwokat. W r. 1827 wybrany do ciała prawodawczego stanu Massachusetts, rozwinął tu szeroką działalność na polu szkolnictwa. Instytu-cye wychowawcze, powołanę przezeń do życia, stały się wzorem dla innych stanów; wydawał też pismo „Common School Journal“. Niepoślednie zasługi położył M. na polu prawodawczem. W r. 1848 wybrany do kongresu, dał się poznać jako stanowczy przeciwnik niewolnictwa. Zbiór jego prac: „Life a. complété works of H.M.“ (Cambridge 1867,2 t.; nowe wyd. Boston 1890, 51. z biografią napisaną przez żonę M.). Por. Hinsdale „H. M. the commonschool revival in the United States“ (New - York 1898); Gaufrés „H. M. son oeuvre, ses écrits“ (wyd. 2-e, Paryż

M. K.

Mann Maurycy, publicysta, mąż stanu galicyjski (* 1813 w Krakowie — f d. 13 list. 1876 tamże), członek Akademii Umiejętności w Krakowie, dyrektor T-stwa Sztuk Pięknych tamże, jeden z organizatorów Stańczyków, wieloletni główny redaktor części politycznej „Czasu“. W trudnych chował się warunkach, nauki gimnazyalne ukończył w r. 1830 świetnie.

polityczny chwili obecnej w duchu stańczykowskim. Ogłosił powieść „Szara godzina“ (Kraków 1854) o treści obyczajowo-moralnej. Por. Golian Z. i Tarnowski St. „Mowy na pogrzebie M-na d. 15 list. r. 1876“ (Kraków 1876); Popiel W. „Maurycy M. Pamiętnik dla przyjaciół“

F. Chw.

skiego w „Bibl. Warsz.“.

Mann Tomasz, brat Henryka (ob.), pisarz niemiecki (* w Lnbece 1875). W szkołach słabe robił postępy. Rzucił przeznaczony sobie zawód kupiecki i przeniósł się do Monachium, gdzie

otrzymawszy jedyny w ciągu lat kilku medal złoty. Na ławie szkolnej zawarł przyjaźń z H. Wodzickim. Nauki wyższe pobierał w Genewie, gdzie Jarosławowa Potocka, Klaudyna Potocka i Custine - Labédoyère oddziaływały na charakter M-a, a Sismondi i Rossi- na umysł. Pobyt w Paryżu zakończył wykształcenie M-a. Zdolnemu nad miarę, lecz bez majątku, chciano otworzyć wstęp do dyplomacyi rossyjskiej lub wojska- odrzucił. Poświęcił się początkowo zawodowi gospodarskiemu (dzierżawiąc wieś Wróżenice). Przeniósł się potem w Poznańskie, gdzie w rodzinach Wodzickich, Mycielskich, ks. Sułkowskich znalazł zarobek. Tutaj poczuł pociąg do autorstwa dramatycznego i, wzorując się na A. Dumasie, stworzył dramat „Sztuka i miłość we dwu dobach“ (Poznań 1849). T. r. wszedł w życie polityczne i, wybrany z Kościańskiego, znalazł się na mównicy. Owocem tego wystąpienia były broszury: „Egoizm, narodowość i liga“ (Pozn. 1849), „Liga i doświadczenie“ (tamże 1849) i „Listy o walnem zebraniu delegowanych Ligi polskiej w Kórniku r. 1849“ (Leszno 1849), w których skrystalizował się przyszły przywódca Stańczyków. Tegoż roku wszedł do „Czasu“, początkowo jako korespondent z Poznańskiego, a następnie na zaproszenie Wacława Popiela, wstąpił do składu redakcyjnego, i pracował wspólnie z Sobolewskim, ks. Waler. Kalinką i Szukiewiczem. R. 1852 wraz z Ad. Potockim odbył podróż dłuższą na Wschód, z której wrażenia opisał w 3 tomach (Kraków 1854—1855) i przy sposobności wypowiedział poglądy swoje na sprawę wschodnią. Po powrocie objął obowiązki redaktorskie w „Czasie“, nadając mu piętno dziennika „katolickiego bez zastrzeżeń, lecz politycznego, nie kościelnego“. Licznemi korespon-dencyami ze świata arystokratycznego z Petersburga, Poczdamu, Paryża i Wiednia zjednał pismu wielką poczytność i wpływ w sferach zachowawczych. Jego pióra jest artykuł programowy z d. 15 grud. r. 1859, w którym nakreślił plan postępowania dalszego Stańczyków względem kraju i rządu w duchu legitymi-styczno - austryackim. Gorąco bronił Bachow-skich idei konkordatu, idąc o lepsze z półurzę-dowcami paryskimi w wysławianiu splendorów trzeciego cesarstwa. Wielka polityka europejska wypełniała kolumny „Czasu“, kraj znalazł się na szarym końcu. Najznakomitszemi w owym czasie pracami M-a (Wacław Popiel), są broszury w sprawie kościelnej: „O sprawie państwa kościelnego“ (Kraków 1859); „Do sprawy państwa kościelnego“ (tamże 1860). Usiłując objąć sprawy całego narodu polskiego pod wszystkiemi zaborami, M. gorąco zalecał w Ga-licyi politykę Gołuchowskiego, w Królestwie — Wielopolskiego. Zapoczątkował w tym celu wydawnictwo specyalnego literackiego „Dodatku do Czasu“, który osobiście do samej śmierci prowadził i w którym stale umieszczał przegląd

(tamże 1877).

Mann Henryk, wybitny pisarz niemiecki (* w Lubece d. 27 marca 1871). Ojciec — bankier i senator ze starego rodu hanzęatyckiego, matka—kreolka z Ameryki Płdn. Po ukończeniu szkół w Lubece M. przeniósł się na południe i, jak dotąd, większą część życia spędza samotnie w okolicach Florencyi lub nad brzegami jezior włoskich. Wcześnie oddał się literaturze. W r. 1897 ukazał się zbiór nowel: „Das Wunderbare“. Ani cienia sentymentalizmu nie ma już w złośliwej satyrze na fllisteryę niemiecką „Im Schlaraffenland“ (1900, „Kraina pasibrzuchów“, jest tłum. ros.).—R. 1902 przyniósł wspaniałą trylogię: „Die Göttinnen oder die drei Romane der Herzogin von Assy“ (jest tł. ros.) —- największe pod względem artystycznym dzieło M-a. Krytyka stawia ten romans b. wysoko, brak jednak swoistej „niemieckości“ uczynił, że nie jest poczytny w Niemczech, które ,,zbyt są zdrowe a za mało kulturalne“.— Mniej może błyskotliwym, ale świetnie zbudowanym, na francuskiej technice wzorowanym romansem jest „Jagd nach Liebe“ (1903). — Zbiór nowel „Flöten und Dolche“ (1904, tłum. ros.) prócz kilku ładnych rzeczy zawiera utwór o niezwykle mocnych barwach „Pippo Spano“.— Powieść „Prof. Unrat“ (1905) tworzy zwrot ku naturalizmowi Zoli, a zarazem w satyrze gryzącej rzuca wyzwanie prusactwu. Pomijając stu-dyum psychologiczne „Die Schauspielerin“ (1905, tł. ros.) i zbiorek „Stürmische Morgen“ (1906), zaznaczyć warto dwie piękne, cichą zadumą owiane legendy (1906): „Mnais“ (tł. ros.) i „Gi-nevra deiAmieri“ (tł. polskie 1909). W r. 1907: „Eine Freundschaft“ (studyum o przyjaźni Flauberta i Georges Sand’a) i większa powieść: „Zwischen den Rassen“ (tł. ros.) - tragiczna walka dwuch w jednej duszy zawartych sprzecznych pierwiastków rasowych. Z kilku nowel wyd. w r. 1908 p. t. „Die Bösen“ (jest tł. ros.) wyżyn artyzmu sięga „Branzilla“.—Dzieła M-a odznaczają się raczej „kolorowością‘‘ romańską, niż refleksyą niemiecką, wyróżniają się niezwykłą plastyką i nader bogatym, ogromnie iudywidualnym stylem, b. utrudniającym przekłady, O nim szkice krytyczne: Ewersa, Bon-selsa, Heddy Sauer (,,Liter. Echo“ 1908), lisy Frapan, Freienfelsa, Behrenda (,,Neue Revue“ 1908), Michela; po polsku Ad. Strzeleckiego w ,.Sfinksieu (1909) oraz uwagi J. Kaczkow-

M. Ąb.

po śmierci ojca zamieszkała matka. Dostał się j libańska z cedru; M. kaukaska v. dębo-tam do biura ubezpieczeń, ale porzucił i to J w a z Querem infectoria i innych gatunków zajęcie, a przez parę semestrów słuchał dosyć bezładnie wykładów historyi i literatury, poczem udał się na roczny przeszło pobyt do Rzymu.

dębu; M. celastrina v. guz, powstająca z zakłócia niektórych gatunków dławorośli (Ce-lastrusa) w Indyach; M. a u s t r a 1 s k a, wypływająca z Eucaliptus mannifera i E. dumosu, posiada cukier zbliżony do krystalicznego; M. perska (M. mauroruni) z Hedysarum alhagi uważana jest przez mnichów synajskich za specyfik przeciw chorobom piersiowym. M. tama-ryskowa, zbierana na gałęziach i liściach tamaryszka (Tamarix mannifera), gdzie się tworzy przez nakłócie owadu Coceus mannipa-rus na Synaju, zawiera wiele cukru i dekstryny. Ma to być według niektórych M. biblijna, choć niewiadomo, skądby się brała w pustyni, pozbawionej drzew.

Mannaja, ob. G i 11 o t y n a.

Manneczką, ob. Ele usina.

Manners JanJakób Robert lord, M., mąż stanu angielski (* 13 grudnia 1818). Wychowany w Eton, r. 1841 wybrany w Newark do parlamentu, w którym był jednym z przywódców skrajnych torysów; minister robót publicznych (1852), najwyższy komisarz leśny (1858 — 59, 1866—67) w ministeryach Derby’ego, generalny pocztmistrz w min. Disraelego (1874— 1880) i w pierwszym gabinecie Salisbury’ego (1885), kanclerz ks. Lancasterskiego w drugim gabinecie Salisbury’ego (1886 — 92). Po zgonie brata starszego został księciem Rutlaud. Zwolennik kierunku, znanego pod nazwą „Młodej Anglii“ (sympatye torysowskie z pewnym de-mokratyzmem). Napisał w tym duchu: „England’s trust and other poems“ (Lond 1841) i „Plea for national holidays“ (1843).

Männert Konrad, historyk i geograf niemiecki (* 1756 — f 1834 w Monachium). Nauczyciel w szkołach średnich, później profesor historyi w Altdorfie, Würzburgu, Monachium. Z jego prac historycznych zasługują na uwagę: „Älteste Geschichte Bojariens“ (Sulzbach 1807); „Gesch. Bayerns“ (Lipsk 1826, 2 t.); „Gesch. der alten Deutschen, besonders d. Franken“ (Stuttgart 1824—32). Z prac jego geograficznych dotąd zachowała wartość, wydana wraz z Ukertem „Geographie d. Griechen u. Römer“ (Norymb. i Lipsk 1795 — 1825, 10 t.). Staraniem M-a wydano „Tabula Pentingeriana“ (Mo-

M. Ko.

Po powrocie do Monachium wstąpił do wojska, skąd po kwartale uwolniony jako niezdolny, przez czas jakiś współredagował „Simplicissi-inusa“. W literaturze wystąpił z tomem nowel:

„Der kleine Herr Friedemanu“ (1898), po którym w r. 1901 dał większy romans „Buddenbrooks“— dzieje zwyrodnienia i upadku rodziny hnnzeatyckiej — rzecz przez krytykę (nawet francuską, porównywano go z Flaubertem i t. d.) i publiczność przychylnie przyjętą (około 40 wydań). W r. 1903 ukazały się piękne nowele:

„Tristan“ i „Tonio Kröger“ (przeciwstawienie słabej, niezdolnej do czynu duszy artysty oraz zdrowych i silnych budowniczych życia). — W r. 1905 wydał niesceniczny i przeładowany trochę erudycyą dramat z czasów Medyceuszów „Fiorenza“ (prz. polski M. Heuzla, Brody 1909), gdzie w dyalogach w stylu Gobineau stara się rozwiązać zagadnienie sprzeczności pomiędzy etyką a estetyką. Ostatniem dziełem M. jest: „Die königliche Hoheit“. M. uważa ten utwór za bajkę pouczającą, niektórzy zaś z monarchów niemieckich — za satyrę zjadliwą. Epik pełuy pogody i wyrozumiałości, a satyra jego ma w sobie trochę „dobroci słowiańskiej“ Gogola lub „cierpkiego smutku“ Bret-Harta. — Por. studya Freienfelsa („Liter. Echo“, grud. 1907); Hof-millera („Süddeutsche Monatshefte“ 1910), Drescha („Revue Germanique“), Mureta („Journ. d. Débats“ 1908); Tibala („Revue“); Pasche’a,

Wolframa („St.-Petersb. Zeitung“ 1908); Herzfeld Maryi, Bertrama („Mitteil. d. Liter. Gesellsch.“

Bonn, 1907, II), a także humorystycznie skreślony szkic autobiograficzny „Im Spiegel“

M. Ab

(„Literar. Echo“, 15 grud. 1907).

Manna, roślina, ob. G 1 y c e r i a.

nachium 1824).

Mannfeld Bernard, rytownik niemiecki (* 1848 w Dreźnie), zajęty w młodości jako cieśla wykonał 24 rysuki piórem, przedstawiające widoki z Meissen. R. 1883 przeniósł się do Berlina, gdzie wydał pierwszy swój większy cykl rycin: „Durchs deutsche Land“ (60 rycin; Berlin 1876). Wydoskonalił swą technikę na wzorach francuskich i angielskich w kierunku dekoracyjnym oraz pod wpływem Szweda Axela Haiga w kierunku architektonicznym. Pomiędzy najdojrzalszemi dziełami M-a znajduje się widok Malborga od strony Nogatu (1885).

Manna, istota eukrowata, wydzielana przez rośliny różne, już to za nacięciem, już dobrowolnie. Najbardziej znana jest M. jesionowa, pochodząca z jesionu M-ego, rosnącego w całej Europie. Z początkiem lipca robi się w drzewie nacięcia najpierw blisko ziemi, następnie coraz wyżej. W szczeliny wprowadza się słomki, a wypływający sok twardnieje. Sok z dolnych nacięć wydaje M. miękką (M. in sortis), z górnych M. pręcikową (M. canne-lata), która prędzej twardnieje. W handlu rozróżnia się różne gatunki. Jako środek lekarski, przeczyszczający, najważniejszą jest M. p o s p o-lita v. sycylijska w masach kleistych, żółtawych, i M. tłusta v. kalabryjska (M. calabrina) w ziarnach brunatnych, pozlepianych.

adz.

M. jesionowa zawiera mannit (9 $—42$), cukier gronowy, wodę, popiół, śluz, gumę. Z innych rodzajów M-y ważniejsze są: M. brian-sońska v. modrzewiowa z modrzewia, zawierająca właściwy cukier, melecytozę; M.

Mannhardt Wilhelm, badacz bardzo wybitny w zakresie wierzeń pierwotnych (* d. 26 marca 1831 w Frysztacie na Śląsku — f d. 26 grud. 1880 w Gdańsku). Uczył się r. 1851 — 4 w Berlinie i Tubindze, a r. 1855 objął w Berlinie wydawnictwo czasopisma: „Ztschrilt f. deutsche Mythologie u. Sittenkunde“. Pełnił r.

Niemczech. M. jest węzłem kolei żel. na liniach M.-Konstaucya, M.-Karlsruhe, Frankfurt n/M.-M., M.-Weinheim, M.-Heidelberg. Gimna-zyum klasyczne i realne, szkoła realna, rzemieślnicza oraz wyższa handlowa (zał. w r. 1908); biblioteka publiczna, kilka t-stw naukowych, teatr, kouserwatoryum muzyczne, zbiory sztuk pięknych w zamku i galerya miejska, gabinet przyrodniczy i t. d. — M. występuje w dokumentach jako Villa w r. 765. R. 1606 elektor Fryderyk IV palatyński zaczął tu budować twierdzę, a wraz napływ wychodźców hollen-derskich przyczynił się do wzrostu grodu. Elektor Palatynatu Karol Filip przeniósł do M-u swą rezydencyą w r. 1721. Największy rozkwit osiągnął M. za elektora Karola Teodora, teatr był wtedy pierwszym w Niemczech. Na podstawie pokoju w Luneville przeszedł M. do Badenu. R. 1819 został tu zabity Kotzebue przez Sanda. Bibi. Feder „Gesch. der Stadt M.“ (M. 1875 — 1877, 2 t.); „M. iu Vergangenheit und Gegen-

adz

Manili Gi a n n i c o 1 a, malarz włoski (* 1476 —1544), przyjaciel i uczeń Perugina, malował freski w zamku w Peruzyi i w kościołach św. Dominika i św. Tomasza tamże. Dzieła główne: Madonna (w Fitz William Museum w Cambridge), Dziewica i św. Jan, Magdalena i św. Longin (Akademia w Peruzyi) Chrystus zmartwychwstały zjawia się św. Tomaszowi (dzieło najlepsze; w kość. św. Tomasza w Peruzyi), Chrzest Jezusa, Wniebowzięcie N. Maryi Panny, Pokłon królów (te trzy w Luwrze paryskim).

Mannid, ob. Mannit.

Manning Henryk Edward, kardynał, arcybiskup westminsterski (* 15 lipca 1808 w Tot-teridge w Hertfordshire — f 14 stycznia 1892). Urodzony w rodzinie protestanckiej, wychowa-niec szkoły w Harrow, później uniw. Oxfor-dzkiego, gdzie się wyróżnił zdolnościami. W r. 1830 przyjął święcenia kapłańskie w kościele anglikańskim. Z początku kaznodzieja w Oxfor-dzie, r. 1834 mianowany rektorem (proboszczem) w Lavington i Graffham, r. 1840 arcydyakonem w Chichester. W tym czasie przyłączył się do ruchu, wywołanego w anglikanizmie przez Pu-sey’a i Newmana (ob.), a którego tendencyą było zbliżenie do katolicyzmu. Swym poglądom dał wyraz w dziele: „Unity of the Church“ (1842). Idąc dalej w tym kierunku, w r. 1851 przeszedł na katolicyzm, wyświęcony na kapłana przez kardynała Wisemana(ob.), przez trzy lata uczył się w Rzymie teologii katolickiej. Zdolności i gorliwość utorowały mu drogę do najwyższych zaszczytów w hierarchii katolickiej w Anglii. Po śmierci Wiseinana został arcybiskupem West-minsterskim i prymasem katolickim Anglii, w r.

1858 tamże obowiązki wolnego docenta i ogłosił wtedy parę przyczynków z mitologii i wierzeń ludowych bez poważniejszej wartości.

Z powodu zdrowia r. 1865 przeniósł się do Gdańska, tam napisał „Die Wehrfreiheit d. alt-preuss. Mennoniten“ (Malborg 1865) i oddał się studyom nad wierzeniami, a w tym celu zwracał się do ludu litewskiego i polskiego. Prace jego z zakresu kultu potęg wegetacyjuo-desz-czowych oraz „bab zbożowych“ mają wartość niepoślednią, a poszukiwania obecne Frazera („Golden Bough“) i innych poruszają się w torach, wytkniętych przez M-a w szeregu prac.

Z tych prac „Wald-u. Feldkulte“ (Berlin 1875

—7, t. 2); „Roggenwoif u. Roggeuhund“ (Gdańsk wart“ (M. 1907, 3 t.).

1865; wyd. 2-e 1866); „Korndemonen“ (Berlin

1868) najważniejsze. Wydał rzecz Łasickiego (ob.) o bogach żmudzkich. Po śmierci wyszły:

L. K.

„Mythologische Forschungen“ (Strasb. 1884)

Mannheim, W. ks. Badeńskie, stolica obwodu tegoż imienia, przy uściu Neckaru do Renu, 96 m. npm., w okolicy żyznej, jedno z najprawidłowiej zbudowanych miast niemieckich. Trzy przedmieścia Neckar-Vorstadt,

adz.

Schwetzingergärten-Vorstadt i Lindenhof. Kościołów 5 katolickich i 4 ewangielickie [kościół dawnego kollegium jezuickiego, zbudowany w 1. 1733—1756, konkordacki i zamkowy], Synagoga w stylu maurytańskim. Zamek (zbudowany 1820 — 29), a w nim galerya obrazów, zbiory starożytności i przyrodnicze, sala balowo-kon-certowa. Obserwatoryuin astronomiczne, teatr, magazyny zbożowe, zbrojownia, nowy dworzec kolei żel. (w stylu Odrodzenia włoskiego), most żelazny przez Ren, most przez Neckar, rzeźnia miejska, m-ców (1905) 163 693 (83 104 ewan-gielików, 70 544 katolików, 5 998 Żydów). M. jest jednem z najbogatszych miast handlowo-przemysłowych w Niemczech płd.: fabryki maszyn, chemikaliów, wyrobów gumowych, cygar, cementu, odlewnie żelaza i t. d.; cukrownie, fabryki puchu, mebli, gazownie, młyny, browary; na przedmieściu fabryki luster, wyrobów kamiennych, chemikaliów, lin, wyrobów gumowych. Izba handlowa, liczne banki lub filie banków, mnóstwo połączeń kolejowych. Olbrzymi handel obejmuje zwłaszcza zboże, ryż, mąkę, węgiel, naftę, chmiel, oliwę do maszyn, spirytus, wyroby tytuniowe i towary kolonialne. Ten handel umożliwiony jest dzięki nowym portom (Mlihlauhafen, Neckarhafen, Binnenhafen i Rhein- ! 1868 na koncylium watykańskiem wystąpił jako hafen) oraz dworcom kolei żel., zajmującym żarliwy obrońca dogmatu nieomylności papie-razem powierzchnię ponad 150 ha. Sam Miihlau- j skiej, r. 1874 założył uniwersytet katolicki w hafen ma 2100 m. długości i 190 m. szerok. \ Londynie, r. 1875 mianowany przez papieża i jest największym portem wewnętrznym w Piusa IX kardynałem. Często zabierał głos w

Wiel. Encykl, Powsz, Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Zesz. 359a.

T. R.

(Turyn 1885—94, t. 5).

adz.

S. Drz.

sprawach, dotyczących kościoła katolickiego, i prowadził liczne polemiki teologiczne, w których największy rozgłos miała jego polemika z Gladstone’m (1875). W ostatnim okresie życia pilną zwrócił uwagę na sprawę społeczną, uważając za zadanie kościoła łagodzenie walk klasowych. W r. 1889 podczas wielkiego strajku robotników dokowych w Londynie zaproponował swe pośrednictwo i akcyę rozjemczą z powodzeniem do skutku doprowadził. Napisał, nie-licząc mnóstwo prac drobniejszych, po pismach peryodycznych rozsianych, szereg większych dzieł, z których główniejsze: „Lectures on the grounds of faith“ (1856); „On the temporal po-wer of the pope“ (1866); „The Vatican decrees“ (1875); ,,True history of the Vatican Council“ (1877); „Miscellanies“ (1877). Zbiór jego przemówień i kazań ukazał się p. u. „Sermons on ecclesiastical subjects“ (1863 —73, 3 t.). Bibl.: Hutton „Cardinal M.“ (Lond. 1892); Bellesheim „Henry Edw. M.“ (Moguncya 1892).

Mannit C₆Hl40, = CH₂.OH(CH.OH)₄CH₂.OH alkohol o sześciu grupach wodorotlenowych, odkryty w r. 1800 przez Prousta w mannie (wysuszonym soku palmy mannowej). Znajduje się też w wielu innych roślinach jak w bzie, jesionie, selerze, trzcinie cukrowej. Stosownie do wzoru o czterech asymetrycznych atomach węgla, M. jest jednym z dziesięciu możliwych izomerów przestrzennych, do których należą w danym razie dulcyt, sorbit, talit, idyt i in. M. otrzymany przez wygotowanie manny z wyskokiem etylowym jest prawoskrętny (d. mannit), poznano jednak także jego odmiany lewoskrętną (1. mannit) i nieczynną (i. mannit). M. jest ciałem stałem, rozpuszczałnem w wodzie i wyskoku, nie rozpuszczałnem w eterze, krystalizuje się w igłach lub pryzmach rombicznych o p. top. 166°, sublimuje, a przy wyższej ciepłocie (200°), tracąc wodę, daje bezwodniki mannitan C₆H₁₂0₅ i m anni d C₆H₁₀O₄, wkońcu ka-ramel; w próżni daje się bez rozkładu desty-lowaó. Z cukrami łączy go bliskie pokrewieństwo, tworzy się bowiem przy odtlenieniu cukru gronowego, a lepiej owocowego i mannozy za-pomocą ortęci sodowej, a także przez ostrożne utlenienie (do czego przydatną jest optycznie nieczynna odmiana M-u) przechodzi w odpowiednią odmianę optyczną cukru owocowego

1    mannozy. Rozcieńczony kwas azotowy utlenia M. do kwasu cukrowego; jodowodór od-tlenia go podobnie jak jego stereoizomery do

2    jodoheksanu (jodku lieksylowego), czem udowodniona została normalna budowa szkieletu węglowego wszystkich tych związków. Jako alkohol, daje estry: y kwasem octowym octan man nitowy C₆H₈(0.C₂H₃0)₆, otrzymywany przez działanie bezwodnika tego kwasu, a z kwasem azotowym nitromannit C₆H₈(0.N0₂)₆, środek wybuchowy, tworzący się od działania stężonego kwasu azotowego. M. nie podlega fermentacyi alkoholowej, natomiast w obecności kredy i se-ru daje przy 40°C, z drożdżami kwasu mlecznego, kwas węglowy, wodór, alkohol etylowy i kwasy: octowy, masłowy i mleczny. Dr A J- G-Mannitan, ob. Mannit.

Mannlicher Ferdynand (* 30 stycz. 1848 w Moguucyi—f 1909), do r. 1886 naczelny in-żeuier austryackiej kolei półn. Ferdynanda. Od r. 1878 pracował nad wynalezieniem nowego systemu karabiua odtylcowego, który wprowadzono w niektórych wojskach; wynalazł także automatyczny pistolet dla kawaleryi. Mannowiec, ob. Jesion.

Manno 1) Józel, prawnik i historyk włoski (* 1786 —f 1868). Prawnik z zawodu, doszedł do wysokich godności (członek Rady Najwyższej w Sardynii, prezes sądu w Nizzy, pierwszy prezes trybunału w Piemoncie, prezes izby kasacyjnej włoskiej). W r. 1848 powołany na członka Senatu sardyńskiego, przez długi czas mu przewodniczył; r. 1865 — 1866 był prezesem Senatu włoskiego. Napisał m. in. „Storia moderna della Sardegna“ (1858); „Della fortuua delle parole“ (wyd. 8-e, 1868); „Della fortuna delle trasi“. Syn jego: 2) Antonio baron M. kształcił się w Akademii wojskowej w Turynie, ale poświęcił się badaniom historycznym. R. 1877 członek Akademii turyńskiej. Prócz prac historycznych wydał: „Bibliografia storica degli stati della monarchia di Savoia“

M. Ko.

Mannstädt Wilhelm komedyopisarz niemiecki (* 1837 w Bielefeldzie), pracował w Anglii w handlu, objął po powrocie do ojczyzny (1856) fabrykę wyrobów żelaznych w Hagen, przeszedł wkrótce do działalności scenicznej i w ciągu wielu lat był aktorem, reżyserem i kapelmistrzem w Berlinie, w końcu poświęcił się ko-medyopisarstwu. W r. 1866 napisał pierwszą farsę „Alles mobil!“, która miała wielkie powodzenie, poczem stworzył moc fars, do których często sam pisał muzykę.

Mannus, jako imię pospolite, po starogermań-skn wćm=człowiek, z którego rzecz, manisco, w dzisiejszej niemczyźnie rzecz. Mensch powstał, oznacza, według Tacyta (Germania roz. 2), u starodawnych Germanów bóstwo, czczone jako syn Tui skona (ob.), razem z nim praojca i założyciela całego plemienia; przypisywano M-owi trzech synów, od których wywodzą pochodzenie swe i nazwę najbliżej Oceanu mieszkający Ingewonowie, więcej ku południu osiedli Her mi nono wie, nakoniec zasiadający z nimi Istewonowie (ob.).

Manoel Wielki v. Szczęśliwy, król portug. (*31 maja 1469 —f 13 grud. 1521, wnuk Duarta, syn Ferdynanda ks. de Viseu, który za Jana II wyrokiem sądowym pozbawiony był wszelkich praw do tronu. Po śmierci następcy tronu don Alfonsa, M. dzięki wpływom swej siostry, żony Jana II, został uznany za spadkobiercę korony. Wstąpił na tron po śmierci Jana II r. 1495. Przez cały czas panowania swego, M.

M. Ko

MlT

3-!

Fig, 49. Manometr otwarty.

dążył wszelkiemi siłami do nawiązania rozległych stosunków (np. z Kongo i Etyopią). Na czas jego rządów przypadają liczne wyprawy morskie (1497 Vasco de Gama udaje się do Kalkuty, w 1 500 otwierają się dla Portugalii żyzne krainy Brazylii; Maldywy, Ceylon i Malakka stają się własnością Portugalii). W r. 1501 M. postanawia wysłać dla zdobycia Afryki 26 000 wojska. Papież odradza mu, gdyż namawia M-a by siły swoje zwrócił przeciw Turkom. Wówczas M. odbywa pielgrzymkę do S. Jakoba de Campo-stella, składa tam wspaniałe ofiary i wysyła don Podryga de Castro do pap. Aleksandra VI, by dać świadectwo swej gorliwości religijnej dla Kościoła (którego nadużyć nie lęka się krytykować), ale nie wyrzeka się projektów podbicia Afryki. Podejmuje je w r. 1508. Pierwsza wyprawa pod dowództwem Joâo de Me-nezès nie powiodła się, druga kierowana przez ks. Bragancy, jest szczęśliwszą. Wtedy M. wysyła ponownie do papieża poselstwo ze słynnym Tristanem de Cumba na czele, wiozącym złoto Afryki, drogie kamienie Indyi, najrzadsze zwierzęta. Bulla Papieska przyznaje M-owi prawa zwierzchnie uad krajami odkrytemi przez Portugalczyków. Nadto papież ustanowił nowe biskupstwo w Funchal, stolicy Madery. Za panowania M-a Portugalia rośnie tedy w potęgę. M. wprowadza zmiany urządzeń w państwie: znaczną część przywilejów gmin zniósł, wprowadził luise de fira, która zadała poważny cios feodalizmowi, usunął nadużycia, których dopuszczały się władze administracyjne, uwzględniające nieuzasadnione roszczenia szlachty. Za M-a założono też wiele szpitalów, przytułków i instytucyi dobroczynnych, t. zw. miseri-cordies, w których rozdawano jałmużnę. Ale dla przypodobania się narzeczonej swej, Izabelli Ka-stylskiej,M. wypędza z Portugalii nietylko szukających tam przytułku hiszpańskich, ale i tych wszystkich Żydów, którzy już oddawna osiedli byli w Portugalii; za zgodą Kortezów zwalnia od podatków i dziesięciny wszystkich duchownych. M. był żouaty trzykrotnie^ z Izabellą Kastylską która przynosiła mu w posagu królestwo kastylskie, ale jej śmierć pozbawiła go nadziei na tron hiszpański. W r. 1500 M. poślubił bratową Maryę, a po jej śmierci Leouorę, córkę Filipa Austryackiego, króla Kastylii. W testamencie wyraził wolę, aby pogrzeb jego odbył się bez okazałości. Zwłoki jego złożono w Belem.

Manoel do Nase. Fr., liryk portugalski, ob. Naści ment o.

Manometr (gr. [xavôç—rozcieńczony) przyrząd do mierzenia ciśnienia płynów, przeważnie gazów. Pierwszy M. zbudował Otto v. Guericke; przyrząd ten znany pod nazwą baroskopu lub dazymetru (ob. b aro skop), jest mało czuły i dzisiejsze M-y są budowane na innych zasadach; zależnie od celu, do którego mają służyć, używane są różne typy M-ów. 1) M. otwarty (ob. fig. 49), składa się z naczynia szerokiego z rtęcią V, połączonego z długą, pionową rurką szklaną T, otwartą na końcu; naczynie umieszczone jest w szczelnie zamkniętej skrzynce metalowej C, komunikującej się, zapomocą rurki z kranem, ze zbiornikiem gazu, którego ciśnienie ma być zmierzone. Ciśnienie gazu wpędza rtęć do rurki; różnica poziomów rtęci w naczyniu i rurce mierzy przewyżkę ciśnienia gazu nad ciśnieniem atmosfery; o ile przekrój naczynia jest dość wielki w porównaniu z przekrojem rurki, poziom rtęci w niem można uważać za stały; wyryta na rurce skala, której punkt zero odpowiada temu poziomowi, ułatwia odczytanie wysokości słupka rtęci. — Inna forma M-u otwartego składa się z rurki wygiętej w kształt litery U, napełnionej u dołu rtęcią, której jedno ramię jest otwarte, a drugie łączy się ze zbiornikiem gazu; rtęć w drugim ramieniu opadnie o tyle, o ile podniesie się w pierwszym; wystarczy więc skalę wyryć na rurce otwartej tak, aby 0 wypadało na wysokości, do której rtęć dochodzi, gdy poziom jej w obu rurkach jest jednakowy; odczytując wzniesienie się rtęci w rurce otwartej i mnożąc je przez 2, o-trzymuje się różnicę poziomów rtęci.—Rtęć, stykając się z powietrzem, zanieczyszcza się i zanieczyszcza również ścianki rurki; te stają się więc z czasem nieprzezroczystemu co utrudnia, lub nawet uniemożliwia dokonanie pomiaru; zastąpiono więc rurkę szklaną przez żelazną, a na powierzchni rtęci u-mieszczono pływak, sznurek od niego, przeciągnięty przez blok, kończył się strzałką, której położenie, mierzone na skali, dawało miarę wzniesienia rtęci w rurce; M-y tego typu rzadko jednak działają dosyć dokładnie. — Inna niedogodność M-u otwartego to znaczna długość rurki szklanej; rurka taka nie wszędzie daje się umieścić, łatwo ulega stłuczeniu, odczytywanie jest mozolne wskutek długości skali. Natomiast M. otwarty pozwala na b. dokładne mierzenie ciśnienia, szczególnie, gdy zostaną uwzględnione różne poprawki (zmienność ciśnienia zewnętrznego, zmiany gęstości rtęci wskutek zmiany ciepłoty, włoskowate obniżenie poziomu rtęci w rurce); używa się go więc wszędzie tam, gdzie chodzi o daleko idącą dokładność pomiaru, oraz dla kalibrowania M-ów innego typu. W tym celu Cailletet zbudował w wieży Eiffla M., pozwalający mierzyć ciśnienia do 400 atm. —Gdy chodzi o ciśnienia niewielkie, można używać zamiast rtęci płynów lżejszych. Takim jest np. M. Kretza, służący do mierzenia b. małych różnic ciśnienia. Dwa naczynia szerokie, połączone

96    Manowczyk—Mans, m-to.

co

szklaną rurką w kształcie litery U, napełnione    AA, zgięta spiralnie (dla zwiększenia czułości

są niemieszającemi się cieczami o małej róż-    można utworzyć z rurki kilka zwojów); rysunek

nicy gęstości (woda z alkoholem i terpentyna);    pokazuje na boku kształt przekroju takiej rurki,

miejsce ich zetknięcia znajduje się w ramieniu    Jeden koniec rurki łączy się z kotłem, zapo-

R\ drugi koniec jest zalutowany. W miarę wzrastania ciśnienia pary rurka się rozkręca, a ruch jej swobodnego końca przenosi się zapo-mocą dźwigni łamanej BC1) na strzałkę E, poruszającą się wzdłuż skali. Odczytywanie ciśnienia jest b. dogodne; skalibrowania do-

TM

pionowym rurki, idącym od naczynia z cieczą mocą przewodnika GH zaopatrzonego w kran lżejszą. Gdy ciśnienie na ciecz cięższą wzrośnie, podniesie się ona w rurce na pewną wysokość, zmniejszając o tę samą wielkość słupek cieczy lżejszej. Przyrost ciśnienia mierzy się różnicą ciężaru słupka cieczy cięższej i takiego samego słupka cieczy lżejszej; jeśli różnice gęstości są nieznaczne, wówczas czułość przyrządu będzie ogromna (wzniesieniu cieczy o 1 cm. odpowiada wzrost ciśnienia o V30000 atm.).—

fil G

Fig. 51. Manometr Bourdo-

konywa się przez porównanie z innym M-em.—Łącząc M. metalowy z mechanizmem zegarowym, zapisującym automatycznie wskazania M-u, otrzymuje się przyrząd, kontrolujący zmiany ciśnienia w kotle; działa on w sposób podobny, jak baro-graf aneroidowy (ob. Barograf).

Manowczyk, ob. Meander w archi t Manowski, Wieniawy odm., herb, W polu złotem — czarna głowa żubra z rogami zło-temi i z pierścieniem złotym w nozdrzach. U szczytu rogi jelenie złote. Labry czarno - złote.

Manrique Gornez, poeta hiszpański (* ok. 1413 — f 1490). Walczył przeciw Maurom, był czynny w niesnaskach stronniczych za Jana III i Henryka IV, wziął stronę Izabelli i popierał jej małżeństwo z Ferdynandem. Z pośród jego poezyi, zebranych w „Cancionero general“, odznacza się poemat alegoryczny na śmierć margr. de Santillana. Nowe wydanie pod red. Antoniego Paz y Mélia: „Concionero de G. M.“

adz

n‘a.

Dr W. Wer.

Do mierzeuia wielkich ciśnień służy M. Des-gotfa; 2 tłoki, jeden o wielkim, drugi o małym przekroju, są osadzone na drążku wspólnym; górny, mały, porusza się w cylindrze, połączonym ze zbiornikiem gazu, dolny wielki —w naczyniu z rtęcią, od którego odgałęzia się rurka mauometryczoa. Siła, z jaką gaz ciśnie na tłok mały, zostaje przeniesiona na rtęć w naczyniu; działa ona jak prasa hydrauliezua: znaczna siła, działająca na wielką powierzchnię tłoka, zostaje zrównoważona ciężarem małej ilości rtęci w rurce manometrycznej. Znając stosunek przekrojów obu tłoków, łatwo obliczyć ciśnienie gazu w cylindrze; 2) M. gazowy.

{.

Fig. 50. Manometr gazowy.

Zatopiony koniec rurki szklanej ABC (ob. fig. 50) zawiera gaz suchy (powietrze lub azot). Zagięcie rurki wypełnione jest rtęcią; drugi jej koniec łączy się ze zbiornikiem gazu; rtęci nalewa się tyle, aby obie jej powierzchnie a, a' stały na jednym poziomie, gdy na M. działa ciśnienie jednej atmosfery. Jeśli ciśnienie wzrasta, rtęć w części C opada do b\ wczęści A podnosi się

do b, zmniejszając objętość zawartego tam (Madryt 1885, 2 t.).

gazu; znając pierwotną i obecną objętość, o- Mans (L e) gł. m-to dep. Sarthe (Francyal blicza się ciśnienie, pod którem się gaz znaj- nad rz. Sarthe, 61 579 m-ców. Punkt węzłowy duje, na podstawie prawa Boyle’a i Mariot- dróg. żel. Zachodniej i Orleańskiej. Katedra te’a (ob. Gazy); ciśnienie w C jest więk- św. Juliana (z w. XII — XV), kościół Notre-sze od ciśnienia w A o wysokość słupka rtęci Dame de la Couture (w. XII —XIV) z dawnym b — b’. Dogodniejsze i dokładniejsze od takiego klasztorem Benedyktynów (obecnie prefektura teoretycznego kalibrowania M-u gazowego jest i muzeum), liczne klasztory, liceum dla chłop-porówuanie jego wskazań ze wskazaniami M-u ców, seminarya nauczycielskie, szkoła handlowo-otwartego. Stan rtęci w M-e gazowym zależy rzemieślnicza, biblioteka publiczna, muzeum od ciepłoty gazu i z tą okolicznością nale- sztuki, przyrodnicze, mineralogiczne, archeolo-ży się liczyć przy posiłkowaniu się nim. 3) M-y giczne, teatr, ruiny amfiteatru gallijsko-rzym-metalowe są mniej ścisłe, ale dogodniejsze skiego. T-stwo rolnicze naukowe i artystyczne; od rtęciowych, są więc niemal wyłącznie uży- T-stwo historyczno - archeologiczne, lekarskie, wane w technice, np. przy kotłach parowych, ¹ dom poprawczy dla dziewcząt, dom dla sierot, chłodnicach maszyn parowych. Budowane są | szpital, przytułki. Stolica biskupia. — Handel zarówno dla ciśnień większych, jak i mniejszych ' bydłem i drobiem, jajkami, owocami, jarzy-od atmosfery (Vacuummetry). Najczęściej uży- nami. Fabryki płótna, odlewnie dzwonów, fa-wane są M-y sprężynowe Bourdon’a, podobne bryki maszyn, wyrobów tytuniowych, witraży, do aneroidów tegoż wynalazcy (ob. fig. 51); garbarnie i t. d,—Dzieje. M., jako Vindinum, główną częścią składową jest rurka metalowa ; był stolicą Cenomanów. Za czasów rzymskich

adz.

adz.

Mansel Henryk Longueville, filozof angielski (* 6 paźdz. 1810 w Cosgrove —f 1871). Nauki uniwersyteckie ukończył" w Oksfordzie. Od r. 1845 piastował godność duchownego w

Logicians“ (Lond. 1886).

Mansfeld (Talmansfeld), gł. m-to w obwodzie górskim t. n. (reg. merzeburska, Prusy) nad rz. Talbach i na dr. kol. Berlin—Blanken

adz,

M. przyjęło nazwę ludu, je zamieszkującego, z czego przez skrócenie powstała obecna nazwa. Już w w. IV stolica b-kupia, był M. jed-nem z ważniejszych miast państwa frankońskiego, w w. IX upadł skutkiem napadów Normanów i niesnasek pomiędzy panami. Należał przez czas dłuższy do Anglii i dopiero r. 1481 powrócił do korony francuskiej. Pod M. wojsko republikańskie odniosło zwycięstwo r. 1793 nad Wandejczykami. Podczas wojny francuskopru-skiej r. 1870 — 1871 tworzył ognisko działań wojennych Chanzy’ego, który tu zgromadził 150 000 wojska i znaczne zapasy, w celu wymarszu do Paryża. Wojska francuskie odcięte w uporczywej bitwie z Niemcami d. 6 — 12 stycz. r. 1871 poniosły porażkę.

Mansart (M a n s a r d) rodzina budowniczych francuskich w XVII i XVIII w.: 1) Franciszek M. (1598 w Paryżu — f 1666 tamże), twórca pałacu w Maisons (ob. Maisous-Laffitte) jednego z najpiękniejszych budynków we Fran-cyi. Wskutek zatargów nie wykończył kościoła i klasztoru w Val-de-Grâce i przebudowy Luwru. Paryż zawdzięcza M-owi wiele pałaców, a nadto po za Paryżem. Przypisują mu pomysł budowania dachów z dwóch pochyłych części i wytworzenia w ten sposób t. zw. man sard ów.

2) Juliusz Hardoin wnuk cioteczny i uczeń poprzedzającego (* 1645 w Paryżu — f 1708 w Marły), pod kierunkiem Bruant’a wykonywał roboty około pałacu Vendôme w Paryżu. Uzyskawszy łaski Ludwika XIV, stworzył projekt pałacu w Clugny (dla p. Montespan) 1676 — 1880; prowadził przebudowę pałacu w Saint-Germain-en-Laye i został architektem budowli królewskich i członkiem Akad. budownictwa. Najwięk-szem jego dziełem jest część pałacu wersalskiego, wzniesiona za Ludwika XIV; nad budową tej części pracował H. M. od r. 1678 do śmierci; w Paryżu wzniósł kopułę Inwalidów obok istniejącego już kościoła tegoż im. (1693 — 1706). Z innych dziel najważniejsze: przebudowa zamku w Dampierre (1680); zamek Ermitage w Marły (1683); kościół Notre Dame w Wersalu (1684); rezydencya królewska w Saint-Cyr (1686), wszystkie domy otaczające plac des Victoires w Paryżu; plany katedry Orleańskiej, galeryi w Palais - Royal w Paryżu; fasada ratusza w Lugdunie, oraz mnóstwo pałaców i domów w Paryżu i na prowincyi. W uznaniu jego zasług obdarzył go król szlachectwem, tytułem hrabiego de Sagone, oraz inuemi wyróżnieniami.—3) Jakób Hardouin-M. de Sagone, wnuk poprzedzającego (* 1709 —f 1776), budowniczy królewski, wzniósł kość. św. Ludwika w Wersalu, klasztor w Saint-Chaumont i opactwo królewskie w Prouilles (Langwedo-cya).

kościele krajowym, od r. 1855'wykładał teologię w oksfordzkiem kolegium Magdaleny. W r. 1866 został profesorem historyi kościoła, w dwa lata później—dziekanem u św. Pawła.—M. jest najznakomitszym zwolennikiem filozofii Hamiltona (ob.). Zasadniczem zagadnieniem metafizyki jest, według niego, różnica między rzeczywistością a zjawiskiem. M. stwierdza wyjątek z niepo-znawalności rzeczywistych substancyi, który dotyczy jaźni własnej. Naukowo teologia uzasadniona jest, według M-a, niemożebną, gdyż poznanie nasze nie dociera do bytu bezwzględnego. Z drugiej strony wiedza nasza względna nie jest zdolna obalić objawienia, albowiem pojmowalibyśmy wszystko zupełnie inaczej, gdyby się nasz widnokrąg rozszerzył O etyce Boga niepodobna nic wnioskować z etyki człowieka, która zostaje w związku z ograniczoną naturą ludzką „Agnostycyzm“ Hamiltona zastosował M. na korzyść teologii objawienia, wykazując, iż dogmaty religijne są wręcz niepojęte dla rozumu ludzkiego, lecz że właśnie dlatego również zwalczyć ich nie można. — Główne dzieła M-a są następujące: „Man’s conception of Eternity“ (1854); „Psychology, the test of Moral and Metaphisical Philosophy“ ("1855); „Meta-phisics on the Philosophy of Consciousness“ (1869)-, „ The Limits of religious Thought * (Lond. 1858); „Philosophy of the Conditioned, Remarks on Hamiltons Philosophy“ (1856); „Philosophy and Theology; Lętters, Lectures and Reviews“ (1873). — Por.: F. D. Maurice „Whatis Revelation? Letter to H. L. M.“ (Camb.

1859); tenże „Sequel to Inquiry, What is Revelation“ (1760); Goldwin Smith „Rational Religion“ (1861); J. Martineau „M., Limits of Religious Thought“ (,,National Rev.“ 1859); sir Leslie Stephen „M.“ („Dict. of National Biogr.“ 1893); Messon „Recent British Philosophy“ (Lond.

1877); T. H. Green „The Logic of the Formal

A T

heim, 200 m. npm. Kościół ewangelicki z obrazem Cranacha, szkoła im. Lutra, dom ojca Lutra, szpital Joannitów, garbarnia, stolarnia artystyczna, handel drzewem, przemysł górniczy, 2 664 m-ców (1905). Pod m-tem na górze stromej zamek hrabiów M. od r. 1674 zniszczony. Odnowiono go w r. 1860—61.

Mansfeld, ród hrabiowski niemiecki, od starego zamku M. w hrabstwie t. n. Za protoplastę rodu uchodzi Hoyer M. (1060), o jego potomku, hr. Hoyerze, sprzymierzeńcu cesarza Henryka V, pamięć dochowała się w baśniach i pieśniach ludu. Potomkowie jego po mieczu wygaśli, a wnuczka Zofia poślubiona Burkhar-dowi z Querfurtu (1219) wniosła posiadłości ojca do rodu Querfurt, a jej syn Burkhard (I), burgrabia na Magdeburgu, został założycielem linii mansfeldzko-querfurckiej (1264).

adz.

E. Chw.

CITatłllóę.

która podzieliła się z biegiem czasu na liczne odnogi. 1) Piotr Ernest I (* 1517—f 1604), i

9-ty syn lir. Ernesta (f 1532), założyciel gałęzi ! belgijskiej (heldrungeńskiej), odznaczywszy się w kilku wyprawach wojennych r. 1545 był wielkorządca luksemburskim; po wybuchu powstania w Hollandyi został przy kr. Filipie, dowodził wojskami w Brukselli i Antwerpii (1566 — 1567); a wysłany przez Albę z pomocą królowi francuskiemu, odznaczył się w bitwie pod Mon-contour (1569), poczem został generałem hiszpańskim i członkiem wielkiej rady państwa. Walczył r. 1579 szczęśliwie pod Maastricht, w Geldern, Hennegawii, Artois i in. prowin-cyach, zdobył w r. 1588 Wachtendonk, poczem zastępował częstokroć wielkorządcę. R. 1594 otrzymał tytuł książęcy. W zbudowanym przez się pałacu w Luksemburgu zgromadził wielki zbiór okazów sztuki starożytnej. 2) Piotr Ernest II (zwykle Ernest M.), jeden z najodważniejszych dowódców w wojnie 30-letniej (* 1580 — f 1626) syn Piotra, bękart domu M-ów. Sam brzydal, jest synem uroczej Anny van Bentze-rath; walczył wcześnie pod kierunkiem brata swego Karola II na Węgrzech, odznaczył się w służbie hiszpańskiej przy oblężeniu Ostendy (1601 — 1604). W służbie arcyks. Leopolda, zasłynął z łupieztwa, a z niewoli nie wykupiony przezeń przeszedł na stronę Rzeszy, później walczył w Sabaudyi przeciw Hiszpanom. R. 1617 wstąpił na służbę do rokoszu czeskiego jako generał artyleryi i dowódca pułku piechoty, przez cesarza skazany za to na utratę czci. Po bitwie pod Białą Górą i kapitulacyi Pilzna (1620), gromadził szczątki czeskie jako-też oddziały angielskie i palatyńskie, utrzymując je dzięki rabunkom. Walczy szczęśliwie, bije Tilly’ego, poczem r. 1622 łączy się z Kry-styanem Brunświckim i wstępuje łącznie z nim na służbę państw związkowych. Ten rabunek i wójna trwają do r. 1623, kiedy M. rozpuścił swoje wojsko, udaje się do Paryża i Londynu jako osoba prywatna, a wraca r. 1625 z Anglii z 12 000 zaciężnikami i dalej próbuje szczęścia, ale pobity przez Wallensteina, gromadzi szybko dość wielki oddział i w końcu łączy się z Betlenem Gaborem w Siedmiogrodzie. Gdy ten zawarł z cesarzem pokój, udaje się M. przez Turcyę do Wenecyi, lecz po drodze umiera pod Serajewem. — Bibl. Reuss „Graf Ernest von M. im böhmischen Krieg 1618—21“ (Brunświk 1865); Villermont „Ernest de M.“ (Bruksella 1866, 2 t.); Ütterodt zu Scharffen-berg „Ernest Graf zu M., 1580 — 1626“ (Gota

1867); Grossmann „Des Grafen E. von M. letz te Pläne und Taten“ (Wrocław 1876).

Mansfield, miasta: 1) M. w hr. Nottingham (Anglia). Kościół gotycki św. Piotra (liczne pomniki i okna barwne), szkoła łacińska przez Elżbietę r. 1561 założona, pomnik na rynku lord. Jerz. Bentincka, 15 000 m-ców, tkalnie materyi jedwabnych i bawełnianych, fabryki wyrobów z

żelaza, w pobliżu łomy kamienia. Handel bydłem i zbożem. M. sięga czasów rzymskich; 2) M., stolica hr. Richland [Stan Ohio], ważny węzeł kolei żel. linii wiodących do Ohio, Baltimory, Pittsburga, Chicago i New-Yorku, na wzgórzu śród okolicy przepięknej i stepu pszennego, teatr, fabryki młockarni i innych machin rolniczych, papiernie, odlewnie.

Mansfield Ryszard, najwybitniejszy z tragików amerykańskich (* 1857—f w końcu sierpnia 1907). Ur. na w. Helgolaudzie, wy wędrował w młodym wieku do Stanów Zjednoczonych i tam poświęcił się malarstwu, następnie sztuce scenicznej. W dramatach Szekspira występował często wspólnie z Modrzejewską.

Mansi Jan Dominik, kanonista, arcybp w Lukka (* 1692 —f 1769). Po zwiedzeniu główniejszych bibliotek Francyi i Niemczech, wykładał teologię w Neapolu. W r. 1765 Klemens XIII mianował go arcybpem Lukki. W końcu życia, wydawszy wiele prac, zajmował się zbieraniem ustaw soborów duchownych, doprowadził jednak to dzieło tylko do t. XV; całe dzieło doprowadzone do r. 1439, obejmuje 31 tom.: „Sa-crorum conciliorum nova et amplissima colle-ctio“ (Floreucya i Wenecya 1759—98, 31 t.). ad7-

Mansio (od czas. manere = nocować): 1) w późniejszych czasach rzymskich miejsce, w któ-rem wojsko na noc namioty rozbijało; mansio-nes (1. mn) zwały się także budynki, założone w pewnych odległościach przy rzymskich drogach publicznych, zaopatrzone w żywność dla ludzi i konie przeprzęgowe dla wygody przejeżdżających książąt, wysokich urzędników państwowych i prowincyonalnych; — 2) miara jednego dnia podróży, odpowiadająca greckiemu

S. Drz.

Mansion Paweł, współczesuy matematyk belgijski (* 3 lipca 1844 pod Liège), prof, analizy, algiebry i historyi matematyki w uniw. w Gandawie, współwydawca czasopisma „Ma-thesis“ od r. 1887 członek Akad. Belgijskiej. Bardzo liczne dzieła i rozprawy należą przeważnie do dziedziny algiebry, analizy wyższej, rachunku prawdopodobieństwa, geometryi nieeuklidesowej i historyi nauk ścisłych. Wymieniamy z nich następujące: „Théorie de la multiplication et de la transformation des fonctions elliptiques“ (1870); „Elements de la théorie des déterminants“ (1875, wyd. 4-e 1883); „Histoire des mathématiques dans l'antiquité et au moyen-âge“ (1875); „Théorie des équations aux dérivées partielles du premier ordre“ (1875, wyszło w przekładzie niemieckim 1892); „Tables des logarithmes â 12 décimales“ (1877); „Cours d’analyse infinitisimale“ (1833); „Précis de la théorie des fonctions hyperboliques“ (1884); „Calcul différentiel et principes du calcul intégral“ (1887); „Cours d’algèbre supérieure“. Rozprawę „Pierwsze zasady metageo-metryi czyli geometryi ogólnej“ („Wiadomości matematyczue“ t. I) przełożył prof. S. Dickstein,

1893).

M. Ko.

adz.

adz.

adz.

E. Chw.

Dr i. P.

Mantegna Andrzej, znakomity malarz i miedziorytnik włoski, (* 1431 w Padwie lub jej okolicy— f w Mantui 1506 r.) W dzieciństwie pono pasał owce; uczeń i syn przybrany Fr. Squarcionego, którego bogate zbiory starożytne kształciły zmysł plastyczny M-i. Rozwijał się pod wpływem Pawła Ucella, F. Lippie-go, Donatellego, zwłaszcza Jak. Belliniego, z którego córką ok. r. 1450 się ożenił, co go poróżniło ze Squarcionem. Z pierwszego okresu twórczości M. pochodzą obrazy: św. Eufemia (muzeum neapolit.), ś. Justyna (w Medyolanie), freski na sklepieniu w kość. degli Eremitani w Padwie i in.; przebija się w nich znajomość sztuki starożytnej i rozumienie praw perspektywy obok pewnej sztywności. Większą część życia spędził w Mantui gdzie sławy dosięgnął na dworze Ludwika Gonzagi

(który poprzednio we „ Wszechświecie“ zamieścił „Słowo z powodu głosu M-a o Koperniku“

A. Ł.

Manso Jan Kacper Fryderyk, historyk i filolog niemiecki (* 1760 — f 1826). Nauczyciel z zawodu, wkońcu od r. 1793 rektor Magdaleneum we Wrocławiu. Z prac zasługują na uwagę: „Sparta, ein Versuch zur Aufklärung der Gesch. u. Verfassung dieses Staats“ (Lipsk 1800 — 1805, 3 t.), „Gesch. des preuss. Staats seit dem Hubertusburger Frieden“ (Frankfurt 1819 — 20, 3 t.; wyd. 3-e 1839); „Gesch. des ostgot. Reichs in Italien“ (Wrocł. 1824).

Mansur A b u-D żafar-Abdullach Al-, drugi kalif z dynastyi Abbasydzkiej (* ok. 712 w Haszemieh—f 775 w Bir-Maimun pod Mekką). Nastąpił po bracie, Abul-Abbasie r. 754, założył Bagdad (762) i Hillę, powiększył Bassorę i Kufę, założył trzy Mansury (w Afryce, Per-syi i Indyach). Popierał literaturę, kazał przełożyć wybitne dzieła greckie na jęz. syryjski i perski, wynagradzał poetów. Był niezmiernie oszczędny i pozostawił w skarbie 700 milion, franków. Zmarł skutkiem upadku z konia w podróży do Mekki.

Mansur Mohammed ibn Ali A mir Al.

wezyr kalifatu Kordoby (* 939 w Torres pod Algeęiras — f 1001 w Mediuaceli) znany jako Almansor (Al-Mansur, zwycięzca). Rządził w imieniu kalifa Hiszama II. Założył akademię z 40 osób, popierał teologów, poetów, matematyko vv, prześladował filozofów. W sprawach wewnętrznych despota, w zewnętrznych toczył boje zwycięskie z chrześcianami, przeciw którym wykonał 56 wypraw. Doprowadził islam do szczytu potęgi. Wezyrem był od r. 978. Po jego śmierci kalifat upadać zaczął.

MansÛra(El M.), m-to gł. w dzielnicy egipskiej Dekalieh na odnodze Nilu, zwanej Damiette; przystań i stacya kolei Kairo-Damiette; 6 meczetów, kościół, izba sądowa, zakłady odziarniania bawełny, płótna żaglowego, wyrobów płóciennych i bawełnianych, miejsce składowe żyta, bawełny, indyga, lnu i konopii, 35 000 m-ców. M. założył r. 1222 sułtan egipski wzamian za straconą na rzecz chrześcian Damiettę. R. 1250 odniósł tu Ludwik IX franc, porażkę dotkliwą i był wzięty do niewoli.

Mansvet Quid o, właściwie Franciszek KI em ent, pisarz turystyczny czeski C 1851 w Smichowie). Początkowo handlowiec, następnie oficyalista arcyks. Ludwika Salwatora, odbył z nim liczne podróże, skrzętnie notował wrażenia i opisywał w czasopismach. Osiadłszy w Pradze 1876, rozpoczął poszukiwania nad sztuką starożytną. Owocem tych badań były opisy życia starodawnych Rzymian (w „Kvëtach). R. 1892 przedsięwziął podróż do Palestyny, Syryi i Iranu [dzieło „Palestyna“, Praga 1894). R. 1895 powołany do Rady wystawy czesko-słowiańskiej w Pradze, kierował urządzeniami działu starosłowiańskiego. R. 1898 przeniósł się do lnsbruku, skąd rokrocznie odbywa dalekie wycieczki po kraju i do Alp, których jest wielbicielem.

Mansyonarz. W dawnych czasach znajdowali się duchowni urzędnicy tego nazwiska; ale o ich obowiązkach nie masz pewności. Jedni ich rządcami dóbr kościelnych, drudzy strażnikami świątnic mienią. W czasach nowszych tak nazywają się kapłani, których obowiązkiem jest offlcyum N. P. codziennie w chórze śpiewać w kościołach katedralnych, kollegiatach.

Mantegazza Paweł (* w Monzy 31 paźdz. 1831) lekarz, pisarz głośny, chociaż pod względem naukowym wcale niewybitny. Zawodowo wykształcił się w Pawii, gdzie w r. 1854 dyplom doktorski uzyskał, poczem podróżował długo po Francyi, Belgii, Niemczech i Anglii; nakoniec wyjechał do Ameryki, tam w Argentynie i Paragwaju cztery lata zajmował się wykonawstwem. W r. 1853, powróciwszy do ojczyzny, wydał w Medyolanie kurs hygieny popularnej; w r. 1860 stanąwszy do konkursu, został w Pawii prof. patologii ogólnej, gdzie też założył i do r. 1870 prowadził pierwszą we Włoszech pracownię patologii doświadczalnej. Z czasu onego pochodzą badania jego zmian dostrzeganych w tkankach ustroju po przecięciu nerwów, posiadające pewne znaczenie naukowe. W r. 1870 przeniósł się do Florencyi na katedrę antropologii, gdzie urządził muzeum antropologiczne i etnograficzne. Jako podróżnik zapalony, wyjeżdżał jeszcze trzykrotnie do Ameryki, zwiedził także m. in. Laponię i Indye wschodnie. W r. 1865 — 1876 posłował do sejmu włoskiego, od r. 1876 jest senatorem. Pisarzem jest bardzo płodnym i świetnym, lecz nieraz b. płytkim. Zasługą główną M-y jest popu-laryzacya hygieny we Włoszech. Z prac jego większych, przełożonych niemal na wszystkie języki europejskie, wymieniamy: „Fisiologia del piacere“ (1854); „Fisiol. del dolore“; „Fisiol. del amore“; „Rio de la Plata e Taneriffa“; „Viaggio in Laponia, Italia“; „Elementi d’Igie-ne“; „Igiene dell’ amore“; „II medico di casa“.

adz.

adz

U. G

M. Ko.

Manteuffel Szoege Gustaw baron, historyk i etnolog polski (* d. 18 list. 1832 w gub. witebskiej), kształcił się w Mitawie, uniw. dorpackim (1852 — 6) znajdującym się wówczas na szczycie rozwoju swego. Pochodząc z rodziny od wieków osiadłej w prowincyach nadbałtyckich i oddawua zpolonizowanej, M. z zapałem oddał się badaniu dziejów Inflant Pol-

i jego następców, Fryderyka i Franciszka. Głownem dziełem jego tutaj są freski (nawpół tylko zachowane) w camera désposi. R. 1488 zaproszony przez Inocentego VIII do Rzymu, przyozdobił kaplicę belwederską i stworzył Madonnę (obecnie w Uffiziach we Florencyi). Po powrocie wykończył 9 większych kartónów na temat tryumfalnego pochodu Cezara (b. zniszczone, w Hampton-Court) i wspaniale skomponowane i subtelnie wykończone Madonny (Luwr i Gal. Naród, w Londynie). Do ostatnich dzieł należą: „Parnas“ i „Sapienza che trionfa dei vizii“ (Luwr) oraz „Tryumf Scypiona“ (Londyn). Twórczość malarską M-i cechują siła plastyki, rysunek doskonały, ostrość i ruch ciał nagich. Zasłynęły i sztychy M-i, który słusznie może uchodzić za apostoła miedziorytnictwa w półn. Włoszech, a subtelność techniki jego pod tym względem jest niezrównana. Pozostawił około 20 niewątpliwych sztychów treści zarówno religijnej (Biczowanie, Złożenie do Grobu, Chrystus pomiędzy ś. Andrzejem a ś. Longinem, Madonna Śpiąca) jak starożytnej (Walka bogów morskich, Bachanalia, Tryumf Cezara). Pierwszy zaczął tworzyć sztychy z własnych obrazów. Bezpośrednio pod wpływem M-i rozwinął się rytownik Ben. Montagui. Za następców M-i uważać wolno: Melozza da Forli, Pollajuola (zwłaszcza w sztuce rytowniczej) i Siguorelle-go; nie można zaprzeczyć wpływu M-i nawet na Durera i Holbeina. Jak cenili M-ę współcześni widać z tego, że Ariosto w „Orlandzie szalonym“ (C. XXIII) umieszcza go obok Lionarda i Bel-liniego, w liczbie trzech największych malarzy z okresu przed Rafaelem. — Por.: oprócz przekładów polskich Muthera (I, 114) i Springera (III, 152) jeszcze: G. Duplessis: „Oeuvre d’Andrea M.“ (Par. 1878); H. Thode: „M.“ (Bielefeld 1897); Ch. Yriarte: „M.“, (Par. 1901); Kozicki: „Ś. Sebastyan“ (Krak. 1906); Rosenthal: „La Gravüre“, (Par. 1909).    M-Ab>

Mantes m-to obwodowe w départ. Seine-et-Oise, nad Sekwaną, punkt węzłowy kolei Zachodnich; kościół gotycki z w. XII Notre Dame (świeżo odnowiony), dzwonnica Saint-Maclou [pozostałość po kościele z w. XIV, zburzonym r. 1792J, ratusz, fontanna w stylu Odrodzenia z w. XVI, biblioteka, izba rolnicza, fabryka instrumentów muzycznych, zakład chowu drobiu; 8 000 m-ców.

Manteuffel ród hrabiów i baronów, pocho-chodzący z Pomorza kaszubskiego, skąd się rozgałęził po Meklemburgii, Prusach, Saksonii, Szwecyi i Inflantach. Jedna z gałęzi tego rodu na Inflantach otrzymała r. 1769 tytuł hrabiowski. Baronowska gałąź w Saksonii i Prusach pochodzi od Krzysztofa Fryderyka v. Mühlendorf (* 1727 — f 1803), usynowionego przez barona, później hrabiego Ernesta Krzysztofa von M. (* 1676 — f 1749).

Manteuffel Otto Teodor, baron, mąż stanu pruski (* 1805 — f 1882). Słuchał nauk prawnych w Halli. Wstąpił wcześnie do służby administracyjnej, r. 1844 działał jako członek rady państwa pruskiej. Od r. 1847 występuje jako stanowczy rzecznik autokraty-zmu. Po wypadkach marcowych r. 1848 lawirował tak zręcznie między prądami, że otrzymał tekę ministra spraw wewn. w gabinecie Brandenburga. Odtąd wywierał wpływ poważny na politykę pruską i przykładał rękę do zwężania konstytucyi, a jako zastępca ministra spraw zagraniczu. uczestniczył w kouferencyi w Ołomuńcu. D. 19 grud. r. 1849 został prezesem ministrów, zatrzymując nadto tekę ministra spraw zagr.; zażegnywał powikłania nazewnątrz drogą uległości, tak że Prusy traciły wpływy w Niemczech, wewnątrz zaś wprowadzał system reakcyi, wstrzymywał rozwój konstytucyonali-zmu, odbudowywał dawny absolutyzm rządowy. Początkowo opierał się na stronnictwie feodal-nem, a pomimo że sam był zwolennikiem polityki umiarkowanej, został przez to stronnictwo całkowicie opauowany. Podczas wojny włoskiej był za neutralnością; w r, 1856 uczestniczy w kongresie paryskim. Gdy utworzono w Prusach regenturę (1858), M. musiał ustąpić, wycofał się ze spraw publicznych-, w r. 1864 został członkiem izby panów.

Manteuffel Edwin Jan Karol, baron, feldmarszałek pruski (* 1809 w Dreźnie—fl858 w Karlsbadzie), syn Jana Karola. M. wstąpił r. 1827 do dragonów gwardyi i szybko awansował; w r. 1857 jest już szefem gabinetu wojskowego i na tern stanowisku położył wielkie zasługi przy reorganizacyi armii pruskiej, a jednocześnie uchodził za jednego z głównych rzeczników reakcyi. R. 1865 porzuca te obowiązki i otrzymuje dowództwo nad wojskami pruskiemi w Szlezwig-Holsztynie, a później zostaje gubernatorem Szlezwigu. Postępował z całą surowością: konfiskaty, prześladowania, rozwiązywanie stowarzyszeń stały się rzeczą codzienną. Był czynny w wojnie r. 1866, i w tym samym roku udał się do Petersburga, aby przekonać cesarza rossyjskiego o konieczności przebudowy Niemiec. Podczas wojuy r. 1870 czynny, dowodzi pierwszą armią (przeciw francuskiej armii półuocnej), od stycz. r. 1871 armią południową przeciw Burbaki’emu. którego wyparł do Szwaj-caryi. D. 20 czerw. r. 1871 mianowany głównodowodzącym armii okupacyjnej we Francyi. Jako generał feldmarszałek, jeździł w r. 1876 i 1879 w misyach dyplomatycznych do Rossyi. W r. 1879 został namiestnikiem Lotaryngii-Al-zacyi.

S. I>rz

I>rz.

S. Drz.

skich. Po z a historyę lokalną M. wysuwał się niechętnie, ale właśnie w tej dziedzinie tak bardzo zaniedbanej w historygrafii naszej położył spore zasługi. Z ważniejszych dzieł M-a wymienić należy: „Inflanty polskie poprzedzane ogólnym rzutem oka na średnio wiekową przeszłość całych Inflant“ z przedmową Kraszewskiego (Poznań 1879). Monografia ta, będąca rozszerzeniem pracy drukowanej przez M-a po niemiecku w dzienniku rządowym Inflanckim, zawiera krótki rys historyi Inflant Polskich, szczegółową ich geografię, rozbiór dzieła kaszt. Hilzena, poświęconego historyi Inflant, etnografię różnojęzycznej ludności miejscowej, nakoniec dokładnie opracowane wiadomości heraldyczne o rodach szlachty polskiego i niemieckiego pochodzenia, zamieszkującej Inflanty polskie. Ciekawe szczegóły o dziwacznym stosunku prawnopolitycznym ziemi Piltyńskiej do Polski daje monografia „Piltyń i archiwum Piltyńskie“ (Warsz. 1889). Z innych prac wymienić należy: „Krasław“ (Warsz. 1901), dalej „Notatki o dziejach wiary Rz.-Katolickiej w Rydze (1201—1901)“ (Warsz.

1902), nadto „Cywilizacya, literatura, sztuka w dawnej kolonii zachodniej nad Bałtykiem“ (Lwów 1896) itd. M. od lat kilkudziesięciu dźwiga na sobie ciężar informowania społeczeństwa polskiego o ruchu naukowym na polu historyi krajów nadbałtyckich. Liczne jego korespondencye naukowe rozrzucane są po czasopismach polskich („Słowo“, ,,Bibl. Warszawska“, „Przeg. Polski“), recenzye z dziejów Inflant pomieszcza w „Kwart, historycznym“, szereg cennych artykułów zawdzięcza mu „Słown. Geograficzny“ i nasza Ency-klopedya. Można śmiało powiedzieć o M-u, iż jest jednem z ogniw utrzymujących łączność kulturalną pomiędzy Inflantami a Polską. Od r. 1882 jest M. członkiem Stałej Komisy i do badania historyi sztuki w Polsce przy Krakowsk. Akad. Umiej. Gdy w r. 1888 obchodzono w Rzymie 50-lecie kapłaństwa pap. Leona XIII, katolicy Inflant, Kurlandyi, Estonii i Semigallii ofiarowali Ojcu św. album wspaniałe, złożone z 70 tablic w oprawie stosownej, wykonane ręcznie przez artystów miejscowych podług wskazówek drobiazgowych i pod kierunkiem osobistym M-a, który nietylko pracą, ale środkami pieniężnemi przyczynił się głównie do stworzenia dzieła olbrzymiego, którego oryginał znajduje się obecnie w bibliotece Watykańskiej w sali Piusa IX. W r. 1903 album to wyszło zmniejszone do ¹/i wielkości właściwej w Rydze u Aleks. Grosseta (firma P. Deutsch) w wydaniu b. starannem (autotypy) z tekstem objaśniającym, historyczno-artystycznym M-a p. n. „Terra Mariana, 1186 —1888. Reproductionen der von den röm. Katholiken hiesiger Provinzen Sr. Heiligkeit Leo XIII zum Jubiläum dargebrachten Album“ (4 teczki z 70 tabl.). Spis drobiazgowy prac M-a w „Materialien zu einem bibliogr. Verzeichniss v.

G. Bar. M. im Druck erschieneuer Arbeiten“ (Ryga 1906).—Po otrzymaniu godności magistra

'Vielka fine. Powsz. Ilustr.Ser. I. Tom XI-V. Ze»z. 359a.

r. 1859, wyjechał za granicę, r. 1863—65 zamieszkiwał w Rydze, r. 1865 — 69 na wsi w Inflantach Polskich, r. 1869 — 72 w Rydze, r. 1872—4 w Rewlu, w r. 1874—89 w Rydze.¹'1 Ig B-Mantiana, ^ Mavuavv), dosłownie „błękitne“, jezioro, według Strabuna, obok Palus Maeotis (ob.) największe na całej ziemi, nie jest, jak zwykle mniemają, leżące w Armenii Mniejszej jez. Arsissa albo Thopitis, Oomuę, dzisiejsze jez. Van, lecz raczej dzisiejsze jez. Urmijskie albo Szaki, nosząc także miano Spauta albo właściwie Kapauta, w Medyi zachodniej, w ziemi Matyanów.

Mantis—modliszka, rodzaj owadów pro-stoskrzydłych (Orthoptera), zaliczouy do rodziny Modliszkowatych (Mantidae). Owady te wyróżniają się ciałem wydłużonem, głową ruchomą, różkani wieloczłonkowemi, nitko-watemi, posiadaniem 3 oczek ciemiennych, drobnych, skórkowatemi nieprzeświecającemi skrzydłami oraz przedniemi kończynami chwytnemi. Liczne gatunki tego osobliwego rodzaju występują wyłącznie w krajacli ciepłych, a jeden z nich M. religiosa L. w Europie południowej. Jest to owad drapieżny, ostrożny, czatujący na swą zdobycz wśród roślinności zielnej, zamaskowany w swej obecności barwą zieloną przystosowawczą. Jaja składa gromadkami oklejając je masą gąbczastą i zawieszając na łodygach roślinnych lub w kryjówkach różnych. Dojrzałość płciową osiąga we wrześniu i październiku.    Ki K'⁰⁻

Manto Mavtü), w 2 przyp. Mavroàç: 1) córka Tejrezyasza, wieszcza tebańskiego, również wieszczka, pojmana przy zdobyciu Teb przez Epigonów, wysłaną została jako ofiara Apollinowi w Delfach, ponieważ ci ślubowali, że po zdobyciu miasta najznaczniejszy łup bożkowi poświęcą. Apollo wysłał ją wraz z innymi jeńcami do Azyi Mniejszej, aby tam założyła świątynię jego w Klaros, z późniejszą sławną wyrocznią, w pobliżu Kolofonu. Tutaj wyszła M. za mąż za Kreteńczyka Rhakiosa, któremu Mopsosa, znakomitego wróżbitę, powiła; jako kapłankę Apollina zowią ją także Daphne;—2) córka Heraklesa, według innej opowieści Tejrezyasza, którą w Italii bożek rzeki Tiberis pojął za żonę i Oenusa (ob.) z nią spłodził.s-Mantua, Màvxooa: i) m-to przez Oenusa założone i według imienia matki jego Manto (ob.) nazwane, właściwie jednak przez Etrusków w Gallia Transpadana, na wyspie rz. Mincius założone. Wergiliusz, w Andes, wiosce do jego obwodu zależącej, urodzony, uważał je jako miasto ojczyste; por.: Vergil. ,,Geogr.“ 3; 12 i nast; Ovidius, „Am.“ 3, 15, 7; dzisiaj Manto-w a- — 2) miasto Karpetanów w Hispania Tar-raconensis, które niektórzy mylnie za Madryt uważają; w istocie jest to dzisiejsza Villamarta albo Mantiel.

Mantynea Mavuvsta, jedno z najstarszych, najsławniejszych miast Arkadyi, na półw. Pe-

loponezkim, ua płd. od Orchomenosu, na płnc. od Tegai, w pobliżu granicy Argolskiej, nad rz. Ophis w równinie, dobiło się już w rychłych wiekach potęgi znacznej, dzierżąc władzę nad miastami całej krainy. Konstytucya M-i była arystokratyczną. Aż do wojen perskich M. składała się z 5-u porozrzucanych, politycznie wszakże połączonych gmin; mieszkańcy po wojnach perskich za radą Argolczyków, na uajgłębszem miejscu równiny, nową osadę założyli i obwarowali. Położenie miasta wytwarzało z M-i gniazdo chorób zaraźliwych, ponieważ ze wszystkich stron okalały je bagniska. W pierwszych

10-latach wojny Peloponezkiej nie mieszali się do walki, a dopiero po rozejmie, zawartym pomiędzy Ateńczykami i Spartańczykami, przystali jako zaciężni do Ateńczyków. Po warciu pokoju Antalcydasa schronili się arystokraci Manty nejscy, przez demokratyczne stronnictwo ciemiężeni, do Sparty, która skorzystała z tego, aby M-ę pod swą władzę zagarnąć. Zdobyta, M. uznać musiała hegemonię Sparty. Po bitwie pod Leuktrami powstała i M,, jednak później stanęła dobrowolnie po stronie Spartańczyków. W późniejszych czasach przystąpiła do Ligi Achajskiej, której się wkrótce sprzeniewierzyła. Aratos, przywódca Ligi, zdobył wtedy M-ę, a znaczniejszych obywateli na śmierć skazał albo w niewolę sprzedał. Kiedy zaś M. oświadczyła się za Macedończykiem Antygonosem Dosonem (ob.), odbił ją tenże Lidze Achajskięj i nadał jej miano Antigoneia, Antigonia. Od tego czasu straciła na znaczeniu. Dopiero ces. Adryan odbudował., a nawet przyozdobił ją wspaniałą świątynią, na cześć Antynousa, który jako Bityńczyk ród swój z M-i wywodził, i przywrócił jej starodawną nazwę. — W dziejach pamiętną jest M. z trzech bitew; r. 418 przed Chr. pomiędzy Spartańczykami a sprzymierzeńcami Ateńczyków Mantyj czy kami, Elejczykami i Argolczykami,

Mantyssa, ob. Loga rytmy.

Mantz Paweł literat i krytyk francuski (* 1821 w Bordeaux - f 1895 w Paryżu). Ogłosił „Hist. de l’orfèvrerie française“ („Gaz. des Beaux Arts“). Uczestniczył w znakomitein wydawnictwie Karola Blanc’a „Histoire des peintres“. Wydał m .in. osobno: „Hans Kolbein“ (1879), „François Boucher“ (1880).

Mantzius Karol, artysta sceniczny duński i historyk sztuki teatralnej (* w Kopenhadze), kształcił się w Kopenhadze i w Paryżu literacko oraz w sztuce dramatycznej. R. 1883 wstąpił do Teatru Narodowego w Kopehadze i dzięki inteligencyi swej i talentowi prędko wysunął się na czoło ajtystów. R. 1897 przerzucił się do prac literackich z dziedziny hi-storyi teatru i wydał parę dzieł, przełożonych najęz. francuski, niem. i angiel.: „Dzieje teatru w Starożytności“, 1897; „Sztuka teatralna w Wiekach Średnich i w dobie Odrodzenia“, 1899, „Zarys teatru w Anglii za czasów Szekspirowskich“, 1901; „Czasy Moliera“, 1904. R. 1901 uniwersytet w Kopenhadze, w uznaniu zasług, mianował M-sa doktorem filozofii.

adz.

za-

E. Chw.

Mann. Pod tą nazwą znany jest zbiór praw hinduskich, starożytna kodyfikacya zwyczajów prawnych dzisiejszego Bengalu, dokonana przez Bralnnanów (popularnie zwanych Braminami). Nie jest to najstarsza kodyfikacya hinduska, jest tylko najstarszą kodyfikacyą pisaną wierszem. Poprzedziły ją kodyfikacye znane pod nazwą „Narada“ (wyd. Jolly’ego 1876), Wisznu (Vishnou, wyd. Jolly’ego w „Sacred Books of the East Bühlera“ t. VII, 1880), Gautama, Wasiszta (Vâsishtha), Baudajana(,,Baudhâyana“, wyd. Bühlera tamże t. II i XIV zbioru „Sacred Books“ 1879—1882)—pisane prozą, bardziej starożytne. Późniejsza od księgi Manu jest kodyfikacya Jajnawalkyia (Yâjnavalkyia, wyd. Steuzlera w oryginale i przekładzie niemieckim 1849). Wszystkie te „kodeksye brahmanistyczne“ obejmują okres dwu tysięcy lat rozwoju myśli prawnej starożytnych Hindusów, przedzielony mniej więcej na dwie równe części przez erę chrześciań-ską. Kodyfikacya M-u, według obliczeń Bühlera, przypada na okres obejmujący dwa wieki przed i dwa wieki po Chr. Kodeksy te nie tworzą jeszcze całkowitego zasobu instytucyi i zwyczajów prawnych obowiązujących w Indyach. Dawniej, gdy znano z przekładu (franc., angielskiego) prawodawstwo M-u, uważano, że ono tworzy właściwy kodeks praw hinduskich. Ku wielkiemu zdziwieniu kolonizatorów angielskich uapotykano na półwyspie prowincye, narody, które nie słyszały o M-u. Poodnajdowano dal-

Spartańczycy odnieśli zwycięstwo; r. 362 pomiędzy Tebańczykami a sprzymierzonymi z sobą Ateńczykami i Spartańczykami—Epaminondas świetne odniósł zwycięstwo, aleje życiem przypłacił; pomnik jego wspaniały stał w pobliżu miasta; w r. 206 pomiędzy Spartańczykami pod wodzą Machanidesa a Ligą Achajską, której wojskami Philopojmen dowodził i po długiej walce zwyciężył. Dzisiaj P e 1 a e p o 1 i, nieznaczna miejscowość. SwietDą jej przeszłość przypominają kupy gruzów starożytnych, odkopane r. 1887 —

1889 przez Szkołę Archeologiczną francuską, która odkryła w nich ruiny warownych, na 3 942 m. długich murów miejskich z 109 czwo-robocznemi i 13 okrągłemi wieżami, szczątki } sze kodeksy, a nakoniec w drugiej połowie w. świątyni Dyonizosa, Afrodyty Melanis, Posej- XIX rząd angielski przystąpił do wydawnictwa doua, teatru, miejsca zebrań ludowych i ratu- zwyczajów prawnych Peudżabu i t. d. (Tupper sza. — Por. Kromayer I. „Antike Schlacht- „Punjab customary law“ 1881 i wogóle Lyall felder in Griechenland“ (t. I, Berlin 1903)- „Asiatic Studies“, 1882). Prawodawstwo Brâhma-Roldolf „Probleme aus der griech. Kriegsge- nów jest całe zabarwione charakterem religij -schichte“ (Berlin 1903).    s Drz- nym. Obejmuje całkowite życie człowieka od

s. p.

A. Pol.

S. b< z!

kolebki do mogiły, kreśląc wszystkie obowiązki właściwe ludziom w każdym wieku i dla każdej sytuacyi życia; wyszczególniając 40 sakramentów, które człowiek powinien otrzymać, kary, którym się poddaje. Każda z czterech kast (kapłani, wojownicy, rolnicy, niewolnicy) posiada obowiązki szczególne. W zakresie instytucyi prawnych M. zna sześć rodzajów małżeństwa; żeniąc się po raz pierwszy Hindusowi wolno brać żonę tylko z własnej kasty, w dalszych małżeństwach może brać żonę z kast niższych; kobiecie wolno brać mężów tylko z własnej albo z wyższej kasty, wdowom powtórnie za mąż wychodzić nie należy (jakkolwiek małżeństwo takie nie jest nieważne). Dzieci należą do małżonka bez względu na to, czy jest ich ojcem, zupełnie jak wszystko, co rośnie w polu należy do właściciela, bez względu na pochodzenie nasienia. Ciekawą jest instytucya ńijoga (ob.

Lewirat): o ile Hindus umiera, nie pozostawiając syna, brat jego wchodzi w jego prawa aż do narodzin syna, który uważany jest za spadkobiercę zmarłego. Nie możemy tu zastanawiać się bliżej nad zawartością prawną ksiąg M-u. Dwie księgi VIII i IX zajmują się spe-cyalnie tym przedmiotem, traktując o zobowiązaniach (dług, depozyt, sprzedaż, spółka, odwołanie darowizny, najem usług, niewykonywanie zobowiązań, obowiązki gospodarza i sługi), o przestępstwach i karach (złe traktowanie, obraza, kradzież, rozbój, cudzołóstwo), nakoniec o obowiązkach małżonków i podziale spadku. Przekład niemiecki tych rozdziałów dokonany został przez Jolly’ego w „Zeitschrift f. vergleichende Rechtswissenschaft“ (tomy III i IV, 1881 — 3). Prawodawstwo M. wywołało w ciągu dwu tysięcy lat istnienia olbrzymią ilość komentarzy (glossatorów), bez których dziś już nie uczą i nie stosują M. w Indy ach. Należą tutaj: Medhatiti (w. X), Gowindavaga (w.

XII), Navayana (w. XIV), Kalukabhatta (w. XV),

Raghavananda (w. XVI), Nandana (w. XVII).

Z prac tych glosatorów korzystał obficie Biih-ler w klasycznym przekładzie M-u, dokonanym w r. 1886 w zbiorze Max-Müllera „The Sacred Books of the East“ (Oxford 1886, t. 25).

Przekład ten poprzedzony znakomitym wstępem krytycznym stworzył podstawę do opracowań naukowych starożytnego prawa hinduskiego. Lit. Jolly „Recht u. Sitte des alten Indiens“ (w Biihlera „Grundriss d. indo-arischen Philologie“, Strasburg 1896, t. II, także oddzielnie, praca wielkiej wartości); Prazer „A literary history of India“ (1898, roz. VIII);

Nelson „Scientific study of the Hindu Law“;

Jolly „Ue. die Systematik des indischen Rechts“

(„Zeitsch. f. vergl. Rechtswis.“, I, 1878); Kohler „D. indische Ehe-u. Familienrecht“ (tamże t. III, 1882) i „Indisches Obligationen — und Pfandrecht“ (tamże, III, 1881); Jolly ,,Ue. d. indische Schuldrecht“ (,,Sitzungsber. der bayr.

Akad.“ 1877); Mayr ,,Indisches Erbrecht“ (1873);

Dareste „Études d’bist. de droit“ (I,    1889);

„Eucycl. Britannica“ (t. XII).

Manuał, tak zwie się klawiatura organowa ręczna (od manus = ręka), w przeciwieństwie do klawiatury przeznaczonej do grania nogami, która zwie się p e d a ł e m (od pes=noga).

Manubiae = łup wojenny, także pieniądze z niego zebrane, ponieważ celem sprawiedliwego podziału zwykle go za brzęczącą monetę sprzedawano, w przeciwieństwie do praeda (= zdobycz), która tylko złupione przedmioty (kosztowności, niewolników, bydło, broń, namioty) oznacza. Dzielono takie łupy zwyczajnie na 3 części, z których jedna skarbowi publiczuemu, druga wodzowi, a trzecia wojsku przypadała. Grecy liczyli jako łup wszystko, co na nieprzyjacielu zdobyli: zbroje jego i jeńców wojennych. Zbroja, zdjęta zabitemu nieprzyjacielowi, zwała się axùXa, spolia, natomiast za życia jego zdobyta Xôapopa. Całą zdobycz wojenną przynoszono też po bitwie przed wodza, któremu przysługiwało prawo wybrania sobie najlepszego łupu, resztę dzielono według zasługi poszczególnych wojowników. Przed głównym podziałem przeznaczali zwycięzcy zwykle część bogom i zawieszali ją jako niezwykłą pamiątkę w świątyniach. Często także przeznaczali wodzowie zwycięzcy znaczną część łupów albo całą sumę pieniężną, za nie zyskaną, na wybudowanie albo przyozdobienie gmachów i dróg publicznych, szczególnie zaś świątyń.

Manuczy (Manuzzi, hrabia), herb: Na tarczy

5-dzielnej, w polach I złotem i IV czarnem — krzyż kawalerski, naprzemian pól, czarny lub złoty; w II błękitnem—ręka, trzymająca gałązkę o trzech różach czerwonych i dwóch listkach zielonych; w III błękitnem — wieża złota blankowana z chorągwią czerwoną u szczytu; w V ściętem, u dołu srebrnem — kotwica, liną czarną okręcona, od góry czarnem — lew złoty w lewo. Indygenat polski z r. 1774.

Manuel, cesarze wschodnio-rzymscy. 1) M. I, Komnenos (* 1120 — | d. 24 paźd. 1180), syn, a od r. 1143 następca ces. Jana II. Ambitny, energiczny, toczył liczne wojny, aby w Azyi i Europie władzę swą rozszerzyć. Podczas drugiej wojny krzyżowej zawiązał przyjazne stosunki z ces. Konradem III, którego córkę Bertę z Sulzbach pojął za żouę, i zawarł z nim przymierze przeciw Rogerowi II Sycylijskiemu. Z tym, jak i z jego następcą Wilhelmem I, toczył długie walki, podczas których Normanowie w r. 1147 Teby i Korynt splądrowali, a Grecy w r. 1155 Apulię zdobyli. Dopiero w r. 1158 zawarto pokój za pośrednictwem pap. Hadryana IV. I plany M-a poczynienia zdobyczy w Górnych Włoszech, gdzie zajął Anko-nę, spełzły na niczem skutkiem oporu ces. Fryderyka I i Rzpltej Weneckiej. M. miał więcej powodzenia na Węgrzech i w Azyi, gdzie zbuntowanych Armeńczyków ujarzmił, a książę An-tyocheński, a nawet sułtan ziemi Ikonion

2) M. II, Palaeologos, syn

5) M. Pliiles, rodem z Efezu, żył r.

S. I)rz.

zwierzchnictwo jego uznali. Wysłał też wojska swe z pomocą Amalrykowi, królowi Jerozolimy, gdy ten daremną wyprawę przeciw Egiptowi przedsięwziął. W drugiej wyprawie przeciw sułtanowi Ikońskiemu poniósł w r. 1176 pod Myriokephalion klęskę, która go dawniejszych zdobyczy pozbawiła. — Por. v. Kap-Herr „Die abendländische Politik Kaiser Manuels“ (Strasburg 1881). ces. Jana V, przyjęty przez tegoż w r. 1385 jako współrządca, wstąpił na tron w r. 1391, Przez Bajazeta napierany, przywołał na pomoc książąt z Zachodu, ale wojsko krzyżowe, któ-rem dowodził Zygmunt węgierski, poniosło od Turków pod Nikopolis w r. 1396 ciężką klęskę. Kiedy ponownie sułtan, który bratanka jego Jana cesarzem był obwołał, wtargnięciem zagrażał, postanowił M. osobiście udać się na Zachód, aby tutaj pomocy szakać. Pogodziwszy się z sułtańskim protegowanym Janem, oddał mu podczas nieobecności swej ster rządu i wyjechał w r. 1399 do Wenecyi, a potem do Francyi, Anglii i inn. Wszędzie go z wielkim przepychem przyjmowano, jednak pomocy nie uzyskał. Po klęsce Bajazeta pod Angorą w r. 1402 wrócił M. w nast. r. do Konstantynopola, a objąwszy rządy, odstąpił Janowi Tessalonikę, zawarł z synami Bajazeta przymierze i rządził w pokoju aż do śmierci Mahometa (1421). Nowy sułtan Murad II, oburzony na M-a, który pretendenta jego Mustafę popierał, obiegł w r. 1422 Konstantynopol, ałe po trzech miesiącach oblężenia zaniechał, aby bunty w Azyi Mniejszej uśmierzyć. Urn. r. 1425, pozostawiając jako następcę swego syna Jana VIII.—Jest on autorem kilku dzieł, najważniejsze: TîuoxHjxcu ßaaiXDwj? aYWYTję (podaje w 100 rozdz. wskazówki, jak należy wychowywać cesarzewiczów); rozprawa o ówczesnych stosunkach politycznych, ujęta zręcznie w formę dyalogu; 66 listów, nadzwyczaj ważnych dla dziejów współczesnych, zachowanych w bibl. Paryskiej. Dwa pierwsze utwory razem z innemi mniej ważnemi wydał lepiej Mignę w „Patrol. Gr.“ (t, 156, 82 — 582). — Por. Berger de Xivrey „Mem. sur la vde et les ouvrages de Temp. M. Paléologue“ („Mćm. de rinstit. de France, Acad, des inscriptions et belles-lettres“, t. XIX, 1 — 201, 1853, znakomita monografia). — W dziedzinie literatury odznaczyli się: 3) M. B r y e n ni o s, w początku w. XIV, napisał trzy księgi ’Ap[xovtxd, oparte w przeciwieństwie do praktyki współczesnej na starodawnych teoryach muzyki; por. Christ W. „Ueber die Harmonik des M. Br. und das System der byzant. Musik“ („Sitzungsber. der bayer. Akad. d. Wiss., phil. hist. Classe“ 1870, II, 241 — 270);—4) M. Hol o boi os, MavovrjX ’OXoßoXoi;, był za ces. Michała VIII. Paleologa (1261 — 1283) ofjTwp twv prjTÔpwv przy kościele św. Zofii, potem przełożony w seminaryum kleryków w Konstantynopolu. Mimo że na sobie wszelkich zmiennych losów dworzanina bizan-

tyńskiego doświadczył (cesarz kazał faworytowi swemu nos i usta odciąć, a potem przez ulice w sromotnym pochodzie oprowadzać), wielbił M. cesarza i syna jego Andronikosa, aby tylko łaski ich znowu sobie zjednać, w wstrętnie pochlebnych poematach, zawierających treść przeważnie religijną. Dochowało się ich do naszych czasów 19, a napisane są w t. zw. politycznych 15-zgłoskowych wierszach. Wydał je Boissonade w „Anecd. Graeca“ (t. V, 159 — 182).

1280 — 1356 w Konstantynopolu, jeden z najpłodniejszych autorów bizantyńskich, typowy reprezentant dla czasów Paleologów skrzętnego i biednego, acz bardzo pretensyonaluego dyletanta literackiego, który, nie zdoławszy wspiąć się na wyższy szczebel hierarchii urzędniczej, w przedpokojach panów możnych płaszczy się. W utworach swych posługiwał się wyłącznie formą poetycką. Ulubionym jego wierszem był 12-zgłoskowy jambowy trimeter, w którym starannie rozziewu uuikał i nigdy ostatniej zgłoski nie akcentował. Wiersze te, w formę bardzo zręczną ujęte, są już treści religijnej, artystycznej lub przyrodniczej, już panegiryki, napisane w formie dyalogu, lub też okolicznościowe. Wydali je: Dübner Fr. i Lehrs F. S. w „Poetae bucol. et didaot.“ (Paryż [Didot]

1862); Miller E., 2 t., Paryż 1855—1857 (niedbała, bezkrytyczna edycya). — Por. Patakis G. w „Philologus“ (1853, VIII, 524 i nast ; Struve

C. L. w ,,Opuscula selecta“ (Lipsk 1854, 158 i nast.); Keil B. w „Wiener Studien“ (1889, tom XI).

Manuel don Juan, inf. kast., ob. Jnan Manuel.

Manuel Mikołaj, zwany Deutsch, malarz, żołnierz i poeta (* 1484 w Bernie — f tamże 1530). R. 1512 był członkiem Wielkiej Rady, w r. 1522 wstąpił do służby francuskiej i był czynny w szturmie Nawary, oraz w bitwie pod Pawią. Powróciwszy do kraju r, 1523, M. był wójtem w Erlach, w r. 1528 członkiem Małej Rady w Bernie, r. 1529 Vennerem (honorowym urzędnikiem miejskim). Zwolennik Reformacyi, zawsze działał na jej korzyść, poe-zye jego i pisma polemiczne mają ten sam cel na widoku. Uwydatnia się to szczególnie w złośliwych sztukach „Vom Papst u. seiner Priesterschaft“; „Vom Papst u. Christi Gegensatz“ wystawionych r. 1823 w Bernie, i w polemicznych dyalogach: „Barbali“, „Von der Krankheit der Messe“, które były szeroko rozpowszechnione; inna dowcipna jego sztuka ,,Der Ablasskrämer“ tylko w rękopisie do nas doszła. Pierwsze wydanie poezyi M-a podjął Bächtold (Frauenfeld 1878). W muzeum w Bazylei są rysunki i obrazy olejne M-a. Najsłynniejszem dziełem malarskiem jest taniec umarłych, fresk (1515 — 21) na murze klasztoru Dominikanów w Bernie (kopie w „Nikolaus M. Totentanz“ Bern 1824 — 31). Por. Grüneisen „N. M., Le-

ben u. Werke“ (Sztuttgart 1837); Schaffroth ,,Der Reformator N. M.“ (Bazylea 1885). Syn Rudolf (* 1525 — f 1571) był malarzem i poetą.

S. P.

adz.

rozprawę

szkoły klasycznej“ i został profesorem uniwersytetu w Moskwie, od r. 1905 jest członkiem moskiewskiej Dumy miejskiej; w tym samym roku wybrano go na pomocnika rektora uniw. moskiewskiego; po śmierci zaś S. N. Trubeckiego na rektora.

Manumissio oznacza w prawie rzymskiem wyzwolenie czyli nadanie niewolnikowi wolności ze strony pana {dominus). Aby jednak wyzwolenie poczytane było za prawne (iusta), musiał wyzwalający mieć prawo do wyzwolenia i użyć sposobu, prawem cywilnem przepisanego. Wyzwalający musiał być właścicielem niewolnika ex iure Quïritium t. j. według ścisłego prawa cywilnego. Nieformalne nadanie wolności za pomocą t. zw. derelictio nie miało skutków prawnych—niewolnik stawał się res nullius. Sposobów wyzwolenia, prawem cywilnem przepisanych, było trzy, mianowicie: 1) M. vin-dicta (najstarsza forma), która polegała na

M. Ko

Manuel Piotr Ludwik (* 1751 w Mon-targis). Nauczyciel domowy i literat w Paryżu, za pamflet przeciw duchowieństwu i rządowi dostał się do Bastylli. Wypuszczony w r. 1789, wszedł do rady miejskiej paryzkiej, pod Bailly’m, gdzie miał sposobność z tajnych papierów po-licyi ułożył rzecz: „La police dévoilée“ (2 t.; Paryż 1791), został ku końcowi r. 1791 prokuratorem gminy, gdy Pétion zajmował miejsce mera, był czynny d. 20 czerwca i 10 lipca r. 1792; przeznaczono go wtedy do odprowadzenia króla do wieży Tempie, gdzie się napróżno zamknięciu jego opierał. Nie uczestniczył w dniach wrześniowych i pewną jest rzeczą, że wiele osób od śmierci wybawił. W Konwencyi utracił popularność, gdy zażądał, by prezydujący zamieszkał w Tuileries. D. 7 paźdz. r. 1792 oznajmił Ludwikowi XVI ustanowienie rzeczypospo-litej i pozbawił go cech zewnętrznych jego godności, czego dopełnił bez brutalstwa. Przy głosowaniu wyroku na Ludwika XVI obstawał za uwięzieniem. Górale, za oszustwo przy zbieraniu głosów, wypędzili go z Konwencyi. W Montargis w marcu r. 1793 o mało go nie rozbiła jakaś rozhukana gromada. W sierpniu kazała go Konwencya uwięzić i do Paryża sprowadzić. W procesie królowej powołany na świadka, bronił jej bez obawy. Zginął pod gilotyną d. 16 listop. r. 1793. Wydał „Lettres de Mirabeau à Sophie“ (4 t.; Paryż 1792).

Manuel Jakób Antoni, adwokat i polityk francuski (* 1775—f d. 20 sierp. 1827). Żołnierz w armii Rzplitej, adwokat w Aix, na widownię polityczną występuje w okresie Stu Dni jako przeciwnik Restauracyi. Deputowany od r. 1818, zajmuje w Izbie stanowisko wybitne: namiętnie zwalcza Burbonów, broni podeptaną wolność. Drażniony przez prawicę, wygłasza fili-piki przeciw rządowi i większości. Wyłączają go z Izby pomimo protestów lewicy (Girardin, Royer-Callard). M. oświadcza, że ustąpi z Izby tylko przed siłą zbrojną. Oddział gwardyi narodowej, wprowadzony z rozkazu prezydenta, pod wpływem protestu La Fayette’a opuszcza salę. Dopiero żandarmom prowadzonym przez wicehrabiego Foucault udało się M-a wyprowadzić. Po tej scenie 62 posłów opuściło Izbę do końca sesyi. M. nie wrócił już do Izby. Umarł z ran, które mu się odnowiły, i z suchot. Pogrzeb jego był manifestacyą ludności paryskiej przeciwko rządom Burbonów.—L i t. Fourtanier ,,Eloge de M.“ (1849); Bonnal „M. et son temps“ (1877); Fosner ,,Działalność polityczna adwokatury fran-cuskioj¹' (,,Gaz. Sądowa“, 1905—6).

Manuel Eugeniusz, poeta francuski (*1823), nauczyciel retoryki w szkołach niższych, inspektor Akademii paryskiej, inspektor oświaty publicznej, współautor szkolnej „La France“ (1854—58 wiele wydań), wsławił się poezyami: „Pages intimes“ (1866); „Pendant la guerre“ (1871); „Poèmes populaires“ (1874); „En voyage“ (1881), zwłaszcza zaś dramatem jednoaktowym „Les ouvriers“ (1870).

Manugiewicz Mikołaj Jan (* 1754 we wsi Rychcie na Podolu — f 25 czerw. 1834 w Warszawie). Poświęcił się stanowi dochownemu w obrządku łacińskim, nauki kończył u Jezuitów w Złoczowie, potem w Zamościu, pojechał do Rzymu na teologię i tam się wyświęcił. Proboszcz w Kaskach w dyecezyi poznańskiej r. 1785. Z upadkiem Rzplitej dostała się ta wieś pod zarząd bpów warszawskich. Dyecezyą rządził Grzegorz Zacharyaszewicz, bp korycki, Ormianin. U niego Manugiewicz miał względy jako ziomek. On mu wyrobił w Wilnie doktor-stwo honoris causa, zaczem został w kapitule warszawskiej nietylko kanonikiem, ale kustoszem, a prymas zrobił go kanonikiem gnieźnieńskim, pomieścił w pierwszej kapitule koronnej. Potem otrzymał i kanonię łowicką. Był i sędzią surrogatem warszawskim. Kiedy utworzono sek-cyę duchowną przy Komissyi wyznań i oświecenia, M. obrany na lat 4 referentem, pierwsze zajmował miejsce po biskupach. Prymas Hoł-łowczyc powołał go na suffragana warszawskiego d. 3 grud. r. 1821, a papież prekonizował M-a bpem taumaceńskim. Był to pierwszy suf-fragan warszawski. Doczekał się śmierci Hoł-łowczyca. i arcybiskupstwa Skarszewskiego. Pod koniec r. 1825 prekonizowany na bpstwo augustowskie. Senatorem Królestwa mianowany w kwietniu r. 1826. Objął zarząd biskupstwa d. 9 lipca r. 1826, nękany długą chorobą, najczęściej przesiadywał w Warszawie, dokąd go nawet powoływały obowiązki służby.

Manuiłow Aleksander, syn Apollina współczesny ekonomista rossyjski (* 1861); r. 1895 otrzymał tytuł magistra („Dzierżawa ziemi w Irlandyi“). R. 1900 M. dostał doktorat za „Pojęcie wartości u ekonomistów

E. Gr.

T. D.

T. D.

t. zw. in iure cessio (ob.) na pozornym procesie windykacyjnym; 2) M. censu (ob.) t. j. przez zapisanie niewolnika do księgi okręgowej obywatelskiej, wskutek czego stawał się on civis romanus sui iuris;    3) M. testament o, przez

nadanie niewolnikowi wolności w akcie ostatniej woli (Ubortas testamento directo data) wprost słowami rozkazującemi. W tym wypadku niewolnik stawał się wolnym z chwilą objęcia spadku przez ustanowionego dziedzica (heres). Niewolnik stawał się więc wyzwoleńcem zmarłego spadkodawcy i nazywał się libertus ord-nus, gdyż testator był in orco, nie żył już. Rzecz miała się inaczej jeżeli dziedzicom lub zapisobior-cy (legatarius) polecono, aby niewolnika wyzwolił (fideicommissaria libertas). W tym przypadku niewolnik nie staje się wolnym na m o c y testamentu (nie ipso iure), tylko wskutek sporządzonego, odnośnego aktu wyzwolenia (np. vindicta) przez dziedzica lub zapiso-biorcę. Niewolnik jest więc wyzwoleńcem żyjącego dziedzica, wyzwolony vindicta a nie testamento. Od czasów Konstantyna wyzwalano także przez oświadczenie wyzwolenia w kościele wobec duchownego i gminy zgromadzonej (in sacrosanctis ecclesiis). Wyzwalający w stosunku do wyzwolonego nazywał się patronem (patronus) — wyzwolony zostawał i po wyzwoleniu w pewnej od niego zależności. Formalnie wyzwolony (libertus, libertinus) stawał się obywatelem rzymskim (civis romanus), ale nie posiadał wszystkich praw obywatelstwa rzymskiego. Głosował za czasów Rzeczypospolitej na zgromadzeniach okręgowych tylko w

4-okręgach miejskich (tribus urbanae) wraz z innymi do tych okręgów należącymi obywatelami, politycznych praw nie posiadał, mianowicie t. zw. ius suffragii (ob.) i ius bonorum (ob.). Nie ulega zaś wątpliwości, iż wyzwoleńcom służyło ius commercii (ob.) i ius connubii (ob.). Z tego wynika, że wyzwoleńcy poczytani byli za obywateli n i e w ł a ś ci wy c h (cives non optimo iure). Nadzwyczajne wzmaganie się wyzwoleń przy końcu rzeczypospolitej były powodem, że w pierwszych czasach jedynowładz-twa uchwalono dość ważne ustawy, mające na celu ograniczenie prawa właściciela do wyzwoleńca, mianowicie lex Aelia Sentia (4 po Chr.) (ob. leges) i lex Furia Caninia (8 po Chr.) (ob. Furia). Ustawy te zostały zupełnie zniesione przez Justyniana, który utrzymał jedynie zakaz wyzwolenia in fraudem creditorum, co następowało, jeżeli wyzwalający był dłużni-niem niewypłacalnym, albo gdy się nim stał skutkiem wyzwolenia. Tylko wtedy wyzwolenie takie mogło być ważne, gdyby właściciel, wyzwalając niewolnika testamento, powołał go zarazem na swego dziedzica (heres). Niewolnik taki był bowiem heres necessarius, bo na niego spadała ignominia nominis za niewypłacalność. Ważna także była ustawa Junia Norbana(ob.), za cesarza Tyberyusza (19 po Chr.), zmieniająca stanowisko tych wyzwoleńców (libertini), którzy z powodu nie zachowania pewnych formalności przy akcie wyzwolenia, wydług zasad prawa cywilnego nie przestali być niewolnikami (servi), a tylko według pretorskiego prawa (ob.) de facto korzystali z praw wolności. Cesarz uchylił postanowienie ustawy powyższej i zarazem wszelkie różnice pomiędzy wyzwoleńcami, zatrzymując jedynie podział obywateli na wolnourodzonych (ingenui) i wyzwoleńców (§ 3 I. 1, 5). — Por. Sohm „Institutionen“ (§ 32 wyd. 10-e); Karłowa „Röm. Rechtsg.“ (II § 9 i 127); Zródłowski „Instytucye“ (I § 25 — 27); Zoll „Pandekta“ (§ 37 wyd. 2-e 1906).

Manus, w prawie rzymskiem władza męża nad żoną, właściwa tylko rzymskim obywatelom. Według dawnego prawa rzymskiego dostawały się pod władzę męża farreo(per con-farreationem), t. j. przez pewien uroczysty obrząd religijny, coemptione, przez mancypa-cyę (ob.), wskutek symbolicznej sprzedaży wobec świadków, pełnoletnich rzymskich obywateli i trzymającego ważkę (libripens), i usu, gdy cały rok (anno continuo) kobieta jako żona przebywała w domu męża. Począwszy od w. VI założenia Rzymu, małżeństwa, zawierane cum manu, wychodzą z użycia, małżeństwo pozbywa się uciążliwej władzy mężowskiej, jest według Modestyna (1. 1, D. 23, 2) coniunctio maris et feminae, et consortium omnis vitae, divini et humani iuris communicatio. Według prawa rzymskiego małżeństwo nie tworzy wspólności majątku między małżonkami, owszem każdy z małżonków pozostaje i nadal w posiadaniu swego majątku. Mąż zaś, mający manum nad żoną, — nabywał cały jej majątek, lecz to nie było następstwem małżeństwa, tylko władzy nad żoną (manus). Prawidła prawa rzymskiego dotyczące sposobów zawiązania i rozwiązania węzła małżeńskiego nie mają w prawodawstwie nowszem żadnego zastosowania.—Por.: Rossbach „Ueber d. römische Ehe" (dzieło wielkiej naukowej wartości, 10 — 179); T. Dydyński „Instytucye Gaja" (przekł polski, I, 36); Karłowa „Die Formen d. röm. Ehe“ (1868).

Manns iniectio w prawie rzymskiem sądowa czynność egzekucyjna, powzięta in iure przed pretorem, która wywołała powsta-n i e sporu, prowadzonego następnie in iudicio dla zbadania prawdziwości twierdzeń, przytoczonych przez strony in iure i dla zakończenia sporu wydaniem wyroku. Sądowa M. I. tworzy actio—t. zw. legis actio ger manus miectionem. Pierwotnie M. ini. mogła nastąpić tylko przy dłużniku, którego skazano na zapłacenie pewnej sumy pieniężnej (manus ini. iudicati), albo który in iure uznał podobną pretensyę za słuszną (confessus). Według ustawy XII tablic miał dłużnik 30-dniowy termin (triginta dies iusti) do zadość uczynienia wyrokowi. Po przebiegu 30 dni mógł wierzyciel takiego dłużnika ująć (manum iniicere), przyprowadziwszy go

T. II.

K. Chw.

tonn).

Manzel Ludwik rzeźbiarz niemiecki (* 1858), kształcił się w Akad. berlińskiej i w Paryżu. Zajmował się początkowo pracą dekoracyjną i modelarstwem, później plastyką rodzajowa i kompozycyjną. Z dzieł jego wymienić należy: Pokój broniony przez oręż; Powracająca robotnica wiejska. Rysował też karykatury w „Ulku“. M. jest nauczycielem w muzeum rzemiosł, profesorem królewskim, a od r. 1895 członkiem berlińskiej Akad. Szt. P.

Manzoni hr. Aleksander, znakomity pisarz włoski (* w Medyolanie d. 8 marca 1784 —f tamże d. 23 maja 1873). Przez matkę wnuk Cezara Beccarii, po którym zapewne wol-nomyślne odziedziczył poglądy. Szkoły ukończył w Medyolanie, uniwersytet w Pawii. Za młodu zachwycał się poezyami Alfierego i Poscola. R. 1805 udał się z matką do Paryża, gdzie imię dziada otworzyło mu wstęp do „Société d’Auteuil“, kółka myślicieli takich jak Destutt-de-Tracy, Cabanis, Volney i in., którzy się skupiali dokoła wdowy po Condorcefcie. Tu się zbliżył ze znawcą literaty włoskiej Faurielem, któremu później swego „Carmognolę“ dedykował. R. 1806 ogłosił tamże pierwsze swoje wiersze (w zimnym pseudoklasycznym stylu): „In morte di Carlo Imbonati“. Po powrocie do Me-

przed magistraturę sądową, uskutecznić na nim w słowach uroczystych manus iniectionem, egze-kucyę osobistą. Wprawdzie dłużnik, będąc skutkiem takiej m. iu. — niewolnikiem (servi loco), sam się bronić nie mógł, ale mógł przedstawić obcego obywatela, zaprzeczającego istnieniu długu, który się nazywał vindex. Jeżeli ów vindex zaprzeczył słuszności m. iniectionis, twierdząc naprzykład, że dług został spłacony, albo, że wyrok wcale nie zapadł, to wstrzymano egzekucyę, a sprawa przechodziła celem jej rozjaśnienia do sądu. Gdyby się tu okazało, że twierdzenia vindicis były nieprawdziwe, to za karę musiał także płacić podwójną ilość pierwotnej sumy, jaka była zasądzona pierwszym wyrokiem (in iure). W powyższym procesie zaszła pewna reforma, która jednakże pozbawiła tych zalet, któremi się starożytny proces w tym względzie odznaczał, odjęto bowiem zabezpieczenie wierzyciela. Pozwolono dłużnikowi samemu być swoim vindex i prowadzić powtórnie proces, ale zawsze z rygorem podwójnej sumy, na jaką poprzednio był skazany. Tu jednak brak już konsekwencyi, bo jeźli dłużnik nie był w stanie zapłacić simplum, jakże mógł zapłacić duplum?. Później zniesiono zupełnie M. I., i zaczęto budować więzienia rządowe, w których osadzano dłużników, ale tylko tych, którzy przez złą wolę stali sie niewypłacal-nemi, np. bankrutów. Postępowanie powyższe za pomocą M. I. stosowało się do t. zw. iudi-cati i confessi. Oprócz tego znali Rzymianie prawo, służące wierzycielowi, albo, lepiej mó-miąc, klauzulę egzekucyjną, która mogła być dodawaną do pewnych zobowiązań, a którą nazywali nexuin (ob.). — Por.: Sohm „Institutionen“ (wyd. 10-e 1906, 229); Ihering „Geist d. röm. Nechts.“ (I. 152); Bethmanu—Holweg „D. Civilprocess“ (1864 § 53,1); Keller „Civil-process“ (§ 83); Zoll „Pandekta“ (I §74); Miklaszewski „Wykład postępowania cywilnego rzymskiego" (Warszawa 1885 § 29).

Manuskrypt, ob. Rękopis.

Manutius, Manucyusz, Manuzzi, ob. Aldus Manucyusz.

Manycz, dwie rzeki w stepie kałinuckim, gub. Astrachańskiej. M. zachodni wypływa z pagórków piaszczystych stepu i, kierując się z płd.-wschodu na półu. zachód, przebywa przez podłużne jeziora gorzko-słone (Tabun, Chamuu i Ulluk), przyjmuje z południa rz. Kałaus, z płn.—

Iłan-Zauchę i Kara-Zauchę, rozszerza się, staje się głębszym, wkracza do Z. W. dońskiego, przyjmuje dalej wody z lewej strony Wielkiego i Małego Jegorłyku, rozlewa się na moc limanów: Jegorlicki, Ostrowski, Meczetnyj, Szacha-jewskij, Sadkowskij i Priesnyj i, przebiegłszy ok. 36 mil, wpada do Donu powyżej Staro-Czer-kaska. Źródłem M. wschodniego jest rz. Kałaus, wypływająca z przedgórzy Kaukazu północnego i posiadająca wodę zaledwie podczas wiosny i części lata. Po przyjęciu do siebie wód rz.

Czorgi, dzieli się na dwa ramiona, które na nowo łączą się pod Ołon-Chuduk, i, ubiegłszy 45 wiorst, rozlewa się w jeziora zwane w stronie zachodniej Sastinskiemi, na płn.-wscho-dzie — Keke-Usun i na złn.-wsch. — Maj-lichar. Po za Keke-Usunem i Masztyk-Gołem wody M-cza wschodniego gubią się w stepie Prykumskim. Całe łożysko M-cza wschodniego składa się jakby z pasma parowów, wądołów, jezior i błot słonych i leży na pograniczu gub. Astrachańskiej i Stawropolskiej, w stepie kał-muckim. W czasie silnych rozlewów wiosennych M. wschodni zlewa się z M. zachodnim, tworząc jedną arteryę wodną 600 w. długości, łączącą m. Kaspijskie z m. Azowskim.

Manyoki Adam rodem Węgier (* w Szoko-lyi 1673). Uczył się sztuki malarskiej w Paryżu. Książę Siedmiogrodu Pr. Rakoczy wziął go w służbę, co mu dało sposobność kształcenia się w Hollandyi, dokąd był przez Rakoczego wysłany. Później w Dreźnie r. 1713 uzyskał posadę malarza nadwornego. Zaplątany w sprawę zbrodniarza stanu Clementa, zmuszony do ucieczki, przybył do Warszawy, gdzie stale zamieszkał i umarł w r. 1741. M. malował portrety cenioue wysoko w swoim czasie. Wylicza je E. Rastawiecki „Słów. mal. puls.“, t. II.

Manzanillo (Puerto de C o 1 i m a) miasto portowe w Meksyku, w stanie Colima, nad piękną zatoką, z dość dogodnym i dla okrętów dostępnym portem (na linii żeglugi parowej do San Francisco i Acapulso), połączonym koleją żel. z m. Colima. Ok. 4 000 m-ców; handel głównie z Niemcami (1903—14 okrętów, 46482

M- Ko-ad/..

na

1884 i 1899). Romaus ten, tłomaczony na

na

zoniani“

E, Chw.

dyolanu w r. 1808 ożenił się z córką bankiera genewskiego Bloudela, która—sama świeżo z protestantyzmu nawrócona — silny wywarła nań wpływ w duchu katolickim. W r. 1809 wydał słaby poemat mitologiczny „Urania“. Punktem zwrotnym w twórczości M. są pełne żarliwej wiary i wybuchów uczucia „Hymny święte“ („Inni saeri“ 1810), opiewające piękno i tajemnice religii. — W budzącym się ruchu romantycznym M. zajął stanowisko wydatne przez tra-gedyę; „II conte di Carmagnola“ (1820, tł. ros. 1888)—rzecz napisaną pod wyraźnym wpływem „Goetza vonBerlichingen“ Goetego, który nią się zachwycał, osnutą jednak na dziejach narodu własnego, co właśnie najbardziej patryo-tom włoskim się podobało. Na ostrą krytykę z obozu klasycznego M. odpowiedział listem francuskim: „Sur l’unité de temps et de lieu“ oraz nową tragedyę „Adelchi“ (1823). Oba te utwory bardziej copra wda nadają się do czytania, niż scenę; brak im plastyki i siły dramatycznej, główną ich ozdobą są ustępy liryczne; bądź co bądź zabiły one suchy, koturnowy dramat pseudoklasyczny.--Jeszcze potężniej dźwięczy liryzm w odzie M. na śmierć Napoleona: „11 Cinque Maggio“ (1821 i, gdzie nutą przewodnią jest myśl o kruchości potęg tego świata i rezygnacya chrześciańska. Odę tę nawet Francuzi stawiają wyżej od pokrewnych utworów

W. Hugo i Lamartine’a a Scherr uważa ją za arcydzieło M-go. Największą sławę, już poza granicami Włoch, zdobył sobie M. romansem historycznym: „I promessi sposi“ (3 cz., Me-dyolan 1827; prz. polskie: W. Szymanowskiego „Oblubieńcy Medyolańscy“ (Warsz. 1848) i M. Obrąpalskiej „Narzeczeni“ (Warsz. 1882); tł. ros.

wszystkie niemal jęz. europejskie, osnuty jest tle opanowanej przez Hiszpanów Lombar-dyi w. XVII; treścią jego—dzieje miłości pary wieśniaczej: Renza i Łucyi, wytrwale znoszących prześladowania ze strony możnych. Niezwykła, plastyka, uwidoczniona zwłaszcza w opisie zarazy morowej, stawia utwór ten —bezwarunkowo pod wrażeniem Walter Scotta pisany —bardzo wysoko; niektórzy krytycy (Scherr) wytykają mu niejednolitość kompozycyi, wszyscy uznają w nim piękno i bogactwo języka i stylu i wskazują na wielki rozgłos, który dzieło to zdobyło sobie wszędzie, przedewszystkim we Włoszech i Niemczech. W r. 1834 M. nakreślił: „Osservazioni sulla morale cattolica“ przeciw Sismondiemu, który potępiał był wpływ Kościoła w Wiekach Średnich. W r. 1842 do ponownego wydania „Narzeczonych“ dodał histo-ryę „Della colonia infame“, gdzie opisał źródłowo okrutne egzekucye medyolańskie r. 1630.— Po stracie żony (f 1833) i czworga dzieci zamieszkał w ustroniu wiejskiem nad Lago Maggiore. Do końca życia pod względem politycznym pozostał wierny kierunkowi liberalnemu; utrzymywał stosunki z Giobertim, Rosminim, zięciem swoim d’Azeglio i in. działaczami ruchu wólnościowego r. 1847; po uniezależnieniu Włoch w r. 1860 został senatorem, uczczono M-go wspaniałym pogrzebem i założeniem muzeum jego imienia.—Niezbyt płodny, tworzył powoli. Niepożytą jego zasługą pozostanie wzbogacenie języka świeżemi żywiołami dyalektycznemi i przyczynienie się do jedności duchowej Włoch przez szczere uznanie narzecza toskańskiego za język literacki całego kraju.—Z pozostałych po nim pism Bonghi wydał: „La rivoluzioue fran-cese del 1789 e la rivoluzione italiana del 1859“ (1889). Mniejsze ma znaczenie oda pośmiertna: „Del trionfo della liberta“ (1878). — Zbiorowe wydania przez Tommaseo (5 t. Florencya, 1828 — 9 i Paryż 1843, późniejsze 1872).—Bibl.: Sainte-Beuve: „Portraits contemporains“ (t. II); Sauer „A. M.“ (Praga 1872); Carcano „Comme-morazione di A. M.“ (Medyolan 1873); Vismara „Bibliografia Manzoniana“ (Med. 1875);Fenini „M. e Guerazzi“ (Med. 1875); De Gubernatis „A. M.“ (Florencya 1879); Stampa „A. M., sua famiglia e suoi amici“ (Med. 1885); Ojetti „Romans we Włoszech“ („Bibl. Warsz. 1896, II); Watson „A. M.“ (po ros., Petersburg 1902); C. Cantu „A. M.“ (2 t. Med. 1885); Carducci „Due Man-w „Confessioni e Battaglie“ (Rzym 1883); F. d’Ovidio „La Lingua dei Promessi sposi“ (Neapol 1894); Piuinati „La Vita e le opere di A. M.“ (Turyn 1886); Petrocchi „Dell’ opera di A. M. letterato e patriotta“ (Turyn 1886); Negri „Segni dei tempi“ (Turyn 1893); Balbiani „A. M. e i suoi scritti“ (Med. 1873); Bersezio „A. M.“ (Turyn 1873); Priua „A. M.“ (Med. 1874); Pugni „Notizie biografiche“ (Zurych 1877); D’Ovidio e Sailer „Discussioni Manzoniane“ (Citta di Castello 1886). M- Ab-

Manżet (M a n g e t), herb. W polu błękitnem, przez tarczę krzyż czarny ukośny, między którego ramionami z obu stron gwiazdy złote. Nad koroną dwa pistolety skrzyżowane. Nadany z uobilitacyą r. 1768.

Manżura J a n, poeta i etnograf ukraiński (* 1851 — +1893), wybijał się o własnych siłach, kształcił się początkowo w inst. weterynaryjnym w Charkowie (stąd za nieprawo-myślność wydalony), poczem osiadł w gub. Jekaterynosławskiej i zajął się badaniami ludoznawczemu Jego „Sbornik małorusskich pre-danij“ wydał Dragomanów oraz powtórnie „Ki-jewskaja Starina“, a ciąg dalszy w „Sbornikje Charkow, istor.-flłołog. obszczestwa“ jako i zbiór bajek („Sbornik skazok“). Inne rzeczy prze-chowywają się w rękopisach w archiwum Charkow. T-stwa histor.-filologicznego. Jako poeta M, był piewcą ludowym, opisującym piękne i szpetne strony przyrody ukraińskiej. Wybór poezyi oryginalnych: „Stepowi spiwy ta dumy“ (1889) wydał A. A. Potebnia, oddzielnie, niektóre drukował M. Sumcow w „Kijew. Starina“ (paźdz. 1893).—Por.: Sumcow M. „So-wremiennaja małorusskaja etnografja“.

Mańkowski Szymon, malarz z drugiej połowy w. XV111. Jego piękne freski zdobią kościół w Sieciechowie, w Górze nad Narwią pod Nowym-Dworem, własności księcia Stanisława Poniatowskiego (później lir. Gutakowskicli), piękny salon klejową robotą przez tegoż artystę malowany. W galeryi króla Stanisława Augusta, był portret jego pastelowy hetm. Brani-ckiej z domu Engelhardt.

Podolu). Ukończył szkołę handlową w Odesie, poczem odbywał nauki politechniczne w Karlsruhe i Dreźnie. W 1. 1877 — 1878 słuchał wykładów historyi, historyi sztuki i literatury w uniwersytecie Jagiellońskim. Mieszka na Podolu w majątku Mańkowo (pow. Bałcki). Rozpoczął twórczość literacką od 4-aktowej komedyi „Mino wski“, która w r. 1886 otrzymała drugą nagrodę im. Bogusławskiego w Warszawie. Ko-inedya wyróżniała się wprowadzeniem kilku świeżych postaci, nowych motywów, pewnem tchnieniem poetyckiem i dowcipnym nieraz dya-logiem. Wprawy scenicznej nie okazywała, lecz wykazywała silny zmysł satyryczny. Tegoż roku wydrukował w „Gazecie polskiej“ dwie nowele: „Słowiki“ i „Miss Kate“. Druga komedya „Dziwak“ (1887) mniej miała pierwiastku komicznego i zanadto przesiąknięta była żywiołem dydaktycznym. Odtąd głównie pracuje M. na polu powieściopisarstwa i nowelistyki; ogłasza powieści: „Pan Wojciech“ (1887); „Hr. August“ (1890); „Moja Helenka“ (1895); „Podróż zagranicę“ (1902) i nowelę „Obiadek“ (1895, „Gaz. Pol.“). Wielkim powodzeniem cieszyła się szczególnie powieść „Hr. August“, która posiadała wiele zalet jako studyum charakterów. Pojawiła się w chwili, kiedy pod wpływem literatury skandynawskiej, głównie Garborga „Dusz znużonych“, publiczność pragnęła powieści psychologicznej, a moment reakcyi społecznej wysuwał na plan pierwszy typy dekadenckie. Obok „Bez dogmatu“ Sienkiewicza i „Śmierci“ Dąbrowskiego, „Hr. August“ był trzecim utworem, odpowiadającym literackiemu i historycznemu nastroju chwili; ustępując tamtym pod względem artystycznym i psychologicznym, przewyższał je prawdą życiową. Wkońcu zwrócił się M. znów do komedyi: „Jadzia“ (1901); „Dwuże-niec“ (1906) i „Złodziej“ (1906), które wykazują, że autor nie straciwszy zalet poprzednich, nie rozszerzył ani ram swej twórczości, ani nie udoskonalił techniki scenicznej. Wogóle cała twórczość M-go nosi charakter dorywczy, a góruje w niej bystrość obserwacyjna i umysł satyryczny ponad innemi cechami artystycz-

Mańkowski Leon, oryentalista polski (*d.

6 listop. 1853 —f 18 kwiet. 1909), syn Walerya-na, marszałka szlachty p. jampolskiego (na Podolu); nauki średnie odbywał w Berlinie, w gim-nazyum francuskiem, nast. w Dreźnie, w gimn.

Vitzthuma, które ukończył w r. 1877. Zapisał się do wydziału prawnego w uniwers. lipskim i po ukończeniu nauk uzyskał doktorat obojga praw. Po kilku latach przerwy wstępuje ponownie do uniwersytetu we Wrocławiu i słucha wykładów filologii słowiańskiej Wł. Nehringa, u-czy się początków sanskrytu u Stenzlera. Doktoryzuje się powtórnie (w zakresie slawistyki) na podstawie rozprawy: „Kritische Bemerkungen zu dem Texte der sogenannten zweiten Ue-bersetzung d. Statuts v. Wiślica“ (Wroclaw 1889).

Przedtem ogłosił był w „Ąrch. f. slav. Phil.“

(t. X, 1887) rozprawkę: „Zu der Frage nach den Quellen d. Jledwigsbüchleins.“ W r. 1891 zmienia znowu pole badania, udaje się do Wiednia, ażeby pod kierunkiem oryentalisty Biihle-ra poświęcić się ostatecznie filologii sanskry-ckiej; w następ, roku habilituje się przy uniw. wiedeńskim na podstawie rozprawy: „Der Auszug aus d. Pańcatantra in Kshemendras Bri-hatkathämaüjari“ (Lipsk 1892), przenosi się do Krakowa i rozpoczyna (1893) wykłady sanskrytu, pracując samodzielnie uad literaturą staroindyjską. Owoce tej pracy składa w rozprawie: „Banas Kâdnmbarî u. d. Geschichte v.

A. Ü

König Sumanas in d. Brihatkathâ“ („Wiener Zeitsch. f. die Kunde d. Morgenlandes“; XV i XVI, 1901 i 1902). Zbiera materyały rękopiśmienne i inne do wydania „Pailcatantry“, które wspaniałomyślnie ustępuje do użytku innemu badaczowi (prof. Hertlowi), zamieszczając tylko wiadomość o podjętych poszukiwaniach nad nemi.

Mańkut (łac. mancus — kaleka) człowiek posługujący się ręką lewą zamiast prawej. Czynności lewą ręką wykonywane być mogą zupełnie dokładnie, o czem świadczy, że wielcy artyści, jak Leonardo da Vinci i Menzel, byli M-ami; niektórzy fizyologowie sądzą, że źródłem różnicy między ręką prawą a lewą jest budowa aorty (ob.), która gałąź ku prawej stronie ciała wysyła z punktu bliższego serca, aniżeli gałąź ku lewej stronie, skąd strona prawa ciała jest może przez krew silniej odżywiana. Nie zbadano jednak, czy u M-ów zachodzi pod tym względem nienormalność. Por.: Alsberg „Rechtshändigkeit und Linksshändigkeit“ (1894).

Map (po łac. Map es) Walter, pisarz an-

„Pańcatantrą“ w Sprawozd. Akad. Urn. w Krakowie. W r. 1904 zostaje prof. nadzwyczajnym filologii staroindyjskiej na wszechnicy Jagiellońskiej. Wykłady jego, odznaczające się gruntow-nem znawstwem i sumienuem opracowaniem, przerwała śmierć przedwczesna. Pozostawił w rękopisie niedokończony podręcznik nauki sanskrytu dla słuchaczy. Jakkolwiek przerzucił się na inne pole działalności naukowej, nie przestawał zajmować się filologią słowiańską i przyłożył ręki do wydawnictwa: „Rev. slavisti-que“, podjętego r. 1908 przez grono slawistów krakowskich: J. Łosia, K. Nitscha i J. Rozwadowskiego (ob.).    K- A

Mańkowski Aleksander, powieścio-i ko- J medyopisarz (* 6 czerwca 1855 w Sawince na gielski w jęz. łacińskim (* 1140 — f 1209),

Wielka Enc. Pows*. Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Zesz. 359a,

adz.

(ob.).

E. Gr.

•

Mapografia. Ponieważ powierzchnia kulista J nie da się rozwinąć, przedstawienie jej za pomocą rysunku nie da się też uskutecznić bez pewnego jej odkształcenia: taki rysunek odkształcony nazywamy rzutem m apograficznym (kartograficznym). Wystawmy sobie kulę ziemską z nakreśloną na niej siecią geograficzną oraz stożek, którego oś niech przechodzi przez środek kuli a powierzchnia przecina powierzchnię kuli według pewnych dwu okręgów; umieszczając oko rysownika w dowolnym punkcie osi stożka i zaznaczając po powierzchni tegoż poszczególne punkty, w których promienie wzrokowe prowadzone ku zaznaczonym punktom powierzchni ziemi przecinają powierzchnię stożkową, po rozpłaszczeniu tejże wtedy otrzymamy mapę żądaną. Stosownie do różnych położeń stożka względem kuli, otrzymujemy różne

uczył się w Paryżu, był na dworze królewskim za kauclerstwa Tomasza Becketa, został sędzią w hrabstwach zachodnich, uczestniczył r. 1179 w soborze laterańskiem, poczem (1197) otrzymał miejsce arcydyakona w Oxfordzie. Auten-tycznem dziełem M - a jest „De nugis eu-rialium“ (satyra na stosunki państwowe i kościelne w formie baśni i anegdot). Przypisywano mu także cykl romansów francuskich („Lancelot“, 2 części, „Poszukiwań św. Grala“ i „Śmierć Artura“), które miały olbrzymie znaczenie dla ukształtowania się podań o Arturze i Gralu; ale autorstwo to nie jest pewne. Jeszcze mniej pewne są słynne satyry łacińskie na życie mnichów („Pieśni o Goliardzie“). Wydano: „Latin poems commonly attributed to W. M.“ (Londyn 1841); „De nugis curialium“ (tamże 1850).

Mapa—przedstawienie ua płaszczyźnie szczegółów, spotykanych na powierzchni ziemi lub ua pewnej jej części, o tyle wszakże wielkiej, iż wpływu kulistości pominąć nie podobna. Szczegóły te dotyczą konturów lądów oraz wzajemnego położenia różnych wybitnych punktów; w ostatnich czasach zaczęto zwracać uwagę i na falistość gruntu. Przeniesienie na płaszczyznę ciał niebieskich i wogóle punktów na widomem sklepieniu nieba tworzy t. zw. M-ę nieba. Wykład praw, odnoszący się do kreślenia M., wraz z wykazem historycznego rozwoju tej umiejętności, stanowi t. zw. mapografię

A. Ł.

Mapia, grupa wysp na północ od N. Gwinei, pod 35’ szer. półn. i 134°21’ dług. wsch. Gr.; 5 wysp niewielkich. Powierzchni 50 km., rn-ców 70—80 000. M. odkryli w r. 1537 Hiszpanie, nazwano je z początku Guedes, a u żeglarzy angielskich r. 1761 Saint David, r. 1767— Freevil. — M. należały do Hiszpanii do r. 1835, gdy korsarze papuańscy wymordowali lub uprowadzili w niewolę całą ludność. Dopiero r. 1879 zajęli je kupcy holenderscy; wyspy były prawie niezaludnione. Panowanie Holandyi ugruntowano w r. 1899.

rzuty, z których wymienimy najważniejsze: 1) Rzut stereograficzny. Stożek zamieniamy na płaszczyznę (t. j. kąt przy jego wierzchołku kładziemy=180°)przechodzącą przez środek kuli; na przecięciu prostopadłej do tej płaszczyzny z powierzchnią jednej półkuli umieszczamy oko rysownika, który bada stąd pozostałe półkule. W miarę zbliżania się do brzegów mapy, rysunek coraz bardziej się rozszerza, zresztą równoleżniki i południki pozostają okręgami. 2) Rzut ortograficzny różni się od poprzedniego jedynie przeniesieniem oka rysownika w nieskończoność, skutkiem czego przybrzeżne części mapy ulegają zwężeniu. Stosownie do tego czy oko przenosimy w nieskończoność w kierunku osi, czy też innego promienia kuli ziemskiej, odróżniamy rzut równikowy i południkowy: przy pierwszym otrzymujemy równoleżniki pod postacią okręgów spółśrodkowych, południki — ich promieni; przy drugim pierwsze stają się równoległemi, drugie—elipsami. Ten ostatni rzut stosowany bywa do kreślenia mapy księżyca. Jeżeli małe osi elips powiększamy w stosunku arytmetycznym, otrzymamy odmianę rzutu ostatniego, zwaną rzutem ho mai o-graficznym lub Mollweidego albo Babinę ta; równoleżnikom nadajemy tu takie wzajemne odległości, by pola czworoboków na rysunku, w przyjętej skali, wyrażały pola odpowiednich czworoboków na kuli. W innej odmianie, zw. rzutem Aytowa, łuki poszczególnych elips dzielimy ua części równe; krzywe, łączące kolejne punky podziału (nie mające zresztą określonych własności geometrycznych) przyjmujemy za równoleżniki. Nakoniec, dzieląc okrąg i dwie wzajemnie prostopadłe średnice na części równe i przez każdą trójkę odpowiadających sobie punktów prowadząc łuki okręgów, otrzymujemy t. zw. rzut Arrow e-smitha, zalecający się jedynie łatwością wykreślenia. 3) Rzut Ptolemeusza czyli stożka stycznego (mającego wierzchołek na przedłużeniu osi ziemskiej). Równoleżniki otrzymujemy pod postacią łuków spółśrodkowych, południki — ich promieni. Zachowujemy tu prostopadłość południków i równoleżników oraz stosunek odległości w kierunku południków, w kierunku jednak równoleżników stosunek ten rośnie w miarę oddalania się od równoleżnika styczności. — W celu zmniejszenia tej wady, Gauss zaleca odpowiednie powiększanie odległości południków między równoleżnikami. — D e s 1 i 1 e s w tymże celu używa stożka siecznego, przy którym odległości zachowują swój stosunek naturalny nie na jednym, ale na dwuch równoleżnikach. Jeszcze dokładniejszym (a używany przy kreśleniu Ameryki i wogóle okolic wydłużonych w kierunku szerokości) jest rzut wielostożkowy, którego odmianę two-nowi rzut Bonne’a, przywracający spółśrodko-wość okręgów; rzut ten, pomimo znacznego zniekształcenia powierzchni, zasługuje na zale-

cenie wskutek zachowania stosunku pól. 4) R z u t 1856); Tissot „Sur les cartes geograph.“ (Pa-Mercatora otrzymujemy biorąc zamiast sto- ryż 1860). Po poi.: Kolberg „Wzory rysowania żka walec (t. j. kładąc 0° na wartość kąta przy map“ (Warsz. 1825); tegoż: „Teorya rysowania wierzchołku stożka) o osi wspólnej z osią ziemi, gór podług Lehmanua“ (tamże 1825); Rasta-a oko rysownika umieszczając w środku tejże, wiecki „Mappografia dawnej Polski“ (tamże Południki otrzymujemy pod postacią prostych 1846); Lelewel ,,Geographie du moyen-âge“ równoległych i równooddalonych, a równoleżniki (Wrocław 1852); artykuły Sabowskiego (,,Rozp. pod postacią równoległych (prostopadłych do tam- Wyd. mat. przyr. Akad. umiej.“ t. V); Gusta-tych) lecz oddalających się od siebie w miarę wieża („Program, gimn. św. Anny w Krako-zbliżania się ku biegunom, które przy tym rzu- wie“, 1882); Nadmorskiego (we „Wszechświe-cie przypadną w nieskończoności. — Odmianę cie“, 1890) i Romera („Muzeum“, 1907). A-Ł> tworzą rzuty kwadratowy i prostokątny, przy    Maquet August powieściopisarz francuski

za

„La

których odległości między równoleżnikami bądź (* 1813 w Paryżu—f 1888). Uczył się w kolegium zachowujemy bez zmiany, bądź też powiększa- Karola W. Początkowo nauczyciel. Pierwszą nomy, lecz nie w takim stopniu, w jakim wyni- welę wydał pod pseudonimem Mac-Queat. R. kałoby to z przepisu Mercatora. Rzut ten, przy 1837 nawiązuje stosunki z Aleks. Dumasem, którym loksodromia (ob.) przekształca się na i przez wiele lat opracowywuje z nim powie-prostą, używa się głównie w mapach mor- ści, które później ukazywały się pod nazwi-skich. Rys historyczny.—Pierwsze początki M-i skiem Dumasa. Dumas podawał plan, M. zaś roz-znajdujemy u Greków, mianowicie u uczonych wija! wątek, ostateczne poprawki wprowadzał szkoły jońskiej. W Wiekach Średnich początki Dumas. Tajemnicą tego współpracownictwa wy-te poszły w niepamięć. Najdawniejsze mapy krył Rug. de Mericourt (słynny pamflet: „Fabrique włoskie z w. XIII i XIV, t. zw. „portulany“, de romans, Maison A. Dnmas et compagnie“), dość dokładnie rysują okolice m. Śródziemnego. Następstwem zatargu między D. i M-em była spra-Fra Mauro z Wenecyi ułożył M-pę świata, na wa sądowa o prawa autorskie. M-a uznano której Daleki Wschód przedstawił na zasadzie współautora 18 słynnych powieści Dumasa; w spostrzeżeń Marca Polo (ob.). Toscanelli, którego tej liczbie takich jest cała serya „Muszkiete-mapą posiłkował się Kolumb, dość dokładnie rów"; „Monte-Christo“, „Lareine Margot“ i se-oznaczył zarysy brzegów wschoduich Azyi, wraz rya z nią się wiążąca, oraz serya „Balsamo“ i z wyspami Japońskiemi (Cipangu), umieszczając „Angel Pitou“. Z pośród utworów wydanych pod je na zachodnich krańcach Atlantyku. Doba własnem nazwiskiem M-a, przedniejsze: «Le Odrodzenia, odnalezienie zapomnianych pism Beau d’Angennes“; „Deux trahisons"; „La bel-Greków i Rzymian, zdobycze licznych po- le Gabrielle“; „Le comte de Lavernie“; droży, nowoodkryte światy—wszystko to sprzy- * maison du Baigneur“. M. opracowywał z napijało rozwojowi M-fii. Pierwszeństwo w tym za- sanych powieści dramaty, które również noszą kresie od Włochów przechodzi w w. XVI do firmę Dumasa. Nadto M. pisał rzeczy historycz-Niemców i Holendrów, w w. XVII do Francuzów,    ne    pospołu z kilku innymi pisarzami. M    °'

Ostateczny rozwój M-fia zawdzięcza udoskona-    Mara (La) ob. L i p s i u s M a r y a.

leniu metod geodezyjnych. Drugie zagadnienie    Marabut {Leptoptilus) —rodzaj ptaków    b r    o-

jg||l|gg^|gBgp

Mak

:éû.

..

1RS

-i

SpH

>3J

,1

rjT-

M-fii, mianowicie przedstawienie na mapie róż- dzących (Grallatores) z rodziny bocianów nicy poziomów, datuje się od w. XVII. Początkowo osiągano to za pomocą krzywych zwań. izohypsami, łączących punkty znajdujące się na jednym poziomie. Postępem w tym względzie stało się sztrychowanie Lehmanna. Na nowszych mapach falistość gruntu zaznacza się przy pomocy czterech kolorów (zielony— niziny, bronzowy — góry, biały— szczyty górskie powyżej linii śniegów, błękitny — wody) o różnych odcieniach. W tym też celu służą t. zw. mapy —krajobrazy, przedstawiające daną miejscowość jakby z lotu ptaka, przyczym przyjmuje się oświetlenie w pewnym umówionym kierunku.

7?-~

Fig. 52. Marabut (Leptoptilus).

Nakoniec, miewamy mapy wypukłe, na których pasma górskie, płaskowzgórza, niziny są zachowane w skali właściwej, znacznie jedynie powiększonej w kierunku pionowym w porównaniu ze skalą w kierunku poziomym. Por. Lit-trow „Chorographie“ (Wied. 1833); Santarem „Essai sur l’histoire de la Cosmographie et de la C.“ (Paryż 1849 — 51, t. 2); Czebyszew „Czerczenije gieograficzeskich kart“ (Petersb.

Cz. St.

(Algier 1884).

adz

(Ciconndae). Dziób prosty, wysoki z prostemi | i 90 — 120 kra. szerok., powierzchni 16360 km. brzegami i opierzonym wierzchołkiem; głowa [ kw. Laguna, zawarta pomiędzy 9° a 10°25’szer.

ailz.

i parę pomniejszych.

Marągha, miasto w Persyi, prow. Aserbei-dzau, na wschód od jez. Urmia, nad rz. Safi, pięknie zabudowane, ok. 14 000 m-ców, 14 ka-rawanserajów, 80 meczetów, 4 szkoły wyższe. Niegdyś rezydencya Kulaguhana, syna Dżyngis-hana. Istnieje grobowiec w którym jakoby spoczywają jego zwłoki. Tu przebywał Chodża Nasreddin, filozof i astronom, istniało tu wtedy wspaniałe obserwatoryum astronomiczne (zarazem forteca) w zachodniej stronie dzisiejszego M. W pobliżu cenne kopalnie marmuru. M’ Ko’

Maragliano Edward, znakomity klinicysta włoski (* 1 czerwca 1849 w Genui), słuchał nauk w Genui i Neapolu, uzyskał w r. 1870 stopień d-ra medycyny; r. 1871 —1875 asystent przy klinice wewnętrznej, docent prywatny przy szpitalu chorób chronicznych w Genui; r. 1877 — 1880 tamże profesor nadzwyczajny patologii ogólnej, r. 1881 prof. kliniki chorób wewnętrznych w Cagliari, wkrótce objął tęż samą katedrę w Genui. Ogłosił wiele znakomitych monografii i artykułów (w jęz. włoskim, francuskim i niemieckim) z patologii i terapii szczegółowej (o cholerze, gruźlicy i t. p.), o sero-terapii. Wsławił swe imię surowicą przeciwgruźliczą, którą otrzymał drogą uodporniania koni wzrastającemi dawkami tuberkuliny. Surowica ta podług M-o i lekarzy przeważnie wło-

i górna część szyi naga z piórami pojedyńcze-mi, krótkiemi, szczeciniastemi; na podgardlu zwiesza się nagi worek, który otacza wole; lotka czwarta najdłuższa; dolne pokrywowe pióra ogona od nasady, zlekka rozszczepione, są b. cenioue i używane do strojów damskich. —Rodzaj ten liczy 3 gatunki, z nich najpospolitszy

L. aryala. Głowa naga i szyja mięsno-czerwo-nej barwy; potylica, ramiona i strona brzuszna białe; pozostała część strony grzbietowej zie-lono-czarna o połysku metalowym; lotki i sterówki matowo-czarDe, duże górne pióra pokrywowe skrzydeł z białą zewnętrzną obwódką; dziób bruduo-biało-żółty; nogi czarne; długość ciała—160 cm., długość skrzydeł—73 cm., ogona 24 cm. — Ptak uadzwyczaj żarłoczny, żywi się rozmaitymi kręgowcami wielkości myszy lub szczura, oprócz tego pożera mięczaki, pająki, owady i padlinę. Polowanie na M-a należy do bardzo trudnych ze względu na jego ostrożność. Odznacza się siłą i odwagą. Zamieszkuje Afrykę; pospolity w ogrodach zoologicznych.

Marabut (arab.marbuth, morabeth, do służby Bogu przeznaczony, wychowawca) nazwa sekty islamskiej w Afryce płn.-zachodniej, która doszła tu do potęgi politycznej i dała początek dynastyi maurytańskiej Morabitów albo Almo-rawidów. Po usunięciu tejże przez Almohadów wyraz M. przyjęły ludy berberyjskie dla mężów nieposzlakowanej uczciwości, świętych oraz kapłanów świętobliwych. Godność M-ta, dziedziczna, połączona jest zwykle z mocą tworzenia cudów i wyrokowania. M-ci tacy służą zwykle przy meczetach, kaplicach grobowych i skupiają się w miejscach pielgrzymek pątniczych. Godność M-ta przechodzi zwykle dopiero po śmierci. Groby takich świętych zowią się też M-taini. — Por.: Rinn „Marabouts et Khouan“

Ii. Chw.

Maracaibo, m-to gł. w stanie Zulia w jednym z ważniejszych ognisko handlowych Wenezueli, na zach. brzegu S a c o d e M. Kolegium narodowe, szkoła żeglarska, kolegium jezuickie, oświetlenie elektryczne, teatr, 4 szpitale, 34 284 m-ców, zajmującyh się żeglarstwem i handlem, wywóz kawy, skór wołowych i kozich, drzewa żółtego, kakao, chiny, balsamu itd.

Maracaibo największa zatoka u brzegów Wenezueli pomiędzy półwyspami Goajira a Para-guana, łącząca się z m. Antylskiem pod 11°4’ szer. płn., nazywana przez Indyan C o qui baco n a, a przez odkrywcę Alonso de Hojeda (1499) —zatoką Wenecką ze względu na przypominające Wenecyę budowle na palach, później zwana zat. Wenezuela, która to nazwa przeszła na sam kraj. Powierzchni 15 000 km. kw. Cieśniną Saco de M., długości 35 km., szerk. 14 km., łączy się M. z Laguną t. n., odkrytą również przez Hojeda, a mającą 165 km. dług.

półn., przyjmuje w siebie z zach. liczne rzeki, m. in. Catacumbo, wypływ laguny Zulia. M. obfituje w ryby, wodę posiada słodką; skutkiem silnego prądu wejście do zatoki nie jest bezpieczne.

Maraci (Marat ha, Mar rat ha) lud w In-dyach Przedgangesowych, na wschód od Ghatów zachodnich, od rz. Tapti do górnego biegu Kistny, a na zachód do posiadłości Nizama liadabaradz-kiego zamieszkujący, a także w Indurze i w środkowej części prezydentury Bombajskiej. Pod względem fizycznym zbliżają się do ludów Drawidyjskieh, ale mowa ich i tradycye są aryjskie. Rolnicy, zaliczani do kasty Sudra. Liczba osób, mówiących językiem M., wynosiła 18892000 r. 1891 (10.5 mil. w prezyd. Bombay, 3,5 w Haidabaradzie, 2.3 w Berarze i 2.1 w prowin-cyach środkowych). Na widowni dziejowej pojawiają się r. 640 przed Chr.; za rządów króla Asoka (259—222) buddyzm dokonał pomiędzy nimi wielkich postępów, ale od czasów napadów mongolskich (1294) niepodległość ich zaczęła podupadać. R. 1648 wyzwolili się z pod uległości państwa Mongoła i rozpoczęli zabory. Ale niesnaski domowe podkopały ich potęgę, bitwa zaś pod Panipatem (961), w której poległo ok. 200 000 M-ów, ostatecznie ich zmogła. Odtąd istnieją tylko drobne księstewka, które walczyły z Kompanią Wschodnio-indyjską do r. 1818. Dziś pozostały jedynie niewielkie państewka hołdownicze: Baroda, Gewalior, Indor

L. K.

skicli ma działać doskonale w początkowych

Dr A. E.

E. Gr

E. Chw.

S. Drz.

A. Ł.

E. Chw.

okresach gruźlicy.

Maraino, Włoch, malarz architektur al-fresco i dekoracyi, a zarazem budowniczy. Był deko-ratotem teatru warszawskiego r. 1790—1794. R. 1791 powierzone mu zostało przerobienie zupełne i powiększenie teatru przy placu Krasińskim, co nastąpiło pod dozorem Wojciecha Bogusławskiego a kosztem królewskim.

Marajo wyspa w Brazylii przy uściu Amazonki, pomiędzy równikiem a 2° szer. płd.; długości 300 km., szer. 200 km., powierzchni 52 800 km. kw., przeważnie nizina, jednak nie aluwialnego pochodzenia; granit. Na wyspie łąki olbrzymie, na wschodzie i na południu — lasy dziewicze. Na wyspie dawna siedziba misyi jezuickich tejże nazwy; inne miejsca zamieszkałe: Breves, Chaves.

Marak J u 1 i u s z, pejzażysta i rytownik czeski (* 29 marca 1835 w Lutomyślu—f 9 paźdz. 1899 w Pradze). Po ukończeniu szkoły średniej w Lutomyślu, wstąpił do Akad. sztuk pięknych w Pradze, następnie rok przebył na naukach w Monachium, 1. 1856 — 1860 w Wiedniu. R. 1878 otrzymał wielką nagrodę malarską im. Reichela. R. 1887 profesor, następnie rektor Akad. Sztuk pięknych w Pradze, wykształcił pokolenie młode pejzażystów czeskich. Dał się poznać jako malarz r. 1855, wystawiwszy w Pradze dwa obrazy nastrojowe. Zasłynął w końcu siódmego lat dziesiątka cyklami obrazów: Cztery pory roku i Cztery pory dnia—rytowane przez Willmana. Celował w malowaniu lasów, których stworzył dwa cykle: Samotność w lesie, z tekstem Scheffla (1876) i Lasy austryackie (1879), zakupione przez Muzeum Dworu. Do najcelniejszych dzieł M-a należą: Kongres bocianów pod wiązami, Domek wiejski na Węgrzech górnych, Burzą zagrożeni, Pustka leśna, W jarze, Poranek, Wieczór jesienny. Zdolny Illustrator oraz rytownik. Rytował przeważnie z własnych obrazów.

Marakanda MapàxavSa, dzisiaj Samarhund, stolica ziemii Sogdyany, w żyznej dolinie rzeki stepowej Poldtimetos, według świadectwa Kur-cyusza 70 staj w obwodzie mieszczące; tutaj zamordował Aleksander W. w stanie nietrzeźwym Klitosa.

Maraldi, astronomowie francuscy 1) Jakób Filip (* 1665 w Periualdo pod Nizzą—f 1729 w Paryżu). Siostrzeniec D. Cassiniego, przez tegoż został wezwany do Paryża, gdzie w krótkim czasie odznaczył się świetnemi obserwa-cyami astronomicznemi, które w r. 1702 zjednały mu wstęp do Akademii. Opracował katalog gwiazd, określił prawa obiegów księżyców Jowisza, wyznaczył czas obrotu Marsa, pierwszy też dostrzegł na biegunach jego białe plamy („Observations sur les taches de Mars“ 1720). Uczestniczył w pomiarach południka między Amiens a Dunkierką. — 2) Jakób Dominik, bratanek poprzedzającego (* 1709 — -j* 1788), podał nową metodę obliczania dróg komet. Redagował przez 25 lat „Connaissance des temps“. W r. 1744 uczestniczył w nowym pomiarze Francyi pod kierownictwem Cassiniego (młodszego) oraz w opracowaniu nowej mapy Francyi. Dwakroć (1761 i 1769) badał przejście Wenery przed tarczą słoneczną.

Maranłiao albo Maranham, nazwa stanu i miasta w Brazylii: 1) M., stan nadmorski między 1°5’ a 8°58’ szer. płd. i 41°55’ a 48°53 dług. zachód. Gr.; 459 884 km. kw., 600 000 m-ców (białych, Murzynów, Mulatów i ok. 20 000 Indy an Guajarów). Rz. Gurupa oddziela M. od stanu Para, rz. Parnahyba od stanu Piauha. Ocean tworzy szeroką zatokę M., która wyspą tejże nazwy dzieli się na część północną czyli zat. San Marcos, do której lej kowalem uściem wpada rz. M. inaczej Guajah, oraz południową czyli zat. Sâo José, do której wlewa swe wody rz. Itapicuru. Brzegi morskie są płaskie, wnętrze pagórkowato-lesiste. Na wsch. i na płd. ciągną się pasma Serra-Mangabeiras i Serra-Gorgueha, które dzielą porzecze Tokantin’u, od porzecza rz. Parahyba, dając źródła rzekom Itapikuru,

M. i Piudura, wpadającym do Atlantyku. Rzeki przeważnie bagniste, w porze deszczowej (od grudnia do czerwca) rozlewają szeroko i wywołują wybujałą roślinność. Latem wysychają, a wraz z tern ginie i zieloność. Klimat choć gorący, jest zdrowy. Większa część stanu pokryta lasem dziewiczym (budulec i drzewo far-biarskie). Na płn. i w środku stanu ludność trudni się rolnictwem i hodowlą bydła, na płd.— tylko hodowlą bydła. Najcenniejsze wytwory: ryż, cukier trzcinowy, kakao, kawa, banany, kukurydza, maniok, ananasy, pomarańcze, tytoń i inne owoce południowe; w środku M. jest rozwinięta uprawa bawełny. Z bogactw mineralnych: marmur, sól kamienna, saletra, żelazo, miejscami złoto, kreda, a przedewszystkiem najczęściej miedź. Środki komunikacyjne b. pierwotne: dróg żelaznych niema, w dolnym biegu rzek kursują statki parowe. Z miast: Cascas, i stolica stanu Sâo Luiz de M. (60 000 m-ców). — 2) M.* stolica stanu t. u. na brzegu zachodnim wyspy Sâo Luiz de M., oddzielonej od lądu cieśniną Mosquito. Ze wschodu M. opasany jest górami o wązkich przełęczach, tworzących warownię przyrodzoną. W miejscu uścia rz. Sâo Francisco i M. tworzy się rozległy zbiornik wody, do którego podczas przypływu wchodzić mogą okręty o 20’ pojemności, jest on dokoła ufortyfikowany. Port (często piaskiem zasypywany), siedziba biskupa, ulice szerokie, wielkie place; katedra i kollegium jezuickie, kilka klasztorów, szkoła wyższa i kilka pomniejszych. M. ogniskuje w sobie handel cały kilku stanów brazylijskich. Wywóz: ryż, tapioka, bawełna, rum, skóry, kauczuk, cukier trzcinowy, budulec i manteiga de tartaruga (masło z jajek żółwich).

Maranion, ob. Amazonka, rzeka.

nym.

E. Chw,

adz.

Maraschino, likier pestkowy, wyrabiany we Włoszech i w Dalmacyi w sposób następujący: z owoców dojrzałych wiśni tureckiej (Prunus Mohaleb wł. marasca), potłuczonych na miazgę razem z pestkami, po dodaniu ilości równej (na wagę) miodu przedniego i wykisieniu zacieru tego, pędzi się wódkę, którą po roku stania poddaje się jeszcze dwukrotnie przekro-pleuiu. Wyrób w ten sposób otrzymany odznacza się mocą i zapachem b. miłym; na ilość pewną wyskoku tego, bierze się ilość równą (na wagę) cukru, który rozpuszcza się w ¹/3 wagi swej wody; syrup ten przegotowany, zgę-szczony i przesączony przez flanelę, aby był zupełnie czysty, miesza się z wyskokiem, poczerń likier odstać się powinien przez rok cały, zanim go się ściągnie do butelek czterościen-nych, wydłużonych, oplecionych rogożą. M. najlepszy pochodzi z Żary, targiem zaś nań głównym jest Tryest. Oprócz tego prawdziwego M., w handlu napotyka się często podrabiany na sposoby różne, nigdy atoli nie dorównywający prawdziwemu zapachem i smakiem wytwor-

Ur j. r.

Marassé Mieczysław Fortunat Feliks, brabia, ekonomista i statystyk polski, starosta krośnieński, podkomorzy cesarski (* 21 maja 1840 w Krakowie —f 23 marca 1880 w Krośnie), syn Ludwika, oficera b. wojsk polskich, i Amelii Skarżyńskiej. Po ukończeniu nauk średnich w Krakowie, wstąpi! do wszechnicy Jagiellońskiej i pod wpływem wykładów J. Dunajewskiego (ob.) nabrał zamiłowania do nauk eko-nomiczych i statystycznych. Po ukończeniu nauk uniwersyteckich i otrzymaniu za rozprawę „Przegląd polskiej literatury ekonomicznej z uwzględnieniem stosunków ekonomicznych Królestwa Polskiego“ (Kraków 1864) doktoratu, udał się w r. 1864 do Berlina i rok spędził na nauce w seminaryum statystycznem pod kierunkiem Ernesta Engla. Po powrocie wstąpił do służby publicznej w Galicyi, r. 1865 do Wydziału Krajowego, a następnie w r. 1867, z namowy Gołuchowskiego, do administracyi, jeden z pierwszych z młodzieży polskiej po zaprowadzeniu autonomii. Szybko przechodząc szczeble hierarchii urzędniczej, został naczelnikiem powiatu w Podhajcach, następnie starostą w Bóbrce, nakoniec r. 1877 w Krośnie. Jednocześnie był członkiem Komitetu T-stwa Gospodarczego i b. czynnym delegatem T-stwa Kredytowego. Oddawał się badaniom statystycznym, swe prace ogłaszał w „Przewód. Naukowym“ oraz w pismach zawodowych zagranicznych. Bystrość kombinacyi w wykrywaniu cech przedmiotu ważnych, wstrzemięźliwość we wnioskowaniu, jasność argumentacyi i styl przystępny cechują prace M-go. W poglądach swych M. jest wierny zapatrywaniom szkoły historycznej (zwłaszcza Roschera). U nas zdobył sobie miano ojca statystyki polskiej. Do najwcześniejszych prac należą artykuły: „Wiadomość o seminaryum statystycznem w Berlinie“ (Kraków

1869) i „Sprawozdanie z uchwał zapadłych na V zebraniu międzynarodowego kongr. statystycznego w Berlinie“ (1865). Najbardziej doniosłego znaczenia jest praca „O pojęciu i zadaniu statystyki“ (Kraków 1866) — pierwsza w jęz. polskim historya i teorya statystyki. W ,,Memo-ryale do wydziału, krajowego względem założenia biura statystycznego przy galicyjskim wydziale krajowym“ (Kraków 1866) uzasadnił M. potrzebę utworzenia biura statystycznego w Galicyi i przyczynił się wielce do urządzenia statystyki galicyjskiej wogóle. Z innych prac M-go zasługują na uwagę: ,,0 wolności parcelowania gruntów ze względów na stosunki galicyjskie“ („Przegl. Polski“ 1868); „Grundbesitzverhältnisse in Galizien“ („Stat. Monatschr.“, 1875); „Ueber d. Verschuldung d. galizischen Grund-besitzer'* (tamże 1877); po polsku („Gaz. Lwowska“ 1879); „Gospodarcze stosunki Galicyi“ (1874); „Propinacya w Galicyi i jej wykupno“ („Przegląd Polski“ 1865); „Rzecz o podatkach i ich reformie“ (tamże 1867). Zbiór dzieł M-go wyszedł p. n. „Dzieła ekonoiniczno-polityczne i statystyczne*' (Kraków 1887, 2. t.).

Marasz m-to gł. w najbardziej na płn. wysuniętym sandżaku wilajetu Aleppo, na południowym zboczu Achyr-Dagu, nad żyzną doliną, ) 720 m. npm., obfituje w źródła i drzewa; stary zamek Seldżuków, 27 meczetów, 25 medresów,

12    kościołów, 11 kąpieli publicznych, misy a protestancka, 40 000 m-ców (³/₅ mahometan, ²/5 chrześcian); wiele tkalni bawełny. Już w w. IX przed Chr. leżała tu stolica państwa Gurgum (podbitego przez Sargona r. 711).

Marat Jan Paweł, jedna z najwpływow-szych postaci Rewolucyi franc. (* w Boudry [hr. Neutchatel], 24 maja 1743 —f w Paryżu

13    lipca 1793). Rodzina, hiszpańskiego pochodzenia, pisała się pierwotnie Mara; dopiero M. i siostra jego Albertyna dodali końcówkę t. Ojciec był lekarzem w Cagliari (Sardynia); zerwawszy z Kościołem katolickim, musiał ok. r. 1740 szukać schronienia w Genewie, wkrótce osiadł na stałe w Boudry i ożenił się. Do zawodu ojca gotował się i M. Obdarzony zdolnościami, ale przesadnie ambitny, jako 16-letni wyrostek pojechał na naukę do Francyi, skąd już po 2 latach pracy, nietylko nad medycyną, ale i nad filozofią, literaturą i naukami ści-słemi, udał się do Anglii. Tutaj dokonała się w nim zwolna sprawa krystalizacyi zasad. Kult dla Rousseau’a zajmuje poczesne miejsce; tylko z daleko większą domieszką nietolerancyi. Z pierwszą pracą naukową, 2-tomowem studyum filozoficznem, wystąpił M. r. 1773: „A philoso-phical essay on man“ (LondynJ, która uczyniła nazwisko jego głośnem, nietyle wskutek swych naukowych zalet, — choć i tych niepodobna jej odmówić, — ile przez swoją wojowniczość i ostrą krytykę panujących wówczas poglądów na istotę duszy ludzkiej. Zwłaszcza ostremi

są porachunki z Helwecyuszem, który twier- 1789. Człowiek o pokroju M-a nie mógł pozo-dził że do badań duszy człowieka znajomość stawać długo na uboczu. Jego gwałtowna po-ogólnych praw fizyologicznych nie jest potrzeb- trzeba czynu, trawiące go pragnienie rozgłosu na, M. przeciwstawiał temu metodę bakońską, doświadczalną. W r. 1773 ogłosił M. francuski przekład swego studyum o człowieku oraz zapowiedziany t. III tej pracy. Kilkunastoletni pobyt w Anglii przypadł na okres upadku parlamentaryzmu i korupcyi wszystkich władz politycznych. Przez wiele lat M., pochłonięty filozo-ficznemi i przyrodniczemi dociekaniami, przyglądał się tym stosunkom jako widz bierny, aż wystąpił publicznie przy sposobności do wyborów parlamentu r. 1774: „The chains of slavery“, traktat o zasadach demokracyi i parlamentaryzmu, w którym, zwracając się do wyborców, wylicza zbrodnie absolutyzmu i daje rady. Jędrny, śmiały język, mocny i treściwy, ten sam, którym w 15 lat później M, przemawiał do ludności paryskiej. O drukujących się „Kajdanach niewoli“ rząd dowiedział się w porę i uniemożliwił ukazanie się ich przed wyborami; M., zaraz po wyborach, rozesłał cały nakład do stowarzyszeń patryotycznych. Nast. r. M. w uznaniu zasług swoich został mianowany przez uniwersytet św. Andrzeja w Edynburgu d-rem medycyny. poczem wrócił do Erancyi i osiadł w Paryżu. Tutaj szybko zasłynął jako „cudowny lekarz“, i ten rozgłos otworzył mu dostęp do sfer dworskich, bo już w niespełna rok po przyjeździe dostał u hr. Artois miejsce lekarza jego gwardyi przybocznej. R. 1788 napisał M. nową pracę: „Plan de législation criminelle“, przeznaczoną na konkurs jednego z T-rzystw szwajcarskich (Neufchńtel 1780). Pod wielu względami jest to uzupełnienie Beccarii „Dei delitti e delle pene“, na którym zresztą M. się wzorował, ale na wielu punktach wyprzedził Beccarię: wystąpił jako wyznawca zasad Rous-seau’a, stanął w obronie wydziedziczonych i zażądał dla nich nietylko większej sprawiedliwości w sądach, ale i równości społecznej i dobrobytu ekonomicznego. Tylko w rzeczach wolności sumienia nie zdołał wybić się po nad toleraucyę pospolitą, zastrzegł całą moc względów państwowych, które wymagają ażeby wiara w Boga była powszechną, gdyż w dobrze u-rządzonem państwie nie ma miejsca na ateizm.

i przywodzenia tłumom, rzucania im wciąż łatwo zrozumiałych, a roznainiętuiających haseł, złożyły się na to, że M. szybko stał się jednym z najpopularniejszych polityków Rewolucyi. Powitał postanowienie królewskie zwołania Stanów Generalnych przyjaźnie. Złożony chorobą w czasie, kiedy zapadła decyzya Rady Stanu co do podwojenia liczby posłów stanu trzeciego, przemógł chorobę i napisał broszurę entuzya-styczną: „Offrande à la patrie“. Bezwzględni wielbiciele M-a stawiają tę książeczkę w jednym rzędzie z pracą Sieyèsa i dowodzą, że wywarła ogromny wpływ na uświadomienie trzeciego stanu. Tak nie było. Rzecz M-a nie b. się różniła od wielu innych pism w tym samym rodzaju i gdyby nie to, że nazwisko jego zasłynęło już w kilka miesięcy później, byłaby zatonęła w powodzi pamfłetów ówczesnych. Pogodnie patrzy w przyszłość, z poszanowaniem odzywa się o królu. Jest rojaiistą, i jest przekonany, że jedyna forma rządu, która przystoi Francyi, to dziedziczna monarchia Kapetów, ale obwarowana konstytucyą. Rychło wszakże, rychlej niż w innych, budzi się w nim nieufność do szczerości królewskiej. Ton listów konwo-kacyjnych głęboko dotknął M-a. Zgasła w nim głęboka wiara. Rzucił w świat nową broszurę („Supplément de l’Offrande à la Patrie“), w której z całą ostrością wystąpił przeciw rządowi: „Nie z prośbami zjawimy się przed stopniami twego tronu, ale ze skargami pełnemi goryczy; zamiast żalów naszych usłyszysz gniew i oburzenie, a zamiast życzeń poddańczych, żądania należnych nam praw człowieka i obywatela“. Odtąd M. ani na chwilę nie ustępuje z zajętego posterunku. Puszcza w niepamięć badania przyrodnicze, wyrzeka się praktyki lekarskiej i jedno ma pragnienie—pozostać cenzorem wszystkich czynów publicznych i piętnować zdradę. Ale od roli cenzora, pojętej tak jak ją pojmował M., do roli demagoga był krok jeden. W zapale swoim o dobro narodu zaczął stopniowo dopatrywać się zdrady tam nawet, gdzie jej wcale nie było; chorobliwie podejrzliwy i nieufny, nauczył się szafować mianem kontrarewolucyonisty.—Stanowisko cenzora wymagało trybuny. Już po d. 14 lipca poczuł to M. i organ taki stworzył sobie dopiero w 2 miesiące później: sławny L'ami da peuple, którego J\9 1 (p. n. „Le publiciste parisien“), ukazał się d. 12 września r. 1789. Sześćsetkilka-dziesiąt numerów tego dziennika, to jedno wielkie oskarżenie przed trybunałem ludu wszystkiego co istniało naonczas i co naprawdę, albo tylko w chorobliwej wyobraźni M-a, spiskowało przeciw ludowi. Po paru tygodniach władze zaczęły go ścigać. Najpierw Ratusz i trybunał Châteletu, potem Zgromadzenie Narodowe. D. 22 stycz. M. uciekł do Londynu, skąd

R. J779 wydał „Découvertes sur le feu, l’électricité et la lumière“, r. 1780 „Recherches physiques sur le feu“ i „Decouvertes sur la lumière“ 1782; „Recherches physiques sur l’électricité“; 1784 „Notions élémentaires d’optique“ i „Mém. sur l’électricité médicale“; 1787, franc, przekład Optyki Newtona, 1788 nowy Memoryał o swoich odkryciach w dziedzinie optyki i światła. Prace te, dziś zapomniane, choć nie jedna z nich stawiała hypotezy, do których nauka zawraca, znamionują, obok wielkiej oryginalności pomysłów, pokrewieństwo z szarlataneryą, a w kołach akademików paryskich zaczęto lekceważyć M-a, — Zbliżał się r.

M. Sr

zaraz posypały się nowe oskarżenia na kontra-rewolucyę, które przeważnie w formie plakatów wysyłał do Prancyi. W maju r. 1790 potajemnie wrócił do Paryża i z ukrycia zaczął redagować swój dziennik. A pouieważ plakaty częstokroć lepiej trafiały do celu, więc i do plakatów uciekał się. D. 26 lipca ukazał się na murach Paryża najsławniejszy z tych plakatów (rozpoczynał się od słów „C’en est fait de nous"!), tu wezwał lud do krwawego wytępienia kontrarewolucyi. To pierwszy sygnał do rzezi wrześniowych, z tą różnicą, że tym razem M-wi wystarcza kilkaset głów, gdy tymczasem po inwazyj i obaleniu królestwa, będzie domagał się sto tysięcy ofiar, a i tego nawet może być zamało. W odpowiedzi na ten plakat izba wydała dekret nakazujący przyaresz-towanie M-a. Ścigany M. pozostał w ukryciu. Popularność jego wzrastała, a dziennik cieszył się coraz większą wziętością. Nie dlatego, żeby tłumy znajdowały w nim pochlebstwa dla siebie, jak w świstku Héberta, ale że ton M-ta był szczery. Miłość i pogarda, oto najznamienniej-sze cechy stosunku M-a do ludu. Stąd pragnienie przysporzenia ludowi wolności bez granic i stąd pragnienie dania ludowi przywódcy, dyktatora. Zebranie się Legislatywy M. powitał słowami pełnemi nadziei. Dzięki amnestyi ogólnej miał możność wyjścia z ukrycia i dziennik swój redagował otwarcie. Wszakże po kilku tygodniach ogarnęło go rozgoryczenie: własno-wolnie wyjechał do Anglii. Wrócił dopiero w marcu, powołany przez klub Kordeljerów, który mu poparcie przyobiecał. Zastał kraj w stanie podnieceuia. W powietrzu wisiała wojna z Europą. Przeciw wojowniczym zapędom ministe-ryum M. wystąpił z całą gwałtownością. To punkt wyjścia jego zatargu z frakcyą „mężów stanu“ (Żyrondą), której ma jeszcze i to do zarzucenia, że nie odwołała żadnego z dekretów antykonstytucyjnych Konstytuanty. Za te napaści spadły nań nowe prześladowania. Znowu więc się ukrywa i na widownię wystąpi dopiero po upadku monarchii. D. 10 sierp. r. 1792, to dzień pierwszego tryumfu M-ta. Zostawszy członkiem paryskiej Komuny insurek-cyjnej, stał się jej inspiratorem duchowym i przez nią prowadzi walkę przeciw Żyrondystom. Niebawem doczekał się M. tego, że zaczęto z kontra-rewolucyą krwawo się rozprawiać. Rzezie wrześniowe, to osobiste dzieło M-a. Bez jego nawoływań wcale by ich nie było. Jednego wszakże nie można mu odmówić: miał odwagę przyznać się do wszystkiego, gdy tymczasem inni, co pouczas terroru nie mniej we krwi się tarzali, zaparli się swych czynów. Przy wyborach do Konwencyi M. dostał mandat z Paryża i zasiadał w Izbie wśród krańcowych górali; d. 25 września przekształcił tytuł swego dziennika na „Journal de la République“. Walka z Ży-rondą pochłania go całkowicie. Wroga nie trzeba szukać zagranicą, wróg jest w kraju, na ła

wach Konwencyi; gdy się zerwie zeń „talizman nietykalności poselskiej“, Francya będzie ocalona. Takiemi słowami zwalcza Żyrondę na łamach swego pisma, w Klubie Kordeljerów, gdzie, wskutek chwilowego usunięcia się Dantona, wysunął się naprzód, w Izbie. Skończyło się na tem, nie on z Żyrondy, ale ta z niego zerwała talizman nietykalności i oskarżyła go przed Trybunałem rewolucyjnym. Uwolniony przez Trybunał i przez lud w tryumfie zaniesiony do Konwencyi (24 kwiet. 1795), M. zapałał jeszcze większą zemstą i d. 31 maja mógł ją wywrzeć z całą bezwzględnością. Zgnębienie Żyrondy stało się powodem jego własnej śmierci. D. 13 lipca został zamordowany przez Karolinę Cor-day (ob.). Kiedy ta szła na gilotynę, M-towi oddawano u Kordelierów boskie honory i śmierć jego podnoszono do symbolu ojczyzny zasztyletowanej przez wrogów. Wskutek dekretu 5 frim. r. II zwłoki M-a przeniesiono uroczyście do Panteonu, ale już w 1V₂ roku wyniesiono je stamtąd i pochowano na cmentarzyku św. Genowefy.—Lit e r. Prócz ogólnych historyj o Re-wolucyi franc. Migneta, Bianca, Micheleta, Au-larda, Jaurésa i t. d.—A. Bougeart „M. l’Ami du peuple“ (2 t., Paryż 1865); F. Chevremont „J. P. M.“ (2 t, Paryż 1880); Dr Cabanes „M. inconnu“ (Paryż 1891). Szczegółowy wykaz pism M-a podał na końcu swojej pracy A. Bougeart. O drobnych pismach okolicznościowych informuje najlepiej M. Tourneux „Bibliogr. de l’Hist. de Paris pendant la Révolution“. Maratha, ob. Maraci.

Marâthi, język, ob. tndostan, Indyjskie języki; por. Maraci.

Maraton, gr. Mapa&wv, łac. Marathon (--koprem zasiane pole); 1) miejscowość w wschodniej części Attyki, w dzielnicy Dyakryi ku płd.-wschodowi leżąca, w pobliżu wybrzeża m. Egejskiego, na równinie, przeszło milę długiej, a 1 — l¹/g szerokiej, błotnistej w płcnej i płdniowej części, szczególnie nadającej się do sprawienia nielicznych hufców przeciw wielkiej armii. Tutaj stoczyli Ateńczycy pod wodzą Miltyadesa, Ary-stydesa i Teinistoklesa, wspomożeni tylko przez 1000 Platejczyków, w r. 490 przed Chr. wiekopomną bitwę z przemagającemi siłami Persów, którymi Dates i Artaphernes dowodzili. W równinie owej, dzisiaj zupełnie z drzew ogołoconej, i to w południowej jej części, podpada szczególnie ok. 30 stop wysoki, u podstawy 200 kroków w obwodzie mierzący, ludzką ręką usypany kopiec, przez ludność o aiopoę (=grób) zwany; uważano go dawniej za grób poległy* b Ateńczyków, których nazwiska, wyryte na kolumnach, ua kopcu ustawionych, potomności przekazano. H. Schliemann, który przed kilkunastu laty kopiec ów był rozkopał, dowiódł że przypisać go należy starszej o kilka wieków epoce, i że nigdy w nim żadnych zwłok nie pochowano. Inny, daleko mniejszy kopiec, kryjący w sobie rzekomo szczątki poległych Platejczyków i

S, Drz.

adz.

E. Chw.

adz.

adz.

adz.

adz,

niewolników ateńskich, znikł bez śladu. Kilka kup gruzów obok czworobocznego fundamentu, z wielkiego kopca sterczących, oznacza prawdopodobnie miejsce, na którem Miltyadesowi na pamiątkę jego zwycięstwa pomnik z białego marmuru wystawiono. Nazwę swą miała attycka miejscowość dostać od—2) M-a, syna Epopeusa, króla Sycyonu, który tę osadę założył.

Maratta (Maratti) Karol, malarz włoski (* 1625 w Camerano po Ankoną—f 15 grud. 1713 w Rzymie). Uczył się w Rzymie pod kierunkiem A. Sacchiego i wzorował się na Carraci’m i Rafaelu. W r. 1704 restaurował część fresków Rafaela w Watykanie. Inocenty XI mianował go kustoszem pokojów watyńskich. Dzieła jego, przeważnie małego formatu, noszą piętno upadku malarstwa włoskiego; główniejsze: Narodzenie (Luwr), Zniszczenie bałwanów przez Konstantyna; w kościołach rzymskich: Chrzest Jezusa, Narodzenie itd. Za obrazy z historyi starożytnej Tryumf Galatei oraz Apollo i Dafne był mianowany malarzem nadwornym Ludwika XIV, Jedynie portrety mają trwałą wartość. Nadto stworzył pewną ilość dobrych rycin. Zmarł obsypany tytułami, odznaczeniami i prze-sadnemi pochwałami.

Maravedi (ma-ra-ve-dis, arab. „marabetin“, od maurytańskich „marabutów“ czy „almorawi-dów“, panujących w Hiszpanii), dawna moneta hiszpańska przez Maurów wprowadzona, używana początkowo jako waga, według której Maurowie dzielili pomiędzy żołnierzy łupy. Wybijano ją ze złota, srebra, a od r. 1474 z miedzi; utrzymały się M., aż do prawa menniczego w Hiszpanii, z d. 15 kwiet. r. 1848 (Izabella II wprowadziła zamiast M. reale, 1 Real = 34 M) 1 M = 0.686 gr. polskich. Były M. kastylskie, meksykańskie, aragońskie, majorskie, nawarskie, waleuckie, kanarskie i katalońskie o wartości rozmaitej. Za Filipa (1180 — 1223) M. kursowały i we Fran-cyi południowej w złocie.

Marbach Jan teolog protestancki, przywódca luteran strasburskich (* 1521 w Lindau — f 1581 w Strasburgu), uczył się w Witenber-dze, gdzie był towarzyszem Lutra, w r. 1545 dyakon w Strasburgu; r. 1551 posłował ze Strasburga na sobór trydencki, w r. następ, profesor teologii i prezes strasburskiego konwentu kościelnego. Gorliwy, acz według Melan-chtona niedość uczony (mediocriter doctuś), postawił sobie na celu usunięcie Tetrapolitana i wszelkiej nauki dla liturgii, zbliżającej się do typu szwajcarskiego. Czynny we wprowadzeniu reformacyi w Palatynacie elektorskim w r. 1556 — 7. Ogłosił: „Christlicher und wahrhafter Unterricht v. d. Worten d. Einsetzung d. heiligen Abendmahls“ (1565).—Bibi. Trenss „Situation intérieure de l’Eglise luthérienne de Strass-bourg sous la direction de M.“ (Strasburg 1857).

Marbach Gotthard Oswald, poeta i uczony niemiecki (* 1810 na Śląsku—f 1890 w Lip-sku), przykładał się we Wrocławiu i Halli do filozofii, matematyki i przyrodoznawstwa. Nauczyciel w Legnicy, r. 1833 docent pryw. w Lipsku, a od r. 1845 prof. filozofii tamże. Pisał o różnych przedmiotach. Z dzieł naukowych wymienić należy: „Lehrbuch d. Gesch. d. Philosophie“ (Lipsk 1838—41, 2 t.). Pisał nadto poezye, dramaty, komedye, studya literackie („Goethes Faust“, Stuttgart 1881). Tłómaczył: „Pieśń Nibelungów“ (wyd. 4-te; 1872), Sofokle-sa, Eschylosa, Szekspira.

Marbeau Jan-Chrzciciel Franciszek, filantrop francuski (* 1798 — f 1875). Prawnik z zawodu, zwrócił na siebie uwagę swoją „Politique des intérêts ou essai sur les moyens d’ameliorer le sort des travailleurs sans nuire aux propriétaires“ (Paryż 1834; późniejsze wyd. p. n. „Études sur l’économie sociale“). Opiekun przytułków w jednym z cyrkułów paryskich, uwydatnił potrzebę opieki nad małemi dziećmi i podał myśl t. zw. żłobków („Des Crèches ou le moyeu de diminuer la misère en augmentant la population“, Paryż 1845, wiele wydań). Pierwszy żłobek otwarto w r. 1844 w Chail-lot. R. 1846 założył M. T-wo żłobków.

Marbod (właściwie Marobodus), król Markomanów (ob.), kształcił się w młodości w sztuce wojennej i państwowej w Rzymie i zyskał względy ces. Augusta. Po powrocie do ojczyzny wyprowadził swój lud z dotychczasowych siedlisk pomiędzy Elbą a Odrą do Czech dzisiejszych. Rzymianie zaczęli żywić względem niego podejrzenia i w r. 6 po Chr. Tyberyusz przedsięwziął przeciwko niemu wyprawę, ale wskutek powstania ludów Pan-nonii i Dalinacyi musiał zawrzeć z M-em pokój. Po bitwie w lesie Teutoburskim w r. 9 roz-szedł się M. z Arminiuszem (ob.), aż przyszło do wojny między niemi, w której Longobardowie i Semnonowie odłączyli się od M-a, Później wielu inn. sojuszników opuściło M-a i ten zwrócił się do Rzymu o pomoc. Wysłano z Rzymu Druzusa, lecz w tym jedynie celu, aby przyśpieszyć upadek M-a. Druzus za pośrednictwem dostojnika Catwalda, przyciągnął na swą stronę znakomitszych Markomanów i zdobył stolicę państwa (w r. 19). M. uciekł do Noryku, później zaś zamieszkał w przeznaczonej sobie przez Tyberyusza na pobyt Rawennie, gdzie umarł r. 41.

Marbot 1) Antoni, generał franc. (* 1754 — f 1800 r.). Służył w królewskiej gwardyi przybocznej, potem był adjutantem gen. Schom-berga. W r. 1789 podał się do dymisyi i był mianowany administratorem dep-tu Correzy. Obrany posłem r. 1791, zasiadł po lewicy Zgromadzenia prawodawczego, po upłynięciu mandatu wrócił do wojska, Odkomenderowany do armii pirenejskiej, dostał niebawem dowództwo dywizyi; usunięty r. 1795, powrócił do Paryża i postawił swoją kandydaturę do Rady pięciu-¹ set. Wybrany, należał do stronnictwa republi-

wstąpił znów do wojska i objął dowództwo 17-ej dywizyi (garnizon paryski). Po powrocie Bo-napartego z Egiptu, musiał ustąpić i przeniesiony przez Sieyèsa do wojska Masseny, urn. ner Umgegend“ (1872). na tyfus przy oblężeniu Genui.— 2) Adolf, najstarszy syn poprzedniego, (* 22 marca 1781 — f 2 czerw. 1844 r.). Do wojska wstąpił r.

1798 i wysłany do armii zachodniej, został adjutantem Bernadotte’a. Podejrzany o udział w spisku uknutym przez swego wodza przeciw pierwszemu konsulowi (1802), musiał wyjechać do Indyi, skąd wrócił w r. 1806, był czynny w wojnie pruskiej, w kampanii hiszpańskiej i rossyjskiej, dostał się w r. 1812 do niewoli.

R. 1815 za przyjęcie służby w okresie stu dni spotkała go proskrypcya. Po rewolucyi lipcowej, wstąpiwszy do wojska, został generałem

brygady. — 3) Jan Chrzciciel, brat poprzed- j grzymek pobożnych, niego (* 1782 — f 1854) Pierwszą swoją kampanię odbył z ojcem na pobrzeżu liguryj-skiem r. 1800. W 5 lat później został adjutantem marsz. Augereau, był czynny w wojnie austryacko-rossyjskiej, pruskiej i hiszpańskiej.

Jako dowódzca pułku strzelców odznaczył się nad Berezyną, odbył całą kampanię r. 1813 i w przeddzień bitwy pod Waterloo został generałem brygady. Po drugiej abdykacyi Napoleona, skazany przez Ludwika XVI11 na bani-cyę, przeniósł się do Niemiec i poświęcił się naukom wojskowym. Ułaskawiony w r. 1819, wstąpił do wojska i zaprzyjaźniwszy się z rodziną Orleanów, został wychowawcą najstarszego syna Ludwika-Filipa. R. 1835 wysłał go Ludwik Filip na podbój Algieru, a w r.

1845 mianował parem Francyi. Prócz kilku pism zawodowych J. Ch. M zostawił po sobie pamiętniki (Paryż, 1891, 3 t.), które zawierają sporo materyału anegdotycznego do historyi Rewolucyi i Cesarstwa.

Marburg, m-sto w reg. Kassel w Prusach nad rz. Lahn, 182 m. npm. Piękny zamek gotycki, zwłaszcza sala rycerska, której budowę r. 1277 — 1312 prowadził landgraf Henryk I.

R. 1867 w zamku umieszczono heskie archi-

E Ohw.

kańskiego i dał swoją sankcyę anti-rojalistycz-nemu zamachowi stanu 18 fructidora. R. 1799

M. Sz.

wum państwa. Piękny kościół św. Elżbiety z w. XIII, ratusz, uniwersytet (założony 1527 przez landgrafa Filipa), gimnazyum, szkoła realna, szkoła rolnicza. W r. 1905 było 20 136 m-ów (2 075 katolików, 512 żydów). Przemysł: metalowy, garbarski, narzędzia chirurgiczne, tytoń, obicia, garncarstwo, obecnie zabawki dziecinne, piwo. Telefony miejskie. Landgraf Ludwik z Turyngii r. 1227 udzielił M-owi przywilejów; po śmierci Ludwika tu osiadła wdowa po nim św. Elżbieta. W paźd. r. 1524 w M. odbyła się dysputa religijna pomiędzy Lutrem, Melanchtonem, Zwingliuszem, Oekolampa-dyuszem (podobno w sali rycerskiej). Za landgrafa Ludwika IV (1567 — 1604) M. był rezy-dencyą heskiej linii bocznej; w r. 1648 prze-

szedł do Hessyi Kasselskiej. R. 1810 i 1811 Francuzi zniszczyli fortyflkacyę zamku. Porów. ,,Die Sehenswürdigkeiten M.“    (1884); Justi

,,Grundzüge einer Gesch. d. Universität M.“ (1827); Dithmar „Aus der Vorzeit M’s und sei«

E. G.

Marburg, m-to w Styryi, 274 npm., nad Drawą i przy dr. żel. Wiedeń —Tryest i M.-Fran-zensfeste; 3 mosty, katedra z w. XVI, wieża probostwa z w. XVII, zamek, kasyno, teatr, park miejski, pomniki Józefa II, admirała Te-gethoffa, 20 090 m-ców (3 000 Słoweńców). Liczne fabryki wyrobów skórzanych (obuwie), młyny parowe, piwiarnie i dystylarnie, gazownia, warsztaty kolei południowej. Handel drzewem i winem. Gimnazyum, szkoła realna, seminaryum teologiczne i nauczycielskie, szkoła uprawy wina i drzew owocowych, szkoła kadetów. Na zach. od M-a wieś Maria Rast, słynna z piel-

adz.

Maro (w skróceniu M.), dawna jednostka francuska do określenia wagi metalów szlachetnych i kamieni drogocennych, wprowadzana ok. r. 1000. Ok. r. 1350 ustalono ją: dla złota 1M=24 karatom po 24 gr., a dla srebra 1M=24 denie-rom po 24 gr. Z Francyi rozeszła się po Europie, choć w każnem miejscu inną miała wagę. Dla złota i kamieni cennych IM. w Brazylii = 223. 5 gr., w Chili 230 gr., w Genewie 245 gr., w Hollandyi i w Indyach wschodnich 246.1 gr., w Kastylii 230 gr., w Katalonii 268.35 gr., w Kolonii 233.8 gr., w Kopenhadze 235.4 gr., Medyolanie 235 gr., Norymberdze 238.6 gr., Portugalii 229.5 gr., Pradze 253.8 gr., Stokhol-mie 209. 85 gr., Warszawie 201.7 gr., Wene-cyi 238.7 gr., Wiedniu 280.64 gr., Wiesbadenie 236.1 gr. i w Zurychu 234.9 gr.

Marca Piotr, historyk i prałat francuski (* 24 stycz. 1594 w Pau — -f- w Paryżu 29 czerw. 1662). Potomek starej rodziny szlacheckiej, otrzymał wychowanie u Jezuitów w Auch, uczył się prawa w Tuluzie; młodzieniec 19-letni otrzymuje stanowisko adwokata w radzie w Pau, a wraz ze zmianą rady tej na parlament w¹ r. 1621 zostaje jego prezydentem jako jedyny członek katolik. Po śmierci żony, Małgorzaty de Fargues (1632), wstępuje do zakonu; w r. 1639 otrzymuje tytuł radcy stanu. Z polecenia Richelieugo (ob.) odpowiada w interesie Kościoła Gallikańskiego, pisząc „De Concordia Sacerdotii et Imperii“ (1641). Mianowany r. następn. biskupem w Causerans, otrzymuje bullę instytucyjną dopiero po odstąpieniu od swych zapatrywań r. 1647. W r. 1644 mianowano go intendentem generalnym przyłączonej w tym czasie do Francyi Katalonii. W r. 1652 arcybiskup Tuluzy. Mianowany ministrem stanu w r. 1658, uczestniczy w regulacyi granic pomiędzy Francyą a Hiszpanią. Po powrocie do Paryża otrzymuje nominacyę na arcybiskupa paryskiego, po ustąpieniu Retza (26 lut. 1662). W tym czasie, najpewniej w celu otrzymania

1796). Wyrostek 17-letni, wstąpił jako o-, chotnik do wojska, gdzie się dosłużył rangi sierżanta. Znajdując się w lipcu r. 1789 za urlopem w Paryżu, uczestniczył w zdobywaniu Bastylli, poczem rzuciwszy służbę w wojsku, zapisał się do paryskiej gwardyi narodowej. Obrany w listop. r. 1791 kapitanem batalionu ochotniczego dep-tu Eure-et-Loire, szybko a-wansował na podpułkownika i wysłany ze swym oddziałem do Verdunu, był jednym z tych, co (najlepsze wyd. Paryż 1704); „Hist. de Béarn“ się chcieli do ostatka bronić. Los zrządził, że (Paryż 1640; nowe wyd. K. Dubarat’a, Pau M-owi, po samobójstwie komendanta tej twier-1894 nieukończone); „Marca hispanica s. limes dzy, dostała się misya zaniesienia do Prusa-hispanicus“ (Paryż 1688); „Relation de ce qui ków warunków kapitulacyi. Ustąpiwszy z Verdunu, s’est fait depuis 1653 dans les assemblées des M. zapisał się do wojska liniowego i był wcie-évêques au sujet des cinq propositions“ (Parjż lony do legii germańskiej Westermana, którą, 1657, pismo przeciw Jansenistom). Później ogło- po oderwaniu jej od armii Dumourieza, posłano sił Baluze dwa zbiory pism „Opuscula M-a‘‘ do Wandei. Niebawem M. zwrócił na siebie uwa-(1669 i 1681); De Faget wyd. w 1668, Ży- gę Konwencyi Narodowej. Po bitwie pod Sau-wot M-a wraz z wyborem jego pism „Traités murem, gdzie uratował życie komisarzowi Kon-théologiques“ (nowe wyd. 1669). — Ob. P. M. wencyi, Bourbotte’owi, otrzymał dowództwo ba-„Hist. de Béarn“ wyd przez K. Dubarat; ,,Mem. talionu, a w połowie listop. r. 1793 był gene-de la souveraineté de Béarn jusqu'en 1626“ rałem dywizyi. Ze zwyciężonymi wandejczykami przez L. Batcave w „Etudes hist, et relig. du M. obchodził się po ludzku i był przeciwny bar-diocèse de Bayonne“ (1798).    M Hat1, barzyńskim czynom, do których go nawoływano

kapelusza kardynalskiego, M. zaczyna się łączyć z Jezuitami i występuje przeciw Jansenistom (ob.), formułując pierwszy projekt tez, potępiających ich naukę.—M. był jednym z najbardziej uczonych księży gallikańskich, odznaczył się jako historyk pierwszorzędny w zakresie historyi lokalnej swej prowincyi. Najważniejsze, pisma wszystkie pisane stylem mocnym, jasnym i prostym, są: „De Concordia Sacerdotii et Imperii seu libertatibus ecclesiae Gallicanae libri VIII“

z Kléberem, Lefebrem i Championetem pobiwszy Clerfayta nad Roërem w paźdz. r. 1794, wszedł do Koblencyi. R. 1795, pozostawiając pod rozkazami Jourdana, walczył M. nad dolnym Renem i we wrześniu, kiedy armia Sambry i Mozy przedarła się na prawy brzeg Renu, osaczył Ehrenbreitstein; zmuszony w połowie paźdz. przerwać blokadę, cofnął się nad Mozelę, a potem nad Glan, gdzie aż do podpisania ro-zej mu bronił się przeciw Austryakom. Zawarty w końcu grudnia rozejm trwał do maja r. 1796. M. wtedy z nieznacznemi siłami pozostał na lewym brzegu Renu, ażeby trzymać w szachu tę część wojsk arcyks. Karola, która zogniskowana była nad Glanem, poczem ruszył nad Ren, naprzeciw uść Menu, i obiegł Moguncyę. W sierpniu M. posunął się pod Koblencyę i tu otrzymał wieść o cofaniu się Jourdana, na którego nacierał arcyks. Karol. Na M. spadło teraz zasłonięcie głównych sił francuskich i ułatwienie im cofnięcia się na lewy brzeg Renu. Z zadania tego M. wywiązał się znakomicie, co wszakże własnem życiem okupił. Gdy pod Höchstenbach (nieopodal Altenkirchen) wyszedł na zre-kognoskowanie terenu, kula austryacka ugodziła go śmiertelnie. Przewieziony do Altenkirchen

Marcabrnn(s), jedeD z najwcześniejszych z Paryża. Kiedy po zniszczeniu niemal oddziałów trubadurów francuskich, zapewne z Gaskonii, La Rochejacquelina i Stofïlesa (Le Mans 12 tworzył ok. r. 1140 — 1185 (pieśń „A la fontana grud., Savenay 23 grud.), w Nantes rozpoczęła del vergier“ dotyczy wyprawy krzyżowej 1147). się sromotna działalność Carriere’a (ob.), a w Wan-Podług podania, znaleziony pod drzwiami boga- dei zjawił się się gen. Turreau, na czele swoich tego domu i żywiony z łaski pana Aldryka de „Kolumn piekielnych“, M. zadenucyowauy o Vilar, dostał przezwisko Panperdut (= Darmo- sprzyjanie rejalistom, opuścił służbę nad Loarą zjad), które później na M. zamienił. Sztuki ; i pod pozorem ratowania zdrowia wyjechał do „trobar“ miał się nauczyć od mistrza Cercamo- » Paryża. W kwiet. r. 1794 M. jest już w wojna (=Obieżyświata). Słuchano go, a obawiano się j sku. Posłany do armii Jourdana, rozstrzygnął ze zjadliwości, która stała się mu przyczyną śmierci t swoją dywizyą o bitwie pod Fleurns’em i wraz gwałtownej. Z jego utworów (ok. 45) jakąś czwartą część dopiero zbadano i wydano krytycznie. Styl ciemny i wyszukany (trobar dus jako maniera), niektóre utwory wyróżniają się szczerością i świeżością uczuć. Tematem ich, poza sprawami wojennemi, jest przeważnie cierpka satyra na kobiety. Wbrew ogólnemu duchowi czasu, wyklina miłość jako źródło klęsk wszystkich (m. in. obniżenia rasy). — Bibl.:

Bartsch „Grundriss d. provens. Literatur“ (1872);

Suchier w ,,Jahrb. für engl. u. roman. Liter.“

(XIV); Meyer w „Romania“ (VI, 119); Chabaneau „Hist, de Languedoc“ (X, 216) i ,,Rev. des langues romanes“ (XIX, 88; XXII, 49; XXVII,

250): Raynouard „Choix des poésies originales des troubadours“ (1816—21); Fauriel „Hist, de la poésie provenç.“ (1846); Diez „Die Poesie der Troubadours“ (1883); Diez ,,Leben und Werke der Troubadours“ (wyd. 2-e, Lipsk 1882);

J. Anglade „Les troubadours“ (1908); Porębo-wicz „Antologia prowansalska“ (Warszawa 1887);

A. Restori ,,Letteratura provenzale“ (Medyolan

1890).

M. Ab,

Marceau Franciszek Ksawery Desgravi ers—generał franc. (* w Chartres d. 1 marca 1769—f pod Altenkirchen d. 21 wrześ.

1892).

(Par. 1893, wyd. 2-gie).

Marceli I papież 1) święty, pontyfikat jego trwał według Rzymian r. 304 — 309, po Marcelinie. Według legendy był chłostany z rozkazu Maksencyusza, a potem oddany, jako niewolnik,

do stajni cesarskich. Wykupiony przez chrze-ścian, zamienił na kościół dom ofiarowany przez pewną wdowę Lucynę; tam też odprawiał nabożeństwo. Zadenuncyowano go przed Ma-ksencyuszem; kościół zamieniono na stajnię, a M. został tamże niewolnikiem i umarł.—Legendzie tej przeczy Euzebiusz (,,Hist. eccles.“ VIII, 14), który twierdzi, że Maksencyusz na początkn panowania nietylko nie prześladował chrześcian, ale nawet sam udawał chrześcianina, chcąc pozyskać łaski łudu. Na grobie M-go umieszczony został przez Dainazego napis, że M. wiele cierpiał wskutek zamieszek wywołanych wśród chrześcian i że był wygnany w ciągu pewnego czasu.—Wśród fałszywych Dekretalii przypisywane są M-u dwa listy: jeden — do biskupów Antyochii o zwierzchnictwie biskupa rzymskiego, drugi do Maksencyusza, z namowami zaprzestania prześladowań. — Lipsius ,,Chronologie d. röm. Bischöfe⁴' (Kilonia 1869,—2) M. II 229-y z rzędu papież, wybrauy d. 9 kwiet. r. 1555 (* w Montepulciano 1501—f 30 kwiet. 1555). R. 1539 mianowany kardynałem Świętego Krzy-

E. Gr.

(Gotha 1863).

Marceli i Marek święci, dwaj bracia szlachetnego rodu. Za prześladowania Dyoklecya-na, gdy bałwanom czci oddawać nie chcieli, na gardło byli skazani. Pod wpływem ich rodziców, wykonanie wyroku zawieszono do dni 30, w ciągu których ojciec, matka, żony, dzieci, używali wszelkich środków, jakie miłość ludzka nastręcza. Zwłoka ta jednak sprowadziła nawrócenie Trankwilina i Marcyi, ojca i matki więźniów, jakoteż ich małżonek. Pomocnik prefekta i jego pisarz, którzy nakłaniali ich do posłuszeństwa edyktom cesarskim, sami zdjąw-

um. nazajutrz; zwłoki jego przewieziono do Ko-blencyi i po spaleniu, pochowano uroczyście, a żołnierze własnym kosztem wystawili mu pomnik. R. 1899 prochy M. sprowadzono do Panteonu.—M. to jedna z najpiękniejszych postaci żołnierskich Rewolucyi. Charakterem swoim był podobny do Hoche’a (ob.), oba zostawili w Wendei nazwiska niesplamione. Życiorysy M. przez H. Maze’go (Paryż 1888) i N. Parfaifa (Paryż

M. Sz.

Marcel Stefan, przełożony kupców w Paryżu, podczas niewoli króla Jana przywódca stanu mieszczańskiego, zamordowąuy 31 czerwca 1358. Pochodził z zamożnej rodziny mieszczańskiej. Rolę polityczną zaczął odgrywać r. 1356, gdy król Jan został wzięty do niewoli. Kiedy delfin Karol zwołał z tego powodu stany generalne, M. wraz z b-pem z Laonu, Robertem le Coq, przywodził obradom i wystąpił z wymaganiami stanu mieszczańskiego. Delfin odrzucił przyjęcie uchwał, ale przyciśnięty potrzebą pieniężną i w obliczu zbrojnych korporacyi miejskich, zwołał po raz drugi Stany w lutym 1357 i wkońcu przystał na uchwały tych Stanów -- wydalono doradców królewskich, urzędników itd. Król Jan protestował, a delfin, znajdując oparcie w prowincyi, w sierpniu zabronił M-owi i jego zwolennikom wtrącania się do rządów. Le Coq usunął się do swojej dyece-zyi, ale M. postanowił wprowadzić na tron, zamiast Walezyusza, dynastyę nawarską. Jeszcze raz zwołano Stany generalne (13 stycz. 1358), ale ani jeden szlachcic i duchowny nie przybył, nadto pomiędzy obecnymi nie było zgody. M. 22 lutego popuścił cugle ludowi, który wkroczył do pałacu królewskiego i w obecności delfina porąbał jego doradców najgłówniejszych, marszałków Szampanii i Normandyi. Po tych wypadkach zwołał u Augustyanów wielkie zgromadzenie mieszczan, gdy tymczasem delfin przeniósł Stany do Compiègne. Wszczyna się walka pomiędzy władzą królewską a ludem paryskim, nadto wybucha Żak ery a (ob.), którą nadaremnie M. usiłuje pokierować. Po rozbiciu Żake-ryi M. szuka schronienia u króla Nawarry, ale Paryż nie wpuszcza wojsk nawarskich, a właściwie band zbójeckich (14 lipca), zamożniejsze mieszczaństwo zwraca się przeciw M-owi. Wkońcu przedsiębierze on krok ryzykowny—nocą na d. 1 sierp, postanawia wydać Paryż królowi Nawarry, ale wypełniając ten zamiar ginie przy bramie S-go Antoniego. W ciągu dni następnych odebrano życie bratu M-a i jego bliższym zwolennikom. — B i bl. Secousse ,,Mem. sur Charles le Mauvais“ (Par. 1740, 2 t.); Per-rens ,,E. M. et le gouvernment de bourgeoisie au XIV s.“ (Par. 1880); Luce ,,la Jacquerie“

Red.

ża z Jerozolimy.

Marceli biskup Ancyry w Galacyi (* ok. 300 — f 374). Na soborze nicejskim r. 325 gwałtownie zwalczał aryanizm. Później polemizując z Asteryuszem, wyłożył doktrynę, uznaną za wypełnioną błędami Sabęliusza i Pawła z Samosaty. Skutkiem tego wezwany na sobór konstantynopolitański r. 335, był potępiony i złożony z urzędu. Zamieszkał w państwie zachodnim. Po śmierci Konstantego W. skorzystał z amnestyi. Sobór jednak w Antyochii r. 341 ponownie go potępił, skutkiem czego M. udał się do Rzymu, do pap. Juliusza. Sobór w Sardyku uznał niewinność M-go, sobór zaś w Filippopolis znów go potępił. Gdy ces. Konstantyn zmusił swego brata Konstancyusza do przyjęcia wygnanych niceańczyków, M. powrócił na Wschód, nie objął jednak stolicy biskupiej, zajętej przez Bazylego. Hilary z Poitiers, Baronius, wielu inn. teologów łacińskich i cały Kościół Wschodu uważa M. za heretyka. Atanazy, pap. Juliusz I i kilku teologów łacińskich uznają prawowierność M-go. Pozostały po M-im list do pap. Juliana, dwa wyznania wiary i ułomki polemiki z Asteryuszem, odtworzone przez Euzebiusza. — Zahn „M. v. Ancyra“

E. Gr

E. Gr.

godność konsula w r. 15 po Chr.; — 2) siostra jej i Marka Klaudyusza Marcellusa, adoptowanego jako syna przez Oktawiana.

Marcellea, Marcelliä (dom. sollemnia), uroczystość w Syrakuzach na cześć sławnego rzymskiego rodu Marcellusów (ob.) z wdzięczności za wielkie ich zasługi, jako najstarszych patro-

S. Drz.

S. Drz

(Padwa 1787).

Marcello Benedetto (* d. 24 lipca 1686 w Wenecyi—f 24 lipca 1739 w Brescii), słynny kompozytor i poeta włoski. M. był członkiem potężnej rodziny patrycyuszowskiej w Wenecyi. Ukończywszy nauki prawnicze, pełnił różne urzędy: naprzód był adwokatem, potem członkiem Rady czterdziestu itd. Oprócz zajęć przywiązanych do urzędów przez niego piastowanych, M. poświęcał się gorliwie muzyce, która mu nieśmiertelność zapewniła na kartach dziejów swoich. Był uczniem Gaspariniego i Lotti’ego. Arcydziełem jego muzyki są słynne „Psalmy“ na 1, 2, 3 i 4 głosy z basem cyfrowanym, wielokrotnie na różne języki przekładane, i przez różnych kompozytorów zaopatrywane w akompaniament fortepianowy, organowy lub orkiestrowy. Do rzędu najlepszych układów

szy okowy z więźniów, na wolność ich puścili. Starszy z wojskowych cesarskich odważył się nawet ukrywać M-na i M-ka w samymże pałacu Cezarów; ale wyśledzono ich schronienie i skazani byli na przybicie gwoźdźmi do słupa. Męka ich trwała jeden dzień i jednę noc; na ostatek włócznią przebito męczenników r. 286. Miejsce gdzie byli pogrzebani, zamieniono później w cmentarz, noszący nazwisko św. M-a i M-na. Kościół obchodzi pamiątkę tych męczenników d. 18 czerwca.

Marcelin św., papież 31-y z rzędu, wybrany na pontyfikat d. 30 czer. r. 296 (f 25 paźdz. 304) (Lipsius i Catcil. liber.). Inne źródła podają daty nieco odmienne, zapewne dlatego, że M-a mieszają z jego następcą Marcelim I. Za pontyfikatu M-a straszne były prześladowania; według Euzebiusza („Hist, eccles." VII, 32) sam M. ulegał prześladowaniom. M. nawet wezwany oddał cześć bożkom, w kilka jednak dni później cofnął swój czyn, za co go ścięto wraz z Kladyuszem Kwirinusem i Antoninem. Z rozkazu Dyoklecyana ciała ich wystawione były na widok publiczny na ulicy w ciągu 27 dni; zwłoki M-a spoczęły na cmentarzu Priscilli, co daje powód do powątpiewania, o wyrażonym żalu M-a za dokonane odstępstwo; poprzedni bowiem papieże chowani byli na cmentarzu Kaliksta. Ciekawa wersya o tej hi-storyi znajduje się w aktach soboru w Sinu-essie, którą Doellinger (,,Pabstfabeln des Mittelalters“ Monachium 1863, Stuttgart 1890) uważa za zmyśloną. M. oskarżony przed Dyo-klecyanem i Maksymianem o odmowę oddawania hołdu bożkom, został zaprowadzony do świątyni Westy i Izydy, gdzie zgodził się na ofiarę w obecności kilku duchownych, którzy oburzeni uciekli ze świątyni i ogłosili apostazyę. Skutkiem tego do Sinuessy w Lacyum zwołano sobór, na który przybyło ok. 300 biskupów. M. z początku przeczył oskarżeniu, a sobór nie śmiał go skazać wbrew 72 świadkom. Zgromadzenie uznało, że biskup rzymski sam tylko siebie sądzić może. Wówczas M. się przyznał. Opowieść tę powtarza Brewiarz rzymski, z tą jednak zmianą, że biskupów było na soborze tylko 180 i że się M. przyznał natychmiast. Ze zbioru fałszywych dekretalii przypisują M-u listy: jeden do b-pa Salomona w sprawach doktryny, drugi — do b-pów Wschodu o nietykalności duchowieństwa przez sądy świeckie. — Por.: Lipsius „Chronologie der röm. Bischöfe'⁴ (Kilonia 1869); Galimberti „Apolo-gia pro M-o“ (Rzym 1876); Duchesne „Étude sur le Liber pontificalis" (Paryż 1877).

Marcella: 1) córka Gajusa Klaudyusza Marcellusa (ob.), wyszła po raz pierwszy za mąż za Marka Wipsaniusza Agryppę, z którym się w r. 21 przed Chr. na rozkaz ces. Augusta ze względów politycznych rozwiodła, po raz drugi za Antoniusza, syna tryumwira Antoniusza (ob.), po trzeci za Sekstusa Appulejusza, piastującego

nów Sycylii.

Marcellinusowie (Marcellini): 1) Gnaeus Cornelius Lentulus M., współczesny Cycerona, szczerze jemu, zwłaszcza za czasów konsulatu oddany, wymowny i uzdolniony, przez matkę z rodem Korneliuszów spokrewniony; w procesie, toczonym przez Cycorona przeciw Werresowi, występował jako świadek, również w sprawie Klaudyusza bronił swego przyjaciela; w r. 56 przed Chr., piastując razem z Markiem Filipem godność konsula, stanął po stronie konserwatywnych i zwalczał autokratyczne plany Cezara; — 2) M.. autor po grecku napisanej biografii Tucydydesa (ob.), żyjący w czasach, których oznaczyć nie sposób; proza ta, dość marna, zestawiona ze scholiów do dzieła historyka greckiego, jest prawdopodobnie kom-pilacyą kilku różnych autorów, których aż czterech Poppo, wydawca Tucydydesa, przypuszcza; wydali ową biografię: Poppo, w wydaniu Tucydydesa, Gotha 1843; Westermann w ,,Vitae script. Graec. min“ (I, 186—199); F. Ritter w „Didymi Opusc“ (Kolonia 1845, I 34), jako też późniejsi wydawcy Tucydydesa;—3) Ammianus M. ob. Ammianus;-!) M. z tytułem Comes i przydomkiem Illyricianus, skąd wnosić należy, że Illyrya była jego ojczyzną; ces. Justynian wysoko go cenił; jest on autorem kroniki łacińskiej, sięgającej od końca kroniki Hieronima aż do r. 534; ponieważ utwór ten, zawierający zresztą suche fakta, głównie do wsch.-rzymskiego państwa się odnoszące, aż do r. 566 sięga, przypomnieć trzeba, że ostatnia jego część jest dodatkiem późniejszym; wydali tę kronikę: Schonhove, Paryż 1546; Sirmont, Paryż 1619; Galland w „Bibi. Patr.“ (X. 343 i nast.); Roncallo w „Vetust. Lat. script. Chroń"

S. Drz

akompaniamentu należy dokonany w Paryżu przez Mireckiego. Prócz psalmów pisał M. sonaty na różne instrumenty, opery, canzonety, pieśni, madrygały. Z dzieł poetycznych wyszły jego sonety, teksty do oper, canzony itd.

Marcellus Marya Ludwik Demartin du Tyrać hr., dyplomata i hellenista francuski (* 1795 — f 1865). Ochotnik rojalista r. 1814, zastępca gubernatora Korsyki r. 1815, sekretarz ambasady francuskiej w Konstantynopolu; w maju r. 1820 w powrocie z jednej ze swych misyi przywiózł do Paryża sławną Venus z Milo; r. 1821 otrzymał stanowisko dyplomatyczne w Londynie przy Chateaubriandzie (ob.) w r. 1824 wysłano go do Madrytu z misyą nadzwyczajną; Polignac mianował go podsekretarzem stanu w ministeryum spraw zagranicznych. Po r. 1830 usunął się od zajęć publicznych, podróżował po Wschodzie i pisał ciekawe prace: „Souvenirs de l’Orient“ (Paryż 1839, 2 t.); „Chants du peuple en Grèce“ (po grecku i po francusku, 1851, 2 t.). Przełożył i wydał Nonnusa „Dionysiaques“ (1855); „Les Grecs anciens et les Grecs modernes⁴' (1861); „Souvenirs diplomatiques; correspondance intime de M. de Chateaubriand“ (1858); „Chateaubriand

E. Gr,

cherkunde“ (wyd. 2-e, 221),

Marcellus Nonius, ob. Nonius.

Marcellus Sideta (* w Sidzie w Pamfilii) lekarz żyjący w w. II, pod panowaniem ces. Hadryana i Antonina. Napisał heksametrami dzieło „’latpixä“, złożone z 42 ksiąg, z których atoli

przechowały się tylko dwa urywki: 1) o wilko-łactwie (AoxavdpoTua) wcielony do „Synopsis“ Oribasiusa (ob.) i 2) o lekach z ryb (’latpixà îtspi fydôcüv), który wydał Morelli wraz z przekładem łac. (Paryż 1591). — Porów. Choulaut ,,Handb. d. Biicherk'“ (wyd. 2-e, 96).

A. Fol.

et son temps“ (1859).

Marcellus Cumanus, chirurg b. wybitny, kwitDący w połowie drugiej w. XV-go, uczeń Argelaty, pełnił służbę lekarską w wojsku weneckim podczas najazdu króla francuskiego K a-rola VIII (ob.) na Włochy. Doświadczenie swe bogate zawarł w „Vademecum“, którego rękopis, odkryty we Florencyi dopiero w r. 1650, drukiem ogłosił H. Welsch w „Sylloge curatio-num et observationum medicinalium“ (Augsburg 1668). Praca ta, oprócz wielu spostrzeżeń chirurgicznych, zawiera wiadomości o pierwszym zjawieniu się przymiotu (ob.) we Włoszech, oraz o ranach postrzałowych. — Por. de Renzi „Storia della med. italiana“ (III, 655).

Marcellus Empiricus Gnaeus, Gallijczyk rodem z Bordeaux (M. Burdigalensis), żył za czasów ces. Teodozyusza I, Arkadyusza i Teo-dozyusza II, a był w Rzymie ministrem dworu cesarskiego' {Magister officiormn). Nie będąc sam lekarzem napisał dzieło lekarskie, przeznaczone dla synów, pełne zabobonów, świadczące wymownie o upadku nauki i wiedzy lekarskiej ówczesnej, mimo to bardzo ciekawe pod względem językowym i cywilizacyjnym; drukiem ogłoszono je po raz pierwszy w Bazylei p. n. „De medicamentis empiricis, physi-cis ac rationalibus liber“ (1536), a później przedrukowywano kilkakrotnie, — Por. „Diet. histor.“ (wyd. 2-e, III, 157) i Choulant „Handb. d. Bü-

Dr J, T

Dr J. F. **

Marcellus Ulpius, członek rady przybocznej ces. Autonina Piusa, jako prawnik i pisarz wysoko ceniony. Urywki, które się dochowały do czasów naszych w redakcyi Justyniań-skich Dygestów, świadczą wymownie o bystrości i jasności M-a w ocenianiu stosunków prawnych, w jego krytycznem zapatrywaniu się na prace swych poprzedników. Dzieła M-a były istnym skarbem dla układaczy Justyniańskich Pandektów, w których umieszczono 160 wyjątków. Do najważniejszych prac tego prawnika zaliczają 31 libr i Digestorwn i notae ad Ju-liani Digesta. Por. Lenel „Palingenesia iuris civilis“ (1889,1, 589); Vécsey „S. U. Marcellus“ (po węgiersku, 1882); Zoll „Hist. prawodawstwa rzymskiego“ i (II, 52); Dydyński „Hist. źródeł prawa rzymskiego“ (1904, 252, 253). T- D-

Marcellusowie {Marctlli, wyraz zdrobniały od imienia Marcus, jak Lucullus od Lucius, Sabellus od Sabinus i t. p.), gałąź plebejuszow-skiego rodu rzymskiego Klaudyuszów (ob.) osiągnęła w późniejszych czasach godność pa-trycyuszów. Członkowie ważniejsi: 1) Marcus Claudius M., pierwszy z swego rodu dostąpił godności najwyższych; za konsulatu jego w r. 331 przed Chr., 170 niewiast otruło swych mężów, za co je na śmierć skazano. W r. 327 miał zostać dyktatorem, lecz urzędu tego nie objął, z powodu nieprawidłowości wyborów (vitio factus).—2) Marcus Claudius M. (* ok. 271) przed Chr.j, jeden z najdzielniejszych wodzów, który w drugiej wojnie Punickiej pierwszy z powodzeniem przeciw Hannibalowi walczył. W r. 222, piastując godność konsula, toczył wojnę z Insubrami, a w pojedynku pokonał ich wodza Wirydomara i zdobył jego zbroję (spolia opima ob.). Następstwem tego było ujarzmienie Górnej Italii. Szczególnie odznaczył się M. w drugiej wojnie Punickiej. Po bitwie pod Kannami w r. 216 dostał jako pretor główną komendę nad niedobitkami rzymskiemi w Canusium i bronił pomyślnie m. Noli przed Hannibalem. W r. 214 razem z Fabiuszem Maksymusem Kunktatorem znów konsulem obrany, odparł ponowny szturm Hannibala na Nolę i udał się na w. Sycylię, której namiestnictwo losem mu przypadało, obiegł Syrakuzy—daremnie, bo maszyny Archimedesa (ob.) szkody mu wyrządzały niezmierne. M. był wkońcu zmuszony osaczyć tylko miasto, aby przy dogodnej sposobności podstępem nim zawładnąć. Podczas święta Artemidy, kiedy pomiędzy lud wino hojnie rozdzielono, przypuścił nocną porą szturm. Zrabowano miasto zdobyte, a mimo że M. zakazał mordować opornych, wszakże porówno z Archimedesem straciło wielu mieszkańców życie. Zwłoki sławnego Greka

S, Drz,

co- i

uczcił M. pogrzebem wspaniałym. Odniósłszy jeszcze jedno walne zwycięstwo nad Kartagiń-czykami, powrócił do Rzymu, gdzie mimo czynów tak wielkich przyznano mu tylko zaszczyt tryumfu mniejszego (övatio). Obrany w r. 210 po raz czwarty konsulem, napierał na Hannibala w Samnium, w Lukanii i Apulii natarczywie. Krwawa walka w ziemi Bruttyjskiej pozostała nierozstrzygniętą, a pod Canusium pobił Hannibal Rzymian, którzy aż do Wenecyi cofnąć się musieli. Pociągnięty do odpowiedzialności w Rzymie, umiał M. tak znakomicie się bronić, że pozostawiono w ręku jego dowództwo naczelne. W r. 208 został po raz piąty konsulem, razem z Kwinkcyuszem Kryspinusem. Kiedy obaj konsulowie połączyli swe legiony nad rz. Liris, unikał Hannibal zrazu starcia się z nimi, lecz przy danej sposobności napadł z zasadzki na wodzów rzymskich, rekonesans odbywających. W potyczce tej poległ M., a syn jego i drugi konsul wydostali się z ledwością z resztą oddziału. Hannibal kazał zwłoki M-a uroczyście spalić, a popioły, w drogiej urnie, przesłał synowi. Zwali Rzymianie M-a m i e-czem, a rozważnego Fabiusza Kunktatora puklerzem rzeczypospolitej. Podczas piątego konsulatu ślubował M. postawić świątynię bóstwom Honos i Virtus, którą po śmierci ojca syn poświęcił. Przy zdobyciu Syrakuz wprowadził M. zwyczaj, że Rzymianie z miast zdobytych dzieła sztuki dla upiększenia Rzymn zabierali. Dochowała się biogratla M-a, u Plutar-cha. —3) Marcus Claudius M., syn poprzedzającego, służył w r. 208 pod rozkazami ojca jako trybun wojskowy, odniósł podczas ostatniej potyczki jego z Hannibalem ranę ciężką. Sprawował urzędy trybuna ludowego, w r. 199 edyla kurulnego, w r. 198 pretora, a w dwa lata później konsula. Objąwszy jako namiestnik Górną Italię, bił się z Bojami, musiał się wszakże cofnąć, straciwszy 3 000 żołnierza. Większe powodzenie miał w walce z Insubrami, których 40 000 na placu boju położył, a obóz ich zdobył i zrabował. Oznaczony za te czyny zaszczytem tryumfu, został następnie ponlifex maximns, a w r. 189 piastował z niezwykłą łagodnością godność cenzora. Urn. w sędziwym wieku w r. 177 jako pontifex. 4) Marcus Claudius M., syn poprzedniego, po śmierci ojca na miejsce jego jako pontifex wybrany, sprawował w r. 171 przed Chr. urząd trybuna ludowego, r. 169 pretora, następnie był namiestnikiem Hiszpanii. Godność konsula dzierżył trzykrotnie, r. 166, 155 i 152, poczem zaraz wysłany został do Hiszpanii, gdzie przeciw Wiry-atusowi (ob.) walczył i wzburzone umysły szczepów tamtejszych przez roztropne urzędowanie uśmierzył. Jadąc w poselstwie do Masynissy (ob.), króla Numidyi, rozbił się z okrętem w r 148 przed Chr. 5) Gajus Claudius M., jeden z najgorliwszych patryotów z ostatnich lat Rzeczypospolitej i nieugięty przeciwnik Cezara,

przeciw którego planom energicznie występował, broniąc z zapałem sprawy Pompejusza, w którym jedynego obrońcę wolności uznawał. Jako konsul w r. 50 przed Chr. stawił wniosek, aby Cezar z wielkorządztwa ustąpił i złożył komendę nad legionami, wniosek ten przepadł skutkiem protestu większości trybunów ludowych. Za zbiegłym z Rzymu Pompejuszem udał się z Italii do Macedonii, gdzie w bitwie pod Pkarsalus w r. 48 walczył. Następnie opuścił Pompejusza, a przez Cezara ułaskawiony, błagał go w senacie na klęczkach o przebaczenie dla brata swego Marka, który dyktatora śmiertelnie był obraził. Wysoko poważany przez Oktawiana, którego siostrę, Oktawię młodszą, miał za żoDę. urn. w Rzymie w r. 40 przed Chr.—6) Marcus Claudius M., brat poprzedzającego, również zażarty obrońca wolności i senatu, przyjaciel Cycerona, nieprzejednany przeciwnik Cezara, którego wpływy szczególnie podczas konsulatu jego w 1. 51 i 49 przed Chr. zwalczał. Towarzyszył Pompejuszowi i walczył razem z nim pod Pharsalus, a po nieszczęśliwym wyniku udał się do Mityleny, aby się poświęcić badaniom naukowym, a szczególnie filozofii pod kierunkiem Perypatetyka Kratypposa. Mimo próśb przyjaciół nie chciał prosić Cezara o ułaskawienie. Uczynili to tern gorliwiej brat jego Gajus, jako i Cycero i zamiaru swego dopięli. Cycero podziękował dyktatorowi w osobnej mowie (pro M. Cl. Marcello) za jego łaskę. Zanim jednakże M. do Rzymu zdołał powrócić, zamordował go w maju r. 45 przed Chr. w Atenach Magius Edilo. — 7) Marcus Claudius M., ostatnia latorośl znakomitego rodu, wielbiony i szczerze żałowany przez Wer-giliusza i Horacego, syn Gajusa M-a, wymienionego pod J\o 5 i Oktawii (* ok. 43 przed Chr.), Ojca stracił w młodym wieku, lecz matka wychowała go nadzwyczaj troskliwie, tak że jako młodzieńca 16 letniego przyjęto go na mocy uroczystego dekretu w grono senatu, i równocześnie zezwolono mu 10 lat wcześniej, niż prawa na to pozwalały, ubiegać się o godność konsula. Poprzednio już dał mu ces. Augustus córkę swą Julię za żonę i adoptował go jako syna, stąd z pewnością wstąpiłby był po nim na tron, gdyby go śmierć przedwczesna w r. 23 przed Chr. w kąpielach w Bajae nie była zabrała. Lud rzymski, zgon jego opłakiwał. Augustus kazał go na Polu Marsowem pochować, sam miał na cześć jego mowę żałobną i poświęcił pamięci jego Theatrum Marcelli. Zgon nagły M-a nastąpił prawdopodobnie za sprawą Liwii, małżonki Augusta, której synowi Tyberyuszowi w dziedzictwie tronu zawadzał.

Marcłl, rzeka, ob. Moraw a.

March okrąg kantonu szwajcarskiego Schwyz, nad jez. Zurychskiem, ok. 13 000 m-ców: dolina rozległa i żyzna (zboże, konopie, Melilotus

adz.

adz.

E. Gr.

E. Gr.

cya dr, żel. Leodyum—Marloie. Znaczny handel płodami rolnemi.—D. 12 lutego r, 1577 Don Juan Austryacki ogłosił tu edykt, przywracający na czas pewien władzę Filipa II w Hollandyi. D. 18 maja r. 1790 pod M. odnieśli porażkę Austryacy od rewolucyonistów belgijskich.

Marchegg, miasto w Austryi Dolnej, punkt węzłowy dr. żel. 2 210 m-ców (1900), pałac książąt Palfy, fabryka maszyn, liczne ogrody owocowe.

Marchena Józef, publicysta francuski i literat hiszpański (* w Andaluzyi 1768—f w Madrycie 1821). Rodzice przeznaczyli go na księdza. W uniwersytecie w Sewilli słuchał wykładów sławnego Lista; po wybuchu Rewolucyi francuskiej został jej entuzyastycznym wyznawcą i musiał uciekać do Paryża. Marat (ob.) umieścił go w redakcyi „Ami du peuple“; wkrótce M. przyłączył się do Żyrondystów; i z nimi opuścił Paryż; aresztowano go r. 1793 w Bordeaux; ale po 9 termidora wyszedł na wolność i wszedł w skład Komitetu Ocalenia Publicznego; został redaktorem „Ami des lois“. Gwałtowne napaści n«, Tallien’a, Fréron’a i in. sprawiły, iż skazano go na wygnanie (1795), ale dowiódł swej niewinności. R. 1797 za zwalczanie Dyrektoryatu jako cudzoziemiec był odstawiony do granicy szwajcarskiej. Przeciw wyrokowi M. założył protest, Rada pięciuset wtedy przyznała mu prawa Francuza. Otrzymał urząd w administra-cyi wojska Renu, a gen. Moreau (ob.) r. 1801 mianował go swym sekretarzem. R. 1808 towarzyszył Murafowi do Hiszpanii, jako sekretarz. Z rozkazu Inkwizycyi uwięziony, był siłą oswobodzony. Za króla hiszpańskiego Józefa został dyrektorem „Gazette“ i naczelnym archiwistą w ministeryum spraw wewnętrznych. Po upadku nowej dynastyi udał się do Francyi. Do Hiszpanii powrócił r. 1820; zmarł w nędzy, powszechnie bojkotowany za sprzyjanie Francyi. Utalentowany poeta, przełożył „Tartuffe’a“ i „Misanthrope’a“. Napisał tragedyę „Folyksenę“, zaliczaną, acz niewydaną, do najcelniejszych utworów literatury klasycznej dramatycznej w Hiszpanii. Wysoko cenią odę M. Do Jezusa ukrzyżowanego. Napisał: „Description des provinces basques“ („Annales des voyages“). — Przekładał na hiszpański rzeczy Rousseau’a, Voltaire’a i Monteskiusza.—Bibl.: Rioufe „Mém. d’un détenu“ (Paryż 1794); La-martiue „Hist. des Girondins“. — Thiers „Hist, de la Révolution française“; Benquot „Mémoires.“ A. de Latour „Espagne, traditions, moeurs et littérature“ (Paryż 1869).

Marchena — miasto w Hiszpanii w prow. Sewilla przy dr. żel. Utveva-La Roda i M.-Cor-doba. Kościół gotycki (Santa Maria), pałac książąt Arcos, szczątki starego muru miejskiego, źródło siarczane, kąpiele. 15 000 m-ców.

Marchesi Pompejusz rzeźbiarz włoski (* 1789 koło Medyolanu, — f 1858 tamże), był profesorem Akademii w Medyolanie. Jego dłu-

coerulea, zwłaszcza zaś owoce). Chów krów i koni; przemysł bawełniany. M-to gł. Lachen.

Marcha Piotr, historyk francuski (*ok. 1584 — f 1646). Wyrzekł się kalwinizmu publicznie, w obecności króla, poczem został referendarzem królowej. Ogłosił w r. 1619 „La discipline des ministres renversée“, rzecz uderzającą na dawnych współwyznawców. R. 1628 intendent wojsk królewskich w Langwedocyi. Rękopis wydany dopiero r. 1811 przez de la Boissière („Commentaires du soldat du Vivarais“) jest jedynym dokumentem współczesnym o ostatnich walkach religijnych w Langwedocyi.

Marchand podróżnik francuski (* 1863), uczęszczał do szkoły wojskowej, w St. Maixent.

R. 1889 uczestniczył w wyprawie ïïourst’a, nad Niger r. 1890—Archinard’a do Sudanu. R. 1891 rezydent francuski w Sikasso. W r. nast. powrócił do Francyi, r. 1893 dotarł aż do Tengrela w dorzeczu Nigru. Rząd powierzył mu kierownictwo wyprawą od Konga francuskiego do górnego Nilu. W czerwcu r. 1896 opuścił Paryż, r. 1897 dotarł do Ratai, skąd z najwięk-szemi trudnościami doszedł do Tambura nad Suchern. Niedaleko uścia Suchu do Uau zbudował fort Desaix, i w końcu r. 1897 już rozporządzał niewielką flotyllą. Po walkach zwycięskich z derwiszami dostał się w lipcu r. 1898 do Faszody. Wysłana mu na pomoc z Abissynii wyprawa Bonchampa, zmuszona była do odwrotu. We wrześniu r. 1898 Kitchener, dowódca ang.-egipskiej wyprawy Sudańskiej, dotarł również do Faszody i zażądał, by Francuzi się usunęli. M. wraz z Kitchenerem przez Kair udali się do Europy; w końcu r. 1898 po rozstrzygnięciu sporu M. powrócił, aby wyprawie swej przywodzić w drodze z Abissynii do brzegów Zachodnich. Celów politycznych wyprawy nie osiągnięto. M. stał się ulubieńcem nacyonali-stów francuskich, którzy oskarżali rząd, że go nie-popiera. R. 1902 wybrano go na posła; izba jednak unieważniła wybór z powodu nadużyć wybornych; przy nowych wyborach M. przepadł. R.

1904 podał się do dymisyi, protestując przeciw zakazowi wstępowania do rossyjskiej armii mandżurskiej; pomimo jednak protestu sam do tej armii nie wstąpił.

Marche, dawna prowincya francuska (Marca Lemovicina, Marcha, Marchia), odpowiadająca mniej lub więcej współczesnym okręgom Bellac,

Guéret i Aubuson departamentów Haute-Vienne i Creuse; powierzchni ok. 4 900 km. kw. Główne miasto Guéret.—Książę Wilhelm III z Akwi-tanii r. 944 sprzedał M., jako księstwo samodzielne Bosonowi I. Po śmierci księcia Hugona XIII r. 1309 M. objął król Filip IV Piękny.

W czasach późniejszych M. przechodziła pod rządy Armagnaków i różnych linii burbońskich, aż r. 1531 została ostatecznie zjednoczona z Francyą.

Marche (Marche en Famenne), miasto w Belgii nad rz. Marchette, 4 000 m-ców, sta-

E. Gr,

M, Ko,

E. Gr.

ta jest marmurowa statua Goethego w siedzą- niekiedy fioletowy, hoduje się w licznych od-cej postawie (biblioteka miejska w Frankfurcie), mianach, jak M. frankfurcka, karota p a-Najlepsze jego prace: grobowiec Filipa Sabaudz- ryska, karota holenderska; uprawny do-kiego (Turyn 1843), Mater Dolorosa — olbrzy- starcza dobrego i zdrowego pożywienia dła czło-mia grupa marmurowa (kościół San Carlo w Me- wieka i zwierząt; zawiera wiele cukru ślazowego, olej eteryczny i tłusty barwnik, zwany ka-Marchesi Matylda, z domu Graumann r o tyną.Nasiona dzikiej M. w medycynie zadawane bywają jako pobudzające, pędzące wiatry i mocz. Z innych gatunków: M. gumodajna (D. gummifer), na wybrzeżach Europy płd., i M. ż urnie a (D. gingidium), w Sycylii, Korsyce i Afryce półn.; otrzymuje się z nich gumożywica bdellium (ob.).

M. Ko.

dyolanie).

(* 29 marca 1826 w Frankfurcie nad Menem), słynna nauczycielka śpiewu, uczenica Garcii w Paryżu. Prawie wszystkie gwiazdy świata śpiewaczego z ostatnich trzydziestu lat, jak: lima Murska, Gabryela Kraus, Antonina Ficci, Rosa Papier, Franciszka Saville, Nellie Melba i w. innych z jej szkoły wyszły.

Marchet Gustaw, mąż stanu austryacki (* 1846); r. 1882 profesor ekonomii politycznej w „Bodenkultur“ w Wiedniu. R. 1891 wybrany na posła do parlamentu, należał do prezydyum niemieckiej partyi postępowej. W czerw. r. 1906 został ministrem wyznań i oświaty; po dymisyi gabinetu Becka złożył tekę. Napisał m. inn.: „Zur Organisation d. landwirtsch. Kredits in Österreich“ (Wied. 1876); „Studien ü. d. Entwickelung d. Verwaltungslehre in Deutschland“ (Monachium 1885); „1848 — 1888, Ein Rückblick auf d. Entwickelung d. Österreich. Agrarverwaltung“ (Wied. 1889, Uzupełnienie p. n. „1888 — 1898“, 1899). Synowiec jego Juliusz, profesor w „Bodenkultur“ w Wiedniu, napisał: „Holzproduktion u. Holzhandel v. Europa, Afrika und Nordamerika (1904—5, t. 2).

Mąrchetti Filip (* 26 lut. 1831 w Bolo-gnoli,— f 18 stycz. 1902 w Rzymie) kompozytor muzyczny włoski, wychowaniec konser-watoryum San Pietro a Majella w Neapolu. Napisał wiele oper, z których największego powodzenia doznały: „Ruy-Blas“, „Gustaw Waza“ i „Giovanni d’Austria“

A. Fol.

Marchfeld, ob. Morawskie pole.

adz.

Marchi Franciszek inżynier wojskowy włoski (* 1506 w Bolonii — f 1598). Służył u Aleksandra Medyceusza florenckiego, u pap. Pawła III (fortyfikacye rzymskie), u ks. Okta-wiusza Farnese Parmeńskiego (kierował arty-leryą, fortyfikował Piacenzę), w r. 1559 w Brukseli i u Małgorzaty austryackiej; po jej ustąpieniu pozostał na służbie hiszpańskiej. Napisał „Della architectura militare libri tre“ (Brescia 1599; Rzym 1840, 4 t.).

E.Gr,

E. Gr.

A, Pol,

Marchia (niem. Marli) — pierwotnie granica, a w znaczeniu przenośnein kraj graniczny, kres, prowineya kresowa. M-ą przeto zwano kraje zabrane przez Niemców, Słowianom, Węgrom itd. Główne M. były: brandenburska, szlezwicka, morawska, łużycka, styryjska i in. Marchia orientalis, ob. Osterland. Marchienne-au-Pont, miasteczko handlowe w Belgii (Hainaut), nad Sambrą i przy kanale łączącym Bruksellę z Charleroy, punkt węzłowy wielu linii kolei żel. Fabryki wyrobów żelaznych, szklanych, budowy maszyn, odlewnie, kopalnie węgla kam., szkoła przemysłowa, zamek, 19 935m-ców (1904). Por. Massel „Hist.

M, Ko.

Marchlewski Juliusz Baltazar Józef (* 17 maja 1866 w Włocławku), z rodziny, która w ostatniem dziesięcioleciu w. XIX była czynna w ówczesnej działalności nielegalnej i dlatego przez władze bardzo źle widziana, a ta okoliczność, że członkowie jej nie mieli poddaństwa rossyjskie-go ułatwiała postępowanie samowolne. Uczęszczał do szkół w Toruniu i Włocławku, a następnie do szkoły realnej w Warszawie. W 1. 1886—1891 pracował w zawodzie farbiarskim, w 1. 1891—2 więziony za należenie do Związku robotniczego (ob.). W r. 1893 zapisał się do wydziału prawno-politycznego w Zurychu, otrzymał r. 1895 tytuł dra prawa i nauk kameralnych za ładną rozprawę „Der Physiokra-tismus in Polen“ (Zurych 1896, polskie opracowanie w „Bibl. warszawskiej“ a następnie w oddzielnej odbitce „F. w dawnej Polsce“ War. 1897). Wydał później „Stosunki ekonomiczne w Ziemiach polskich zaboru Pruskiego“ (Lwów 1903, wydanie warszawskie spaczone przez cenzurę), popularną „Ekonomię polityczną, czem

Marchettus z Padwy, głośny uczony mu- de M.“ (Mechlin 1895). zyczny w. XIII — XIV, autor traktatów: „Lu-cidarium in arte musicae planae“ (1274), „Pomérium artis musicae mensurabilis“ (1309), i kilku inn. Jemu przypisują użycie po raz pierwszy taktów: ²/₄, ³/₄, °/₈, oraz wprowadze-

nie tonów chromatycznych.

A. roi.

Marchew(Daucus), rodzaj roślin z rodziny b a 1-daszkowych. Kielich 5-zębny, płatki korony odwrotnie jajowate, wykrojone, z koniuszczkiem wygiętym. Owoce od przodu lekko ścieśnione, jajowate lub podłużne; ziarneczka o 5 żeberkach głównych, nitkowych i szczecinkowych.

Głównie zioła trwałe, o liściach trzy razy pie-rzasto-dzielnych. Ok. 40 gatunków; niektóre ważne pod względem gospodarskim i lekarskim.

M. pospolita (D.carota), w stanie dzikim nazywana gniazdem ptasiem, sroczem, pasternakiem płonnym, smłodem białym, kuczmerką albo świniakiem, jest zielem dwuletniem, pospolitem w strefie południowej, kwiatki ma białej lub czerwone. Korzeń dzikiej prawie drzewiasty, białawy lub żółty, a

W ielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I Tom XLV. Zesz. 359b.

jest i czego uczy“ (Warsz., w „Książkach dla giera, uczniów. Drukiem ogłosił liczne prace wszystkich“, jedna z najlepszych rzeczy popu- specyalne w czasopismach naukowych (angiel-larnych tego rodzaju;, rzecz „O dochodzie“ skich, niemieckich i polskich), a oddzielnie po (Warsz. 1907). Był współpracownikiem „Bibl. niemiecku jedyną dotąd obszerniejszą monogra-Warszawskiej“, „Ateneum“, „Prawdy“ i „Głosu“ fię o chlorofilu (2-e rozszerzone wyd. Viewega w w 1. 1897 — 1903, obecnie „Trybuny“. Pracuje Bruuświku 1910) i nakładem Akad. uiniejątności w prasie społeczno-demokratycznej niemieckiej w Krakowie, r. 1905: „Teorye i metody bada-(„Leipziger Volksztg.“ „Neue Zeit“), M. należy nia współczesnej chemii organicznej“. M. jest u nas do rzędu najbardziej wyrobionych rzecz- od r. 1903 członkiem czynnym Akad. Utniejęt-ników ruchu klasowego warstwy pracującej. L- K- uości i niedawno (1910) odznaczony został za wy-Marchlewski Leon Paweł wybitny che- mienione prace nad chlorofilem większą nagro-mik polski (* 1870 w Warszawie), brat Juliusza, dą tejże Akademii.    f    ¹⁾¹ a. j. g

Pobierał wykształcenie początkowe w szkole    Marchocki Mikołaj Ścibor, z Marcho-

realnej w Warszawie, a pierwsze kroki na nmi- cic w Małopolsce, mąż rycerski za Zygmunta łowanem przez się polu pracy stawiał w r. 1888 III, służył wojskowo rotmistrzem w oddziale ks. pod kierunkiem Napoi. Milicera (ob.) w tegoż pra- Romana Różyńskiego, w wyprawie samozwań-cowni analitycznej w Warszawie. Nauki właściwe, ca do Rossyi 1607 — 1612 r„ dobrze znajomy chlubnie zakończone dyplomem i odznaczeniem Dymitrowi i Marynie Muiszchównie Był starostą pod postacią złotego medalu za pracę konkursową, Czechowskim, posłem na sejm r. 1638 i komi-/ M. odbył w politechnice ziirichskiej (1887 —1890), sarzem do urządzenia prowincyi smoleńskiej, gdzie też po ukończenie pozostawał czas pewien Podczas wojny samozwańców prowadził dzien-jako asystent znakomitego technologa Jerzego nik, w którym zapisywał co na własne oczy Langego. Szereg lat następnych pracował w An- widział. Ten dyaryusz, kończący się opisem glii, jako asystent zasłużonego, badacza E. Schun- wstąpienia na tron cara Michała Romano-ka, z którym ogłosił wówczas liczne prace wa, a w dodatku mieszczący różne pisma tre-wspólne- mimo ponętnych propozycyi przejścia ści politycznej i listy, został ogłoszony drukiem w na pole pracy technicznej, czynionych M-u przez Poznaniu 1841: p. n. „Hist. wojny moskiewskiej“, angielskie fabryki chemiczne, wytrwale uprą- Dzieło to jest ważne dla tego, że mówi o zwy-wiał nadal naukę czystą, przechodząc zarazem czajach tak domowego jak i publicznego życia na uiwę pedagogiczną, jako docent w Manche- Polski i Rossyi.

sterskiej wyższej szkole przemysłowej. Kiero-    Marchocki Ścibor Ignacy ziemianin

wany nieprzepartem dążeniem poświęcenia swej filantrop, na przełomie w. XVIII i XIX (* ok. pracy krajowi, M. czyni usilne starania aby uzy- r. 1750 — f 1827). Działalność filantropijna skać odpowiednie stanowisko w Galicyi i po M-go głównie przejawiała się na polu uregulo-wielu, bynajmniej niełatwych do przezwyciężę- wania stosunków włościańskich, podniesienia nia, jak ze względu na swą przynależność poli- stanu wieśniaka, wyprowadzenia go z otchłani tyczną, tak również na nauki odbyte po za zatracenia do dziedziny człowieczeństwa. Dzia-granicami państwa austryackiego, osięga cel łalność tę ubierał w formy dziwaczne, nie był upragniony, zostaje docentem w uniwersytecie przeto zrozumiany przez wielu; samą formę Jagiellońskim w Krakowie, a zarazem kierowni- brano wielekroć za cel jego urządzeń, stąd kiem pracowni miejskiej do badania artykułów powstało mnóstwo gadek o jego dziwactwach, spożywczych. Odtąd, oddany wielostronnym swym a w tych legendach zatraciła się myśl główna badaniom, pomnaża je w sposób wyśmienity, tego filantropa — uczynienia z wieśniaka oby-wznosząc też stopniowo swe stanowisko nauko- watela kraju. Liczne pióra zarysowywały ową we i społeczne. Szereg uczniów otrzymuje pod postać, lecz niedokładnie, przeważnie karyka-kierunkiem M-go grnntowne wykształcenie che- turalnie, zwracając jedynie uwagę na stronę miczne, co szczególnie ważnern się staje dla dekoracyjną jego instytucyj, na czynności i wydziału lekarskiego, w którym M. wykłada formy niezwykłe — które świat bawiły — nikt obecnie chemię lekarską jako profesor zwyczaj- zaś nie pisał o tem, co było rdzeniem twór-ny. Obdarzony niezwykłym darem wymowy, czości organizacyjnej; zapomniano jak podnio-znakomity eksperymentator, a przedewszystkiem słe były myśli i hasła jego pracy. M. ur. gruntowny i gorąco miłujący naukę badacz, M. się w woj. Bracławskiem, Po śmierci wczes-ściąga licznych słuchaczów i wprzęga ich na- nej ojca opiekował się nim stryj, Wojciech M., stępnie w pracę celową ku pogłębieniu prawdy, kasztel. Sanocki. Opieka nie dawała nauki, Z rozlicznych tematów, którym się M. poświęcał, ani nie zabezpieczała mienia. Lata wczesnej na szczególniejsze wyróżnienie zasługują doty- młodości M-go nader bujnie upływały w Jar czące składu i natury najważniejszego z barwni- molińcach, na Podolu, w dobrach stryjowskich. ków roślinnych, chlorofilu (ob.) i sprawy pokre- Werbownicy Fryderyka II, którzy często bez-wieństwa tegoż z barwnikiem podstawnym zwie- karnie Polskę przebiegali, szukając materyału rząt: zawartą w krwi hemoglobiną (ob.). W tym zdrowego dla armii pruskiej, dotarli raz aż na kierunku pracował naprzód z Schunkiem, na- Podole dalekie, gdzie ów stryj - opiekun oddał stępnie sam, z Marcelim Nenckim i z szere- w ich ręce młodziutkiego synowca, zapewne

w chęci pozbycia się go na zawsze. Werbownicy pruscy zaprowadzili przyszłego rzecznika i reformatora doli ludu wiejskiego do koszar berlińskich; przeszedł tam twardą szkołę życia, ale też posiadł możność zetknięcia się z dziełami niektórych Encyklopedystów francuskich; wywarli oni nań wpływ stanowczy. Kiedy później miał ze stryjem zatarg o majątek, w manifeście zaniesionym do grodu Kamienieckiego / tak się wyraża: ,,nie dobrowolnie, nie z chęci, ale za instynktem tegoż stryja poszedłem w kraj obcy, w służbę wojskową pruską oddany, i tam w ostatniej nędzy, w niedostatku, przetrwałem lat kilka prawdziwej niewoli“. Po powrocie do kraju widzimy go w wojsku polskiem majorem, kwatermistrzem buł. polu., w r. 1788. Po zgonie stryja odziedzicza M. znaczne dobra na Podolu, w dzisiejszym pow. uszyckim, miasteczko Minkowce z przyległościami, wynoszące 12 tys. mórg ziemi znakomitej. Z dóbr tych wytwarza stopniowo — począwszy od r. 1791 do 1804 państewko wzorowe pod każdym względem. Uważa swe dobra, których liczba mieszkańców wynosi 4 200 głów, za pole doświadczalne dla pomysłów reformarorskich i działalności obywatelskiej, którą wszakże z biegiem czasu coraz bardziej ubiera w formy dziwaczne. Forma w istocie miała cechę dziwaczną, treść wszakże urządzeń M-go, w granicach dóbr, które nosiły przezeń nadaną nazwę „państwa Minkowieckiego“ była wysoce filantropijna, mająca na celu podniesienie wieśniaczej rzeszy do godności obywateli kraju. Przed rozbiorem ostatecznym piastował M. w swem województwie urząd komisarza cywilno-wojskowego pow. Kamienieckiego. Upadek niepodległości kraju położył temu kres. Po rozbiorze dobra Minkowie-ckie wcielone zostały do państwa Rosyjskiego, w którem stan wieśniaka najopłakańszą był niewolą, a więc i wieśniak podolski musiał odtąd podlegać tymżę samym prawom niewoli, która była uprawniona w Rosyi od czasów cara Borysa Godunowa, a w wiekach późniejszych zaostrzyła się, przybrała formy potworne. Włościanin z ziem dawnej Rzpltej został więc w dziedzinie niewoli i niedoli równouprawnionym z wieśniakiem rossyjskim; mimo to jednak ani niewola osobista, ani tysiące nadużyć, które moż-było bezkarnie popełniać, nie zaszczepiły się u nas, w ziemiach odpadłych do Rosyi. Wśród tak twardych czasów i stosunków występuje M7, i wbrew prawom i intencyom rządu rossyj-skiego, stara sie przeprowadzić reformę stosunków wieśniaka do pana i podnieść jego poziom cywilizacyjny w obrębie swego „państwa Minkowieckiego". Na granicy tego państwa bił słupy z napisami: „granica państwa Minkowieckiego od cesarstwa Rossyjskiego“. W granicach państwa M-go istniało to, czego w ościennych nie było: wolność, sprawiedliwość, dążność do zaszczepienia pojęć umoralniających i oświecających, do podniesienia dobrobytu. W r. 1796

wydał Marchocki rozporządzenie znoszące wszystkie daniny, daremszczyzny na rzecz dziedzica składane. Nastąpił potem szereg rozporządzeń administracyjnych, określający, jacy mają być urzędnicy, jakie sądy itd. Szczytem wszystkich urządzeń M-go było wydanie „Przymierza dziedzica z poddanymi rolnikami“. Był to rodzaj konstytucyi (wydanej d, 2 stycz. r. 1804) znoszącej poddaństwo, pańszczyznę, darowującej wieśniakom sadyby z ogrodami, zapewniającej lud-pności pewien udział w administracyi i sądach państwa Minkowieckiego. Państewko miało cechę ustroju monarchiczno-konstytucyjnego, na którego czele stał M. jako „pan i ojciec ludów“; władzę administracyi, złożonej z administratora i dwóch lustratorów, ograniczały zebrania przed-

Fig. 53. Marchocki Ign. wedŁ ko»ii z nortretu z w. XY111.

stawicieli obieralnych z rolników, mieszczan, żydów i cudzoziemców (pod nazwą tą rozumiano starowierców ros. w małej liczbie tam osiadłych). „Pan i ojciec ludów“, ubrany w togę, przypominającą strój patryarchów Starego Zakonu, przemawiał często do rzesz ludowych zebranych w polu; szczególnie podczas uroczystości rolniczych, które urządzano jako święto Ce-rery; przemówienia, również jak i szkółki, miały na celu umoralnienie włościan. Kazania swe, a także „Przymierze“, prawa, przepisy itp. drukował M. w drukarni własnej w Min-kowcach. Dziś druki miukowieckie zaliczają do niezmiernych rzadkości bibliograficznych. „Przymierze“ jest obecnie prawdziwym białym krukiem, gdyż ku końcowi panowania Aleksan-

na

M. D.

Warsz.“ 1900, IV, 209 — 211).

Marcia aqua, obfite, w pobliżu m. Tibur tryskające źródło, które ujęte r. 144 przed Chr. przez pretora Kwintusa Marcyusza Reksa akweduktem, naprawionym w r. 33 przed Chr. przez Ągryppę, Rzymowi znakomitej wody dostarczało.

Chw.

S Drz.

dra I, podczas wzmagającej się reakcyi, niszczono je, jak również wszystkie instytucye M-go ulegały zagładzie z polecenia rządu: wszystkie one bowiem w zupełnej były sprzeczności z istniejącym porządkiem w cesarstwie rossyjskiem. Prawodawca minkowiecki umarł, doznawszy niemało przykrości, tak od władz administracych, jak i od duchowieństwa. Imię jego wśród warstw inteligentnych i w literaturze pomiatane; miano go za obłąkanego, tradycye anegdotyczne wnoszono na karty ksiąg najzupełniej dowolnie, rządąc się fantazyą. Wśród mas ludowych natomiast, w ciągu prawie stulecia, do początku w. XX, przechowała się cześć dla imienia człowieka, który nie dla czczej chluby nazywał siebie „ojcem ludów“. Grób M-go w zaniedbaniu zupełnem otacza pamięć życzliwa ludu. Pisali o Ign. M-im liczni, ale przeważnie niekrytycznie: Franc. Kowalski (którego „Pamiętniki“ przepełnione są błędami), X. Marczyński „Statystycz-no-topograf. i historyczne opisanie gub. Podolskiej“ (Wilno 1821); Kłem. z Tańskich Hofma-nowa, Bartoszewicz Jul., Dr. Antoni J., Dubiecki Maryan: „Przymierze dziedzica z poddanymi rolnikami. Rzecz z dziejów ludu wiejsk. w Polsce“ (,,Arch. dla hist. lit. i ośw. Akad. Umiejętn.“ XIII, 1905. Tu umieszczony całkowity tekst „Przymierza“). W Ossolineum i w Bibl. Baworowskich we Lwowie są liczne materyały rękopiśmienne; w Bibliot. Jagiell. rękopis zawierający wzór odprawiania modłów do Najwyższej Istoty, ułożony i zalecony do odprawiania przez M-go. Słowacki w swej rozpoczętej próbie powieści francuskiej „Le roi de Ladawa“ nazwę tą ochrzcił Minkowce, a w panu Ladawskim usiłował przedstawić samego Marchockiego; jest tam opis święta Cerery.

Marchołt, typ komiczny średniowieczny, rubaszny przeciwnik mądrego Salomona, zwyciężający go w „gadkach“ prostym rozumem chłopskim. Powstał na Zachodzie romańskim; wzmianki o Markolfie (forma imieuia zmienia się bardzo) sięgają w. X; powieść o nim rozwija się w dwu odrębnych kierunkach; raz jest to sprzymierzeniec (albo przeciwnik) Salomona w przeprawach tegoż o żonę zbiegłą czy porwaną (najdawniejsze opracowanie tego wątku jest w staro - niemieckiej epopei z XII w,, zachowanej w wersy ach z w. XIV, drukowanej r. 1499); powtóre jest to chłop prosty, brzydki jak Ezop, z żoną jeszcze potworniejszą, wyzywający mądrego Salomona, parodyujący słowa jego umyślnie, skazany na śmierć, z której się wykpił. Tylko tego drugiego Marchołta znano u nas i u Czechów, na podstawie dziełka p. n. „Collationes quas dicuntur fecisse mutuo rex Salomon et Marcolphus“ albo „Dyalogus Salomonis et Marcolfi“ (drukowanego od r. 1473 bardzo często). Te „Collationes“ dopiero z czasem nabrały rubaszności; prototyp ich był o wiele poważniejszy, jeszcze później obrażano się prostactwem Marchołtowem, upatrywano w niem paro-dyi umyślnej pisma św. i zabraniano przedruków, tak że w końcu Marchołt (inaczej niż Sowizdrzał, z którym ma niejeden rys wspólny) w ludowem podaniu i literaturze zupełnie zaginął. U nas panował do połowy XVII w.; tłumaczony z łaciny, przez bakałarza Jana z Koszyczek, wydany przez Wietora r. 1521, uchodził długo za najstarszy druk polski: „Rozmowy które miał król Salomon mądry z Marchołtem grubym a sprośuym a wszakoż jako o niem powiedają bardzo z wymownem, z figurami i gadkami śmiesznymi“, egzemplarza zupełnego niema. Prof Michał Poliński wydał w wizerunkach i roztrząsaniach naukowych (Wilno, 1840) urywek czterokartowy (wileński); w Pamiętniku sztuk pięknych (Warszawa 1854) dodał B. Podczaszyński próby z urywku nieco późniejszego wydania warszawskiego; oba wydał ponownie w przedruku liomografłcznym, prof. Przyborowskiego, Z. Celichowski (Kurnik

1876); dopełnić je można z wokabularzy polskich i niemieckich, drukowanych od r. 1539 w Krakowie, Królewcu, Toruniu itd., zamieszczających ustępy z Marchołta jako „godne dzieweczkom ku polszczyźnie“! Domysły na podstawie imion w genealogii Marchołtowej, jakoby „Collationes“ napisał jakiś Polak lub Czech, taksamo się nie powiodły, jak i przypisywanie go Skandynawii. W literaturze sowizdrzalskiej (u Dzwonowskiego, Jurkowskiego i in.), w literaturze polemicznej, spotykamy nieraz wzmianki o nim, o drzewie Marchołtowym itd. Najzupełniejszą literaturę i przedruk „Collationes“ wraz z tekstami czeskimi podał C. Zibrt w „Markolt a Nevim v literaturę staroceskć“ (Źródła życia literackiego w Czechach itd., nr. I, II, VIII, wydawnictwa akad., Praga 1909); por. też Briickner, „Powieści ludowe“ („Bibl.

A. Br.

S. Drr.

Marciana gmina na wyspie Elbie. Przystań morska M. Marina nad zat. Procchio i 6 wsi rybacko-górniczych, wysoko w górach, śród lasów kasztanowych; kopalnie kaolinu. Ludność kilkotysięczna, prócz górnictwa trudni się rybołówstwem, przewozem i pracą w warsztatach statków morskich w M. Marina. Do przystani dobija rocznie ok. 600 okrętów.¹⁵-

Marciana silva, góry lesiste w Germanii płd.-zachodniej, w pobliżu źródeł Isteru (Dunaju), prawdopodobnie dzisiejszy Schwarzwald. s- Drz-

Marcianopolis, MapxtavôrcoXtç, miasto w Me-zyi Dolnej, przez Trajana na trakcie, z Konstantynopola do Dunaju założone i według imienia siostry jego Marcyi nazwane; dzisiaj Pra-vadi, w Bulgaryi.

Marcianus, Clelius, prawnik z czasów Sep-timiusza Sewera i Karakalli, napisał 16 ksiąg institutionum, użytych przy układaniu instytucyi Justyniana, V libri regularum, które dotyczą przeważnie prawa prywatnego. Z prac tego prawnika weszło do dygestów Justyniaua 275 ustępów. Por. Fitting „Alter d. Schriften röm.

Hilarego w Poitiers. Potem odwiedził matkę w Pannonii i nawrócił ją na wiarę chrześciań-ską. Za powrotem do Gallii, założył tu pierwszy klasztor. Gwałtem prawie był wybrany na b-pa turoneńskiego (Tours), bo gdy wychodził do furty klasztornej dla udzielenia błogosławieństwa choremu, został porwany i zaprowadzony do Tours pod mocną strażą. Mieszkał w szczupłej izdebce przy kościele i żadnej nie widziano różnicy w ubiorze jego i pokarmach. Zbudował potem klasztor blisko m, Tours, sławne opactwo Marmoutier. Drewniany domek . był tu pałacem biskupa; kilku zakonników podobnież mieszkało, lecz większa ich część miała jaskinie w skale. Wkrótce zgromadziło się tu 80 zakonników. Młodzi przepisywali księgi, starzy zajmowali się ćwiczeniami duchownemi. Ci nie wychodzili z cel swoich nigdzie, tylko do kaplicy, gdzie się wspólnie modlono. Raz na dzień, ku wieczorowi, wszyscy razem skromnego zażywali posiłku. Nosili grubą odzież wełnianą. Z klasztoru tego wyszła wielka liczba znakomitych biskupów. Wszystkie miasta żądały mieć pasterzy wyćwiczonych przez M-na. Urn. w 80 lub 90 roku życia w r. 400, ^wspaniały kościół wzniesiono nad jego grobem. Kościół obchodzi pamiątkę ś. Marcina b-pa dn. 11 listopada.

Marcin, papieże: 1) M. I św. męcz., następca Teodora (* z ojca Fabrycyusza w Todi, w Tus-cyi), przez poprzednika swego wysłany do Konstantynopola, wybrany papieżem d. 5 lipca r. 649 i konsekrowany bez wyczekiwania na zgodę ces. wschodniego, co potem zaciągnięto do aktu oskarżenia p-ko M-owi. Przeciw monote-litom (ob.) odbył M. w paźdz. t. r. słynny synod na Lateranie (105 biskupów), akta tego synodu z synodalnym listem do wiernych polecił ogłosić na całym Zachodzie i Wschodzie. Cesarz Konstans, otoczony prałatami monotelickimi, obrażony, egzarsze Kalliopowi nakazał pojmać M-a. Chorego wrzucono na okręt (19 czer. 653), który długo do Grecyi żeglował, w Naxos zimował i dopiero d. 17 wrześ. r. 654 do Konstantynopola zawinął. Tymczasem w Rzymie, z obawy, aby cesarz nie narzucił papieża mono-telitę, wybrano papieżem Eugeniusza I. W Konstantynopolu przez cały dzień wystawiono papieża na brzegu na szyderstwo motłochu, wtrącono do więzienia; d. 19 grud. r. 654 stawiono przed sądem, sąd uznał go winnym śmierci. W obecności cesarza, wyprowadzony na taras, obdarty ze swych szat pontyfikalnych, okuty w kajdany, z zelazną na szyi obrożą, oprowadzany był M. po ulicach miasta; wtrącono go znowu do więzienia, a następnie zesłano (26 marca 655) do Chersonu w Taurydzie, dokąd przybył d. 15 maja t. r., a um. d. 16 wrześn. t. r. w najzupełniejszein opuszczeniu.—2) M. II

„Palingenesia“ 1 640;

T. I).

Juristen“, 50; Lenel:

Dydyński „Hist, źródeł pr. rzymskiego“, 276.

Marcianus Capelia (Martianus Minneus Felix Capelia), pisarz łaciński z pierwszej połowy V w. po Chr. (* w Madaurze w Afryce).

Wychowany w Kartaginie, wiódł tamże skromny żywot rzecznika. Wydał ok. r. 430 encyklopedyczny podręcznik siedmiu sztuk wyzwolonych, składający się z dziewięciu ksiąg (2 pierwsze, „De nuptiis Mercurii et Philologiae“, zawierają alegoryczną historyę zaślubin Merkurego z filologią). Utwór ten, napisany prozą i wierszem, wywarł wielki wpływ na kulturę Średniowiecza, a używauo go do nauki szkolnej. Prócz pierwszego wydania r. 1499 istnieją wydania, sporządzone przez Koppa (Fraokfurt 1836), Eyssenhardta (Lipsk 1866).

A. T.

—Por. Böttger (Jahns Archiv, XIII, 1847); Prantl Gesch. d. ,,Logik“ I, 672 — 679.

Marciejewski Augustyn Polikarp, biskup i suffragan augustowski, słynął z wymowy i z miłości do kraju. Proboszczem był w Ur-dominie (dek. Kalwaryjski). Na hasło Napoleońskie przez organizatorów w r. 1807 mianowany był konsyliarzem duchownym w pow.

Kalwaryjskim. W stycz. r. 1810 miał kazanie za Stan. Małachowskiego i zaraz wydrukował je z woli czterech powiatów północnych. Już za Królestwa na jego prace zwrócił uwagę b-p Gołaszewski. Kiedy w nowem urządzeniu Kościoła dostał suffragana, biskupstwo to oddał M-mu.

Red.

Mianowany 10 kwietu. r. 1818. Prekonizowany w Rzymie na b-pa argiwskiego (Argos), był pierwszym suffraganem sejneńskim. Wkrótce dziekanem katedralnym, to jest pierwszym prałatem w kapitule. Po śmierci b-pa Czyżewskiego obrany admistratorem dyecezyi w końcu r. 1823. Przez 2ya roku piastował ten urząd, póki stolicy nie objął Manugiewicz. Urn. 19 października r. 1827 — Por. długi życiorys jego w „Fnc. kościelnej“.

Marcin św., biskup IV w., spółziomek i prawie spółczesny św. Hieronima, urodzony w Sa-baryi (Pannouia), z rodziców pogan. Za młodu wszedłszy do wojska, z żołdu swojego tyle brał, ile potrzebował na swe utrzymanie, resztę oddawał ubogim. Pewnego dnia podczas ostrej zimy, Marcin spotkał u bramy m. Amiens nędzarza nagiego prawie. Nie mając pieniędzy dobył szabli, przeciął płaszcz rycerski na dwoje i dał połowę ubogiemu. Legenda opowiada, iż następnej nocy pokazał się M-wi we śnie Chrystus okryty ową połową płaszcza. Prosił ! (Marinas 1) rządził Kościołem r. 882 — 884, o chrzest w 18-ym roku życia. We dwa lata po- i Właściwie powiuienby się nazywać Marinas l tern opuścił służbę wojskową i udał się do św. (* w Montefiascone z ojca Palomba). Trzy razy

posłował do Konstantynopola. Wybrany papieżem d. 23 grud. r. 882, ekskommunikował Fo-cyusza i przywrócił Formozowi stolicę portueń-ską. Urn. d. 23 lutego r. 884. Pochowany na Watykanie. Wakowała po nim Stolica św. sześć dni. —3) M- III (Marinus 11), rzymianin, wybrany papieżem przed d. 4 lutego r. 943. Urn. w czerwcu r. 946, pochowany na Watykanie. Stolica św. wakowała po nim prawdopodobnie tylko 2—3 dni.—4) M. IV (1281—1285), Szymon de Brion (* w zamku Montpensier, w Tourraine, z rodziny szlacheckiej), beneficyat przy katedrze w Rouen, kanonik w Tours, kanclerz Ludwika IX. Pap. Urban IV mianował go kapelanem papieskim; wybrany następnie na b-pa w Puy, nie mógł zdecydować się na przyjęcie tej godności. Pokora ta skłoniła papieża do kreowania go kardynałem (w Viterbo, w Grudniu 1262 czy 1263). Klemens IV wysłał go jako legata do Francyi, do Karola d’Anjou, z wezwaniem tegoż do wyprawy przeciw Manfredowi (ob.), a podczas tej legacyi M. odprawił kilka synodów prowincyonalnych. Wybrany papieżem d. 21 lut. r. 1281. Przeciwko wyborowi taki stawiał opór, że kardynałowie aż przemocą przyoblekli go w suknie papieskie. Urn. d. 28 marca r. 1285. Pochowany w Perugii w habicie franciszkańskim. Zarzucają mu zbytnie sprzyjanie Karolowi andegaweńskiemu i zbytni pośpiech w rzuceniu klątwy na ces. Michała Paleologa (18 listop. 1281), którego posłów nie chciał przyjąć, oburzony na postępowanie tego monarchy w sprawie zjednoczenia Kościołów. Wakowała po nim Stolica św. trzy dni.—5) M. V (1417 — 1431), Otto Colonna, syn Agapita (* 1365 w Genazzano, podług innych w Rzymie). Jako młodzieniec odznaczył się w nauce, szczególnie prawa kanonicznego (w Perugii). Urban VI zaliczył go pomiędzy referendarzy i nota-ryuszów swoich; Bonifacy IX zrobił go audytorem; Innocenty VII kreował go d. 12 czerwca r. 1405 kardynałem dyakonem, wikaryuszem Rzymu i archiprezbyterem bazyliki laterańskiej. Wierny był Grzegorzowi XII (ob.) aż do soboru pizańskiego, gdzie oświadczył się za Aleksandrem V. Należał w Bolonii do wyboru Jana XXIII. Ten dał mu zarząd księstwa Spoleto i kilku miast, z tytułem legata. R.1380 został biskupem w Urbino. O wyborze jego na papiestwo podczas soboru konstancyjskiego i o działaniu jego na tym soborze ob. K o n stancy j s k i sobór. Gdy M. zabierał się do odjazdu z Konstancyi, prosili go Francuzi, aby rezydencyę swoją obrał w Awinionie, tymczasem ces. Zygmunt proponował mu Bazyleę, Strasburg lub Moguncyę; ale M. obrał rezydencyę we Florencyi (Rzym i Benewent znajdowały się w ręku neapolitańczyków), gdzie przyjął do jedności kościeluej Jana XXIII d. 28 września r. 1420 przybył do Rzymu. We Francyi powstała silna opozycya przeciwko konkordatowi konstancyjskiemu, a upowszechniło się podejrzenie, że papież nie myśli poważnie o soborze. Uniwersytet paryzki wysłał do Rzymu (1422) Jana z Raguzy, celem popierania sprawy soboru. Wkońcu sobór otworzono d. 23 kwietnia r. 1423 w Pawii, ale prałatów angielskich, francuzkich i niemieckich zebrało się niewielu i, wskutek zarazy, przeniesiono w czerwcu sobór do Sieny. Obrońcy władzy papieskiej spotkali silną opozycyę wyznawców wyższości soborowej. Francuzi wystąpili z projektami, mającemi na celu ograniczenie władzy papieskiej, ale niezgoda zniechęcała wielu, którzy coraz liczniej poczęli sobór opuszczać (w styczniu 1424). Na odprawienie następnego soboru wybrano Bazyleę i M. na miasto to zgodził się. Francuzcy reformatorowie chcieli jeszcze w Sienie sobór dalej prowadzić, ale legaci d. 7 marca zamknęli go i natychmiast wyjechali. Już r. 1426 król angielski domagał się od Papieża, aby sobór bazylejski otworzony był przed upływem siedmiolecia; następnie w tej sprawie przybył do Rzymu i Jan z Raguzy. Wkrótce dały się słyszeć pogróżki przeciwko M-owi, że jeżeli ociągać się będzie ze zwołaniem soboru, ten odbędzie się bez niego. M. kard. Juliana Cesarini, legata w Niemczech, mianował prezydującym na soborze bazylejskim (1 lut. 1431). Niedługo (20 lutego) umarł na apopleksyę.

Marcin Gallus, ob. Gallus.

Marcin Polak, zwany Martimis Cartula-mis, Bohemus, Streptus, Strempa i t. p. (* według tradycyi w Opawie na Śląsku), wstąpił do Dominikanów w Pradze, następnie przebywał czas pewien we Wrocławiu. Wkońcu przybył do Rzymu, gdzie spędził czas długi zyskując zaufanie papieży, zwłaszcza Mikołaja III, który go naznaczył arcybiskupem gnieźnieńskim, i na arcybiskupa wyświęcił w Viterbo w r. 1278. W drodze do Polski zmarł M. w Bolonii. Znany jest przedewszystkiem jako autor kroniki pa-pieżów i cesarzów, która, jakkolwiek nie posiadała żadnej własnej wartości historycznej, była jednak w ciągu wielu wieków jednein z najczęściej używanych dzieł historycznych dla teologów i kanonistów. Kronika ta przechowała się w 3 dość różnych redakcyach, z których jedna zaczętą została przed śmiercią pap. Klemensa IV, a po jego śmierci ukończona, druga sięga po r. 1268, trzecia po r. 1277. Do tego dzieła przyczepiono w ciągu Wieków Średnich cały szereg kontynuacyi. Dzieło to od r. 1559 było kilkakrotnie wydawane drukiem. Prócz tego napisał M. cenione w Wiekach Średnich i wielokrotnie przedrukowywane: „Sermones de tempore et de sanctis“ i „Margarita decreti“. Prócz tego znane z rękopisów i przypisywane M-wi są dzieła: „De memorabilibus Romae usque ad imperatorem Augustum“; „De mirabi-libus Romae“; „De diversis miraculis“; „Descrip-tio terrae sanctae“; „Historia de Guelfis“; podług Baroniusza miał napisać także kronikę polską,

adz.

1824).

wiadomość ta jest jednak wysoce wątpliwa. Liter. Brosien H. „M. v. Troppau“ („Neu. Archiv f. alt. deutsch. Gesch.“ t. IV); Ciampi S. „Saggio di un antico volgarizzamento inedito della Cronica di Martino Polono, eon observa-zioni critiche“ (Milano 1828); Dümge et Monę ,,Martini... Chronicon...“ (,,Pertz Archiv“, t. III); Ossoliński M. „Wiadomości o pisarzach polskich“ (t. I); Wattenbach W. „Deutschlands Geschichtsquellen“ (t. II); Wiszniewski M. ,,Histor. liter, polskiej“ (t, II).

Marcin herbu Zabawa, arcyb-p gnieźnieński, pochodził z rodu Zabawczyków, z ojca Wisława, b. pobożnego. Wybrany przez kapitułę gnieźuieńską na arcyb-pa r. 1092, zajmował się gorliwie dobrem zniszczonego od nieprzyjaciół kościoła, przyprowadził do skutku poświęcenie katedry w Gnieźnie, które się odbyło z wielką uroczystością w obecności Władysława Hermana, jego żony, syna Bolesława, wielu biskupów i dostojników. Pośredniczył pomiędzy królem a Zbigniewem, i przywiódł do tego, że rozgniewany ojciec darował temu winę. Znajdował się przy śmierci tegoż monarchy i nabożeństwo pogrzebowe odprawił w Płocku. Godził wszystkich i łagodził. Pojednał Bolesława Krzywoustego ze Zbigniewem w sporze z powodu podziału dziedzictwa i skarbu ojcowskiego, urn. w podeszłym wieku w r. 1118, pochowany w katedrze gnieźnieńskiej.

Marcin z Olkusza, ob. zOlkuszaMarcin. Marcin z Pilzna, ob. z Pilzna, Marcin. Marcin z Przemyśla, ob. z Przemyśla Marcin.

Marcin z Urzędowa, ob. z Urzędowa Marcin.

Marcin Teofil, zwany przez Niemców Polack, malarz historyczny, w Tyrolu osiadły, biegły artysta. Był nadwornym malarzem arcyks. Leopolda, po śmierci jego r. 1532 przeszedł do służby b-pa i kardynała Karola von Madruz w Trydencie, a w Innsbruku, Hall, Trydencie i Brixen mnóstwo wykonał malowideł. Urn. w Brixen. Na dziełach podpisywał się: „Mar-tinus Teophilus Polonus“. Obrazy jego, przechowane dotąd po kościołach w miastach Tyrolu, wyliczył E. Rastawiecki w „Słown. mala-rzów polskich“, II.

Marcinelle m-ko w pro w. belgijskiej Hai-naut, obwód Charleroi, nad rz. Sambre i przy dr. żel. Charleroi-Erquelines i Aerschot-M.; odlewnie żelaza, kopalnie węgla, kamieniołomy, 12 000 m-ców.

Marcinkanki, siostry miłosierdzia, zawiadujące niegdyś szpitalem przy kościele św. Marcina w Warszawie, późniejszym szpitalem św. Ducha.

Marcinkowski Kajetan Jaxa, głośny w swoim czasie wierszokleta, w którego wmówiono talent do poezyi, dla czynienia sobie zeń igraszki. Był rodem z Wołynia i tam już śmieszył i zajmował wierszami swemi. W r.

1818 przybywszy do Warszawy, wprowadzony do grona panów, bawiących się literaturą, służył im, zwłaszcza gen. W. Krasińskiemu, za przedmiot do żartów, czytywał wszędzie po towarzystwach i rymował na cześć rozmaitych dam, którym w hołdzie składał swoje utwory. Szydzili wszyscy, on zaś je drukował i rozprze-dawał daleko lepiej niż inni swoje dzieła naukowe. Tą nawet drogą wyrobił sobie dobrą posadę w wydziale oświecenia i był kuratorem szkół województwa płockiego. Skończył jednak życie w szpitalu bonifratrów w Warszawie r. 1830. Pełno o nim w pamiętnikach obu Koźmia-nów. Oprócz wielu wierszydeł i prozy mniejszej objętości, wydał m. inn. „Rzut oka na stan tegoczesnego oświecenia w Polsce“ (Warsz.

Red.

Marcinkowski Karol (* w Poznaniu 23 czerw. 1800 — f w Dąbrówce Ludomskiej pod Obornikami 7 listop. 1846) lekarz, przyjaciel ludzkości, którego „każdy krok życia był napiętnowany miłością ojczyzny, miłością bliźniego i prawością charakteru“. Po ukończeniu szkół w mieście rodzinnym w r. 1817 pojechał do Berlina i zapisał się do wydziału lekarskiego, a wtedy już w gronie spółuczniów odznaczył się zarówno zdolnościami niezwykłemi, jakoteż pilnością wzorową. W r. 1822, kiedy już miał pyzystąpić do egzaminów ostatecznych, uwięziono M-go za należenie do związku studenckiego „Polonia“, którego był założycielem. W Berlinie trzymano go 8 miesięcy w więzieniu śledczym, a w końcu skazano na pół roku twierdzy; karę tę odbył w Weichselmünde pod Gdańskiem. Czternastomiesięczny pobyt w więzieniu odbił się zgubnie na zdrowiu M-go, który wtedy nabawił się choroby płucnej, mającej go potyin przedwcześnie wtrącić do mogiły. Wypuszczony na wolność w r. 1823 wrócił do Berlina i po obronieniu rozprawy „De fontibus indicationum generatim“ dyplom doktorski osiągnął. W październiku tegoż roku osiadł w Poznaniu i rozpoczął pracę bardzo owocną jako lekarz i obywatel.— M. był, by tak rzec, lekarzem z „Bożej łaski", posiadał w sobie coś wrodzonego, czego nauką, ani zabiegami nikt zdobyć nie zdoła, a przez to właśnie wywierał na chorych wpływ taki, że skoro go tylko ujrzeli, już odczuwali ulgę w cierpieniach, a wierzyli święcie w skuteczność leczenia przepisanego przez niego; uzdrawiała ich wiara, która bezzasadną nie była, ponieważ M. sercem i umysłem należał do ludzi niezwykłych. Obdarzony był zdolnościami niępospolitemi, rozumem bystrym, posiadał wiedzę głęboką, zamiłowanie wielkie do zawodu swojego, gorliwość bezprzykładną w wykonywaniu go, bezinteresowność napotykaną rzadko, poczucie obowiązku niezrównane, serce zacne, gotowość nieustanną do służenia bliźnim, a że mu przytym od początku samego i szczęście sprzyjało nieźle, więc dziwić się nie można temu, że bardzo

szybko zjednał sobie zaufanie takie chorych, jako najgodniejszemu noszenia na palcu pa-pornimo że nie obchodził się z nimi nazbyt miątki tej po arcypasterzu zacnym i znanym łagodnie, ale w postępowaniu jego zawsze sta- z gorliwości patryotycznej. Niedługo atoli M. nowczym, nieraz nawet nieco szorstkim, stale cieszył się darem tym, ponieważ po wybuchu i wyraźnie znać było zajęcie się najszczersze powstania listopadowego, złożył go natychmiast cierpiącym, tudzież spółczucie rozumne i chęć na potrzeby wojenne, a sam też podążył do dopomożenia mu. Był też M. dobrodziejem Warszawy, aby stanąć do walki w szeregach szczególnym biedaków chorych, którym służył ojczystych. Służył w pierwszym szwadronie równie gorliwie jak najbogatszym, a co zarabiał u ludzi zamożnych, to rozdawał znów tam, gdzie pomoc jego była istotnie potrzebna, gdy zaś kieszeń własna nie starczyła już na to, uciekał się po pomoc do przyjaciół i znajomych, pomimo że go to nieraz narażało na przykrości. Załatwiwszy się z chorymi w mieście, udawał się nieomal codziennie do chorych w okolicy; wycieczki te, odbywające się przeważnie nocą i konno, bez zwracania uwagi na porę roku i pogodę, zwątliły siły M-go i przyczyniły się do rozwoju zbyt szybkiego choroby jego płucnej.

pułku jazdy poznańskiej; d. 20 marca r. 1831, jako wachmistrz, otrzymał krzyż złoty virtuti militari. Później, już posunięty na oficera, towarzyszył gienerałowi Chłapowskiemu na Litwę i pełnił obowiązki jego szefa sztabu. Kiedy oddział ten. party przez siły nieprzyjacielskie przeważające, zmuszony był przekroczyć granicę Prus, M. wraz z innemi został rozbrojony i internowany. W mieście pobliskim Kłajpedzie

' • ■SbKW-.    yM,

f - -m

Pomimo że mu zajęcia zawodowe prawie wszystek czas zajmowały, nie wymawiał się nigdy od usług i urzędów obywatelskich, spełniając przytym zawsze najgorliwiej i najsumieniej wzięte na siebie obowiązki. Osobistością zacną i prawością charakteru wywierał wszędzie, nawet na Niemców, gdy chodziło o sprawy publiczne, wpływ przemożny, do czego mu też dopomagała wymowność jędrna, treściwa, logiczna a dobitna, której trudno byłoby się oprzeć.

54

lii

pi

Fig. 54. Marcinkowski Karol dr. (według portretu w „Tygodn. Ilustr. z r. 1860;.

{Memel) szerzyła się wtedy strasznie cholera, M. dowiedziawszy się o tern, wyrobił sobie u władz pruskich pozwolenie udania się tam, aby nieść pomoc mieszkańcom dziesiątkowanym przez zarazę, a jak zawsze tak i teraz wywiązał się chlubnie z zadania podjętego, czego dowodzi podziękowanie na piśmie, doręczone mu w d. 12 paźdz. r. 1831 przez magistrat i radę miejską. Z Kłajpedy M. wyjechał okrętem do Szkocyi, następnie do Londynu i tam doskonalił się dalej w naukach lekarskich. Z Anglii przybył do Paryża, gdzie znów pracował w klinikach, lecząc zarazem spółwygnańców. Podczas pobytu w stolicy Francyi akademia za pracę o cholerze przyznała M-u w r. 1833 medal złoty, wartości 1000 franków, który spieniężył natychmiast na wsparcia dla biednych rodaków tułaczów. Gnębiony tęsknotą i zniechęcony niesnaskami panuj ącemi śród emigracyi, pomimo że sam nie mieszał się do nich, w r. 1835 wy-

Bez niego też nie przedsiębrano nie ważniejszego; M, był zawsze duszą i sprężyną główną wszystkiego dobrego i szlachetnego, co wówczas gdy żył zdziałano w W. Ks. Poznańskiem; dokoła niego gromadzili się ziomkowie, uznając go za wzór człowieka prawego i szlachetnego, żyjącego i pracującego uie dla siebie, lecz dla dobra ogólnego, obracającego dochody swe znaczne nie na dogodzenie sobie, lecz na cele użyteczności publicznej, na zapomogi dla młodzieży kształcącej się, dla rzemieślników i kupców podupadłych, dla rodzin zubożałych, a na pomoc zasługujących. — W r. 1828, pomimo że był obarczony pracą nadmierną, wziął na siebie kierownicktwo szpitala Sióstr miłosierdzia i stał się dobrodziejem prawdziwym zakładu tego, obdarzając go nietylko pracą bezpłatną, ale nadto hojnością własną i wykołataną u innych. W r.

1829 M. o mało nie padł ofiarą zawodu swojego, zaraziwszy się bowiem durem (ob.), rozchorował się b. ciężko, a wtedy pokazało się, jak drogim stał się już wtedy społeczeństwu.

We wszystkich świątyniach poznańskich, a także na prowincyi, wznoszono modły o przywrócenie mu zdrowia; gdy nakoniec rozeszła się wieść radosna, że chory powraca do zdrowia, powitano ją z uniesieniem, jako szczęście spływające na naród. Gdy w tymże roku umarł arcybiskup T. Wolicki (ob.), obywatele W. Ks.

Poznańskiego ze składek dobrowolnych zakupili pozostały po nim pierścień z szafirem wielkim i b. drogocennym, aby go ofiarować M-mu,

tel“ (t-że 1836, 289 — 312). — Por. Jagielski „Żywot Dra K. M-go“ (Poznań 1846); ks. Janiszewski „Mowa podczas nabożeństwa żałobnego za duszę ś. p. Dra K. M-go, miana w kościele S. Maryi Magdaleny w Poznaniu d. 19 listop. r. 1846“ (t-że t. r.), M. Mann „Sztuka i Miłość“ (t-że 1849); Gąsiorowski „Zbiór wiad. do hist. szt. lek. w Polsce“ (III, 12 i 427—442); „Tyg. Illustr.“ (1860; J\2 62 z potretem), H. Cegielski „Życiorys i zasługi Dra M-go“ (Poznań 1866); Kośmiński „Słów. lek. polskich“ (305) i „Przechadzki po mieście (Poznaniu)“ (t-że 1888; cz.

Dr J P.

brał się z powrotem do Poznania; droga powiodła go przez Berlin, gdzie go 5 miesięcy trzymano w więzieniu, zanim otrzymał pozwolenie powrócenia do miasta rodzinnego, które mu przygotowało przyjęcie serdeczne.—M. zabrał się raźno do pracy dawnej, którą mu władze pruskie znów przerwały, skazując go na pół roku więzienia w twierdzy za uczestnictwo w wojnie polsko-rossyjskiej. D. 25 lipca r. 1837 wywieziono go do Świdnicy, gdzie miał karę odsiedzieć. Skoro jednak wkrótce potym cholera zaczęła się srożyć w Poznaniu, mieszkańcy wystraszeni zdołali wyrobić uwolnienie go tymczasowe z więzienia. Po przybyciu jego do Poznania otucha wstąpiła w dusze mieszkańców, a M. pomimo zdrowia już b. nadwątlonego, nie zawiódł pokładanych w nim nadziei; pracując dzień i noc do upadłego, walczył z zarazą stosunkowo dosyć pomyślnie. W ostatnich latach życia, nie ustając w pracy lekarskiej, zajął się jednak bardziej sprawami społecznemi. Za wpływem i staraniem M-go i przyjaciół jego powstał w Poznaniu kosztem 114 000 talarów „Bazar“, mieszczący na dole sklepy kupieckie, na piętrach zaś hotel, a przeznaczony zarazem na siedlisko Kasyna polskiego. Dalej za jego staraniem i zachodem magistrat poznański przekształcił i ulepszył opiekę nad ubogimi chorymi. Wogóle gdzie ludzkość cierpiała M. niósł pomoc radą i czynem. Jako radny m. Poznania walczył bez wytchnienia za wszystko, co było narodowe, lub chociażby tylko korzystne dla miasta. Pomnik atoli niepożyty wystawił sobie zakładając w r. 1841 towarzystwo „Pomocy Naukowej“ (ob. niż.) dla młodzieży kształcącej się, pochodzącej z W. Ks. Poznańskiego. T-stwo to umożliwiło dotąd wielu setkom młodzieży nabycie wiedzy i nauki, wyposażone zaś zostało bądź ze szkatuły samego M-go, bądź pieniędzmi przez niego zebranemi śród rodaków, obecnie utrzymywane jest ze składek dobrowolnych.—M. nie ustając w pracy, a na zdrowiu podupadając co raz bardziej, doczekał się r. 1846, który serce mu zatruł goryczą. Spisek przygotowywany był mu znany wybornie, a przewidując, że z niego na kraj spaść może tylko nieszczęście, tymbar-dziej że na czele stał L. Mieros ławski (ob.), którego M. wcześniej niż inni osądzić i ocenić umiał należycie, co tylko mógł czynił, aby do wybuchu nie dopuścić, ale zabiegi jego zacne i rozumne były daremne, poszły na marne, i d. 14 lutego r. 1846 stało się to, czemu napróżno starał się przeszkodzić. Złamany na duchu tym, co się wkoło niego działo, zgryziony napaściami niesprawiedliwemi przeciwników, a całkiem już podupadły na zdrowiu, wyjechał latem na wieś do Dąbrówki Ludomskiej, gdzie mieszkał przyjaciel jego Łakomicki, sądząc, że stan jego tam się poprawi. Tam zawarł powieki na zawsze d. 7 listop. r. 1846. D. 11 t. m. i r. lud wiejski i miejski na ramionach swych przyniósł z Dą-

Wiel. Encykl. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Zesz. 359b.

brówki (przeszło 5 mil oddalonej) trumnę jego do Poznania, gdzie ją złożono na cmentarzu św. Marcina. Na mogile jego później staraniem Marcina Miel ż y ńs kiego (ob.) stanął głaz granitowy, ogromny, bez napisu.—Oddany pracy innej M. nie miał czasu zabawiać się piórem, to też, oprócz rozprawy doktorskiej, drukiem ogłosił tylko: „Uwagi nad historyą i naturą kołtuna, ze względu na przyczyny i sposób leczenia tego fenomenu“ (Kraków 1836; w 8-ce str. 56; toż po niem. u Dieffenbacha „Zeitschr. f. d. ges. Med.“ 1837, 298—317) i „Ueber den Werth der Transfusion d. Blutes als Arzneimit-

I, 15-22).

Marcinkowski Antoni, krytyk i powieścio-pisarz (* 1823 w pow. Kijowskim —f 1880 w Kijowie); wykształcił się w uniwers. tamtejszym. Początkowo pisał pod pseud. Gryfa Alberta, później zaś Nowosielskiego Antoniego. Oprócz licznych artykułów, zamieszczanych w pismach polskich, wydał oddzielnie: „Stepy, morza i góry, szkice i wspomnienia z podróży“ (2 tomy, Wilno 1854); „Lud Ukraiński“ (2 t., tamże, 1857); ,,Pamiętniki kuratora magazynów“ (Warszawa 1858); „Pogranicze naddnieprzańskie, Szkice społeczności ukraińskiej w w. XVIII“ (2 t., Kijów 1863); „Stary biuralista“ (tamże

1860) i przełożył z Lewes’a „Dzieje żywota i utworów Getego“ (Petersburg 1860); „Ideały i karykatury“; „Dwie siostry“; „Pisma krytycz-no-filozoficzne“ (1863). Pozostawił nadto w rękopisie dwa dalsze tomy: „Ludu ukraińskiego“; „Mitologię porównawczą słowiańską“ i „Histo-ryę bajek ludowych“.

Marcinkowskiego T-stwo Pomocy Naukowej W Poznaniu, instytucya dobra publicznego, mająca na celu wychowanie i unarodowienie ludu polskiego W. Ks. w Poznańskiem, zorganizowana w r. 1841 w Poznaniu przez d-ra Karola Marcinkowskiego (ob.). Bliższe zadania T-wa Pom. Naukowej tak określa pierwszy jego prezes, Marcinkowski, w „Ruchu“: ,,T-stwo nasze ma za zadanie rozszerzać oświatę pomiędzy bracią naszą i dać sposób wyuczenia się pracy, którą w całości socyalnej, jako jednego ciała ogniwa, zlane w jednorodność ogółu, użytecz-nemi stać się mogą, zabezpieczając zarazem własną duchową i materyalną niezawisłość. Wszakże to najpewniejszy sposób, aby rozwią-

który redagował i wydawał we własnej drukarni w Wilnie 1817 —1839 r. Był jednocześnie 1819 — 1830 redaktorom i wydawcą „Dziennika Wileńskiego“, który objął po Kaz. Kon-trymie, ciągle go rozszerzając i doskonaląc. Wydawał z polecenia Rimskiego - Korsakowa „Dzieje dobroczynności krajowej i zagranicznej“ (Wilno, 1820 — 1824); podejmował wydawnictwa pomnikowe. M. inn. wydał własnym kosztem „Dzieje narodu litewskiego“ Narbutta, „Zbiór dawnych dyplomatów i aktów Wilna, Trok i Kowna“ (Wilno 1843, w 2 częściach) do których zgromadzenia zachęcił Narbutta, Jachimo-wicza i Kosakiewicza; przełożył: Chavannes’a „Wykład metody elementarnej H. Pestalozzego, z dodatkiem wiadomości o pracach tego sławnego człowieka“ (Wilno 1808), Goldsmitha „Historyę rzymską“ (Wilno, 1813, 2 t.), a wspólnie z Nowosielskim, Mościckim i Osikowskim „Układ ćwiczeń mogących służyć za przygotowanie i jako wstęp do nauk początkowych“ ( Wilno 1851).    E-Chw-

zać zadanie społeczeństwa, zrobić ludzi wolnymi na duszy i ciele: to jedyna droga zbliżenia pożądanej dla wszystkich równości socyalnej i wyniesienia człowieka do wyższej potęgi obywatela w narodzie“. Początkowo ograniczone do samego m. Poznania, Tow. Pom. Naukowej wkrótce rozpostarło się po całern W. Ks. Po-znańskiem. R. 1910 tundusz T-wa wzrósł do

E. Chw.

1740 000 mrk, a liczba stypendystów, kształcących się w gimnazyach, szkołach zawodowych i w uniwersytetach do 552. Pocieszającym objawem jest coraz wzrastający zastęp stypendystów, obierających sobie zawody praktyczne. Na walnem zebraniu (1910) zarządu i delegatów wznowiono uchwałę, aby przedewszyst-kiem stypendyi udzielać zdolnym młodym siłom śród ludu i ułatwiać im wykształcenie naukowe.

Mówi już o tern statut T-wa z r. 1841, a miały to urzeczywistnić projektowane przed laty 20-stu ,,rady powiatowe“, które obecnie dopiero wejdą w życie. Jak dotąd najwięcej stypendystów poświęcało się aptekarstwu i medycynie, Por.: Rakowski K. „Dzieje W. Ks. Poznańskiego“ (Kraków 1904); tegoż „Powstanie poznańskie w 1848 r.“ (Lwów 1900).

Marcinowski Antoni publicysta (* 1781 w Radoszkowicach, w Mińszczyźnie, — f 3 stycz.

1855 r. w Wilnie), syn kapłana unickiego, nauki początkowe pobierał w Mińsku, uniwersytet ukończył w Wilnie, gdzie należał do liczby wybitniejszych uczniów, usiłujących wyrwać społeczeństwo ówczesne polskie z ospałości. Należał do T-stwa „Szubrawców“ (do grona t. zw. „urbanów“). On to gromadził koło siebie młodych unitów, kształcących się w Uniwersytecie, przeważnie w seminaryum głównem i zachęcał ich do badań przeszłości dziejowej; przyczynił się do wytworzenia na Rusi Białej ' XVIII. nowego typu patryoty białoruskiego, co to będąc Polaldem kochał swoją Białoruś, lub też będąc Białorusinem pałał dziwnie szczerą mi-

Marciszewski J a k ó b Michał, d-r obojga prawa, profesor, dziekan wydziału teologicznego, rektor akad. krakowskiej, kanonik krakowski, pleban w Koniuszy i Podbiodrzy. W r. 1765 delegowany od kapituły do ko-misyi wojskowej agitującej się w Warszawie. Mąż w prawie kanonicznem biegły, uczony, kaznodzieja wymowny. Urn. w Krakowie r. 1773. Są w druku, oprócz wielu jego kazań w języku polskim na uroczystości i przy pogrzebach miewanych, dzieła: „Controversae questiones ju-ris ad disputandum“ (Kraków, 1771, z konty-nuacyą b. m. i r.); „Regulae Canonicae de irre-gularitate“ (t-że, 1766).—Por. Łętowski: „Katalog“ III, Łepkowski: „Roczn. Tow. N. Krak.“

skich“ (t-że 1830).

Marciszewski Andrzej, lekarz, stopnie filozoficzne bakałarzą i magistra osięgnął w Krakowie w latach 1596 i 1598, gdzie dyplom doktorski uzyskał niewiadomo. Siarczyński (ob.), mianuje M-go lekarzem uczonym i przez spółczesnych chwalonym. Wykonawstwem zajmował się w ziemi Sandomierskiej i w Lucku; — f przed r. 1628. — Por. Gąsiorowski „Zbiór wiad.“ (II, 186), Kośmiński „Sł. lek. polskich“ (305) i Giedroyć „Źródła biorg.-bibliogr. do dz. med.“ („Pam. Tow. lek. warsz.“ C, 601).

Marc Monnier, ob. Mon ni er.

Marconi Henryk, znakomity budowniczy w Polsce, (* w Bolonii 1792 — f 1863 w Warszawie), z ojca budowniczego i profesora ta-

Dr J. p.

Marciszewski Józef, (f 1838 >r.), agronom, inspektor dóbr i lasów w Warszawie, wydał: „Regestra i tabelle dochodu i rozchodu łością ku Rzpltej. Wiele w tym kierunku pra- krescencyi“ (Warszawa, 1807), „Myśli o spo-cował zostawszy sekretarzem wizytatorów szkół j sobach podniesienia rolnictwa i przemysłu kra-na Litwie, oraz od r. 1812 na stanowisku se- jowego“ (t-że, 1820); „Zasady do ocenienia dóbr kretarza wydziału administracyi krajowej. Był j ziemskich“ (t-że, 1820; wyd. drugie poprawne); też sekretarzem założonego w Wilnie r. 1816 „Wzór opisania rzeczywistego stanu dóbr ziem-T-stwa biblijnego. Należał nakoniec do rzędu tych, co zbytnio ufając obietnicom Aleksandra I, do końca życia łudzili się. Owocem tych złudzeń było „Opisanie żałobnego obchodu po wiekopomnej pamięci... Aleksandrze I“ (Warszawa, 1826). Przedsiębiorczy, pracowity, uczynny, M. wywierał wpływ znaczny na wszystkie spółczesne przedsięwzięcia naukowTe i dobroczynne, opiekując się przedewszystkiem młodzieżą zdolną, której zawsze chętnie rękę podawał i pierwszemi krokami jej kierował. Ułożył ustawę „T-stwa wspierania niedostatnich uczniów“ założonego przez Kontryma. Bobrowski i Daniłowicz zawdzięczają mu wiele. Po ustąpieniu Francuzów nabył od szambelana Włodka przywilej wydawania „Kuryera Litewskiego“,

Red.

mecznej akad. sztuk pięknych. Otrzymawszy pod kierunkiem ojca nauki początkowe, uniwersytet ukończył w Bolonii, uczęszczając zarazem do akademii sztuk, w której otrzymał w r. 1810 dyplom inżyniera i architekta. Przeznaczony następ, r. na prefesora rysunków w liceum w Lu-go, przez lat 4 pełnił te obowiązki i opuścił je, aby poświęcić się wyłącznie budownictwu. Odznaczywszy się na konkursie w Bolonii i Rzymie, wezwany przez Ludwika Paca (ob.) do Polski, przybył do Warszawy w r. 1822. Postawił mnóstwo budynków kościelnych i świeckich, najcelniejszych jakie w owym czasie powstały w Królestwie. Był budowniczym a następnie członkiem rady budowniczej przy Kom. spraw wewnętrznych od r. 1827. Nauczyciel szkoły warszawskiej sztuk pięknych 1851—58 r., członek wielu zagranicznych akademii sztuk i rady wychowania Królestwa. Samych kościołów postawił dwadzieścia (ś. Karola w Warszawie, parafialny w Wilanowie, najwspanialszy ze wszystkich jego dzieł; w Gizach, Wyrozębach i Niepokalanego poczęcia P. Maryi na placu Grzybowskim). Z gmachów publicznych wykonał architektoniczne części wodociągów warszawskich, gmach T-stwa kred. w Warszawie, stacyę główną drogi żelaznej warszawsko-wiedeńskiej. Podług jego planów stanęło 7 ratuszów, 5 szpitali (największy ś. Łazarza w Warszawie), 11 więzień (zabudowania przy ul. Pawiej w Warszawie). Nadto zabudowania zakładu solnego w Ciechocinku, wód mineralnych w Saskim ogrodzie, hotel Europejski w Warszawie, instytut moralnie zaniedbanych dzieci w Mokotowie. Pałaców prywatnych jego budowy jest kilkanaście, w Warszawie dawny Paca, przy ul. Miodowej. Kamienic postawionych przez M-go w samej Warszawie jest 30. Wydał: „O porządkach architektonicznych z dodatkiem zbioru ozdób starożytnych“ (Warsz. 1837, str. 46 i 66 tablic, w dodatku 20 tablic wyd. 1828 r.), „Zbiór projektów architektonicznych“ (12 zesz., każdy z 8 tablic, t-że, 1838). Życiorys „Tyg. 111.“ 1863 Nr. 186.

Marconi Karol, malarz polski, syn Henryka (* 1826 w Warszawie — f 1864 we Flo-rencyi). Początkowo kształcił się w kraju pod kierunkiem Chiarini’ego, następnie (1844) udał się do Włoch, gdzie studyował głównie Rafaela i oddał się cały badaniu malarstwa pomnikowego na świeżym murze. Po powrocie do kraju r. 1850 rozwinął szeroką działalność artystyczną, której owocem jest mnóstwo utworów wysokiej wartości. Najcenniejszemi pracami M-go są malowidła, zdobiące salę zebrań ogólnych w gmachu T-stwa Kred. Ziemskiego. Z nich największa kompozycya: Nadanie ustawy wiślickiej przez Kazimierza W. Życiorys „Tyg. Ilustr.“ (1865, N» 277).

Marconi Leonard, syn Henryka, artysta rzeźbiarz i profesor politechniki lwowskiej (* 1835 — f 1899); kształcił się w warsz. Szkole sztuk pięknych, potem odbywał podróże artystyczne i założył pracownię rzeźbiarską w Warszawie pospołu z And. Pruszyńskim. W r. 1870 powrócił do politechniki lwowskiej na profesora modelowania i rysunku. Wykonał wiele posągów między innemi: pomnik Aleksandra Fryderyka we Lwowie, posąg Ks. Józefa Poniatowskiego; Kąryatydy pałacu Kronenberga, figury na domach Fajansa i Bajera. W r. 1898 komitet budowy pomnika Mickiewicza powierzył mu nadzór nad odlewem tego pomnika.

Marconi Le an dr o, budowniczy (* 1840 w Warszawie), syn Henryka, kształcił się w gi-mnazyum realnem; mając lat 19, wyjechał za granicę, po powrocie złożył egzamin na stopień budowniczego, prowadził następne budowy pod kierunkiem swego ojca: hotel Europejski, kościół Wszystkich Świętych na Grzybowie i wodociągi. Po śmierci ojca, główniejsze roboty które sam wykonał: Bank handlowy, wiele pałaców, synagoga na Tłomackiein, wnętrze kościoła Wilanowskiego (niedokończonego przez ojca), i pałacu Wilanowskiego, które doprowadzono do pierwotnego stanu, jak było za króla Jana III, restauracyę wielu zamków i pałaców w kraju, oraz kościoły: w Czyżewie i w Smogoszczy. W Warszawie zbudował pałac na Foksalu i we Frascati. Członek komitetu kanalizacyjnego w Warszawie od początku budowy r. 1885 do r. 1898.

Marconi Henryk, przemysłowiec (* 1842 w Warszawie), tamże ukończył gimnazyum realne. Poświęciwszy się przemysłowi fabrycznemu, udał się na praktykę do zakładów metalurgicznych J. CockeriU’a w Seraing w Belgii, po latach praktyki w r. 1862 zostaje inżynierem, przedstawicielem powyższego zakładu w Rossyi przez ciąg lat 8, a r. 1870 — 78 M. w Petersburgu przedstawicielem T-stwa zakładów mechanicznych i górniczych „Lilpop, Rau i Loe-wenstein‘‘. W tym okresie czasu M. wyjednał u rządu skasowanie sprowadzania z zagranicy do kraju szyn dla dróg żelaznych, otrzymując jednocześnie pozwolenie dla rzeczonej firmy na założenie fabryki szyn w Warszawie, która powstała na Nowej Pradze. Towarzystwo w r. 1878 mianowało M-go dyrektorem zarządzającym zakładami L., R. i L., na którem to stanowisku pozostaje.

Marconi Jan, inżynier (* 1845 w Warszawie), po ukończeniu gimnazyum tamże, udał się do zakładów metalurgicznych CockeriU’a. Przechodząc stopnie zawodowe, został inżynierem, stamtąd udał się do Anglii, następnie wrócił do Warszawy i czas jakiś pracował w fabryce wagonów Lilpop, Rau i Loewenstein. Zajmował się zastosowaniem fotografii do druku (fotodru-kiem). Wspólnie z bratem Władysławem, wydawał „Album architektoniczne dawnych zabytków i pamiątek przeszłości“.

Marconi Władysław, budowniczy (*1848 w Warszawie). W r. 1867 ukończył gimnazyum, w następnym roku wstąpił do Akademii

sztuk pięknych w Petersburgu, którą ukończył w r. 1873, nagrodzony trzema srebrnemi medalami za architekturę i akwarelę. Na nauki za granicę wyjechał w r. 1874. Po powrocie do Warszawy, znalazł praktykę u brata Lean-dra, przeważnie przy budowie pałaców. R. 1880 M. zaczął samodzielnie zajmować się budowlami, z których najważniejsze są: Przebudowa pałaców: dla Konstantego hr. Prozora w Ostro-hladach, gubernii Mińskiej. Leona hr. Pusłow-skiego w Mereczowczyźnie, gubernii Grodzieńskiej. Dom hr. Mielżyńskich na Królewskiej.

południowe i odkrył ślady pierwsze formacyi jurajskiej w Ameryce. R. 1855 — 1860 profesor geologii i paleontologii na politechnice w Zurychu. Z prac „Geology of North America“ (18541. Wydał mapy geologiczne Stanów Zjednoczonych (1853, 8 ark.) i kuli ziemskiej (1862

E. Chw.

—1885, 8 ark.).

Marco Polo, ob. Polo.

Marców© pole (Campus Martins)— zgromadzenie ludowe u Franków, zwane tak z powodu, iż odbywało się raz do roku w marcu. Zgromadzenie to, zgodnie z ustrojem staro-germań-skim, miało niegdyś w swych rękach całą władzę państwową. Działo się to w tym czasie, gdy zróżniczkowanie społeczne nie było jeszcze znaczne, a społeczeństwo germańskie składało się przeważnie z ludzi wolnych i niezależnych pod względem gospodarczym. Znaczenie tego Zgromadzenia upadło pod wpływem: 1) wzrostu władzy monarszej; 2) wyłonienia się arystokra-cyi, która zbierała się na iunnych zgromadzeniach, również o charakterze politycznym. Uchwały zebrań arystokratycznych miały z początku piętno prowizoryczne, później, w miarę upadku zebrań ludowych, zyskiwały coraz to większe znaczenie i zakres. P. M. utraciło swe znaczenie jeszcze za Merowingów (ob.), do czego, prócz wymienionych czynników przyczynił się rozrost terytoryalny państwa. Pypin (w 755) przeniósł termin zebrań z marca na maj; stąd nowa nazwa dła zgromadzeń ludowych: pole majowe — Majus campus v. Mayicampus. Za Karola W. zakres zgromadzeń ludowych jeszcze większemu ulega zwężeniu: są zbierane jedynie dla celów wojskowych, lub dla zatwierdzeń rozporządzeń królewskich. Słusznie mówi o nich M. Guizot, że dawniej, za Merowingów, naród zbierał się po to, aby korzystać ze swego prawa i rządzić krajem, Karol W. zaś po to zbierał lud, aby nim rządzić. Za Karola W. termin zgromadzeń ludowych ulega coraz to częstszym zmianom; P. M. odbywa się w czerwcu, w lipcu, nawet w sierpniu. Zgromadzenia te przybierają coraz to inną nazwę, np. synodus, placitum i inu. Pod koniec panowania Karola W. zgromadzenia ludowe są zwoływane nieregularnie. Wkońcu, za Ludwika Pobożnego, zwyczaj zwoływania ich zanika zupełnie i więcej o nich nie

Front domu hr. Platera. Dom i fabryka Fruzińskiego na Polnej. Dom stylowy Antoniego Strza-łeckiego art. mal. na Wiejskiej. Przytułek św.

Franciszka Salezego na Solcu. Dom T-stwa ,,Rossya“ na Marszałkowskiej. Kościół w Mogielnicy w stylu początkowego gotyku. Parafialny w Kamienskoje dla Dnieprowskich zakładów; kaplice dla hr. Potulickich, Mielżyńskich i Marchwickich w Słomczynie. Pałac Karskiego w Górkach. Oryginalny pałac Dobieckiego w Łopusznie, cały z kamienia ciosowego nie obrobionego bez tynku w rodzaju manoir, w stylu odrodzenia polskiego. Hotel Bristol w Warszawie, Wspólnie z bratem Janem wydawał: ,,A1-bum architektoniczne dawnych zabytków i pamiątek przeszłości'*.

Marconi Wilhelm, znakomity fizyk włoski, wynalazca telegrafu bez drutu (* 1874 w posiadłości pod Bolonią). Wychowaniec uniw. w Li-worno i Bolonii. Prelekcye prof. Righiego o falach elektr. w r. 1895 nasunęły mu myśl telegrafii iskrowego, którą też po krótkich próbach w czyn wprowadził. Pierwsze próby w rodzinnym majątku okazały skuteczność nowego wynalazku, który bez zarzutu przesyłał wiadomości na odległość 1 mili. W r. 1896 M. publicznie pokazy wał swój wyualazek w Anglii, następnie królowi w Rzymie i na manewrach floty wojskowej pod Spezią. Nowy wyualazek wkrótce zyskał uznanie ogólne, a w lipcu r. 1897 zawiązane zostało dla jego rozpowszechnienia towarzystwo akcyjne z kapitałem 100 000 funt. szt.

A• Ł.

Wszystkie pisma na wyścigi starały się go spopularyzować, bibliografia telegrafu bez drutu obejmuje już kilkaset tytułów.

nych krajach, ale i tam jednak uległy ogólnemu losowi. Historya rozwoju i upadku zgromadzeń ludowych Franków świadczy dokładnie o kierunku rozwojowym społeczeństw germańskich — od równości prawno-politycznej do zróżniczkowania warstw; większość ludności, utraciwszy podstawy gospodarcze bytu, traciła stopniowo prawa polityczne. Mniejszość, dzięki pomyślnym warunkom materyalnym, zyskała wpływ przeważający na sprawy państwowe. Porówn. Ahrens „Ueber Namen u. Zeit d. Campus Martius d. alten Franken“ (Hannower 1873).

Marcou Juliusz, geolog i podróżnik francuski (*20 kwiet. 1824 r. w Salins), nauki śred- słyszymy. W Austrazyi (ob.) znaczenie zgromadzeń nie i wyższe pobierał w Paryżu, po odbyciu J ludowych utrzymało się nieco dłużej, niż w in-kilku turystycznych podróży do Jury i do Szwaj-caryi, zachęcił się do badań geologicznych.

(„Recherches géologiques sur le Jura Salinois“,

j. c

1846). Preparator przy Muzeum Mineralogicz-nem w Sorbonie, r. 1848 po odbyciu naukowej podróży po Morwain, Burgonii i Wirtembergii objął posadę podróżnika geologicznego tegoż Muzeum. Zbadał pod względem geologicznym i mineralogicznym krainę Wielkich jezior w Stanach Zjednoczonych, z Agassizem (ob.) jezioro Huron, Kalifornię, Alleghany. R. 1853 na wezwanie Stanów Zjednocz. Am. Płn. badał "Stany

Marculfe mnich francuski, zbieracz aktów,    matycznym, oryginalnym mimo reminiscencyi

dotyczących prawa publicznego i prywatnego    z poezyi greckiej i z rzymskiego Katullusa fob.),

z czasów Merowingów (ob). Najlepsze wydanie a po części i Owidyusza, a zarazem jak saty-tych ,,rot.“, zebranych w liczbie 92, K. Zeumer’a    ryk Petronius, wybornym malarzem obyczajów

w „Monum. Germaniae hist.: Pormulae merovin- y współczesnych, które charakteryzuje jak naj-gici et Karolini aevi“ (Hannower 1886). Por. | wierniej, bez upiększania, a i moralizującej ten-Seidensticker ,,De Marculfinis aliisque similibus . dencyi. Góruje po nad cnotliwym Persyuszem

formulis¹' (Jena 1818).

adz.

i wychudłymi epigonami Wergiliusza. W utwo-Marcus Ostorius Scapula, ob. O story usze. rach swych, składających się wogóle z 15 ksiąg, Marcyalis, Marcus Valerius (* ok. 40 opracował materyał olbrzymi, całe współczesne po Chr. w Bilbilis, Hiszpania). Otrzymawszy wy- życie kulturalne i moralne, bez przeładowania kształcenie staranne, udał się w młodym wieku historycznemi szczegółami i uczonością staro-do Rzymu, gdzie prawdopodobnie jako adwokat,    świecką, a nawet bez blichtru wymuszonej

patronus causarum, do Chleba przyjść się spo-    retoryki. Po właściwem imieniu każdą rzecz

dziewał. Trzymał się progów możnych rodzin, którym był polecony, i jako ich klient żywił się z dnia na dzień, odwdzięczając się dobrodziejom za każdą łaskę poematem płatnym. Mimo nużących wizyt rannych i rozlicznych upokorzeń nie starczyło M-owi na skromne utrzymanie. Napróżno zwracał się z prośbami do ces. Tytusa, którego wspaniałe widowiska publiczne w zręcznych epigramatach wielbił, a później do Domicyana, przed którym nie wzdrygał się zpełzać podłem pochlebstwem. Dobrodziejstwo prawa trium liberorum, zwalniające bezdzietnego od płacenia podatków, stopień trybuna wojskowego, małe gospodarstwo w pobliżu Nomen-tum były tylko marnym datkiem dla poety. M. nie wahał się i do innych drzwi pukać o wsparcie, czy to przez darowiznę nowej szaty, czy przez zaproszenie na obiad. Za Chlebem powszednim goniły także księgi jego, Xenia i Apo-phoreta, tryskające świetnym dowcipem napisy na przeróżnych prezentach, któremi gości w możnych rodzinach rzymskich obdarzano. Z czasem pozbierał swe wiersze, aby je na drodze księgarskiej wyzyskać, w 12 ksiąg, poświęconych po części bogatym dobrodziejom, zestawiony w porządku chronologicznym. Z tych powstało 10 pierwszych ksiąg za panowania Domicyana, 11-a zaś za Nerwy, a 12-a w Hiszpanii, dokąd powrócił, skoro zwątpił był o ka-ryerze w Rzymie. Na drogę pieniędzy pożyczyć musiał od młodszego Pliniusza. W ojczyźnie, wykształcona Hiszpanka, Marcella, oczarowana jego talentem poetyckim, darowała mu ładny majątek. Wszakże dobrobyt nie uszczęśliwił M-a, albowiem zdała od zgiełku stolicy i bez potężnych jej pobudek, zrubaszniał i zleniwiał. Ostatnie jego epigramaty wykazują dobitnie zanik talentu wielkiego. Śmierć M-a opisuje Pliniusz („Epist.“ 3, 21). Charakter M-a na szacunek nie zasługuje. Wprost hańbiące pochlebstwa, wieczna żebranina o łaski panów, osobliwe upodobanie jego w opisywaniu brudów, kalają utwory jego. Jednak niepodobna mu nieprzyznać nadzwyczajnego uzdolnienia. Mało tylko poetów napisało tyle epigramatów co on, a nikt z pomiędzy nich nie napisał tylu dobrych i tylu doskonałych. Epigramatyka przed M-em właśćiwie nie było (Lessing). Jest on klasycznym poetą epigra-

nazywa, tak że czytający epigramaty jego po dziełach Lukana lub Persyusza z lubością jak świeżem powietrzem odetchnie. W wyborze tematów nie jest M. wybredny, wyszczególniając przed inuemi brudne i sprośne. Przedziwny jest jego zmysł ośmieszania osób i ich czynności, na wszystkie strony godzą strzały dowcipu i złośliwości. Podziw budzi zwięzłość jego epigramatów. Naśladowali go w nowszych czasach Goethe i Schiller w swych kseniach. Wiersze swe ujmował M. zwyczajnie w formę dystychów elegijnych, rzadziej w jambowe, tak zwane kulejące rytmy, w wyjątkowych razach innem metrum się posługując. — Wydali dzieła M-a: Ed. princeps (Wenecya 1470); Caldevinus (We-necya 1474, z komentarzem); Pulmanu T. (Strasburg 1595); Gronovius J. F. (Lejda 1661 1670); Lemaire U. (Paryż 1825, 3 t. ), Schnei-dewin F. G. (1841,    2    t.); Dubos C. i

Janin J. (Paryż 1842 —1843, 3 t.; z komentarzem i tłum. francuskiem); Friedländer (Lipsk 1886,21.); Gilbert (Lipsk 1886).-Na jęz. niemiecki przełożyli: Willmann (Kolonia 1825); Ramier (Lipsk 1787—1793, 5 t., w skróceniu); Berg (Stuttgart 1869, 7 t.). — Por. Rooy „Conjectu-rae criticae in M.“ (Utrecht 1764); Brandt A. „De M. poetae vita“ (Beri, 1853;; Friedländer L. „De temporibus librorum M. Domitiano im-perante editorum“ (Królewiec 1862,    1865);

S. Drz.

Guttmann O. „Observationum in M. Val. Mart. particulae quinque“ (Wrocław 1866); Friedläu-der L. „De nonnullis locis corruptis in M. epigr.“ (Królewiec 1867); Levy „M. u. die deutsche Epigrammatik des 17 Jahrh.“ (Sztutg. 1903).

Marcyan, cesarz grecki w 1. 450—457, ob. Marcyanus 3.

Marcyanus, łac. Marcianus, Mapxiavoç: 1) geograf grecki, rodem z Heraklei (Bitynia), żył ok. r. 400 po Chr., napisał, korzystając pilnie z najlepszych dzieł geograficznych, od Hannona i Skylaksa aż do Ptolemeusza, w 2 księgach dzieło IleptTcXûoç vr\z e£w ^aXàaoïjÇ, z dokładuem oznaczeniem odległości wymienionych miejscowości według stadyów. Utwór ten, dla starożytnej geografii ze względu na ową dokładność nawet w drobnych szczegółach b. ważny, świadczy korzystnie o sumienności i dobrym smaku M-a. Z innego dzieła jego, zawierającego opis

cesarz wschod-

S. Brz.

adz.

nr J, P.

wybrzeży m. Śródziemnego, a tworzącego w istocie wyciąg z Menniposa Pergameńskiego, pozostało tylko kilka urywków. Wydał je razem z głównem dziełem Miiller w „Geogr. Graec. min.“ (1855).—2) Prawnik rzymski, żyjący za czasów cesarza rzymskiego Karakalli, około r. 210 po Chr.—3) Flavius M niorzymski, pojąwszy r. 450 po śmierci Teodo-zyusza II siostrę jego, Pulcheryę, za żonę, posiadł i tron cesarski. Attyli wzbraniał się płacić dotychczasowego haraczu, a kiedy ten wtargnął do Italii r. 452, pospieszył ces. zach.-rzym-skiemu Walentynianowi III z pomocą, a r. 455 uznał Awitusa jako cesarza zach.-rzymskiego. Sprawował rządy energicznie, lecz sprawiedliwie i starał się poddanym swym ulżyć w ciężarach fiskalnych. Zwołał on w r. 451 sobór powszechny do Chalcedonu. Urn. r. 457, a po nim wstąpił na tron Leon I.

Marcyon z Pontu założyciel odłamu gnosty-ków: M-itów (* w pocz. panowania Trajana w Sy-nopie—f między 165 a 170), syn b-pa, należał do kościoła katolickiego; przybył do Rzymu w r. 140 i został tu uczniem Syryjczyka Cerdona, którego naukę krzewił. Wyklęty za herezyę, oddawał się umartwieniom ciała; przed śmiercią podobno pogodził się z Kościołem. Źródłem wyjścia nauki M-a były księgi święte; odrzucał Stary Testament, część Nowego i różnicę pomiędzy gnozą a prostą wiarą; odróżniał natomiast dwóch bogów: Boga sprawiedliwego, stwórcę świata widzialnego, czyli biblijnego, i Boga dobrego, najwyższego, stwórcę świata niewidomego i nieznanego człowiekowi aż do przyjścia zbawiciela. Twierdził, że Chrystus z Ewan-gielii nie jest Mesyaszem zapowiadanym przez proroków i że nie miał ciała ludzkiego. Nadto uznawał wieczność materyi. Doktryna rozszerzyła się po Włoszech, Egipcie, Arabii i Syryi i liczyła wielu męczenników. Pewnych reform dokonali w marcyoniźmie Apelles, Lucanus, Basi-licosi Syneros. Z przeciwników wsławił się zwłaszcza Tertulian („Adversus Marcionem“). Marcyoniści, ob. Marcyon.

Marcypan a. Marcepan (włos. Marzapane, fr. Massepain, dawniej Maseepan, niem. Marzipan), rodzaj ciasta b. słodkiego, którego nazwa pochodzić ma z łac. Marci panis (tj. chleb św. Marka), a jakoby stąd powstała, że w Wenecyi, której patronem jest św. Marek, ongi miano wynaleźć, czy też tylko wyrabiać M-y najprzedniejsze. Ciasto owo składa się nieomal wyłącznie z migdałów słodkich, utartych na tartce, albo też utłuczonych na miazgę, i z cukru miałkiego; podczas tłuczenia zwilża się migdały wodą różaną albo z kwiatu pomarańczowego. Ciasto gotowe i dobrze wyrobione wałkuje się do grubości 1 cm., poczem wykrawa się z niego placki i placuszki o postaci różnej, które się wypieka, albo raczej wysusza tylko w piecu lekko ogrzanym; gotowe przyozdabia się na wierzchu glazurą (lukrem) z cukru i konfiturami. Podajemy tu przepis „M-ów czynienia“ z połowy pierwszej w. XVI w przekładzie S. Sleszkowskiego („A. Pedemontana, tajemnice“ Kraków 1620, str. 96: przekład dawniejszy przy zielniku Siennika (ob.), t-że 1568): „W czystą wodę świeżą włóż migdałów słodkich, mocz ie przez noc y dzień, ochędoż ie jako nalepiey możesz, potym zwierć w dunicy, àbo w moż-dżerzu kamiennym, zakrapiaiąc wodą czystą, àby się nie oleiły. Nalepiey gdy zaraz włożysz tyle cukru dobrego, ile iest migdałów. A gdy ono dobrze wespół ytłuczesz, rostworz wódką (tj. wodą) różaną, wyłóż to nà patellę, podłożywszy gładkich opłatków, a pokrapiając wódką różaną, rozciągay rowno, wstawże z oną blachą àbo patellą nà ogień, vstàwnie potrzą-saiąc cukrem miałkim, y pokrapiaiąc wódką różaną, àby nie pierwey vschło, niźli się vpie-cze. Mógłbyś to y nà ognisku piec, tylko trzeba strzedz, by się pierwey nie opaliło, niżby się dopiekło. Ten chleb lepszy zàkàlisty à niski, niźli puchlny wysoki“.

Marcyusze {Mardi, rzadko Martii) ród rzymski plebejuszowski. Jego wybitniejsi członkowie według tradycyi jako patrycyusze uchodzą: 1) Numa Marcius, przybył z królem Nu-mą z Cures do Rzymu, wspierał go tutaj swą radą w jego reformach religijnych, a po śmierci jego sam sobie życie odebrał: 3) An eus M., czwarty król rzymski (ob. Ankus M.) Synów jego pozbawił Tarquinius Priscus praw do tronu. Po dłuższym czasie zgładzili go oni skrytobójczym sposobem, a sami na obczyźnie schronienia szukać musieli. 3) G na eus M. Coriola-nus, ob. Koryolan.—Rodu plebejuszowskiego byli: 4) Quintus M.Rex, konsul w r. 68 przed Chr., dziewierz Klodyusza, któremu podczas wojny z Mitradatesem (ob.), kiedy był namiestnikiem prowincyi Cylicyi, główną komendę nad flotą powierzył. Na mocy lex Manilia musiał zarząd prowincyi wraz z całą armią Pompeju-szowi odstąpić. W r. 63 dowodził wojskiem w wyprawie przeciw Manliuszowi, dowódcy hufców Katyliny. — Z gałęzi Censorini pochodził:

5) Gajus M. Rutilus; dowodził on jako konsul w r. 357 przed Chr. w wojnie przeciw Ery-wernatom, w Lacyum, a w r. 356 jako pierwszy plebejusz obrany dyktatorem w wojnie przeciw Etruskom, zadał im wielką klęskę. W r. 352 ponownie konsul, a nast. r. dostąpił, jako pierwszy z plebejuszów, najwyższej w Rzymie godności cenzora, skąd się rodowi temu przydomek Censorinus dostał. Podczas czwartego konsulatu w r. 342 odkrył w rzymskiem wojsku, obozującem w Kampanii, sprzysiężenie.—6) Lucius M. Censorinus, podjął jako konsul w r. 149 przez Chr. razem z Man. Maniliuszem oblężenie Kartaginy, ale nie dopiął celu. Wyróżniał się zamiłowaniem nauk i kultury greckiej, podobnie jak 7) Gajus M. Cens., sławiony nadto jako mówca; w walce Maryusza z Sullą stanął po stronie pierwszego, poniósł w

S. Drz.

XVIII w.

r. 82 przed Chr. klęskę od Pompejusza pod Seną, wkrótce potem pod Praeneste, gdy spieszył temu miastu z odsieczą. Nie lepiej wiodło mu się w walce z Sullą podczas marszu jego przeciw Rzymowi. Na drugi dzień po pierwszem spotkaniu dostał się do niewoli nieprzyjaciela, który go na śmierć skazał. — Do innej gałęzi rodu M-ów, noszący przydomek Crispi, należał. 8) Qu intus M. Cris pus, dzielny wojownik, służący pod rozkazami Cezara, przyjaciel Cycerona i Kassyusza, w którego ręce oddał w r. 43 przed Chr. legiony, którymi dowodził.—Do rodu M-iw z gałęzi Figuli należeli: 9) Gajus M. F i gul u s, dowodził w wTojnie z Perseuszem macedońskim r. 169 przed Chr. flotą rzymską, w r. 162 konsul, lecz dla błędu formalnego złożył ten urząd; r. 156 ponownie konsul. — Inną M-ów gałąź tworzy Philip p i; 10) Quint u s M. Philippus, konsul toczy r. 186 przed Chr. z rozporządzenia senatu śledztwo w sprawie Bakchanaliów (ob.), dekret jego dochował się do naszych czasów. Później wojował nieszczęśliwie z Ligurczykami, którzy go zwabili w zasadzkę do wąwozu Marcius saltus. W r. 183 i 171 miał od senatu zlecenie zaprowadzenia ładu w sprawach Achai i zjednał Greków dla sprawy rzymskiej, poczem zjechał się z Perseuszem macedońskim, którego podstępnie do zawieszenia hroni nakłonił. Ponownie w r. 169, piastując godność konsula, toczył wojnę z Perseuszem, którego w kilku potyczkach pobił. Nast. r. złożył dowództwo w ręce Emiliusza Paullusa, który wojną macedońską szczęśliwie ukończył. —11) Lucius M. Phil., r. 104 przed Chr. trybun, ludu., w r. 91 konsul, w r. 86 cenzor. Zrazu zajął stanowisko optymatom przeciwne, później pogodził się z nimi i nawet przyczynił się do zmienienia praw Liwiusza Druzusa (ob.). W walce Sulli z Ma-ryuszem stanął po stronie pierwszego. Wielki dar wymowy, chwalony przez Cycerona, dozwalał mu występować publicznie bez przygotowania, a obeznany z naukami greckiemi, okraszał przemówienia swe dowcipem świetnym. Z mów jego dochowały się nieliczne ustępy.— 12) Lucius M. Phil., syn poprzedzającego, małżonek Atyi, siostrzenicy Cezara, która mu dîitawiana jako pasierba w dom przywiodła; zaprzyjaźniony z Cyceronem i Cezarem, do wojen domowych nie należał; plany Oktawiana przejmowały go obawą o losy rzeczypospo-litej. — Z pomiędzy innych M-ów wzmianki są godni; 13) Lucius M. Septimus, z rodziny rycerskiej, odznaczył się w drugiej wojnie Pu-nickiej po śmierci obu Scypionów w Hiszpanii, których wojska od zagłady w walce z Karta-gińczykami ocalił, kiedy żołuierze mimo młodego wieku wodzem go okrzyknęli. Gdy później starszy Scipio dostał naczelną komendę w Hiszpanii, powołał M-a. Zdobył tam parę miast, tylko Gades oblegał napróżno, lecz później poddało mu się samo; 14) Quin tu s M. Li vi anus

Turbo, faworyt ces. Hadryana, uśmierzył bunty w Judei i Mauretanii, za co był mianowany naczelnym dowódcą pretoryanów; później ściągnął na siebie nieprzyjaźń cesarza.

Marczali Henryk, historyk współczesny węgierski (* 1856 w Marczali), syn rabina Morgensterna, od r. 1895 profesor historyi w Budapeszcie. Do rzędu najlepszych rzeczy należą prace M-go o Józefie II (Budapeszt 1882—83, 3 t.) i o Maryi Teresie (t-że 1891). Wydawał M. źródła co do pierwotnych dziejów Węgier: „A magyar honfoglalàs kùffoï“ (t-że, 1900). Do Dziejów Węgier średniowiecznych, redagowanych przez Al. Szilagyi’ego, opracował dobę wodzów węgierskich i założenia królestwa, okres dynastyi Arpa-dów, oraz dzieje Węgier od Karola III do pokoju wiedeńskiego. Redagował i wydał „Dzieje powszechne illustrowane“ (12 t.), dla których okres nowożytny i najnowszy, obejmujący 6 t. osobiście napisał. Pracował i na polu historyi literatury węgierskiej: do Beöthy’ego „Dziejów literatury węgierskiej“ opracował źródłowo działy o kronikach średniowiecznych węgierskich oraz o literaturze historycznej węgierskiej

E. Chw.

Marczello (Helena z Chraszczewskich Pa-lińska), artystka dramatyczna polska, córka Marcelego i Franciszki z Pinińskich (* w Peringeux, pod Bordeaux), dokąd ojciec jej wyemigrował po powstaniu. W dziecięcych jeszcze latach przyjechała do Warszawy i uczęszczała na pen-syę p. Elszykowej. Studya sceniczne odbywała pod kierunkiem J. Królikowskiego. W piętnastym roku życia wystąpiła poraź pierwszy na scenie w teatrze częstochowskim w sztuce „Doktor Robin“ i odrazu objęła repertuar wielkich ról dramatycznych. Po odbyciu aplikacyi prowincyonalnej w trupie Krauzego, zaangażowaną została do Teatru Miejskiego w Krakowie, gdzie, pod kierunkiem Stanisława Koźmia-na, pracowała przez lat kilka. — W r. 1876 wstąpiła do teatru poznańskiego. — W r. 1880 przybyła na gościnne występy do Warszawy i została zaangażowana na stałe do Rozmaitości. Tu zyskała odrazu stanowisko pierwszorzędne i przez długie lata była jedyną przedstawicielką bohaterek w tragedyi i dramacie. Z olbrzymiego szeregu kreacyi scenicznych M. do najważniejszych należą role w sztukach: „Adryan-na Lecouvreur“, ,,Arya i Messalina“, „Właściciel Kuźnic“, „Księżna Jerzowa“, „Marya Stuart“, „Rozwiedźmy się“, „Nasi najserdeczniejsi“, „Mieszczanie na prowincyi“, „Hrabina Sarah“, „Madame Sans-Gêne“, „Demon ziemi“, „Niech żyje życie“, „Nieuczciwi“, „Szczęście w zakątku“, „Bawidełko“, „Nietoperze“, „Królewicz“, „Prawa serca“, „Balladyna“, „Lilia Weneda“ (Rosa), „Żywy posąg“, „Angelo Malipieri“, „Fałszywe blaski“, „Poczciwi wieśniacy“, „Zbójcy“, „Uryel Acosta“, „Mazepa“, „Nauczycielka“, „Safo“, „Koniec Sodomy“, „Księżna Marta“, „Chata za wsią“, „Hrabina Thea“, „Pan Jo-

J. I.or.

Red.

E. Chw.

Red.

wialski“, „Hrabia Essex“, „Poskromienie złośnicy“, „Pojedynek szlachetnych“, „Romeo i Julia“ itd.—W r. 1900 M. występowała z wiel-kiem powodzeniem w Pradze Czeskiej.—D. 22 stycz. r. 1909 M. obchodziła jubileusz trzydziestoletniej pracy scenicznej w Rozmaitościach, występując w sztuce Żuławskiego ,,La Bestia“.

—    Obdarzona świetnymi warunkami scenicznymi (głos mocny i wyrazisty, twarz piękna i ruchliwa, świetna postawa, żywy temperament), M. w interpretacyi ról kładzie główny nacisk na uczuciowy pierwiastek charakterów, malując z wielką siłą żywiołowe wybuchy namiętności. Niektóre kreacye M. w tym rodzaju zaliczyć należy do najświetniejszych popisów polskiej sztuki dramatycznej. Przejmując się głęboko rolami, M. po długim szeregu znakomitych występów, wpadła w pewną monotonię wyrazu psychologicznego. W pracy swej, artystka, niezależnie od szczerego a wielkiego talentu, wykazywała zawsze prawdziwy zapał do sztuki i rzetelną miłość swego zawodu.

Marczewski Wawrzyniec, Jezuita (* 1660

—    f 20 paźdz. 1745), wydał opis rozruchów wszczętych w Toruniu między Ewangielikami a Jezuitami r. 1724: „Introductio quasi juridica causae Torunensis“ (Toruń 1725).

Marczewski Jan, kaznodzieja, Jezuita (* w Wielkopolsce 1725), do Zgromadzenia wstąpił w r. 1742. Uczył gramatyki w Kaliszu, potem był kaznodzieją w Gdańsku, w Grudziądzu, w Bydgoszczy i w Kaliszu. Urn. r. 1786. Wydał z druku kazania pogrzebowe.

Marczewski 1) Bronisław, inżynier (* 1828 r. w Modlinie — f 1882), po ukończeniu nauk gimnazyalnych w Warszawie, wszedł do zarządu komunikacyi, i tu, jako inżynier, zajmował się robotami wodnemi i pomiarami Wisły. Oprócz wielu artykułów z zakresu swego zawodu, przełożył z jęz. francusk. „Przewodnik dla inżynierów, mechaników, budowniczych i ar-tylerzystów“ Artura Morin’a (Warszawa 1859). 2) W i t o 1 d, brat poprzedniego (* w Wierzbicy w gub. Płockiej 1832—f 13 kwiet. 1903). Nauki u-kończył w gimn. Warszaw. W r. 1856 wszedł do zarządu kolei warsz.-wiedeńskiej. Jako naczelny inżynier, kierował budową drogi żel. warsz.-bydgoskiej. W r. 1861—63, wydawał z bratem „Dziennik politechniczny“ (Warszawa, zesz. 18).

Marczewski Flory an, ostatni przeor klasztoru kamedułów na Bielanach pod Warszawą (* 1836 w twierdzy Modlinie — + 21 lipca 1909). Z rodziny b. zamożnej, otrzymał wykształcenie wyższe i poświęcił się gospodarstwu rolnemu. W Warszawie znany był w kołach złotej młodzieży, aż wstąpił do kamedułów na Bielanach i r. 1862 złożył śluby zakonne. Słynął jako znakomity kaznodzieja. Pisywał do „Przegl. katolickiego“, pracował podobno nad lingwistyką.

Marczewski Ignacy, literat polski (* 1832

—    f 29 stycznia 1888 w Paryżu), znany pod pseudonimem Gustawa Meinerta, wkońcu sekretarz redakcyi pisma „Głos polski“, wychodzącego w Paryżu. Znalazłszy się w drugiej połowie szóstego dziesiątka lat w. XIX w Paryżu, czynił skrzętne poszukiwania w bogatych zbiorach paryskich. W „Przewodn. Nauk.-lite-rackim“ (Lwów) ogłosił pracę według źródeł francuskich: „Wyniesienie na tron Stanisława Augusta“ (1885J, oraz rzecz źródłową p. n. „Legioniści polscy w Saint-Domingo“ (1886 — 7). Por. Czermak Wiktor „Recenzya o pracy Meinerta“ („Kwart. Histor.“, 1887).

Marczewski Hipolit, rzeźbiarz (* 13 sierp.

1853—f 17 stycz. 1905 w Karniewie). Po ukończeniu szkół, poświęcił się rzeźbiarstwu pod kierunkiem Faustyna Cenglera (ob.). T-stwo Zachęty przyznało mu stypendyum imienia Sobańskich, umożliwiające wyjazd za granicę. W Rzymie pracował gorliwie 4*^ lata, jako uczeń akad. królewskiej, następnie samodzielnie. Bliżej związany z H. Siemiradzkim, Wikt. Brodzkim, tworzy kompozycye i biusty, a za nadesłaną do Warszawy figurę ks. Kordeckiego otrzymał pierwszą nagrodę konkursową. Osiadłszy w Warszawie w r. 1884, przez kilka lat zasiadał w komitecie Zachęty. Z prac jego, oprócz rzeźby ks. Kordeckiego, wyróżniły się: „Fragment“, „Hemara“, „Na Golgocie'*, grupy z kamienia na gmachu biblioteki uniwersyteckiej i wiele inn., oraz naturalnej wielkości postać St. Moniuszki.

Marczyński Wawrzyniec, (* 1779 — f 1845), d-r teologii, kanonik katedralny kamieniecki, kaznodzieja i kapelan gimnazyum tamecznego, członek T-stwa nauk. krakowskiego, proboszcz w Czarno-Kozienicach blisko Kamieńca Podolskiego. Autor prócz innych rzeczy pierwszego opisu histor.-statystycznego gub. Podolskiej „Statystyczno-topograficzne opisanie gub. Podolskiej“, (z rycinami i mapami, Wilno, 1821 3 t.).

Mardoniusz, staropers. Marduniya, grecki Mapoćmoę, syn Gobryasa, dziewierz Daryusza I i zięć jego, ponieważ pojął królewnę Artarostrę jako małżonkę; poznosił jako namiestnik Azyi Mniejszej urządzenia Artafernesa, przywracając miastom greckim konstytucyę demokratyczną. Po uśmierzeniu rokoszu Jońskiego wyruszył na rozkaz Daryusza z wiosną r. 492 przed Chr. przeciw Grecyi. Kiedy plany ambitne jego w niwecz się obróciły, ponieważ i flota jego się rozbiła przy przylądku Athos, armia lądowa zaś po nieszczęśliwych walkach z Trackimi Brygami do Azyi cofnąć się musiała, złożono go z dowództwa. Wszakże sięgające dalekich celów plany jego spodobały się Kserksesowi, następcy Daryusza, a r. 480 wybrany został M. jako jeden z głównych wodzów perskich olbrzymiej armii w wyprawie przeciw Grecyi. Kiedy Kser-kses po klęsce pod Salaminą do Azyi spiesznie powrócił, pozostał M. na jego życzenie w Grecyi na czele armii, liczącej 300 000 żołnierza,

S. Drz.

adz.

adz.

Red

przezimował w Tessalii i, wysławszy napróżno Aleksandra macedońskiego celem układów do Aten, wyruszył na wiosnę do Grecyi środkowej. Prawdopodobnie już w drugiej połowie czerwca zburzył Ateny po raz wtóry. Powróciwszy do Beo-cyi, rozłożył się obozem nad rz. Asopos i stoczył w lipcu albo w sierpniu r. 479 bitwę pod Plateami. Dzielnie walcząc na czele hufca wyborowego padł z ręki Spartańczyka Aejmne-stosa. Zwłoki jego pochowano, prawdopodobnie za sprawą syna jego Artontesa, potajemnie.

Mâreb m-to w Arabii, 4 dni od Sanaâ, dawne miejsce składowe dla handlu pomiędzy In-dyarni a Egiptem, Grecyą i Rzymem, Trady-cya opowiada iż tu spotkała się królowa Saby z Salomonem. Był tu słynny zbiornik (arim), który pozwalał na zaopatrywanie w wodę całej prowincyi. Po zniszczeniu jego ludność przeważnie wyemigrowała i M. straciło dawne znaczenie. Obecnie liche m-ko, 400 m-ców.

Marées Hans, malarz niemiecki (* 1837 w Elberfeldzie—f 1887 w Rzymie), kształcił się w Koblencyi, Berlinie i Monachium. Po podróży do Włoch wrócił do Niemiec i pracował w Berlinie i Dreźnie. R. 1873 zamieszkał we Włoszech, gdzie wywierał wpływ na malarzy niemieckich, jak Feuerbach, szwajcarskich, jak Boecklin, i na rzeźbiarzy, jak Hildebrand; wpływ teu zawdzięczał M. nie tyle swoim dziełom, których nie wystawiał, ile stosunkom osobistym. Pozostawił przeważnie studya niedokończone. Całkowicie wykonał freski na niemieckiej stacyi zoologicznej w Neapolu. Zbiór 24 obrazów i szkiców ma galerya Schleissheim pod Monachium. — Bibl. Fiedler ,,Hans von M.*‘ (Monachium 1889), Pidoll „Aus der Werkstatt eines Künstlers“ (Luksemburg 1890).

Marek Ewangelista, święty (25 kwiet. lub 31 stycz., 25 mar., 25 czerw., 23 wrześ.), w Dziejach Apostolskich nosi raz imię (żydowskie) Jana, drugi raz (rzymskie) Marka, a pospoliciej oba razem; matką jego była niejaka Marya, a on bratem ciotecznym Barnaby, pochodzącego z Cypru. Pochodził sam z rodziny mieszkającej w Jerozolimie, bo w domu jego matki w temże mieście, zaraz po Zesłaniu Ducha św., pierwsi chrześcianie zbierali się na modlitwę. Nawrócony przez św. Piotra, wraz z bratem ciotecznym, dodany za towarzysza św. Pawłowi, M. z Jerozolimy udał się do Antyochii, potem do Cypru; stąd towarzyszył św. Pawłowi do Perge w Pamfilii, lecz w tem mieście opuściwszy go, wrócił do Jerozolimy. Niedługo potem przebywa znów w Antyochii, gdzie Paweł i Barnaba powtórnie się znaleźli. Św. Paweł, mając urazę do M-a, że go w Perge opuścił, nie chciał go więcej używać do prac apostolskich, a nawet to samo radził Barnabie. Barnaba jednak wziął go z sobą do Cypru. Z Cypru niewiadomo jaką drogą dostał się M. do Rzymu; tam się znajdował, gdy Paweł św. po raz pierwszy był w tem mieście

Wielka Enc Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Zesz. 359b.

jako więzień, t. j. r. 61—63; prawdopodobnie do tej stolicy przybył zaraz za św. Piotrem, którego został towarzyszem nieodłącznym. Dawui pisarze M-wi przypisują założenie kościoła w Aleksandryt w Egipcie. Tam umarł: w dzień wielkanocny gdy odprawiał św. ofiarę, został napadnięty przez pogan i na powrozie przez miasto nad morze zawleczony, wtrącony do więzienia, z więzienia znów w tenże sposób ciągniony do kościoła, w którym odprawiał mszę, w drodze zakończył życie. Miało to nastąpić nie wcześniej jak po r. 65. Ciało z Aleksandryi przeniesiono ok. r. 820 do Wenecyi, która tego Ewangielistę obrała swoim patronem; pewna część relikwii miała być złożoną przez Karola W. (lecz ten um. 814) w klaszto Reichenau (Au-gia mojor), skąd je ces. Karol IV przeniósł do Pragi. Ewangelia, znana pod imieniem ś. M-a i w kanonie nowo - testamentowym zajmująca miejsce drugie, ze wszystkich czterech Ewan-gielii jest najkrótsza; napisaną była w języku greckim. („Enc. Kość.“).

Marek Papież, św. (7 paźd.), następca Sylwestra I, siedział na stolicy Piotrowej od 18 stycz. do 7 paźdz. r. 336. Syn Pryska, Rzymianina. Sporne jest pytanie, czy od M-a, czy też od Lina pochodzi wprowadzenie paliusza (ob.), równie jak niepewną jest rzeczą, czy to on, czy też Damazy uakazał odmawiać we Mszy symbol nicejski po ewangielii. Zbudował dwie bazyliki, jedną Balbiny przy drodze Ardeatyńskiej, drugą Marka Ewangielisty. M. pochowany był na cmentarzu bazyliki ś. Balbiny, a r. 1150 przeniesiono zwłoki do bazyliki ś. Marka. Przypisywany temu Papieżowi list do ś. Atanazego jest nieautentyczny.—Por.: Baronii „Annal, ec-cles.“; Platinae „De vit. roman. Pontif“ Anast. „Hist, de vit. Pontif.“. (,,Enc. Kość.“).

Marek Aureliusz, ob. Antonin Marek Aureliusz.

Marek, Marko, władyka przemyski, w początku XIV w. Nastąpić mógł po Grzegorzu, który według rubrycel przemyskich dzisiejszych, sprawował pasterstwo w r. 1315. M. wspomniany jest w rocznikach cerkwi ruskiej pod r. 1331. Czynuy wśród rozruchów wywołanych w Kościele wschodnim, gdy Giedymin osadził w Pskowie ks. Aleksandra Michałowicza i chiał dać temu miastu biskupstwo. Czasy więc b-stwa M. są pomiędzy r. 1315 a 1333.

Marek ks., Karmelita „dawnej obserwancyi“, nazywający się Jandołowicz — postać niezmiernie głośna za Konfeaęracyi Barskiej, postać wszakże krytycznie mało zbadana przez historyków, dotąd okryta przeważnie mgłą le-legend, wytworzonych z powodu popularności, której zażywał wśród rzesz szlacheckich, w okresie kończącym naszą niepodległość. Nawet samo nazwisko jego zuane nie było, lub mylnie je podawano. Wystarczało w latach mu współ-

czesnych imię jego zakonne, później zaś przy- snę r. 1794, błogosławił brygadyerowi Kop-pisywano mu różne nazwiska (Obłoczyński, Siei- ciowi i jego żołnierzom, przedzierającym się ski), dopiero w drugiej połowie w. XIX Józ. z Polesia ukrainnego do Kościuszki, gdy pod-Rolle, na podstawie odnalezionego dokumentu, niesiono sztandar walki. Wówczas już był wie-ustalił nazwisko ks-a M-a (* ok. 1723, zapewne kiein czy też nieszczęściami ojczyzny przygnę-w okolicach Baru, Sieniawy, na Podolu tam biony; do oddziału Kopcia wyrzekł tylko te sło-bowiem miał najbliższe stosunki przyjazne). Już wa: „Idźcie w imię Boga, a wnijdziecie“. Po w r. 1759 jest przeorem w Annopolu, na Wo- ostatnim rozbiorze przebywał już nie w kla-łyniu, skąd przybył do Baru, gdzie zakładał sztorach karmelitańskich, lecz u jednego ze swych klasztor swego zakonu, korzystając z fundacyi wielbicieli (których liczono na tysiące), u pp. Lubomirskich. Klasztor nie został wykończony Cieleckich we wsi Berezówce (między Luba-w czasach, gdy w owej okolicy zawiązała się rem i Sieniawą) gdzie zgasł ok. r. 1804, czy konfederacya zwana Barską. M. przyłożył do też o parę lat później. Prochy jego spoczęły niej swą dłoń czynną; swym wpływem, wymo- w podziemiach kość. karmelitańskiego w Ho-wą, niezmiernym zapałem patryotycznym zy- rodyszczach (o milę od Szepietówki, dziś w pow. skiwał dla związku bojowników, utrwalał ich Zasławskim, na Wołyniu). Obecnie ten kościół w męstwie, w statecznem staniu przy sztan- jest cerkwią prawosł. i klasztor od r. 1833 nie darze konfederacyi. W celu zjednania zwolen- istnieje. Cześć, jaką otaczały tłumy ks. M-a, ników, przebiega wioski okoliczne, kołacze nie- przeszła po za jego grób: w pierwszych paru tylko do dworów szlacheckich, ale i do chat dziesiątkach lat po zgonie oddawano hołd jego ludności wieśniaczej polskiej, która w wojew. szczątkom. Odblask to był owej wziętości, sła-Podolskiem była liczna, nadaje wkońcu kon- wy, świętobliwości, których aureola otaczała go federacyi zawiązującej się cechę walki religij- za życia. W Berezówce, która w połowie XIX nej, którą nosiła, zwłaszcza w swych począt- w. posiadała kilku właścicieli, pokazywano przy kach. Tchnienie poezyi religijno-bojowej, któ- jednym z dworków, w ogrodzie, altanę drewnianą re ponad Polską ówczesną przeleciało i przy- z nader prostemi sprzętami; miało to być miej-oblekło się w formy pieśni konfederackich, nie sce, gdzie spędził ostatnie miesiące życia i umarł zahaczyło i o tym umyśle niezbyt wykształco- ów filar wybitny mocowań się rycerzy bar-nym, ale wysoko podniesionym duchowo. On skich. Ta sama Berezówka jest miejscem uro-w okresie już po upadku konfederacyi, wczasach dzenia poety Leonarda Sowińskiego i głośnego bolesnych prób dla narodu, pisze niewprawną renegata i apostaty, oszczercy narodu naszego, ręką i stylem nieskończenie zawiłym, ubranym Włodzimierza Antonowicza. Postać ks. M-a stała w rym niekształtny, proroctwo o losach Polski mówiące. Polska staje przed nim jako istota żyjąca, która ma umrzeć — i zmartwychwstać.

się przedmiotem licznych utworów powieściowych i dramatycznych: H. Rzewuski w ,,Pam. Soplicy“, Z. Kaczkowski w „Anuueyacie“, w „Rodzinie konfeder.“, J. I. Kraszewski w „Tułaczach“, X. Chołoniewski w ,,Pism. pośrn.“ (,,Magnificat“), Ad. Mickiewicz w „Konfederatach“,

J.    Słowacki w „Ks. Marku“ mówią o nim. Źródła współczesne lub opracowania o nim późniejsze: Rulhière „Hist, de l’anarchie“ t. III, Kitowicz ,,Pamiętnik“; J. Wybicki „Pamiętniki“;

K.    Wł. Wójcicki „Cmentarz Powązk.“ t. III, str. III-V; Ad. Mickiewicz „Literat. Słowiańska“, II; Eust. Iwanowski (pseudon. Helleniusz), „Kilka rysów i pamiątek“; Dr. Antoni J. „Zameczki Podolskie“ L. Siemieński „Trzy wieszczby“, 98.

Marek 1) Antoni, kanonik kapituły lito-mierzyckiej (* 5 wrześ. 1785 w Tornawie —f 15 lut. 1877 w Smichowie), poeta czeski (pseudonim Bole mir Izb orski). Po ukończeniu nauk średnich u Cystersów w Griissen na Śląsku pruskim, wstąpił r. 1801 na filozofię do Pragi. Dotąd b. mało troszczył się o język czeski. Dopiero kiedy razu pewnego wziął do ręki wydawnictwo „Cesky poutnik“ i nic nie zrozumiał, ocknęło się w nim poczucie narodowe, które szczęśliwie rozdmuchał w r. 1804 Jung-man podczas pobytu M-ka w seminaryum du-chownem w Lutomierzycach. R. 1806 wyświęcony na księdza, r. 1820 proboszcz na Ty-nie w Rowensku, czas wolny poświęcał litera-

,,A ty jak Fenix z popiołów powstaniesz — Całej Europy ozdobą się staniesz“.. woła ten prorok wojowników barskich, a w tych wyrazach zamyka się ziarno idei, która rozwinie się z czasem w pracach pisarzy naszych pierwszorzędnych. M. był osobiście czynny w obronie Baru przez Konfederatów. Na wałach oblężonych przez nieprzyjaciela silnego, z krzyżem w dłoni, z modlitwą, ze słowem natchnienia, przewodniczył M. broniącym się Konfederatom.

MD.

Bar upadł; wśród uprowadzonych do niewoli był i ks. M. Konfederaci później zabrani w Krakowie, po kapitulacyi zamku wawelskiego, i pędzeni na Syberyę, w twierdzy kijowskiej spotkali ks. M. uwięzionego. (R-pis Kaz. Przystałow-skiego Nr. 2 794 w Bibl. Jag.). W jakich warunkach i kiedy uwolniony, dokładnie niewiadomo. To pewna, że wprędce odzyskał wolność. Rulhière’a relaoye trącą legendą, zapewne wtedy u nas upowszechnioną. Uwolniony przebywał czas dłuższy na Podolu, najczęściej w Michałowcach, u przyjaciela swego,

Rafała Dzierżka, spełniając posługi duchowne w sąsiednich Snitkowcacli. Później był znowu w Annopolu, na stanowisku definitora, bawił czas pewien w Warszawie, a wkońcu w Uszo-mierzu, w klasztorze, z którego murów, na wio-

K. Chw.

Marek Ludwik (* 1837 w Tarnopolu—f 18 stycznia 1893 we Lwowie), pianista i pedagog muzyczny polski, uczeń Mikulego, Liszta i Bülowa. Po ukończeniu studyów koncertował czas pewien w Austryi, Rossyi, Rumunii, poczerń osiadł we Lwowie, gdzie założył szkołę muzyczną, która, hołdując kierunkowi Liszta, przez wiele lat współzawodniczyła ze szkołą Mikulego, hołdującą tradycyom gry szopenowskiej. Jedna połowa młodzieży lwowskiej należała do obozu Mikulego, a druga do M-a. Oba stronnictwa ścierały się z sobą niekiedy za ostro, gwałcąc nierzadko prawa etyczne, cobądź jednak wytwarzały ruch muzyczny, i, co za tern idzie, krzewiły kulturę artystyczną. M. napisał kilkadziesiąt kompozycyi na fortepian, kantatę, operę, parę pieśni, etiud i t. d.

Marek (Sium), rodzaj roślin z rodziny b a 1-daszkowych. Zioła trwałe, rosnące najczęściej na bagnach i wodach Starego i Nowego Świata.

S. latifolium, w Europie, niegdyś używane jako środek drażniący i moczopędny. Roślina ma j sprzyjać orężowi francuskiemu. Druga koalicya własności narkotyczne, lubo we Włoszech uży- na całej linii bojowej święciła tryumfy. Jour-

adz.

M. Ko.

turze i zabiegom koło odrodzenia narodowego. Jako poeta zasłynął poetyekiemi listami do Jung-mana. Pierwsze „Posiani k Jungmanowi“ (pisane .1811) wyszły r. 1814, drugie 1820. Należał do poetów czeskich nowej szkoły, obrońców metryki, b. dbałych o formę. Z przekonań pan-slawista, wielbiciel Rosyi. Taki panslawizm wieje z poematów M-ka. Pisywał elegie („U hrobu Fortunata Durycha“, „U hrobu meterë“ i t. d.), hymny („Pisen za ourodu“, „Prośba k Bohu v nouzi nynejsi“) i wiele tłomaczył z Dierżawina, Puszkina, Schillera (ballady) i Szekspira. Przełożył najęz. czeski Kiesewettera „Logikę“ i Jaegra „Metafizykę“, stworzywszy przy tej sposobności słownictwo filozoficzne czeskie. Sprawy narodowe stawił wyżej ponad interesy katolicyzmu. Stały współpracownik Jungmana od r. 1807. Por.: J. Jakubec „A. M.“ (Paryż 1896). 2) Jan Henryk, poeta i nowelista czeski (pseudonim Jan z Hvezdy) (* 4 list. 1801 w Liblinie— f 3 list. 1853 w Kralowićach). Po ukończeniu szkoły średniej i wydziału filoz. w Pradze, wstąpił do seminaryum i r. 1826 został księdzem. Rozpoczął pisywać od r. 1820 i wkrótce zjednał sobie wielką poczytność. W utworach lirycznych naśladował wzory ludowe. W powieściach i romansach historycznych szedł śladami Walter Scotta i brał wątki z dziejów staroczeskich, które zjednały mu z jednej strony rozgłos, z drugiej wywołały surową krytykę ze strony zwolenników nowych prądów literackich (G. San-da, Gutzkowa i Herwegha). Pod wpływem tej krytyki M. w r. 1846 zamilkł. Z dzieł M-ka zasługują na wzmiankę: „Baśni“ (1823); „Kon-valinky“ (1824); „Zabavné spisy Jana z Hvezdy“ (1847); ,,Vybór spisov“ (w „Narodni Biblioteka“ Kobrowa 1873). Romanse historyczne pod wpływem Walter Scotta pisane wydał r. 1889 J. Otto.

A. Pol.

wa się młodych pędów na sałatę, Kuczmerka (S. sisarum), pochodząca z Azyi, oddawna uprawiana była w Europie z powodu korzeni brunatnych, wewnątrz białawych, używanych na jarzynę pod nazwą korzonków cukrowych.

Maremmy (łac. maritima), dzielnica bagnista, niezdrowa na wybrzeżu m. Tyreńskiego we Włoszech, od uścia rz. Magra aż do uścia rz. Volturno, obejmująca w szerszem znaczenia i Kampanię z błotami pontyjskieini (ob.). M. właściwe v. toskańskie ciągną się od Ceciny

1    Fiory w prow. Pizie i Grosseto i zajmują miejscowości nad rzekami pobocznemi Cornia, Pecora, Bruna, O.mbrone i Albenga, łącznie ok.

2    600 km. kw. Składają się one w części ze wzgórz, w części z dolin, przedewszystkiem zaś z płaszczyzu wodnistych i bagnistych. Za czasów Etrusków i Wolsków była to kraina ludna z licznemi miastami; za czasów rzymskich unikano już jej ze względu na panującą tu, gorączkę. W Średniowieczu wznosiły się tu zamki na wzgórzach, powoli jednak opustoszała zupełnie. Od r. 1828 zaczęto przeciwdziałać niezdrowo-ści klimatu przez osuszanie błot, kolonizacyę, parcelacyę i t. d. Odtąd miejscowości wolne od malaryi wzrosły w liczbie.

Marenco: 1) Karol, hr. poeta i dramaturg włoski (* 1800 w Cossolo [Piemont]—f 20 wrześ.

1843). Przykładał się do prawa w Turynie. W r. 1828 wystawiono w Turynie pierwszą jego tragedyę: „Buondelmonte“, później inne. Naj-większem powodzeniem cieszyła się ,,La Pia de’Tolommei“, grywana dotąd w teatrach włoskich. W sztukach występują często postaci ludowe, realistycznie oddane, oraz silnie dźwięczą struny uczuć patryotycznych i religijnych. Zbiór utworów: ,,Tragedie“ (Turyn 1837; 4 t.). Po śmierci wyszły: „Tragedie inedite“ (Flo-rencyą 1850).—Por.: Orlandi „II teatro die Carlo M.“ (Flor. 1900).—2) Leopold hr., dramaturg, syn Karola (*1831 w Ceva [Piemont]). R. 1851 objął posadę w minist, skarbu, ale wkrótce ją rzucił. R. 1860 — 64 wykładał literaturę w Bolonii, 1864—71 w Medyolanie, później pracował wyłącznie jako literat. Jako 20-letni młodzieniec M. wystawił tragedyę „Izabella Orsini“, która cieszyła się wielkim powodzeniem. Jednak dopiero „Ricardo Dorati“, oraz dramaty: „Saffo“ i ,,Śperonella“ uczyniły go sławnym. Później M. pisał głównie komedye, do których brał wątki z życia wieśniaków (,,Celeste“), górali („II ghiacciojo del Monte Bianco“), rybaków („Giotgior Gandi“), niektóre sztuki rozgrywają się w Średniowieczu. Potem zwrócił się w utworach swoich do wątków społecznych. Zbiorowe wyd. utworów w Turynie 1884 (20 t.).

MareilgO, wieś we Włoszech, na drodze z Alessandryi do Tortony, pamiętna bitwą d. 14 czerw. r. 1800 między Francuzami, a wojskami cesarskiemi. W r. 1799 szczęście przestało

wyparto z powrotom za Ren; przez nieu- i gach austryackich. Jedyny opór napotkali przy dolność Scherera rozpadły się wszystkie twory zdobywaniu Bardu. Melas zaskoczony z niena-Bonapartego we Włoszech; Hollandyę zalały woj- cka, i nie mogący ściągnąć z pod Genui wojsk, ska anglo-rossyjskie. Zwycięstwo zawitało pod zaczął ogniskować swoje siły porozrzucane po sztandary francuskie w jesieni: d. 25—26 wrze- obu stronach Padu. Przypuszczając, że wojsko śnią Massena pobił wojska austryacko-rossyj- Bonapartego wynosi ledwie kilka tysięcy, po-skie pod Zurychem, a Brune, Rossyan i Angli- słał przeciw niemu gen. Haddika z 6 000 pie-ków zmusił do opuszczenia terytoryów bawar- choty i 4 000 kawaleryi. Pod Chiusellą d. 26 skich. Położenie, które zastał Bonaparte po 18 maja, Haddik pobity przez Lannesa, cofną! się brumaire’a przestało być groźnem. Nawet możli- w nieładzie do Turynu, Lanues zaś, zająwszy wość zawarcia pokoju nie była wyłączona. Po- Chivasso na lewym brzegu Padu, zasłonił głów-nieważ po Zurychu Rossya dla koalicyi właści- ne siły francuskie, które przez Tessyn ruszyły wie nie istniała więcej, Turcya i Portugalia w na Medyolan i niebawem połączyły się z le-rachubę nie wchodziły, więc Bonaparte liczyć gionem Lechi’ego, z częścią korpusu Moucey’a, się musiał jedynie z Anglią i z Austryą. Ale z brygadą gen. Bethencourta, który bronił do-propozycye, które uczynił, zostały odrzucone. Po- tychczas górnego Wallisu i, otrzymawszy roz-zostawało jeno orężem wywalczyć sobie pokój, kaz przejścia przez Sitnplon, d. 26 maja wtar-Wojna leżała zresztą w planach Bonapartego. gnął do Piemontu. — W tym samym czasie po-Jak dzięki kampanii z r. 1796 — 7 i układów łożenie Melasa poprawiło się cokolwiek. Massena, w Campo-Formio, udało mu się wyrwać władzę skapitulował i, d. 4 czerw, ustąpił z Geuui, dał z rąk Dyrektoryatu, tak samo przez nową woj- możność austryackiemu korpusowi oblężniczemu nę, byle się zakończyła równie zwycięsko, spo- feldmarsz. Otta, wyruszeuia na odsiecz. Na to dziewał się, że umocni swoje stanowisko. Na wio- żeby ten korpus zdążył nad Pad, było zapóźuo. snę r. 1800 Francya wznowiła kroki nieprzyjacielskie. Massena został posłany do Włoch, a Moreau, z armią nadreńską, wyruszył przeciw Niemcom, a w tajemnicy zaczęto stwarzać w okolicach Dijonu armię trzecią; główne jej zadanie miało polegać na tern, ażeby urządzić dywersyę w Piemoncie, podać rękę Massenie, który, rozporządzając 30 000 żołnierzy, miał przeciw sobie dwa razy więcej Austryaków pod wodzą MeJasa. Organizatorem armii hiszpańskiej mianowano gen. Berthiera, zaś naczelne dowództwo nad nią, w chwili kiedy będzie gotowa, Bonaparte zatrzymał dla siebie. W drugiej połowie kwietnia urządzenie jej było ukończone. W końcu kwietnia do kwatery głównej zeczęły nadchodzić wiadomości o posuwaniu się Austryaków. Melas który od lutego stał we Włoszech bezczynnie, dopiero d. 6 kwiet. na Mas-senę natarł — zapóźno; Massena się oszańcował w Genui i spokojnie wyczekiwał oblężenia,

dana

D. 6 i 7 czerw, znaczna część wojsk Bonapartego przedostała się na prawy brzeg Padu, zajęła Piaceuzę i opanowała drogę wiodącą nad brzegi rz. Tanaro, nad którą Melas skupiał swoje siły. Naprzeciw sunących z pod Genui Austryaków Berthier wysłał Lannesa i Victora. Po krwawej bitwie pod Montebello (9 czerw.) Ott, utraciwszy 6 000 ludzi, zawrócił do Ales-sandryi i połączył się z Melasem. Dwie drogi pozostały Austryakom: albo się cofnąć i zająć stanowisko obronne u podnóża Apeninów, albo — przedrzeć się na lewy brzeg Padu, zdobyć zetknięcie z dziedzicznemi krajami austryackiemi i, otrzymawszy posiłki ruszyć z powrotem nad Pad. Melas wybrał tę drugą, ale zamiast wymarszu na Casale, jak mu przekładano na radzie wojennej, postanowił, że armia alessan-dryjska skieruje się ku Bormidzie i przez Tor-tonę ruszy do Piacenzy, skąd po przejściu mostu na Padzie, miała rzekomo znaleźć wolną

i stanowiskach austryackich nic dokładnego nie wiedział, zdążył posunąć się tymczasem nad brzegi Scrivii i d. 13 czerw, przerzucił w dolinę Tanara obie dywizye Victora, pół korpusu Lannes’a, pod gen. Watrinem. W ten sposób powzięty przez Melasa plan uabrał olbrzymiego znaczenia: od walki zawisły losy Austryaków we Włoszech. — Wieczorem d. 13 czerw, dywi-zya Gardanne’a (korp. Victora), która tworzyła straż przednią, dotarła do wsi M-go, gdzie stał feldm. 0’Reilly z austryacką strażą tylną. Po 4-godziunej utarczce Austryacy zostali wyparci z powrotem za Bormidę, a Gardanne, zostawiwszy za sobą M. i bagnisty ruczaj Fontanone, uszykował się w Pietrabonie, na linii równoległej do Bormidy. Nieznaczny opór, który Austryacy stawili na tak ważnym posterunku, nasunął Bonapartemu przypuszczenie, że Melas

a ściągając przeciw sobie znaczne siły Austrya- drogę do Mantui. Bonaparte, który o zamiarach ków, otwierał możliwość wtargnięcia wojska odwodowego do Piemoutu. Operacye na pobrzeżu liguryjskim udawały się Austryakom: d. 18 kw. pobili Francuzów pod Voltri, lewe skrzydło wojsk Masseny spędzili aż nad Var, a jego samego przy pomocy eskadry angielskiej zaczęli blokować w Genui. D. 15 maja pierwsze kolumny wojska dijonskiego przebyły wąwóz S-go Bernarda.

W dziewięć dni później Bonaparte, przekroczył Alpy. Rozporządzał nie więcej jak trzydziestu kilku tysiącami żołnierzy (w tern ok. 4 000 konnicy Murata). Szczupła ta armia wzmogła się na siłach wtedy, kiedy wcielono do niej legion włoski generała Lechi’ego i kiedy na czele 12 000 ludzi przybył gen. Moncey, którego na pomoc Bonapartemu posłał Moreau z nad Renu. — W dolinie Aosty Francuzi zjawili się nieoczekiwani i wywołali popłoch w zało-porzucił myśl przedarcia się przez pas francu- Ceriolo, zaatakował jeduocześuie lewe skrzydło ski między Scrivią a Bormidą i postanowił cof- austryackie pod Ottem i uniemożliwił mu wspól-nąć się ku Genui, albo też, skierowawszy się działanie z kolumną główną Melasa. Około 11 odrazu na północ, zamierza dostać się do Va- Watrin został pod Ceriolo poparty przez gwar-lenzy, a stamtąd na lewy brzeg Padu. Gen. De- dyę konsularną i przez część stojącej w odwo-saix, który od d. 10 czerwca dowodził jednym dzie dywizyi Monniera, wskutek czego Ott na-korpusem wojska odwodowego (dyw. Boudeta tyehmiast cofnął się ze swojej linii i napierany i dyw. Mamiera) otrzymał rozkaz wyruszenia gwałtownie wyruszył z powrotem nad Bormidę. niezwłocznie z dyw. Boudeta na drogę ku Novi Tymczasem obie dywizye Victora, pomimo ener-i uniemożliwienia Melasowi ucieczki z tej stro- gicznej obrony Lannesa zaczęły się łamać i ny. Jednocześnie, w celu zaatakowania Melasa przetrzebiać, około 2-ej po poł. rozpoczęły od-od strony północnej, wysłano nad Pad dywizyę wrót z pod M. Zachwianie się Victora było ha-gen. Lapoype’a (kap. Duhesme), a reszta wojsk, słem do odwrotu dla całego wojska francu-które się d. 13 czerw, znajdowały nad brze- skiego. Bitwa była przegrana, Austryacy zająw-gatni Scrivii, uszykowane zostały na wszystkich szy wszystkie stanowiska, które do niedawna mieli stanowiskach, zajętych po zdobyciu M-a, tudzież w swoich rękach Francuzi, rozpoczęli pościg, na linii od Torre-Garoffoli do San-Giuliano, gdzie a Melas, zdawszy szefowi sztabu, gen. Zachowi, przeważnie jako odwód ustawiła się gwardya dalsze operacye, pojechał do Alessandryi, ażeby konsularna i dywizya Monniera. — Pomimo utrą- co rychło wysłać do Wiednia sprawozdanie cenią M-a, Melas swego planu nie zmienił, o swojem zwycięstwie. Nagle na polu bitwy zja-Wczesnym rankiem d. 14 czerw., kiedy Desaix wia się gen. Desaix, który, otrzymawszy w Ri-i Lapoype podążali na wyznaczone stanowiska, valcie od Bonapartego rozkaz przybycia pod M., wojska austryackie trzema kolumnami wyru- w forsownym marszu powrócił z dywizyą Bou-szyły przed siebie. Kolumną lewą (7 000 żołn.), dęta i około 5-ej był w San-Giuliano, dokąd która miała zaatakować prawe skrzydło fran- pod osłoną kawaleryi Kellermana i ostatnich cuskie i posunąć się zaraz pod Castel-Ceriolo, j ajmat dostały się wojska Lannesa i Victora. dowodził gr. Ott; środkowa główna (ok. 20 000 Zjawienie się gen. Desaixa odwróciło szalę zwy-żołn., w tem 6 000 konnicy) pod dowództwem cięstwa. Artylerya Boudeta natychmiast otwo-Melasa, Kaima, Haddika i Olsnitza, miała po przebyciu Borinidy natrzeć na M. i przebić się do San-Giuliano; trzecia, najsłabsza (2 300 żołn. ), pod 0’Reillym powinna skierować się na Fru-gorolo i uderzyć na lewe skrzydło francuskie.

rzyła ogień i wywołała panikę w szeregach austryackich które pewne swojej przewagi zwolna popychały przed siebie wszystko wojsko francuskie. Kiedy ogień armatni otworzył De-saixowi drogę, dywizya jego z całą gwałtownością ruszyła do ataku i poparta przez konnicę Kellermana złamała pierwszą linię austryacką. W ataku tym Desaix utracił życie. Niebawem druga linia austryacka została złamana i gen. Zach, który nią dowodził, wraz z 5 000 żołnierzy dostał się do niewoli. Ostatki wojska au-stryackiego, zapędzone aż nad Bormidę, tylko dzięki zapadającej nocy ocalały przed zagładą. Bitwa pod M. kosztowała każdą ze stron po 6 000 rannych i zabitych. — Nazajutrz d. 15 czerwca obie strony podpisały w Alessandryi rozejm i Austryacy zobowiązali się wycofać za Mincio. Literatura. Oprócz korespondencyi Napoleona i pism ze S-tej Heleny — pamiętniki ks. Rovigo i Marmonta. Następne — H. Biilow „Gesch. d. Feldzugs v. 1800“ (Berlin 1801); Mras „Gesch. d. Feldzugs v. 1800“ (Wiedeń 1822); „Memorial du Dépôt de la guerre“ (Paryż 1828); Fomini „Hist. crit. et. milit. des guerres de la Révol.“ (t. XIII); „Duc de Valmy (Kellerman) Hist. de la Campagne de 1800“ (Paryż 1854); Hüffer „Quellen zur Gesch. d. Kriege v. 1799 u. 1800“ (Lipsk 1901, t. II); Pittaluga „Centenario délia battaglia di M.“ (1901); Cuguac „Campagne de l’armée de Reserve en 1800“ (Paryż 1901, 2 t.).

Marennes m-to gł. obwodu dep. Charente-Inférieure, o 2 km. od uścia rz. Sendre do Atlantyku, nad łachą tejże rzeki, przy dr. żel.

M. S.

Kolumna 0’Reilly’ego otwierała pochód i po przebyciu mostu na Bormidzie natarła na przednie linie Gardanne’a dokoła Pietrabony. Mitoo gwałtownego naporu straż przednia francuska przez jakiś czas utrzymała się na stanowisku, ale kiedy w ślad za 0’Reillym ukazał się oddział Haddika, Gardanne eszelonami wycofał swoje wojska i skrywszy się za Fontanone, połączył się z głównemi siłami Victora, stojącemi pod M. Wszystkie trzy kolumny austryackie rozwinęły się w szyku bojowym i ruszyły dalej przed siebie. Ott bez trudu dostał się do Cerido i, nie napotkawszy w tej stronie nieprzyjaciela, uszykował swoje siły w położeniu wygodnem, dającem mu możność podania pomocy kolumnie głównej, która, zabezpieczona jednocześnie na swem prawem skrzydle przez 0’Reilly’ego. w zwartych szeregach sunęła na M. Nad zasłaniającym tę wieś ruczajem rozpoczęła się uiebawem walka mordercza. Z jednej strony nacierały oddziały Haddika i Keima, z drugiej cały korpus Victora, uruchomiony na długiej linii obronnej, nieustającym ogniem raził nieprzyjaciela. Teraz dopiero okazało się, jaki błąd popełnili Austryacy dając się wyprzeć poprzedniego dnia z pod M., które, teraz nanowo musieli zdobywać. Ok.

10 g. zjawił się na pomoc Victorowi wysłany przez Lannes’a gen. Watrin ze swą dywizyą i zająwszy stanowisko między Spinettą a Castel-

Rochefort-Le-Cliapus. Kościół katolicki z piękną wieżą i freskami, noszący piętno wszystkich stylów; t-stwo żeglugi, dobywanie soli z wody morskiej, słynny chów ostryg (rocznie ok. 30 mil. sztuk), fabryki chemikaliów, budowa okrętów, 5415 m-ców.

Marenzio Łukasz (* ok. 1550- 60 w Coc-caglio pod Brescią — f w Rzymie 22 sierp. 1599) słynny madrygalista, i wogóle jeden z najwybitniejszych kompozytorów w XVI stuleciu, uczeń Contina. Ok. r. 1584 był M. kapelmistrzem kardynała Este; powołany przez Zygmunta III do Warszawy na posadę dyrektora kapeli królewskiej, niedługo bawił na tein stanowisku, z powodu ostrego klimatu, który go zmusił do powrotu, ok. r. 1595, do Rzymu, gdzie objął dyrekcyę kapeli papieskiej. Rodacy zwali go: ,,il più dolce cigno“ (najsłodszym łabędziem), ,,divino compositore“ i t. p. Z dzieł jego wydano: mnóstwo madrygałów, pięcio-i sześcio-głosowych, motetów 4-12 głosowych, ,,sacri con-centi“ na 5-7 głosów, wiele ,,kompletoryów“, antyfon, 5 tomów trzygłosowych Villanelli (ed

A. Poł.

S. Drz.

Dr J. P.

Marescotti G a 1 e a z z o (* d. 1 Paźdz. 1627), nuncyusz w Polsce za Jana Kazimierza i Michała, ze szlachetnej rodziny rzymskiej, spokrewnionej z domem Capizuchi. Uczony, prawy, pilny. Piastował z kolei wiele urzędów. Za Ale- Rzymu w ich imieniu, poruszając kwestyę praw-ksandra VII rządził miastem Ascoli, b>ł inkwi- ną. Dotąd nuncyusz wyjeżdżający, jeżeli wypa-zytorem na Malcie, skąd powróciwszy r. 1666 dło prędzej Polskę opuścić, tylko akta dawał zasiadał w trybunale inkwizycyi. Jako arcybi- do zachowania jakiemu ze swoich księży, pry-skup Koryntu wysłany do Polski po ustąpię- mas zaś wchodził w obowiązki nuueyusza. 01-niu z tronu Jana Kazimierza, z poleceniem szowskiemu także się ta nowość nie podobała,

adz.

arie alla Napoletana) itd.

Mareotis v. Marea, :(\ Mapscarcę (dom.

— jezioro), a także Mdpsta, Mapća, dzisiaj Bir-ket-Mariut, obszerne pomorskie jezioro w pobliżu Aleksaudryi, w Egipcie, ok. 300 stadyów długie, a przeszło 150 szerokie, utworzone przez poboczne kanały Kanopijskiego ramienia Nilu, nazwane tak od miasta i krainy Marea, Mapéï], Mdpsta, leżących nad jego południowem wybrzeżem, słynących dawniej z pięknych palm, bujnych krzewów papyrusowych i z mocnego wina; dzisiaj jezioro to wyschło niemal zupełnie, a naokół niego pustynia.

Mareschal Jerzy (* w Calais 1658—f 13 grud. 1736), chirurg słynny, wykształcony w Paryżu, gdzie w r. 1688 osiągnął dyplom magistra, wkrótce potem objął stanowisko chirurga naczelnego w szpitalu Charité; w r. 1704 został pierwszym chirurgiem przybocznym Ludwika XIV, a takież stanowisko zajmował również przy boku następcy jego. W r. 1731 był jednym z założycieli paryskiej Akademii chirurgicznej; przyczynił się również do podniesienia podupadającej szkoły Collège de St.-Côme, a wogóle bardziej niż inni dbał o rozwój i postęp chirurgii we Francyi. Ogłosił w dwu pierwszych tomach ,,Mém. de 1’Acad. d. chir.‘‘ kilka prac drobniejszych. Por. ,,Biogr. mód.“ (VI, 190) i ,,Dict. histor. (III, 520).

utorowania do niego drogi Karolowi, ks. Lotaryngii. Zjechał na samą elekcyę. Na sejmie, kiedy przemawiał do stanów, żądał baldachimu. Pierwszy raz nuncyusz występował z takiem roszczeniem. I w ogóle utrzymywał powagę stolicy apostolskiej, jak nikt jeszcze. Po elekcyi Michała, biskupi polscy zalecali królowi nun-cyusza do nominacyi na kardynalstwo, żeby przez to usunąć Prażmowskiego, który również zabiegał o purpurę w r. 1669. Król jednak zwlókł tę nominaeyę. M. starał się o jego względy i dawał mu ślub z arcyksiężniczką Eleonorą w Częstochowie (27 lut. 1670). Dnia wjazdu uroczystego do Warszawy u ś. Jana przed wielkim ołtarzem pobłogosławił królestwo. Zasłaniając sobą wszystkich biskupów Rzplitej, M. nie chciał nad sobą w istocie nikogo uznawać wyższym, nawet prymasa. Zatwierdzał fundusze i tranzakcyę kościelne, niepytając się o upoważnienie nikogo. Z jednym tylko Olszowskim, podkanclerzym kor., żył w przyjaźni. Rzucał klątwami, ale bez skutku. Nie miał przez to przyjaciół. Spotkała go i zniewaga, której się nie spodziewał. Król się długo namyślał komu dać kardynalstwo, Prażmowskiemu nie chciał. M-emu je dając bał się prymasa obrazić. Wahanie się to rozwiązała matka królowej Eleonory, bo wstawiła aię do zięcia przez córkę za Gouzagą, i rad był Michał, że w ten sposób gładko wypląta się z trudności. Rozgniewał się M., a dwór rzymski łagodząc tę boleść, zaraz w r. 1671 powołał go na wyższą nuncyaturę do Hiszpanii, co znowu rozjątrzyło Rzplitę, która widziała, że ją kładzie stolica apostolska niżej od innego państwa. Rzplita chciała, żeby papież wyniósł M-go na wyższy jaki stopień w państwie Kościelnem, choćby na sekretarstwo stanu, aby tylko nie jechał na nuncyaturę do Hiszpanii. Listem z tejże daty Olszowski, bawiąc z urzędu w Prusach, żegnał nuueyusza i zalecał mu popieranie w Rzymie sprawy kano-nizacyi Jana Kantego. Napisał i sam król do papieża, ubolewając nad przeniesieniem nuncyu-sza do Hiszpanii i żałując, że go usuwają z Polski. Król wyliczył zasługi Rzplitej dla Kościoła i wiary, wszystko to nic nie pomogło. Nie prędko przecież przyszło M-emu wyjeżdżać z Warszawy. Zwodził jeszcze spory o internun-cyaturę. Pierwszy chciał w Polsce ustanowić tę nową władzę. Dotąd nuncyusz jeden czekał na drugiego. M. nawet i to bezkrólewie chciał zapewnić dla Rzymu, żeby biskupom polskim nie dać chwili swobody. Ustanowił własną mocą internuncyuszem Karola Sartischi, swego audytora. Prażmowski, popierany przez biskupów, powstał przeciw tej nowości i napisał do

K. Chw.

Rzplita cała wzięła to wszystko za ubliżenie sobie. Widząc to i po Olszowskim Prażmowski, przez niechęć ku niemu, uznał internuneyaturę. M. był w Hiszpanii za małoletności Karola II. W r. 1673 bawił w Madrycie, kiedy tam przyjechał młody Załuski, siostrzeniec Olszowskiego, z poselstwem i odwoził order Złotego Runa po śmierci króla Michała. Serdecznie powitał Załuskiego M. i ułatwiał mu stosunki z dworem i z ministrami, chciał Polsce nawet wyjednać pieniężne wsparcie na wojnę z Turcyą. Nie udało się to, ale Załuski pamięć tych dobrych chęci jego zostawił w swoich listach poufnych. Poprzyjaźnili się z sobą tak młody i stary dyplomata, że Załuski wróciwszy do ojczyzny, często pisywał do M-go o sprawach swojej ojczyzny. Prosił o to nuneyusz. Listy te wydrukował Załuski w swoim zbiorze. Na przedstawienie Karola II M. został kardynałem d. 27 maja r. 1675 i zaraz odwołany do Rzymu, mianowany legatem Ferrary r. 1676, biskupem Tivoli r. 1679, którą to godność dobrowolnie złożył r. 1684. W Rzymie powaga kardynała była wielka. Słynął swoją znajomością prawa i czystością obyczajów. Urn. w późnej starości, d. 3 lipca r. 1726, Jest relacya obszerna o Polsce jego, obejmująca ciekawy opis dworu Rzplitej i Kr. Pol., wydrukowana u Rykaczewskiego „Rei. nuneyuszów apostolskich“ (Berlin 1864; II, 361). Jest w druku mowa jego na elekcyi króla (Estreicher XXII). Por.: Ciampi. Bibi. Crit. I, 10, 317—324, II 79.

Maresz: 1) Franciszek, historyk czeski, (* 28 grud. 1850 r. w Baworowie). Po ukończeniu gimnazyum w Budziejowicach, wstąpił do wydziału historycznego w uniwersytecie, a następnie do Inst. historycznego w Wiedniu, był archiwistą u Schwarzenbergów w Trzeboni. Prace M-a dotyczą równie dziejów powszechnych, jak i czeskich. Z pierwszych najważniejsze: „Die maritime Politik d. Habsburger 1618—25“ („Mittheil. d. Inst. f. öster. Gesch.“, 1880—81); ,, Aufstandsversuche d. christlichen Völker in d. Türkei 1625-1649“ (t-że 1882); „D. Jahr 1683“ („Hist. Jahrb. d. Görresgesch.“, 1884). Z zakresu dziejów czeskich: „Popravci kniha pauuv z Rożmberka“ („Pojedn. kr. uc. spol.“,

1878); „Bratr Zizkûv Jaroslav z Trocnova“ (t-że 1989); „Chronicon Treboniense“ (tamże 1899). Pisał też z zakresu literatury czeskiej. —2) Franciszek, fizyolog czeski (* 20 pażdz. 1857 r. w Opatowicach), ukończył gimnazyum w Budziejowicach i medycynę w Pradze. W r. 1890 protesor nadzwyczajny, 1895 zwyczajny fizyo-logii w Pradze, w 1. 1899—1900 dziekan wydziału medycznego. Specyalista w dziedzinie fizyologii nerwów, utalentowany popularyzator wiadomości fizyologicznych.

Maret Hugon Bernard, francuski dyplomata (* 22 lipca 1763, drugi syn lekarza H. M-a, zamieszkałego w Dijonie—f w Paryżu 13 maja 1839). Po otrzymaniu starannego wykształcenia w Dijonie, M. w r. 1784 na wezwanie Ver-genues’a udał się do Paryża i oddal się naukom prawno - politycznym. Śmierć protektora i początki Rewolucyi zatrzymały M-a w Paryżu, kiedy zamierzał jechać na dalsze nauki do Niemiec. Obdarzony sympatyczną powierzchownością o wyrazie twarzy dyskretnym, zdolny, ogromnie wytrwały we wszystkiem, czem się zajmował, M. dzięki ojcu dostał się do salonów, gdzie zbierała się inteligencya rewolucyjna. Od 7 lipca r; 1789 wydawał doskonałe streszczenia obrad Zgromadź. Narodow.: „Buli, de l’assemblée“. Re-dakcya półrzędowego „Mouiteur’a“ zwróciła się wtedy do niego z propozycyą połączenia bulety-nu zieh pismem. M. propożycyę przyjął, w ,,Moni-teur’ze“ wpływając na wprowadzenie tonu bardziej umiarkowanego. -Po zamknięciu Konstytuanty M. przerzucił się do dyplomacyi, ale rozpoczął działalność dopiero od marca r. 1792; użyty przez Dumourieza w Belgii do podtrzymania jedności stronnictw i oporu rewolucyjnego względem Austryi. W listopadzie został posłany w misyi sekretnej do Londynu, w celu rozpoczęcia rokowań o pokój pomimo i bez wiedzy urzędownego reprezentanta Francyi Chau-velina. Błędy tegoż sprawiły, że dwukrotne podróże M-a do Anglii nie przyniosły rezultatu. Mianowany w dzień upadku Żyrondystów ambasadorem w Neapolu (czerwiec 1793), M. zdążył opuścić Paryż, nim los jego przyjaciół politycznych został roztrzygnięty. Spotkał się w drodze z Semonvillem, który udawał się w podobnej misyi do Konstantynopola, obaj schwytani byli przez Austryaków na terytoryum nie austrya-ckim w Novale, osadzeni w więzieniu w Man-tui, następnie w Kuffsteinie. D. 11 stycz. r. 1796, M. wypuszczony zosłał z swym kolegą wza-mian za wydanie Austryakom córki królewskiej. Owacyjnie przyjętego natychmiast użył Dyrek-toryat do rokowań w Lille (z Anglią). W tym czasie M. rozpoczął korespondencyę z Bonapartem, który prowadził rokowania we Włoszech. Zamach 18 fructidora sprowadził odwołanie M-a, który popadł w niełaskę, zajął się działalnością literacką, następnie opuścił Paryż, dokąd powrócił na parę dni przed zamachem stanu 18 brumaire’a. Nazajutrz po zamachu sekretarz generalny konsulów, wkrótce sekretarz stanu, stał się M. ogniskiem życia państwowego Francyi; przez jego ręce przechodziły wszystkie sprawy, u niego zbiegały się nici wszelkich mini-steryów, on o wszystkich zdawał sprawę Napoleonowi. Najbliżsy powiernik Napoleona, nigdy przed nikim, a nawet przed potomnością myśli jego nie zdradził. Towarzyszył mu prawie wszędzie, obsypany tytułami i honorami, mianowany wielkim orłem legii honorowej (1805), hrabią (1807), ks. Bassano (1809), obdarzony dobrami we Francyi i poza jej granicami. Podczas kampanii r. 1806—7 on był organizatorem komisyi Rządzącej w Warszawie; stale przychylny Polakom, był w przeciwieństwie do Talleyranda obrońcą interesów naszych wobec Napoleona. Po

w pokoju w Tylży jemu przypadło w udziale ostateczne, sformułowanie i usystematyzowanie kon-stytucyi Księstwa Warszawskiego, podyktowanej przez Napoleona w Dreźnie w formie najpewniej najogólniejszych punktów. On również sformułował statut królestwa Westfalii i ułożył kon-stytucyę dla Hiszpanii. Wielką rolę odegrał także podczas rokowań o pokój w Schönbruuie, choć o-statecznie traktat zawarty został przez ministra spr. zagr. Champagny’ego. Kiedy wystąpiła sprawa powtórnego małżeństwa Napoleona, M. wypowiedział się za austryaczką, będąc w gruncie rzeczy przeciwnikiem systemu rossyjskiego. Odkąd układ stosunków wskazywać począł, jako niedaleką konieczność, zerwanie z Rossyą, M., uznany przyjaciel i protektor Polaków (protecteur déclaré des Polonais), został mianowany ministrem spraw zagr. (17 kwiet. 1811). M. do wojny nie parł, był jednak głównym pomocnikiem w jej przygotowaniu. Wystąpił z projektem, który nie uzyskał przyjęcia, uznania kortezów w Kadyksie, coby pozwoliło wycofać siły francuskie z Hiszpanii. Zawarł traktaty z Prusami i Austryą, usiłował osłabić wystąpienia Daovut’a i Alquiera skierowane przeciwko Bernadotte’mu, obranemu następcy tronu szwedzkiego, i utrzymać dobre stosunki ze Szwecyą. Za Napoleonem podążył do Drezna, a stamtąd do Wilna, gdzie przebył podczas całej wyprawy rossyjskiej. Zorganizował tu rząd litewski, zbierał i troszczył się o żyw- Paryżu, ność dla wojska, pobudzał czynność Księs. Warszawskiego, jednoczył w swych rękach całą robotę dyplomatyczną i wywiadowczą, ześrod-kował akcyę wojenną w drugiej linii, i porozumiewał się nieustannie ze Schwarzenbergiem,

wracając na stanowisko dawne. Był jedyną osobą cywilną, obecną podczas pożegnania Napoleona z armią w Fontainebleau. Po powrocie Napoleona mianowany wbrew woli swojej sekretarzem stanu, towarzyszył armii do Belgii, a po abdykacyi powtórnej poszedł na wygnanie. Wydalony ze Szwajcaryi, mieszkał w Gra-cu, Gorycyi i Tryjeście, znosząc tysiączne szykany ze strony policyi austryackiej. W styczniu r. 1820, dzięki staraniom żony uzyskał prawo powrotu do Francyi, gdzie jednak aż do re-wolucyi r. 1830 był pod ścisłym dozorem policyi. Po upadku cesarstwa, umiarkowany liberał, a zdecydowany przeciwnik Burbonów, został 19 listopada r. 1831 mianowany parem Francyi, a w listop. r. 1834 otrzymał polecenie utworzenia gabinetu przejściowego, który trwał nie dłużej nad dni 8. Mianowany członkiem Instytutu r. 1803, został zeń wydalony w r. 1816, w r. 1832 znowu obrany członkiem akad. nauk moralnych i polit. — Człowiek w życiu prywatnym najzupełniej czysty, był jednym z nielicznych prawdziwych przyjaciół Polski w początku w. XIX. -- Por. Ernouf „M. duc de Bassano“ 1884 (wyd. 2-e); Wertheimer „Die Verbannten des ersten Kaiserreichs“ 1897, oprócz pamiętników i dzieł ogólnych Arch. Sekretaryatu stanu, dział AF IV w Arch. Nar. w Paryżu, oraz korespondencye w Arch. spraw. zagr. w

M. Han.

Maretić Tomislaw, współczesny filolog chorwacki (* 1854 w Sławonii), wykształcenie średnie i uniwersyteckie otrzymał w Zagrzebiu, gdzie też został nauczycielem gimn., r. 1885 habilitował się w uniwers. zagrzebskim; wykładał tu jako docent i profesor. W 1. 1892 — 97 był posłem do sejmu chorwackiego. Jest członkiem Akad. zagrzebskiej i w jej rocznikach ogłosił część prac swoich naukowych. Był także redaktorem pisma pedagog. ,,Nastavni Vje-snik“ (1892— 96). Wydał osobno: ,,Lekcionarji Bernardina Splećanina“ (1885)-, „Istorja hrvat-skoga pravopisa‘‘ (1889); ,,Slaveni u davuini“ (1889); ^Gramatika i stilistika hrvatskoga iii srpskoga knjizevnoga jezika“ (1899, dotąd najlepsze źródło do poznania tego jęz.) oraz skrócenie tegoż dzieła dla szkół (1899).—Jako klasyk przekładał (wierszem) Odyseę, Iliadę (1882 — 3) oraz Eneidę (1896), jako slawista — dał ziomkom piękny przekład ,,Pana Tadeusza“

K, A.

Macdonaldem, Victorem, Oudinotem i in., kierował opinią publiczną we Francyi i w Europie, łagodził antagonizmy i ambicyę dowódców, pobudzał wszystkich, w wielkim stopniu korzystając z pomocy Bignona. Stanowisko jego stało się tym cięższe, odkąd poczęły przychodzić wieści o klęskach.

Marewicz Wince u ty Ignacy pisarz {* ok. 1755 - f 5 marca 1822, Estreirher XXII podaje luty). Rotmistrz woj-dztwa trockiego, później osiadł w Warszawie; niezmiernie płodny, ale mierny autor wielu wierszy, satyr (na kancl. Aleks. Sapiechę, Macieja Radziwiłła), sztuk dramatycznych które były grywane w teatrze warszawskim. M. inn. wydał „Przysłowia i maksymy“ (Warsz. 1788), a po śmierci wyszły „Nefelonikones, urywki z ociemicielstwa“ (Par.

M. jednak do ostatniej chwili zdołał utrzymać pozory powodzenia, wyprawić w porę z Wilna ciało dyplomatyczne, sam wkrótce po cesarzu opuścił Litwę, a udał się do Warszawy. M. uważał, że obecność Napoleona przy armii jest konieczną, nie przeważył jednak woli cesarza i za nim podążył do Paryża. Po drodze, w Warszawie wraz z ks. Poniatowskim zachęcał Polaków do wszystkich wysiłków. Położenie M-a w Paryżu było trudne; opinia w nim wi- (1893). działa podżegacza wojny. M., który za Napoleonem zjawił się w Niemczech, usiłował go po pierwszych zwycięstwach (Lützen) nakłonić do zawarcia pokoju, doprowadzał do skutku kongres praski, który był tylko po to przez Austryę proponowany, aby zatrzymać postępy Napoleona.

Po klęsce Lipskiej M-i prowadził rokowania w sprawie przyjęcia punktów frankfurckich, które zamykały Francyę w granicach Alp, Py-renejów i Renu. Nie dokończył tego jednak, ustępując tekę ministeryalną' Caulaincourfowi i po- 1836), Pisał o nim Eust. Tyszkiewicz (Gaz.

Red

Dr J. P.

E. Gr.

politique“ (1874).

Marforio (--Martis forum), skrócona nazwa ludowa włoska starożytnego posągu marmurowego (bóstwa rzecznego, uosobienie podobno Renu), stojącego niegdyś, za Sykstusa V jeszcze, w pobliżu więzienia mainertyńskiego, naprzeciwko kościoła S. Pietro in Carcere na Salita iu Marforio. Dzieło sztuki, według znawców, pierwszego wieku po Nar. Chr. Z forum pierwszy usunął Sykstus V, a Klemens XII przeniósł do Muzeum Kapitolijskiego i użył do dekoracyi fontanny. Ongi na M. umieszczano zazwyczaj odpowiedzi na plakaty satyryczne przybijane do Pasquino (ob.).—Por.: Helbig «Führer durch, d. Sammlungen iu Rom“; M. Lafon „Pas-quine et M., les bûches de marbre de Rome“

E. Chw.

S. P.

adz.

Warsz. 1860 i odbitka); Kraszewski, Wilno IV 354-5. Prace: Estreicher XXII.

Marewicz, pseudon. Stanisława Trembeckiego (ob.).

Marey Szczepan Juliusz (* w Beaune [d. Côte-d’Or] 5 mar. 1830—f 17 mar. 1909) fizyolog. Nauki ukończył w Paryżu i w r. 1859 po obronieniu rozprawy „Recherches sur la circulation du saug à l’état physiol. et dans les maladies*4 zdobył dyplom doktorski. Bezpośrednio potym, rozpoczął wykłady fizyologii doświadczalnej; od r. 1862 w École pratique wykładał o krążeniu krwi oraz o rozpoznawaniu chorób serca i naczyń krwionośnych; w r. 1864 urządził i otworzył pracownię fizyologiczną. W r. 1867 mianowano M-a profesorem historyi nat. w College de Irance; na stanowisku tym w ciągu dalszym pracował gorliwie nad fizyologią doświadczalną i poczynił odkrycia różne, tyczące się ciepłoty zwierzęcej, czynności mięśni i nerwów, zjawisk elektrycznych, działania trucizn itp.; wynalazł również szereg narzędzi, m. in. sfig-mograf i kardyograf. Ważne są też badania jego ruchu zwierząt (bieg, lot ptaków i owadów). Pisarzem był b. płoduym, z prac jego licznych wymieniamy: „Recherches sur le pouls au moyen d’un nouvel appareil enregistreur—le sphygmographe“ (1860) „Physiologie médicale de la circulation du sang etc.“ (1863), „Etudes physiol. sur les caractères graphiques des battements du coeur et des mouvements respiratoires“ (1865), „Du mouvement dans les fonctions de la vie“ (1868), ,,La machiue animale. Locomotion terrestre et aérienne“ (1874), „Physiologie expérimentale“ (1876—1880, 4 t. z 700 ryc.); „La méthode graphique dans les sciences expérimentales“ (1878 — 1884), ,,Le vol des oiseax“ (1890) i ,,Le mouvement“ (1894). Por. „Biogr. Lex. derhervorr. Aerzte“ (IV, 134).

Marezoll Teodor August Ludwik prawnik (* 1794 w Getyndze,— f 1873). R. 1817 profesor nadzwyczajny, 1818—zwyczajny w Giessen, r. 1837 w Lipsku. Napisał m. in.: „Lehrbuch der Institutionen⁴* (Lipsk 1839, 11 wydań, przekł. włoski); „Lehrbuch d. Naturrechts“ (Giessen 1819); ,,D. gemeine deutsche Kriminalrecht“ (Lipsk 1841, wyd. 3-cie 1856). Wraz z Lindem i in. założył r. 1827: „Zeitsch. f. Civilrecht u. Prozess“.

Marfori Carlos, faworyt Izabelli II hiszpańskiej (* 1818— f 1892). Deputowany, potem gubernator Madrytu. Narzędzie w rękach kle-rykałów, członek karnaryli dworskiej, gorszył opinię publiczną stosunkiem miłosnym z królową, przyczynił się do przyśpieszenia rewolucyi, wyszedł z Izabellą na wygnanie, skąd wrócił w r. 1876; ponowuie musiał z rozkazu rządu szukać schronienia we Francyi. Lit. Pirala „Historia Comtemporanea de Espa-na“ (1875), Hubbard „Hist, comtemp. de l’Es-pague“ (1882), Lauser „Gesch. Spaniens v. d.

Wiel Encykl. Powsz Ilustr Ser. I. Tom XLV. Zesz. 360a.

Sturz Isabellas“ (1877), Cherbuliez „L’Espagne

s- P.

(Paryż 1877, wyd. 2-gie).

Margaliot. 1) Mojżesz Mardechai, syn Samuela z Krakowa (f ok. końca r. 1616), rabin w temże mieście. Ułożył dzieło: „Chasde Adonai“ (Łaski Boga) o 13-tu przymiotach czyli attrybutach Boga (Krak. 1589); żałobną modlitwę: „Slichath“, wydrukowaną razem z iuneini tego rodzaju modlitwami w Amsterdamie r. 1751, z okazyi śmierci męczeńskiej dwóch braci Mojżesza i Jehudy, synów Jekutyela, nastąpionej r. 1596 w Warszawie. Zaopatrzył M. stare dzieło kabbalistyczne: „Zohar“, „Chadosz“ i „Mydraszcha - Neelam“ we własne uwagi i ogłosił je (Kraków 1603).—2) M. Margulies Efraim Salomon z Brodów (f w sierpniu

1828). Dzieła: „Bet Efraim“ (Dom Efraima) o zakazie użycia mięsa bydlęcia chorobami płu-cnemi dotkniętego (Lwów 1809—1810); „Tib Gitin“ (Przedmiot rozwodów) o formalnościach zachowywać się mających przy pisaniu imion małżonków w akcie rozwodowym (Lwów), a nadto nauki nad komentarzami różnemi; Respon-sy rabiniczne Bet Efraim, rozstrzygające rozmaite sprawy rytualne i prawnicze (Lwów); „Szaar Efraim“ (Brama Efraima), o publiczuem czytaniu w synagodze Pięcioksiągu Mojżesza.

Margarita wyspa u wybrzeży Wenezueli 25 km. od płw. Araya, odkryta przez Kolumba w r. 1498; w części wschodniej uprawa zboża. M. wraz z wyspami Blanquiila i Los Hermauos tworzy stan wenezuelański Nueva Esparta. Ludność stanu 32 000 m-ców, stolicą jest As-cencion. Porty główne: Pampatar (na M.), Puebla de la Mar i Puebla del Norte.

Margarowy kwas, ob. Margaryna. Margary August Rajmund, podróżnik angielski (* 1846 w Belgaum (Bombaj)— f 1875), syn wojskowego, pracował przy konsulacie angielskim w Chinach; r. 1874 polecono mu jako tłomaczowi należeć do wyprawy, która pod kierownictwem pułk. Browna udała sie z Birmy do Junnanu. M. przedostał się przez okolice do których nigdy przedtem nie udało się dotrzeć europejczykom. Przeważnie łódkami prze-

jechał prowincyę Hunan, Kwiczu oraz Junnan, Margeret Jakób, awanturnik francuski (* aż nakoniec w stycz. r. 1875 spotkał się w Bhamo r. 1560 ?). Potomek starej rodziny, zamieszkałej nad Irawadi z wyprawą Browna. Aby utoro- w Franche-Comté (inni wyprowadzają go z Bur-rować jej drogę, wysunął się naprzód i w Man- gundyi). Podczas wojny domowej we Francyi wein (Jiinnan) był zdradziecko zamordowany za panowania Henryka IV, M. walczył przeciw-d. 21 lut. r. 1875. Mord ten był przyczyną poważ- ko Lidze (ob.). Gdy we Francyi zapanował pokój, nego zatargu między Anglią a Chinami. Dzień- pozostawał na służbie niemieckiej, później prze-niki M-a wydano jako ,,Notes of a journey from bywał w Polsce (był kapitanem piechoty), udał Hanków to Ta-li-fu“ (Szanghaj 1875). M-Ko    się do Rossyi i przez cara Borysa Goduno-

Margarymetry pryrządy zbudowane przez wa mianowany dowódcą oddziału kawaleryi. Bella, Estcourta i Königsa do oznaczenia cię- Dymitr Samozwaniec miłował go i obdarzał żaru właściwego tłuszczów stopionych, w szeze- wielkiem zaufaniem. Po śmierci Dymitra M. gólnośei zaś do badania masła na zawartość tłusz- powrócił do Francyi i tam wydał „Etat présent czów obcych.    Dr A-J-G- de 1’empire de la Russie et grand-duché de

Margaryna v. glicerynian przypuszczał- Moscovie, avec ce qui l’y est passé de plus nego kwasu margarynowego (podobnie jak stea- mémorable et tragique depuis 1590 jusques ryna będąca glycerynowym estrem kwasu stea- en septembre 1606‘‘ (Paryż 1607, wyd. 3-e 1821). rowego) uważana była niegdyś za składnik W książce tej z wielką prostotą i ścisłością tłuszczów, okazała się jednak z czasem miesza- opowiada o wypadkach politycznych w Rossyi niną stearyny i palmityny. Podobnie wydziela- r. 1590—1606, nadto opisuje wewnętrzne urzą-ny z M-y kwas t. zw. margarynowy jest mie- dzenia Moskwy, zwyczaje i charakter. Dzieło szanina kwasów stearowego i pałmitowego. to zawiera także wiele wiadomości o Polsce Nazwę kwasu margarynowego nosi natomiast W r. 1609 M. powraca do Rossyi, przez jakiś obecnie zdefinjowany związek chemiczny o wzo- czas był na usługach złoczyńcy Tuszyńskiego, rze C₁₇H₃₄0₂ o p. tp. 60° podobny do kwasu przeszedł potem na stronę Zygmunta III i wal-palmitowego. Nie znaleziono w tłuszczach na- czył przeciw Rossyanom. W d. 19 marca 1611, turalnych lecz otrzymano z cyanku cetylowego gdy 7 000 żołnierzom polskim zamkniętym w Ki-C,₆H₃₃CN przez zmydlenie. M-ą nazywają w tajgorodzie zagraża porażka ze strony wojsk przemyśle tłuszczowym trudno krzepniejącą Pożarskiego, M. odznaczył się wielką odwagą część łoju wołowego, używaną do wyrobu masła i przyczynił się do odparcia nieprzyjaciela—Zyg-sztucznego, a w Niemczech nazwę tę wpro- munt III zaprosił go na swój dwór i obdarzył wadzono jako obowiązującą dla tego rodzaju su- zaszczytami. Ale spokojny tryb życia nie od-rogatów (ob. masło sztuczne).    Ur A-J- G- powiadał upodobaniom M-a: rychło wyjechał

Margarynowy kwas, ob. Margaryna.    do Hamburga i stamtąd prowadził korespon-

M. Ko

Margaryt (d y f u n i t), minerał z grupy krze- dencyę z Moskwą, prosząc aby pozwolono mu mianów, krystalizujący w szeregu różnoosiowym, wrócić do wojska rossyjskiego. Pożarski nie w cienkie tabliczki sześcienne; zwyczajnie by- mógł jednak zapomnieć zachowania się M-a wa w stanie ziarnisto-blaszkowatym lub tabliez- podczas brania Moskwy i prośba jego nie zo-kowatym. Blaszki łamią się bardzo łatwo, nie stała uwzględniona. Co się z nim później stało, są sprężyste. Twardość = 3.5—4.5, cięż. wł.=3. niewiadomo. Nowsze wydania książki M-a uka-Biały, albo czerwonawo lub szarawo-biały. Jest zały się: 1821 (w 100 egzempl.), 1855, 1860 to wodny krzemian glinki, zawierający też wap- z uwagami M. H. Chevreula, na jęz. rossyjski prze-no, żelazo, magnezyę, potaż i sodę. Znajduje łożył ją Ustriałow (Petersb. 1830). się w Tyrolu, Azyi Mniejszej, na Uralu.    Marggraf Andrzej Zygmunt, chemik

Margate, m-ko w hr. Kent (Anglia), na płc. I (* 1709 w Berlinie—f 1782); aptekarz, następ-brzegu wyspy Thanet, uczęszczana miejscowość    nie uczył się medycyny w Halli, mineralogii

z XI w.), ok. 20 000 m-ców.

Margelan, nazwa kilku miast w posiadłościach rossyjskich w Azyi środkowej: 1) M. stary, w pow. Margelańskim prow. Fergań-skiej, 14 wiorst na płd.-zach. od Skobelewa, stacyi kolei Zakaspijskiej; 1 500 st., npm. 53 090 m-ców (1904), prawie wyłącznie mahometan, 241 meczetów, synagoga, 14 fabryk. Jedwab-nictwo zatrudnia 3 100 rodzin. Miasto b. stare (z w. VIII). — 2) M. nowy, r. 1907 przezwany Skobelewem (ob.), stolica prowincyi Fergań-skiej, stacya kolei zakaspijskiej, 8 755 m-ców, (1904 r.), miasto r. 1876 założone i według rossyj-skiego^typu zbudow., b. niezdrowe (gorączki).E-Chw-

adz.

kąpielowa morska, tama kamienna na 274 m. i metalurgii we Freiburgu, a chemii pod Neu-sięgająca w morze, przystań, kościoły (św. Jana mannem w Berlinie. W r. 1735 został asystentem swego ojca a już w r. 1738 ze względu na gruntowną wiedzę swą członkiem akademii umiejętności w Berlinie, kierownikiem pracowni chemicznej apteki nadwornej, a później (1754) akademii, nakoniec w r. 1760 dyrektorem klasy fizycznej tego ciała naukowego. M. był ostatnim z wybitniejszych fiogistyków niemieckich, odkrył tzw. sól szczawikową (szczawian sodu), a w r. 1745 w burakach cukier trzcinowy, dając tern podwaliny potężnego obecnie przemysłu cokrowniczego; dowiódł że lapis lazuli nie zawiera miedzi, otrzymał ałun sztuczny, wyosobnił cynk przez destylacyę rud zawierających go i odkrył w nim arsen; ulepszył sposoby

Dr. A. J, G.

(Lipsk 1860, 2 t.).

otrzymywania fosforu i kwasów fosforowych, zuał sól fosforową tzw. sal microcosmicum i pierwszy zastosował mikroskop do badań chemicznych. Główne dzieła M-a są następujące: „Chy-mische Untersuchungen eines sehr merkwürdigen Salzes, welches das Saure des Phosphor in sich enthält“ (Lipsk 1757); „Chymische Schriften“ (Berlin 1761; 1767 2 t.).

Marggraff Rudolf, zasłużony pisarz niemiecki (* 1805 w Züllichau—f 1880); w 1. 1842 — 55 był profesorem i sekretarzem generalnym Akad. sztuk, pięknych w Monachium. Z dzieł jego ważniejsze: „Kaiser Maximilian u. Albrecht Dürer“ (Norymberga 1840); „Erinnerungen an Albrecht Dürer u. seinen Lehrer Wohlgemuth“ (tamże 1840); a nadto katalogi i przewodniki artystyczne po Monachium.

Marggraf Herman, dziennikarz poeta (* 1809— f 1864). Czynny jako redaktor pism w Berlinie, Lipsku i Monachium. Z licznych jego prac godniejsze uwagi: „Deutschlands jüngste Litteratur-u. Kulturepoche“ (Lipsk 1839). Pisał tragedye, romanse humorystyczne („Justus u. Chrysostomus „Gebrüder Pech“ itd). Nadto: „Schillers u. Körners Freundschaftsbuud“

M. Ko

Margiąna dzielnica w Baktryi starożytnej po obu stronach Murghâbu. Żyzna gleba, sprzyjająca zwłaszcza hodowli wina, wokoło otoczona przez pustynię. Antyoch I usiłował przez wznoszenie warowni zabezpieczyć tę dzielnicę od napadów Massagetów (ob.) i in. ludów. Za jego panowania głównem miastem M-y było Antyochia M., które miało 70 stadyów obwodu (dzisiejsze ruiny Merwu).    Ko

Margiel. Nazwa wszelkiej skały, będącej mieszaniną mechaniczną węglanu wapnia z glinką w jakimbądź stosunku ilościowym. Stąd w szeregu skał M-wych na jednym krańcu mieścić się będzie wapień, zanieczyszczony domieszką cząstek ilastych (np. opoka kredowa), na drugim zaś glinka z domieszką węglanu wapnia, jak „rędziny“ kujawskie. Petrografowie wyróżniają: M. wapienny (opoka), złożony w przeważnej części z węglanu wapnia, z domieszką najwyżej x/₄ części ilastych. Jeżeli nadto skała posiada złożenie łupkowe, nazywają ją łupkiem marglowym. Jako przykłady: opoka kredowa i kamień litograficzny. M. d o-lomitowy jak poprzedzający, tylko zamiast czystego węglanu wapnia zawiera mieszaninę węglanów wapnia i magnu. M. gliniasty zawiera do 80$ części gliniastych (rędziny). M. łyszczy kowy z listkami miki, np. niektóre odmiany opoki Lubelskiej, w pow. Krasnostawskim i Aleksandryjskim. M. piaszczysty z wielką ilością ziarnek kwarcowych. M. glau-k o n i t ow y zanieczyszczony licznemi ziarnkami krzemianu żelaza (glaukonitu), nadającemi skale barwę zielonkawą („Siwak“ w okolicy Nałęczowa i Końskowoli). M. ikrowcowy; pstre skały M-we tworzące warstwy wśród nowszych utworów kajprowych. M-we łupki bitumiczne czarnej lub szarej barwy, wskutek domieszki istot smolistych, częstokroć z wkropieniami kruszców; należą tutaj łupki formacyi dewoń-skiej w Kieleckiem, oraz formacyi kambryj-skiej w górach Pieprzowych pod Sandomierzem. —Pstre, czerwono i zielono plamiste, kruszące się na drobne kostki łupki M-we istnieją u nas w utworach formacyi kambryjskiej w górach Pieprzowych pod Sandomierzem, Ptkanowie w Opatowskiem i Ciekotach w górach Świętokrzyskich. Takież łupki, barwy szarej lub żółtawej, tworzą znaczną część utworu sylurskiego w Opatowskiem i Swiętokrzyskiem. W tych samych okolicach, na północnej stronie gór Świętokrzyskich, w okolicach Bodzentyna i Nowej Słupi, występują jasno-szare łupki M-we w formacyi górno-dewońskiej. Formacya tryasowa, rozwinięta w południowym pasie w Kieleckiem i 01-kuskiem, obfituje w M-e i ciężkie gliny M-owe, mające zazwyczaj barwę ciemno-czerwoną, rzadziej szarą lub zieloną. Są podobne M-e w obrębie dolnego tryasu czyli t. zw. pstrego piaskowca na północ od Kielc i Bodzentyna, w okolicy Nowej Słupi, Opatowa, oraz Zawiercia i Olkusza. Zwłaszcza zaś obfite są czerwone i pstre M-e ilaste w formacyi k aj pro w ej, szeroko rozwiniętej w Kieleckiem, Opatowskiem, Opoczyńskiem i Olkuskiem. W tychże utworach kajprowych istnieją pojedyńcze warstewki pstrych ukrowców M-ych. W formacyi mioceńskiej, rozwiniętej szeroko w Kieleckiem, Sandomierskiem i Krakowskiem, występują częstokroć M-e wapienne, ze składu swego bardzo do kredowej opoki podobne, oraz szare iły M-we. Wspomnieć w końcu należy o M-u łąkowym, tworzącym się na dnie stawów zamulonych, oraz pod darnią łąk mokrych wskutek infil-tracyi wody, bogatej w węglan wapnia. M-e kredowe pospolicie zwane opoką, pokrywają znaczną połać kraju naszego, występując bądź pod powłoką utworów dyluwialnych, jako podglebie, bądź bezpośrednio na powierzchni na całym niemal obszarze gub. Lubelskiej, na lewej stronie Wisły w gub. Radomskiej aż po Sienno, Iłżę, Bałtów, Ożarów i Zawichost; w gub. Kieleckiej, zwłaszcza w pow. Jędrzejowskim, Stop-nickim, Pińczowskim i Miechowskim; w gub. Piotrkowskiej w pow. Nowo-Radomskim. Oprócz opoki istnieje u nas inna odmiana M-u, a właściwie gliny M-wej, tworząca dzięki swej przepuszczalności i bogactwu cząstek pożywnych najurodzajniejsze grunta Kujaw i Mazowsza. Jest to dolna glina lodowcowa z głazami na-rzutowemi, dająca się łatwo rozpoznać od górnej takiejże gliny po barwie ciemniejszej, oraz własności tworzenia urwisk pionowych na stokach dolin i brzegach rzek, gdy górna glina lodowcowa tworzy pochyłości łagodne. Dolny M. lodowcowy tworzy największą część gleby na Kujawach, w Augustowskiem, Pruszkowskiem i Kaliskiem, a własności jego fizyczne zbliżają

a dz.

S, Drz.

warsz.“ C, 603).

Margrabia (łac. Marchio), tak nazywano od czasów Karola W. dowódców okręgów nadgranicznych w państwie, czyli Marchii (ob.). W w. XII stanowisko margrabiów stało się dzie-dzicznem, Pod względem godności M. niżej stał od księcia, ale wyżej od hrabiego. Później z godności tej powstał we Francyi tytuł markizów {Marquis), po włosku Marchese, po ang. Marchis, po liiszp. Marques. W Polsce tytuł ten nadany został przez papieża rodzinie Myszkowskich, od których przeszedł na

E. Gr.

go do „popielatki“ lubelskiej i sandomierskiej. Wszystkie powyżej wymienione odmiany M-a zasługują na uwagę rolników; skały te gdy są odsłonięte, łatwo wietrzeją i dają początek b. urodzajnym gruntom, przydatnym do uprawy wszystkich prawie roślin gospodarskich. Nie mniejsze jest znaczenie M-u w rolnictwie jako środka nawozowego, który z korzyścią może być stosowany do każdego gruntu, jeśli zachodzi potrzeba poprawienia jego własności.

Margita wyspa na Dunaju w komitacie węgierskim Baranya. Nawprost brzegu jej płn. uście kanału Sarviz, płd-go zaś uście kanału Franciszka. Na zach. leży Mohacs, na wsch. B e z d a n.

Margites, MapyettYjç, Mapyérïjç, postać śmieszna, pojawiająca się w bajce ludowej greckiej, która, uważając sama siebie za bardzo mądrą, jest uosobieniem głupoty, tworzy zatem przeciwieństwo do niemieckiego Sowizdrzała, przebiegłego franta pod przybraną maską głuptasa. Był on bohaterem żartobliwego poematu epicz-nego, przez Archilochosa Homerowi, acz mylnie przypisywanego, który Arystoteles uważa za zawiązek komedyi attyckiej, upatrując w Iliadzie i Odyssei zwiastuny tragedyi. Przeplatanie heksametrów wierszami jambowemi w tej epopei przypisują Pigresowi, synowi albo bratu Artemizyi, sławnej karyjskiej królowej, żyjącej za czasów Kserksesa. Pigres, który miał pen-tametrami także Iliadę Homera przepleść, uchodzi zwyczaj nie za autora Batrachomyo mach ii (ob.). — Por. ,,Epic. Graec. fragm.“ (Lipsk 1877, I, 164 i nast.).

Margonin, rzeczka, dopływ Noteci z lew. brzegu. Wypływa ze wzgórza na płd. od miasta t. n., biegnie ku północy, przepływa przez jezioro t. n., a płynąc ku północy, śród doliny bagnistej, rozciągającej się po obu brzegach Noteci, łączy się z Notecią niedaleko Miasteczka (Friedheim).

Margonin, jezioro pod miastem t. n. w pow. czarnkowskim, ok. 1 600 mr. obszaru. Rzeka M. uprowadza wody jeziora do Noteci.

Margonin, miasto nad jeziorem i rzeką t. ii., pow. chodzieski, w okolicy leśnej, dość urodzajnej. 1 756 m-ców (1905). Mieszkańcy trudnią się przeważnie rolnictwem, nadto wyrabianiem sukna i wyprawą skór. St. kol. żel. Białośliwie o 15 kil. Pod M-em znajdują się tak zw. szańce szwedzkie. M. w początku w. XVII był wsią. Kościół istniał już w początkach w. XVI.

Margoński Wojciech (Margonius Albertus), wierszopis i historyk, dr teologii, Dominikanin, profesor w studyum jeszcze formal-nem warszawskiem i prokurator podróżnych, zaraz po założeniu klasztoru warszawskiego. Zakonnemu życiu poświęcił się w Poznaniu r. 1609; w Gdańsku, Sieradzu i Poznaniu był przeorem, a definitorem na kapitule bonońskiej, gdzie go też bakałarzem ogłoszono. Urn. r. 1640. Ogłosił; „Rosae salutiferae in horto B. Virginis planta-tae“ (Neapol 1639), łacińskie epigrammata aa przedniejsze tajemnice różańca; „Elogia heroum navis de Bnin Opaliniateu“ (Poznań 1624); żywoty Opalińskich, wierszem łacińskim; „Dogma-ta pbilosoph. carminé adornata“ (1639); „Opisanie ekspedycyi chocimskiej“ (w rękopisie po łacinie, jest wzmianka o nim w kazaniu Mat. Lisiskiego „Łódź“ i t. d. Pozn. 1662).

Margowski Andrzej Rudolf, dr medycyny i filozofii (* w Poznaniu w środku w. XVII), słuchał w akad. krakowskiej filozofii i medycyny i w tern obojgu otrzymał stopień doktora r. 1683. Osiadłszy w mieście rodzinnem, sprawował rozmaite urzędy miejskie, był rajcą i zaszczycony został od Jana III tytułem sekretarza królewskiego. Żył w ścisłej przyjaźni z Mik. Zalaszowskim, kanonikiem poznańskim, autorem kilku dzieł. Jest autorem licznych panegiryków wierszem, ob. Estreicher XXII, w tej liczbie: „Alcides Saxonicus“ (Krak. 1698). —Opis wierszem koronacyi Augusta II.—Por. Gąsiorowski „Zbiór wiad.“ (II, 314), Kośmiński „Słów. lek. polskich“ (306) i Giedroyć „Źródła biogr.-bibliograficzne do dz. med.“ („Pam. Tow. lek.

Or j r.

Wielopolskich (ob.).

Margrabowo, al. Mar g rab o w a (niem. Olecko), m. pow. w reg. gąbińskiej, na poł.-prus. Mazurach, między rz. Legą a jez. Oleckow-skiern, niedaleko granicy polskiej, 9 mil od Gąbina, 160 m. npm., w okolicy, pięknej górzystej. Obecnie około 5 000 m-ców (katolików ok. 100). Tylko niższe warstwy, zwłaszcza lud roboczy, wynoszący tu 10$, mówi po polsku. Znaczny handel spirytusem i zbożem z Królewcem, który ułatwia kolej stąd prowadząca. Fabryka machin żelaznych i browar, młyn parowy do mielenia kości, drukarnia połączona z księgarnią, bank kredytowy i spółka pożyczkowa, dworzec kolei żel., stacya telegr. M. rozwlekle budowane: rynek obejmuje blisko 2 ha. obszaru. Na nim kościół ewang., zbudowany pewnie krótko po r. 1560. W miejscu gdzie dziś jest M., stał za czasów krzyżackich nad jeziorem dwór myśliwski. R. 1560 zjechali się tu król Zygmunt August i ks. Albrecht, który na pamiątkę rozmowy założył miasto i Margrabowem je nazwał. Zygmunt r. 1561 także o 8 mil od M-a w Polsce wystawił miasto Augustów zwane. Kościół katol. fundowany r. 1853. Podczas wojny szwedzkiej zaszła d. 22 paźdz, r. 1656 między Szwe-

darni i Brandenburczykami z jednej, a Polakami i Tatarami z drugiej strony, pod M. pomyślna dla nas potyczka. Przy tej sposobności uległo M. zniszczeniu.

tik, Symbolik u. Dogmengeschichte“ (Berl. 1847 — 49, 4 t.), oraz „Christliche Symbolik“ (tamże 1897).

M. Ko

Marholm Ląura, pseud., ob. Hans sou Ola.

Marian czy też Maryan Jan, właściwiej może Marion, wojskowy francuski, w służbie Rzpltej polskiej, w w. XVII. Rodem z Francyi, osiadły w Polsce. W uchwale sejmowej (1662 r.) pisze się to nazwisko „Maryan“. Za dni Zygmunta III i Władysława IV należał M. do kilku wypraw. Zespolony z nową ojczyzną, gdzie, jak się wyrażano, „mężnie wszędzie obstawał“, otrzymał w końcu, w r. 1635, stanowisko komendanta twierdzy Kudak u progów Dnieprowych, wnet po wzniesieniu tej forteczki (ob. Kudak). Załoga twierdzy, jeszcze należycie niewykończonej i nieuzbrojonej, składała się z żołnierzy kilkuset „cudzoziemskiego autoramentu“. Obce pochodzenie żołnierzy załogę trzymających na Kudaku drażniło kozactwo; do rozdrażnienia niemało przyczyniało się surowe spełnianie instrukcyj hetmańskich, nakazujących wstrzymywanie wszelkich kozackich „cha-dzek“ na morze. Jeden ze znanych watażków zaporoskich, który się wsławił swemi „chadz-kami“ na morze Czarne, Sulima, postanowił siłą oręża złamać porządek, który Rzplta na Niżu wytwarzała, budując warowny Kudak. Twierdza ta, w ciemną noc wrześniową, tegoż 1635 r., została przez kozactwo pod dowództwem Sulimy opanowana; załoga w znacznej części wytę-pioua; dowódca zaś M. ujęty, okrutną śmiercią zgładzony. Z ciała jego obnażonego zrobiono cel dla łuczników, którzy, długo pastwiąc się, w końcu go zamordowali. Dłoń sprawiedliwości zwykle rzadko karząca rebelizantów Niżowych i wszelką swawolę kozacką, tym razem dosięgła, a nawet bardzo szybko, Sulimę. Watażka ten ujęty, zawieziony do Warszawy, był stawiony przed sądem, gdzie tłumaczył się, iż nie podnosił buntu przeciw Rzpltej; sądził, iż M. jest uzurpatorem władzy samotnym, jakich Niż dużo widziała, pragnął więc go usuuąć i dlatego targnął się na Kudak. Tłumaczenia tego nie uwzględniono: Sulimę ścięto w Warszawie, d. 12 grud. r. 1635. Prochy M-a, pierwszego dowódcy Kudaku, na znak czci pogrzebano na jednej z sąsiednich mogił starożytnych, która otrzymała nazwę „mogiły Mariana“. Nazwa, dotąd przechowana, w ustach ludu uległa skażeniu: brzmi ona teraz Majurowa mohyła. Po M-e pozostał syn, również J an, i również zasłużony w walkach Rzpltej, który i „Tatarską niewolę cierpiał“, a jako virtutis paternae hae-res, otrzymał indygienat szlachecki Rzpltej, na sejmie 1662 r. Niektóre rodziny Maryańskich w Polsce od owego Jana M-a, nobilitowanego Francuza, ród swój wyprowadzają.—Źródła: Vol. Legum t. IV, fol. 870; Letopiś Hryh. Gra-bianki (Kroniczka małorus.); Letopiś Samarska-ho monastyrija“ (rękop. w Samar, monast. na

Marguerite Jan August, generał francuski (* 1823 — f 1870). Służył w Algierze.

W wojnie r. 1870 generał brygady; pod Seda-nem raniony niebezpiecznie, zmarł w Belgii; pochowany w Mustapha w Algierze. Ogłosił:

adz.

„Chasses de l’Algérie et notes sur les Arabes du Sud“ (Paryż 1869).

Marguerite Paweł, współczesny romanso-pisarz francuski (* 1860 w Laghouat w Algie-ryi), syn generała Augusta M. (ob.), Dzieciństwo spędził w Algieryi, gdzie uczęszczał do szkół średnich, po ukończeniu ich wstąpił w r.

1881 do ministeryum oświaty, r. 1877 poświęcił się zupełnie pracy literackiej. Na niwie literackiej wystąpił poraź pierwszy w r. 1882 z jednoaktówką ,,Pierrot assassin de sa femme“, która zyskała ogólne uznanie. W pierwszych pracach literackich: „Mon père“ (1883), „Tous quatre“ (1884), ,,La confession posthume“ (1885) i „Maison ouverte“ (1886) naśladował bezwzględnie Zolę i poruszał wątki realistyczne.

Niebawem wystąpił nawet przeciwko temu kierunkowi, w proteście „pięciu“ literatów francuskich przeciw ,,Terre“ Zoli, i przerzucił się do romansu psychologicznego. Na tern polu zyskał sobie rozgłos, jako przedstawiciel kierunku Goncourtów i Daudeta. Po śmierci Ed. Gon-courta, którego był przyjacielem i naśladowcą, został jednym z 8 członków Akademii Goncourtów. Za najlepsze utwory M-a uchodzą: „Jours d’epreuve“ (1888), „La forsę de choses“ (1890) i „La Tourmente“ (1894). W ostatnich swych utworach M. uległ wpływowi Tołstoja i Dostojewskiego. Uprawiał również dziennikarstwo.

E. Chw.

Por. Pallisier G. „Nouveaux essais de littérature contemperaine“; Doumic „Les jeunes“; Deschamps G. „La vie et les livres“.

Marheineke Filip Konrad, teolog protestancki (* 1780 —f 1846). R. 1805 kaznodzieja przy uniwersytecie w Getyndze, r. 1809 profesor zwyczajny w Heidelbergu, r. 1811 profesor no-wozałożonego uniwersytetu w Berlinie, gdzie był po śmierci Hegla głównym przedstawicielem Heglistów. Początkowo M. trzymał się głównie dziedziny historycznej, („System d. Katholizismus in seiner symbolischen Entwickelung“ Heidelberg 1810—13, 3 t., „Gesch. d. deutschen Reformation“ wyd. 2-e 1831 — 84,

4 t). Później zainteresował się zagadnieniami filozoficzneini. Jego „Grundlehren d. Dogmatik“ (Berlin 1819, wyd. 2-e 1827) noszą na sobie piętno wpływów Schellinga i Hegla. Nadto warto wymienić: „Institutiones symbolicae“ (Berl.

1830, wyd. 3-e); „Über die wahre Stellung des liturgischen Rechts im evangelischen Kirchenregiment“ (tamże 1825); Po śmierci wyszły:

„Vorlesungen ü. die christliche Moral, Dogma- Niżu); Niesiecki „Herb, pol.“ VI, 349; M. Du-

Krak. 1899).

S. P.

A. T.

adz.

M. Ko

S. Drz.

biecki ,,Kudak, twierdza kresowa¹* (wyd. 2-gie,

M. D.

Mariana Jan, słynny Jezuita hiszpański, jeden z głośnych tzw. raonarch om achów (ob.) (* 1537,— f w Toledo 1624). Uczył się w Rzymie (1561) i w Paryżu (1569 — 1574). Po powrocie z podróży misyjnych do Hiszpanii, pisał wiele, m. in. Dzieje Hiszpanii w 30 księgach, za które przezwano go hiszpańskim Li-wiuszem. Imię M-y rozsławiła praca: ,,De rege et régis institutione‘‘ (1599, wielokrotnie wydawana w w. XVII), ,,podręcznik dla królobójców“. M. uczy, że panujących wolno zabijać. Odróżnia nieprawowitych panujących (tyrannus occupatio ne, in tiłulo), którzy jako wrogowie powszechności mogą być przez każdego pozbawiani życia i władzy, i prawowitych ale zwyrodniałych (tyrannus in regimine, abnsu regiminis). Ostrzega, aby wobec tej drugiej kategoryi postępowano ostrożnie, bo usunięcie jednego złego rodzi wiele innych. Dopiero gdy panujący depcze wszystkie prawa ludzkie i boskie, należy występować przeciw niemu; naprzód ostrzegać, wymawiać posłuszeństwo, w końcu wypowiadać wojnę, a te czyny powinny wychodzić od zgromadzenia stanów; gdyby jednak zwołanie takich zgromadzeń było niemożliwe, wtedy nie działa niesprawiedliwie (Haudquaquam inique eum feeisse existimabo), kto działając w myśl powszechnego pragnienia, za zgodą zrzeszonych i panujących mężów, odbierze tyranowi życie; działa wtedy bowiem nie z własnej woli, ale jak gdyby z domniemanej woli i powagi ogółu. Pozwala M. na używanie wszelkich środków, stosowanych na wojnie, a więc na otwartą walkę i podstęp; za niewłaściwe uważa usunięcie za pomocą jadła i napoju, albowiem w tych wypadkach tyran sam przyczynia się do własnej śmierci. Książkę swoją M. ilustruje przykładami: Dominikanina Jakóba Clément, który zamordował Henryka 111(1589) nazywa „wiekuistą ozdobą Francyi“ (aeternum decus Galliae). Po zamordowaniu Henryka IV przez Ravaillac’a uniwersytet paryski potępił pracę M-y, a parlament paryski skazał ją na spaleuie. Zakon Jezuitów potępił i wyrzekł się poglądów M-y w r. 1610. Ob. Monarch omachowie.

Mariano R a I a e 1, włoski pisarz filozoficzny (* 7 wrześ. 1840 w Capui). Pracował najpierw nad prawem, następnie nad filozofią w Neapolu; na rozwój jego poglądów wpłynął znacznie August Vera (ob.). Po dłuższym pobycie w Rzymie został w r. 1885 profesorem historyi kościoła w Neapolu i członkiem Akad. tamecznej. M. jest szczerym zwolennikiem hegelianizmu; większą uwagę, niż na samą dyalektykę H e gl a (ob.), zwraea na jej konsenkwencye praktyczne i historyczne. Jako pisarz nader płodny, rozważał M. zwłaszcza zagadnienia religijne i stosunek państwa do kościoła. Z pism M-a wymieniamy następujące: „Lassalle e il suo Eraclito“ (Flor. 1865); „II risorgimento italiano“ (Flor.

1866); „La philosophie contemporaine en Italie“ (Par. 1868); „II problema religioso in Italia“ (Rzym 1872); „Strauss e Vera“ (Rzym 1874); „La liberta di coscienza“ (Medyol. 1875); „Gior-dano Bruno“ (Rzym 1881); „Lo stato e 1’iuse-gnamento della religione“ (1886); „Augusto Vera“ (1887); „La persone del Cristo“ (Neapol 1889); „Cristianesimo e buddismo“ (Flor. 1890); „L’evangelio di Giovanni“ (1892); „Gli evan-gelii sinottici“ (1896). Por. K. Werner ,,Die ital. philos, d. XIX Jahrh.“ (Wied. 1885).

Maria-Theresiopel, m-to na Węgrzech, ob. S o b i t i c a.

Mariazell m-ko w Styryi, pow. Bruck, słynne z pielgrzymek, leży nad Salzą w okolicy b. malowniczej; 862 npm., siedziba sądu okręgowego, 1 499 m-ców (1900) którzy prowadzą handel drzewem, artykułami dewocyjnemi; fabryki papy. Miejscowy kościół, cel pielgrzymek, wzniesiono r. 1644 na miejscu starego kościoła, zbudowanego przez Ludwika I węgierskiego. Kościół ma trzy wieże, jedna z nich gotycka z w. XIV, piękny portal, cudowna kaplica ze srebrnym ołtarzem i obrazem Madouny (rzeźba w drzewie lipowem), bogaty skarbiec. Piękne miejscowości w okolicy: Bürgeralpe (1 267 m.), Erlafsee i Sassingfall. Por. Rabenlechner M. ,,Österreichs Loreto“ (Wied. 1891), Rogi ,,M. in Steiermark“ (tamże 1903); Hassenberger ^Przewodnik po M. i okolicy“ (t-że 1902). M- Ko

Maribios wulkany w Nikaragua. Najważniejsze: Momotombo (1980 m.) nad jez. Managua; las Pilas; Orota, Telica (2 183 m.), Santa Clara, el Viejo (1620 m.) i Asososca v. Axusco. Las Pilas wybuchał w r. 1849, Momotombo dymi stale. Nazwa od plemienia, które tu przebywało podczas podboju kraju.

Maribo, gmina duńska obejmująca Laaland, Falster i wiele in. drobnych wysepek, 1740 km. kw. powierzchni, 105 021 m-ców (1901). Miasto t. n. na w. Laaland nad jeziorami Mo-ribosee (11 km. kw.) i Grimstrupsee, połączone koleją z portem Banholm; handel zbożem, piękny stary kościół, 3 838 m-ców (1901).

Marica, nimfa, matka Latynusa, czczona przez mieszkańców miasta Minturuae w Lacyuin, która na prośbę ich Maryusza (ob.), kryjącego się przed pogonią w bagnach Palus Maricae, swą opieką otoczyła; w pobliżu Minturnae był gaj jej poświęcony.

Marie Aleksander, polityk francuski (* 1795 —• f w Paryżu 28 kwiet. 1870 r.). Adwokat, zdobył wielkie imię w sprawach politycznych Restauracyi, 1842 deputowany do izby, członek rządu po przewrocie r. 1848, minister robót publiez., urządzał warsztaty narodowe r. 1848, za pomocą których zamierzał podważyć wpływy Ludwika Blanc’a. W Konstytuancie członek komisyi wykonawczej (od 4 maja), przyczynił się draźniącemi przemówieniami do wybuchu czerwcowego; musiał się podać do dymi-syi; minister sprawiedliwości (lipiec—grudzień

1848 r.). Zwalczał politykę prezydenta, stracił lecz tylko w okolicy najbliższej, a w r. 1528 mandat r. nast, i powrócił do adwokatury; 1863 —9 członek Ciała prawodawczego na ławach opozycyi. Z biegiem lat coraz bardziej umiarkowany, z tego tytułu nie został wybrany więcej w r. 1869, gdy opozycya gotowała walkę stanowczą przeciwko cesarstwu. Por. Cherest „La vie et les oeuvres de M.“ (1879), Posner „Gaz.

z polecenia Ferdynanda I probowano otrzymywać z niej sól kuchenną, co jednak zawiodło, ponieważ zawiera zbyt wiele soli Glauberskiej. W r. 1740 aptekarz opactwa w Teplu, Schulz, zaczął z wody tej za pomocą odparowywauia wyrabiać sól przeczyszczającą (Tepler Salz), która dosyć szybko znalazła zwolenników i zaczęła się rozpowszechniać, lecz dopiero w r. 1808 M. zali-czouo do miejscowości leczniczych, a od czasu tego z rokiem każdym wzrasta i nabywa sławy głośniejszej i napływ leczących stale powiększa się. Obecnie (1910) M. liczy 10 źródeł o ciepłocie od 5 do 11° R.; woda ich świeżo zaczerpnięta jest przezroczysta, bez zapachu, o smaku lekko słonawym i zawiera mniej lub więcej kwasu węglowego, skład zaś jej chemiczny bywa różny; podług niego źródła M-u dzielą się na: 1) Alkali czno-sło ne z wielką zawartością soli Glauberskiej (siarczanu sodu) jak oto: Kreuzbrunnen, Ferdinandsbrunen, Alfredsquelle, Waldquelle i Aleksandrinenquelle, służące przeważnie do picia, ale także do kąpieli; 2) Ż e-laziste: Ambrosiusbruunen, Karolinenbrunnen (do picia) i Prälatenquelle (dostarcza tylko wody stołowej); 3) Alkaliczno-ziemiste: Rudolfsquelle (do picia); 4) Marienquelle, uadzwy-czaj bogata w kwas węglowy, używana tylko do kąpieli, zawiera mało części mineralnych stałych (0.1), najwięcej ich posiada Ferdinandsbrunnen (9.4). Woda maryenbadzka zalecana bywa z dobrym skutkiem przeciwko chorobom żołądka i kiszek, wątroby, nerek i pęcherza, przeciw krwawnicom (ob.), kamieniom żółciowym, stłuszczeniom, chorobom niewieścim i in. —Liczba leczących się wodą na miejscu dochodzi rocznie do 20 000; wywozi się do miliona butelek wody, a także wielką ilość pudełek soli źródlanej, przeczyszczającej oraz innych przetworów leczniczych. — Por. Kisch ,,M. seine Umgebung u. Heilmittel“ (Marb. 1895, wyd. 14-e), Heidler ,,D. Kurort M.“ (t-że 1895, wyd. 5-e), ,,M. i jego środki lecznicze⁴⁴ (t-że b. w.

Dr J p.

Sąd.“ 1905—6); Pinard „Le barreau français“

II (1865).

s. r.

Marie de France, nieznana z nazwiska poetka w. XII, rodem z Ile-de-France. Pochodziła zapewne z ludu, żyła i mieszkała w Anglii pod panowaniem Henryka II, któremu większość swoich „lais“ dedykowała (ok. r. 1180).

Tęskne te, ujmujące prostotą pieśni w duchu ludowej poezyi celtyckiej pisane, należą do najpiękniejszych utworów liryki starofrancuskiej.

Oto tytuły bardziej znanych: Guigemar, Biscla-vret; Lanval, Yonec, Equitan, Laustic, Eliduc i in. (rękopis niewątpliwy zawiera 12 utworów). Pisane są wierszem rymowanym 8-zgło-skowym. Prócz tego pozostały po niej: przerobiona z legendy łac. opowieść: „L’Espuarga-toire Saint-Patriz“ (ok. 1190) oraz zbiór bajek „Dicts d’Ysopet“ (ok. 1170), też tłomaczonych z łaciny. Poezye M. wydał w 2 tom. Roque-fort-Flamericour w r. 1820. Same „Lais“ wyd.

Warnke („Bibi Normannica“, Halle 1885). „Czyściec ś. Patrycego*⁴ wyd. Jenkins (Filadelfia 1894). Niektóre „lais“ przełożył Herz na niem. w r. 1862. Por. G. Paris w „Romania*⁴ VIII, i XXIV, 290 oraz art. Bodier w „Revue d.

M. Ab.

Deux Mondes*⁴ z d. 5 paźdz. 1881.

Marie-Galante jedna z francuskich Antyllów pod 15°53 szer. płn. i 65°58’ dług. wsch. Gr.,

adz.

28 km. od Gwadelupy, powierzchnia 149 km. kw., ok. 15 000 m-ców. Lekko wzgórzysta (do 189 m.), pokryta lasami; brak wody; rafy koralowe czynią M. trudno dostępną. Uprawa głównie trzciny cukrowej, nadto kawy, bawełny i kakao;m-to gł. Grandbourg(7000m-ców).

Marienburg, ob. Malborg.

Marienescu Atanazy Maryan, etnograf rumuński (* 1830 w Lipowie, w Banacie), nauki odbywał w Aradzie, Temeszwarze i Budapeszcie, wstąpił do sądownictwa w Wiedniu. Pierwszy z Rumuuów gromadził podania, śpiewy i melodye ludu. Usiłował dowieść, że najstarsze podania rumuńskie są bądź w całości bądź w oddzielnych ułamkach mytami grecko-rzymskie-mi. Prace: „Balade, inosoli istorice si mitologi-ce din poesia poporala“ („Ballady, zwłaszcza historyczne i mitologiczne z poezyi ludowej“, Wiedeń 1867), „Steaua Magilor, cńntece de nascerea lui Bhristos“ („Gwiazda magów, pieśń o Nar. Chrystusa“, tamże 1875), „Cultul pâgân si crestion“ („Kult pogański i chrześciański“, Bukareszt 1884), „Studiu despre Celti“ („Badania celtyckie“, Karamsebes 1895). E ęiiw-

Marienbad. M-to i miejscowość lecznicza w Czechach, blisko 30 000 m-ców, nieomal wy- r. [1910]). łącznie Niemców. M. oddalony od Karlsbadu (ob.) o mil 5, leży w dolinie rozległej i pięknej, otoczonej lasami świerkowemi, 628 m. n. p. m. przy dr. żel. z Pilzna do Chebu (Eger).

W mieście sąd obwodowy, kościoły: katolicki, luterski i anglikański oraz bożnica żydowska; ratusz, w którym mieści się czytelnia i sale do zebrań towarzyskich-, m-to schludne i zabudowane porządnie posiada nadto 4 zakłady ką-pielne, z których najokazalszy Neubad, wzniesiony wspaniale w r. 1895; szpital wojskowy i 2 szpitale cywilne. Wogóle wszystkie urządzenia lecznicze b. dobre i utrzymywane wzorowo. Źródła mineralne i ziemia, z której wy-tryskują, są własnością opactwa Premonstraten-sów w Teplu, jemu też M. zawdzięcza powstanie swe i rozkwit, — Woda marienbadzka jako lecznicza znana była wprawdzie już w w. XVI,

M. K-o.

adz.

adz.

Castellamare; wielki zamek, fabrykacya spirytusu,

M. Ko

E. Gr.

Marigny Jan dyplomata francuski, prałat (f 1350), brat sławnego Enguerrand’a. R. 1313 ■ biskup Beauvais, mimo usiłowań nie mógł powstrzymać powieszenia brata. Nie zaszkodziło to jednak karyerze M-ego. Jest sędzią w procesie Piotra de Latilly, biskupa Châlons i kanclerza Francyi. R. 1322 papież Jan XXII deleguje M-ego do rozważenia sprawy rozwodu Karola IV z Blanką de Bourgogne. R. 1328 skłania swą wymową osoby wpływowe do uznania Filipa Walezyusza, który w roku następnym dwa razy powierza M-emu pieczęci Francyi i powołuje do uczestnictwa w sławnych zgromadzeniach w Paryżu i w Vincennes. Nieco później M. opuszcza potajemnie Francyę; mówią, że prowadził rokowania z Edwardem III angielskim. R. 1335 powraca z wyprawy na wschód i znów na dworze zajmuje stanowisko wpływowe. 1347 r.

E. Gr.

ddz.

Marienhaus, ob. Mary en ha uz. Marienwerder, ob. Kwidzyn.

Marietta miasta: 1) w hr. Washington, stanie Ohio, przy uściu rz. Muskingum do Ohio, w śród zagłębia naftowego. Jedno z najdawniejszych miast stanu Ohio, zał. w r. 1798. Kollegium, wielkie rafinerye nafty i odlewnie żelaza; handel naftą, 13 348 m-eów (1901); 2) główne m. hr. Cobb, w stanie Georgia; szkoły wyższe, łomy marmuru, fabryki, 4 446 m-ców(1900).

Mariette Piotr Jan historyk sztuki i zbieracz francuski (* 1694 w Paryżu—f 1774 tamże). Kształcił się pod kierunkiem ojca w mie-dziorytnictwie, podróżował po Hollandyi, Niemczech i Włoszech. R. 1750 sprzedał księgarnię po ojcu, oraz poświęcił się głównie uzupełnieniu swoich zbiorów rytowniczych. Zbiory obejmujące 1400 rysunków i zgórą 1500 rycin, po jego śmierci rozkupiono. Ocalały jednak zakupione przez Bibl. narodową w Paryżu rękopisy, zarówno jak egzemplarz „Abecedario pit-torico“ Orlandi’ego. Ogłosił m. iu. „Architecture française“ (Paryż 1727, 2 t.), „Le Cabinet Crozat“ (tamże 1729, wyd. 2-ie, 1742, 2 t.), „Traité histor. des pierres gravées du Cabinet du roi“ (tamże 1750). Rękopisy, zawierające moc ciekawych materyałów, wyszły w „Arch. de Part français“ („Abécédaire de P. J. M. sur les arts et les artistes“ Par. 1851 — 60, 6 t.).

Mariette Franciszek August Ferdynand, egiptolog francuski 1821 w Boulogne-sur-Mer- f 1881 w Bnlaku), nauczyciel w Boulogne, r. 1849 otrzymał miejsce w muzeum egipskiem (w Luwrze w Paryżu); 1. 1850 — 54 odbył podróż do Egiptu i odkrył groby Apisa w Memfis. W r. 1858 odbył nową podróż do Egiptu i kierował pracami przy odkopywaniach, przedsięwziętych przez rząd; wówczas odkrył najważniejsze pomniki: świątynie w Abydos i Edfu. Założył muzeum staro-egipskie w Bulaku pod Kairem i był tam dyrektorem. Poza licznymi artykułami w pismach egiptologicznych m. in. ogłosił: „Choix de monuments et de dessins découverts pendant le déblaiement du Serapeum“ (Paryż

1856); „Le Sérapéum de Memphis“ (1857 — 66, 9zesz.); „Nouvelle table d’Abydos“ (1868);f„Fouil-les exécutés en Egypte, en Nubie et au Soudan“ (1867); „Abydos; (1870—80, 2 t.); „Den-derali; description générale du grand temple de cette villo“ (1870—80, 5 t.); „Les papyrus égyptiens du musée de Boulaq“ (1871—77, 3 t.); „Karnak“ (1875); „Voyage dans la Haute Egypte“ (1878, wyd. 2-ie 1893); „Questions relatives aux nouvelles fouilles a faire eu Egypte" (1879). M. otrzymał od wicekróla tytuł beja, a następnie baszy, Pośmiertnie wydał Maspéro jego „Le Sérapéum de Mastaba de l’ancien empire“ (1882 — 86). W Boologne wzniesiono mu pomnik.

Marigliano m-sto we Włoszech, prow. Ca-serta, przy dr. żel. Neapol-Noła-Bajano i Caserta-

5 018 m-ców (1901).

Marignano v. Melegnano w Lombardyi, nad Lambro, przy kolei z Medyolanu do Piacenzy i przy tramwajach parowych z Medyolanu do Lodi i Sant Augelo, o 16 km. od Medyolanu. Przemysł rozwinięty. Tu r. 1515 Franciszek I franc, zadał klęskę Szwajcarom, a 8 czerw. 1859 austryaków pobił marsz. Baragnay d’Hil-liers.

zostaje arcybiskupem Rouen.

Marilhat Prosper malarz francuski (* 1811— -j- 1847), wraz z Decamps’em twórca malarstwa czerpiącego wątki ze Wschodu. Uczył się w Thiers i Paryżu. R. 1831 towarzyszył bar. HU-gelow w podróży na Wschód, poczem sam spędził pewien czas w Egipcie; podróżował po Włoszech i Algierze; w r. 1846 dotknięty chorobą umysłową. Z dzieł jego najważniejsze; Widok Ezbe-kieh, Kawiarnia w Bulaku, Ruiny w Baalbeku, Delta, Ruiny meczetu, Postój karawany wśród ruin w Baalbeku, Brzegi Nilu.

Marinelli Jan Józef geograf włoski (* 1864 w Udine,— f 1900 we Florencyi), uczył się w Padwie matematyki i prawa, r. 1867 nauczyciel geografii i historyi w instytucie technicznym w Udine. Urządził liczne stacye meteorologiczne w Alpach i wydał początek swego wielkiego dzieła „Materiali per 1’altime-tria italiana“ i ,,Nomi propri orografici delle Alpi Corniche e Giulie“ (Udine 1872). W r. 1879 profesor geografii we wszechnicy w Padwie, a r. 1892 we Florencyi. R. 1890 deputowany do parlamentu.—M. stworzył we Włoszech nową szkołę geografów, która zwraca uwagę przede-wszystkiem na badania fizyczne. Z prac jego zasługują na uwagę: „Della geografia scienti-fica e di alcuni suoi nessi“ (Rzym 1879); „La geografia e i Padri délia Cliiesa“ (tamże 1882; przekł. niem. Neumanna: „Die Erdkunde bei d. Kirchenvätern“, Lipsk 1884); r. 1883 zaczął wydawać wielkie dzieło ,,La Terra, trattato popolare di geografia universale“ (Medyolan); nadto jeszcze: „Le Alpi Carniche“ (Turyn 1888);

M. Ko

(Turyn 1899); Mango „Le fonti dell Adone“ (tamże 1891), i „Della fama di G. M.“ (Genua 1898); Damiani „Sopra la poesia del M .“ (Tu-

M. Ko

adz.

do czasu powołania przez skupsztinę na tron serbski Milana II. W okresie lat 1880—90 był reprezentantem serbskim przy dworach we Fran-

E Chw.

S. Drz.

adz.

Mariotte Edmund, fizyk franc. (* około 1620 w Burgundyi — f J684). Przeor w St.-Martin-sur-Beaune, gorliwie oddawał się doświadczeniom, w których, jakkolwiek starał się jedynie o sprawdzenie znanej zasady z fizyki, wykazał sporą dozę pomysłowości i wprowadził ważne udoskonalenia. Wymyślił dziś jeszcze używany przyrząd do poglądowego przed-

„Su',i colli Euganei“ (Padwa 1888); „Venezia nelha storia délia geografia cartografica ed es-plomtrice“ (Wenecya 1889), atlas historyczny z 34t mapami i wiele in. W r. 1894 założył „Rivi sta geografica italiana“. Z pism pozostałych po nim syn jego, Olinto, badacz lodowców i jezhor, wydał w r. 1900 „Vokabular der drei deutschen Sprachinseln in Friaul“

Marini (Marino) Jan Chrzciciel, poeta włosku (* 1569— fr. 1625). Wbrew woli ojca, który chciał wykierować go na na prawnika, M. ocidawał się poezyi. Już pierwsze jego utwory zwróciły nań uwagę ks. Bovino i ks. Conca,' który go zrobił swoim sekretarzem. Należąc do orszaku kard. Piotra Aldobrandiui, w Turymie, napisał poemat pochwalny „II ritratto“ który mu zdobył stanowisko sekretarza ks. Sabaudzkiego. Zatargi, w które M. zaplątał się był w Turynie, sprawiły, że skorzystał chętnie z zaproszę nia Małgorzaty Valois (ob.) i udał się do Paryża, j?dzie po śmierci Małgorzaty znalazł protektorkę w osobie Maryi Medici, drugiej żony Henry ka IV. R. 1622 powrócił do Włoch, przebywał w Rzymie, umarł w swoim majątku, pod Neapolem. Z poematów jego najsłynniejszy „Adonje“ epopea z 20 pieśni (Paryż 1623; najlepsze wyd. 1789, 4 t.), uapisany stylem napuszonym. Styl ten, przez jakiś czas modny, zwany był stylem marinicznym (marinesco). Poem at zyskał wielkie uznanie wśród współczesnych i znalazł licznych naśladowców Z powodu wielu drastycznych opisów umieszczono go ra indeksie kościelnym. M. napisał nadto: yoemat opisowy „La strągę degli innocent!“ (Rzym 1633); wydał zbiorki poezyi „La lira“, „La Zampogna“ i „La Galleria“. Wybór dziel wyszedł: „Opeja di G. M.“ (Neapol 1862). Porówn. Menghini ,,La vita e le opere di G.

B. M.“ (z bibliografią; Neapol 1898); Rua „Poeti delïa corte di Carlo Emanuele I di Savoia“ ryn 1899).

Marino (rzeczpospolita), ob. San-Marino.

Marino (staroż. Castrimoenium), m-to w prow. rzymskiej we Włoszech, na płn. od jez. Albańskiego, przy kolei żel. Rzym-Albano. Wiele kościołów z godnemi uwagi obrazami, pałac Co-lonnów; uprawa wina, wyrób mydła, przedmiotów skórzanyeh, metalowych. Ok. 7 000 m-ów.

Marinowioz Jan, mąż stanu serbski (* w Serajewie), po ukończeniu nauk średnich w kraju, udał się po nauki wyższe do Paryża. Po powrocie poświęcił się służbie dyplomatycznej. Początkowo wstąpił do ministeryum za Aleksandra Karagieorgiewicza, a później z polecenia Milana Obrenowicza odbył missyę dyplomatyczną do Wiednia, Berlina, Paryża. R. 1861 mianowany prezesem senatu, a po śmierci tragicznej Milana I w r. 1868 rządził Serbią cyi, Belgii i Anglii.

MarillUS Mapîvoç, 1) znakomity geograf z w. II po Chr., rodem z Tyru; nauka geografii zawdzięcza mu wielki postęp, ponieważ pierwszy położenie kraju i poszczególnych miejscowości według stałych stopni długości i szerokości geograficznej oznaczył; północne zaś wybrzeża Europy opisał tak dokładnie, jak żaden z jego poprzedników; M. był źródłem głównem dla Ptolemeusza (ob.), który od niego także południk przy w. Ferro przejął. 2) Sławny anatom, żyjący ok. r. 90 po Chr., przez Galenusa, który wiele z pism jego, do naszych czasów nie dochowanych, miał korzystać, odnowicielem anatomiii mieniony; w nauce o nerwach odkrył kilka nowych szczegółów. 3) Zwolennik filozofii nowoplatońskiej, następca Proklosa, żyjący w w. V po Chr. Z pism jego dochował się tylko żywot Proklosa, zawierający praktyczno-filozoficzny pogląd o szczęśliwości. Wydali utwór ten: Fabricius (Hamburg 1700); Bois-sonade (Lipsk 1814).    1) Rzymski centuryon

za panowania ces. Filipa, którego legiony w Me-zyi załogujące, cesarzem obwołały; wysłany przeciw niemu Decius odniósł zwycięstwo, wszakże zniewolony został przyjąć purpurę cesarską od krnąbrnych legionów.

Marion Henryk Franciszek pedagog francuski (* 1846— f 1896), profesor filozofii w liceach w Pau, Bordeaux, Paryżu. Jako członek rady wyższej wychowania publicznego był autorem projektu organizacyi nauki średniej dla dziewcząt, współdziałał w stworzeniu wyższych szkół normalnych w Fontenay i Saint-Cloud i wykładał tamże psychologię i etykę w zastosowaniu do pedagogiki. Na kursach uzupełniających przy wydziale humanistyczuym w Paryżu wykładał „naukę wychowania“. Wywierał olbrzymi wpływ zarówno wykładami jak dziełami. Ogłosił m. in. „J. Locke, sa vie et son oeuvre, d’après des documents nouveaux“ (1878); „Leçons de psychologie appliquée â l’éducation“ (1881), „Leçons de morale“ (1882); „Le mouvement des idées pédagogiques en France depuis 1870“ (1889). Współpracował w licznych wydawnictwach. Jako filozof łączy doktrynę obowiązku i wolności moralnej-z realizmem. Jako pedagog dąży do rozwoju wszystkich władz duchowych i do wychowania osobistości moralnej.

'-afc—C

ski, a w roku następnym rozpoczął wykVlady anatomii i chirurgii. W r. 18J2 stanął do ‘‘konkursu o katedrę chirurgii po Sabatierze. (ob), ale pomimo że wtedy złożył pracę znakomitą „De l’opération de la hernie inguinale ebtran-glée“, zwyciężył go Dupuytreu (oh.), 'który póki żył wciąż występował jako przeciwni k M-a. W r. 1818, drogą konKursu, M. zostaje drugim chirurgiem szpitala paryskiego Hôtel-Die u, ale Dupuytren wygryzł go stamtąd i M. w rV 1828 przeszedł do szpitala Beaujon. Od r. 18319 był już prof. patologii chirurgicznej, a stau owisko to zajmował do śmierci; nadzwyczaj Gubiony i ceniony przez uczniów jako człowiek - zacny i dobry. Od r. 1821 był członkiem Aka’.d. medycznej. Z dzieł jego najznakomitsze: „Manuel d’anatomie etc⁴' (Paryż 1810; 2 t.) i „Cours de pathologie chirurg.“ (t-że 1837).—Por. J,Biogr. méd.“ (VI, 195j i „Mém. de la Soc. do cliir. de Paris“ (1853, t. III, III — życiorys dokładny).    Diï Ji p-

Marka, ob. Marchia.

Marka, Ob. Grzywna i moneta.

Marka pocztowa, jako sposób pobierania opłat z góry za przesyłki pocztowe wprowadzona w Anglii w r. 1839—40 przez Rowlanda Hilla. M. takie były już znane w w. X VII na poczcie miejskiej w Paryżu, a w r. 1818-'-1836 używano kopert z markami w Sardynii. Reforma Hilla polegała na: 1) wprowadzeniu taryfy zniżonej i jednolitej dla listów zwykłych; 2) na zniesieniu najrozmaitszych przywilejów pocztowych (np. w Anglii członkowie parlamentu mieli prawo wysyłania bezpłatnie 10 —15 listów dziennie); 3) na wprowadzeniu M. pocztowych. 'Taksa pocztowa przed reformą Hilla była b. wysoka za przesyłkę listu zwyczajnego płacono 7 — 7‘/2 pensów. System ten nie był korzystny pod względem fiskalnym. Od r. 1816 —1837 wpływy państwa z poczty prawie nie wzrastały; tymczasem istniejące urzędy pocztowe mogły załatwiać daleko większą ilość korespondencyi Od r. 1840 opłatę za przesyłkę listu obniżono do 1 pensa. Obniżenie taryfy sprowadziło zwiększoną ilość korespondencyi (zdaniem Hilla —27 razy większą). Liczba przesłanych listów na poczcie angielskiej w r. 1839 wyniosła 75 mi¹., r. 1840 — 169, 1850 — 347, 1870 — 865, 1876 — 1019. Dochód brutto z korespondencyi listowej wyniósł w r. 1839 — 2,37 mil. f. szt.. r. 1840 — 1,36, 1870 — ok. 5 mil. Dochód netto w r. 1839 — 1,60 mil. f. st-, 1840 — 0,41; dopiero od r. 1870 dochód netto przewyższa dochód netto z przed reformy. Reforma Hilla przeto pod względem fiskalnym była krokiem Marjolin Jan Mi koł aj (* w Ray-sur-Saóue nieostrożnym, miała jednak olbrzymie zuacze-[d. Hante-Saône] 6 grud. 1780 — f w Paryżu nie kulturalne. Za przykładem Anglii podą-4 mar. 1850) lekarz i chirurg zasłużony. Nau- żyły inne państwa. Nie wprowadzono jednak kę rozpoczął w szpitalu w Commercy, następ- odrazu taryfy jednolitej opłat pocztowych, nie kształcił się w Paryżu i tam w r. 1808 a przeważnie taryfę strefową. A więc w Au-po obronieniu rozpr. „Propositions de chirur- j stryi od r. 1842 opłata za odległość mniejszą, gie et de médecine⁴' otrzymał dyplom doktor- J niż 10 mil wynosiła 6 cent. za odległość dal-

stawiania praw towarzyszących zderzaniu się ciał sprężystych. Stwierdził doświadczalnie prawo wypływu cieczy. Wynalazł flakon, z którego pomocą, prócz wielu zjawisk ciekawych, w cieczach zachodzących, stwierdził roztwarzalnośó powietrza w cieczach. Co się tyczy prawa o ciśnieniu gazów, znanego pod jego nazwiskiem, to jakkolwiek odkrył je Boyle, M. wszakże wykazał jego doniosłość. Laliire r. 1686 wydał uiektóre jego rozprawy, których zbiór dwutomowy wyszedł w r. 1717 w Leydzie, nast.

A. Ł.

w Hadze.

Maris Jakób malarz hollenderski (* 1837 w Haadze), uczył się malarstwa pejzażowego w Akademii w Hadze, a następnie pod kierunkiem Ströbla i van Hovego oraz w Antwerpii u Keysera i van Leriusa. W r. 1866 udał się do Paryża, gdzie uległ wpływom Diaza, Corota, Rousseau, Milleta i in. Obrazy jego są wzorowane na współczesnej sztuce francuskiej. Z dzieł jego wymienić należy: Prządka, Widok Y z Amsterdamem, Widok Schiedamu, Nad brzegiem morza, Matka i dziecię (kaczka z kaczątkiem), Młyn, Most i kanał w Rotterdamie. Odznaczył się również jako akwarelista i rytowuik.

Marisus albo Marisia, dzisiaj Marosz w Sied-miogórze, rzeka w Dacyi, wpadająca do Tibi-cusa (Cisy), a nie jak Herodot i Strabon podają, do Dunaju; w pobliżu jej walczyli w r. 350 po Chr. Wandalowie pod wodzą Wisumera i Gotowie, którymi Geberyk dowodził; po krwawej walce odnieśli Gotowie zwycięztwo.

Marivaux Piotr CarletdeChamblain

adz

S. Drz.

poeta francuski (* 1688 w Paryżu — f 1763 tamże). W młodym wieku już pisał komedye (silna intryga i ostra charakterystyka) i stworzył w tym kierunku styl własny, zwany marivaudage. Komedye: „Le jeu de l’amour et du hasard“ oraz „Les fausses confidences“ uchodzą za najlepsze jego sztuki; komedye „La surprise de l’amour“, „Le Prince travesti“, „Arlequin posé par l’amour'⁴ i „Le legs“ oddają w sposób doskonały ducha czasów Ludwika XV i długo były grywane na scenach francuskich. Powieść M-a „Marianne ou les aventures de la comtesse de

**

*<

(Paryż 1731 — 36, 3 t., nowe wyd. 1883) uważał La Harpe za najlepszą powieść francuską. Naśladował także Addisona. R. 1793 został M. członkiem Akademii. Jego „Oeuvre complète" (Paryż 1781, 12 t.; wyd. nowe tamże 1827 — 30, 10 t.), oraz „Théâtre complet⁴' (t-że 1877). —Bibl. Larroumet „M., sa vie et ses oeuvres" (Paryż 1882, 2-gie wyd. 1894).

adz.

Markliam Klemens Robert — Markiewicz Jan.

459

sza

M. Ko

Passage“ (1891).

Marßi, osada fabryczna pod Warszawą, przy szosie Radży mińskiej, połączona kolejką wąz-kotorową (Mareeką) z Warszawą, nad rzeczką, zwaną „kanałem królewskim“. Wielka przędzalnia wełny czesankowej do celów tkackich i do robót ręcznych, założona przez anglików z Bradfordu, S. Briggs et Co w r. 1882. Początkowo fabryka zatrudniała ok. 809 robotników, przeważnie z pośród ludności miejscowej. Obecnie rozporządza maszynami parowemi o sile 3 000 koni, zatrudnia 3 000 robotników i wytwarza towaru na 5 mil. rb. (zbyt w Królestwie i Cesarstwie). Dla pracowników fabryka posiada domy mieszkalne, szpital, szkółki, ochronki. W ostatnich czasach przy fabryce założono wielką garbarnię skór baranich, z których wełna, chemicznie zdejmowana, zostaje użyta do przędzenia.

szą \— 12; r. 1849 taryfę tę obniżono do 3 i 6 centów; w r. 1861 wprowadzono do dziś obowiązującą taryfę jednolitą 5 cent. (10 halerzy) za List zamknięty wewnątrz całego państwa Austr yacko-Węgierskiego. W państwach związku płnc.-• niemieckiego w r. 1867 taryfę strefową zniesi ono, wprowadzając taryfę jednolitą. Zwiększaniem stref wpływało na dochody tak samo, jak ob niżęnie taksy. Gdy w Niemczech w r. 1844 strefy dawne (2,4,6 mil. itd.), były rozszerzone (5, 10, 15 mil. itd.), wpływy spadły z 1,4 mil. tal. do jednego miliona. Reforma r. 1867? w Niemczech dała w pierwszym roku niedobór 138 621 tal. (przy wpływie brutto 20

mil.    tak), jednak w r. 1869 czysty zysk wyniósł 262 378 tal., w r. 1875 —w całej Rzeszy Niemieckiej 8,23 mil. marek. W Rossyi przed r. 1839 było około 700 najrozmaitszych taryf pocztowych za przesyłki listów; taryfa była wzrastająca, ale wzrost obniżał się w miarę odległości większej. R. 1839 liczbę opłat zmniejszono io 52 w zależności od ilości guberni, przez które przejść miał list (5 — 50 kop.). R. 1848 wprowadzono koperty stemplowe, a dopiero r. 1858 — marki pocztowe i taryfę jednolitą 10 kop. za list. Taksa ta stopniowo się obniżała, i od r. 1879 wynosi — 7 kop. Najwyż-

wa.ga listu zwykłego ulegała ciągłemu wzrostowi; teraz Międzynarodowy Związek Pocztowy wyznaczył normę 15 gramów. Cięższe listy opłacane są zazwyczaj według ilości jednostek wagi. Najściślej przestrzegane jest to w Rossyi: za list, ważący 1 łut — 7 kop. wewnątrz państwa, 10 kop. — za granicę; za listy cięższe — za —każdy łut uadetatowy po 7 kop. We Fran-cyi jest tak samo. W Niemczech - teraz są tylko 2 taksy: za list, ważący mniej niż 15 gramów opłata pojedyńcza i od 15—250 gramów

—    opłata podwójna.—Por. F i 1 a t e 1 y a. Ob.

P o c z t a.    E- Gr.

Markham Klemens Robert, podróżnik angielski, historyk i lingwista (* 1830 w Stil-lingfteet koło Yorku), uczył się w szkole West-

mim. terskiej, służył 1844 —1851 w marynarce, R. 1867 sekretarz w urzędzie do spraw Indyi, a r. 1868 kustosz departamentu geograficznego. Od r. 1858 piastował urząd sekretarza T-stwa Hakluyt, a od r. 1863 sekretarza królewskiego T-stwa Geograficznego. M. uczestniczył w wyprawie do bieguna północnego w celu poszukiwania Franklina (1850 — 51; „Franklin’s foot-steps“, 1852); w 1. 1852—52 zwiedził Peru oraz wschodni łańcuch Andów „Cuzco and Lima'* (1856). W 1. 1860—61 podróżował znów po Peru „Travels in Peru and India“ (1862), oraz „Contributions tovards a grammar and dictionary of Quichua“ (1864). W r. 1865 M. udał się na w. Cejlon, potem do Indyi, w r. 1867

—    68 uczestniczył jako geograf w wyprawie abisyńskiej. Pisał wiele. Ważniejsze prace: „Spanisch irrigation“ (1867); „A history of the Abis-ssiuian expédition“ (1869), „Memoir on the Indian surveys“ (1871, wyd. 2-e 1878); „The threshold of the unknown region“ (wyd. 4-e 1876); „General sketch of the history of Per-sia“ (1884); „Peruviaan bock, account of the introduction of Cinchona cultivation into British India“ (1880); ,,A history of Peru“ (Chicago

1892); przetłómaczył na jęz. angielski staroperu-wiański dramat ,,011antau (1871); wydawał w 1. 1872—78 ,,Geographical Magazine“.

Markham Albert Hastings, marynarz i podróżnik (* 1841), w r. 1873 towarzyszył Adamsowi w wyprawie na połów wielorybów, na okręcie udającym się przez cieśninę Baffińską do zat. Boothie Felix. R. 1875, jako kapitan parowca Alert, uczestniczył w słynnej wyprawie Naresa do bieguna północnego, przyczem na łyżwach dotarł do 83° szer. płn. Szukając drogi do bieguna półn. M. udał się w r. 1879 z sir Henry Gore-Booth — na jachcie „Isbiorn“ na m. Lodowate w kierunku z. Franciszka Józefa. Ale z pod Nowej Ziemi z powodu lodów, zmuszony był zawrócić z drogi. M. napisał parę rzeczy o wyprawach do bieguna płn. m. in.: „Life of sir John Franklin and the North West

M, Ko

E, Cli w.

Marki handlowe i fabryczne, ob. F a-

bryczna marka.

Markiewicz, herb, M. I: Na tarczy barwy niewiadomej, na belce poprzecznej, opartej na trzech słupach—słupek w kotwicę wydarty. —M-II: Na tarczy ściętej, w polu góruem czerwo-nem—pół orła srebrnego, ukoronowanego; w dol-nem srebrnem—trzy złote kłosy jęczmienne, u spodu złączone. U szczytu orzeł ukoronowany z trzema kłosami w dziobie. Por. „Księga herbowa“ hr. Ostrowskiego.

Markiewicz J a u, kupiec korzenny krakowski, w w. XVII, zostawił w rękopisie dziennik zdarzeń, tak swoich domowych, jako i ważniejszych publicznych. Rękopis posiadał Józef Ku-ropatnicki w Galicyi. Wyjątki z niego umieszczono w „Pam. lwowskim“ (1816, Iii), także „Wiek“ (1877, N° 285). Por. Kubala L. „Miesz-

Red.

czanin krakowski w. XVII“ („Przeg. nauk.-lit.“ 1874); Łoziński „Kwart, hist.“ (1888).

Markiewicz Jan, dr obojga prawa, głośny przeciwnik Jezuitów, kanonik krakowski, warmiński, poznański, proboszcz tarnowski (* w Poznaniu w pierwszej połowie w. XVII). Odbywszy początkowe nauki tamże w kollegium Lu-brańskiego, wysłany został na dalsze do akad. krakowskiej, w porze, gdy akademia toczyła zaciętą walkę z Jezuitami, chcącymi szkoły swoje w Krakowie otworzyć, a w Poznaniu i we Lwowie akademie zakładać. Profesorowie i uczniowie krakowscy zajęci byli prawie wyłącznie tym zatargiem. Niektórzy z nich, opuszczając uniwersytet, wynieśli z sobą nienawiść ku przemożnemu zakonowi. Do tych należał M. Ukończywszy nauki w akademii, wstąpił do wojska i służył w Prusach przeciw Szwedom. Poczem udał się do Rzymu, gdzie przez 6 lat słuchał prawa kanonicznego, otrzymał stopień dra obojga prawa i na kapłana się wyświęcił. Stamtąd przywołał go And. Szołdrski, b-p poznański, uczynił go swoim spowiednikiem i wszelkich zamiarów uczestnikiem. Tu M. wystąpił po raz pierwszy w szranki zapaśnicze z Jezuitami. Do zaczepki tego zakonu dała mu powód następująca okoliczność. Konarski, b-p poznański, sprowadziwszy w r. 1570 jezuitów do Poznania, darował im kilka wsi kapitulnych. Szołdrski, niechętnie patrząc na tę hojność swego poprzednika dla niemiłego sobie zakonu, postanowił mu je odebrać. Szołdrski chcąc wymiarkować opinię publiczną w tej mierze, namówił M-cza, aby Jezuitów zaczepił; ten wydał pisemko: ,,De alienatione sex villarum a Capitulo Posnanieńsi“ (Padwa 1641). W dziełku tem dowodzi, że Konarski nie miał prawa własności kapituły Jezuitom nadawać, i że ją następca jego słusznie odebrać może. Odtąd całe dalsze życie M-cza, było walką z Jezuitami. Do sporów powtórnych nastręczyła mu się sposobność: Jezuici wyłamywali się od obowiązku oddawania dziesięcin duchowieństwu świeckiemu z dóbr ziemskich, które posiadali. Świeży tego przykład był w Gołam-biu, należącym do kolegium krakowskiego, gdzie Jezuici mimo układu z plebanem zrzucali się z obowiązku dobrowolnie ua siebie przyjętego. Pleban Szymon Grzybowski odwołał się w tej sprawie do roty rzymskiej, wszakże Karol Cerro, audytor roty, rostrzygnął spór na korzyść Jezuitów. M. stanął w obronie duchowieństwa świeckiego, wydawszy dziełko: „Decima Cleri saecularis in Regno Poloniae“ (Paryż 1643 i 1644, Wenecya 1644, Paryż 1846), gdzie rozbiera zasady roty rzymskiej, dowodząc postanowieniami Rzymu i prawami krajowemi, że Jezuici nie mogą się w prowincyach Rzplitej uchylać od dziesięcin i danin innych, dla duchowieństwa świeckiego prawem lub zwyczajem zastrzeżonych. Tymczasem duchowieństwo świeckie popierało swój interes w Rzymie przez Mac. Judyckiego, archidyakoua pomorskiego. Pa- | pież brewem d. 21 lutego r. 1646 rozst^zy/gnął spór stanowczo ua korzyść duchowieństwa :':wie-ckiego. M. pochwycił skwapliwie tę okoliczność i wydał dziełko: „Decima cleri saecuiar-is in Judicio sanctae Congregatiouis Emin. Coincilii Tridentini interpreturn contra exemptione i Pa-trura S. J. Romae vindicata“ (Kraków 1647, w 4-e) i „Decimae cleri saecularis etc. Vigore Brevis Inuocentii X Papae executioni d ębi r ac accomodata“ (tamże 1648). W pismach) tych obsypuje pochwałami papieża, że spór sprawiedliwie rozstrzygnął, w ostatniem zaś ty le wylał żółci przeciw Jezuitom, że ci potrafili wyrobić zakaz szarpiącego ich sławę dziełk a. Spór tedy co do samej rzeczy był zakończony. Ale Jezuici, rozjątrzeni przeciw M-ôwi, waży¹« i przez lat kilka odpowiedź na pisma jeg », uakoniec w r. 1650 wydali. W odpowiedzi ej zczypią bardziej M-a obelgami, niż zbijają dowody jego, M., już wtenczas kanonik krakowski, od i\ 1647, jako koadjutor Grzegorza Borasty, kanonik poznański, warmiński, proboszcz u św. Jakóba w Krakowie, sekretarz królewski, nie omieszkał odeprzeć pocisku i wydał: „Replicatio eanonicu ad responsum theologicum Soc. Jesu Provinciae Polonae in materia Deeimarum‘‘ (1650). Tu zmieszał z góry swego przeciwnika. Wkońcu nowa okoliczność podała mu pióro do ręki przeciw temu zakonowi. W r. 1633, Anna Ostróg ska, której sumieniem a nawet majątkiem Jezuici władali, oddała za życia niezmierne dobra ziemskie kolegium jezuickiemu w Jarosławia. Po jej śmierci Lubomirscy i Zamoyscy, jako spadkobiercy, upominali się u kolegium o zwrot dóbr, które nieprawnym sposobem posiadał. Gdy Jezuici dóbr oddać nie chcieli, powstał stąd spór długoletni w sądach krajowych i w Rzymie, do którego nienawiść ku Jezuitom M.-cza wmieszała. Na żądanie Lubomirskich, a może i z własnego natchnienia, wydał w r 16f dziełko: „Scandalum expurgatum in laudem institué Soc. Jesu“ (Gdańsk 1654). W działku tern przywodzi M. dowody czerpane z reguły Jezuitów, że im nie godzi się posiadać dóbr nieruchomych, przyjmować zapisów dóbr, wyżebrywać legatów, czepiać się dworów możnych panów i t. d. Na tę zaczepkę nie odpowiedzieli nic, ale pokątnie dokazali, że M. usunięty został od probostwa w Tarnowie, a gdy dla popierania swego interesu udał się do Rzymu, wyrobili, że kapituła warmijska wyłączyła go że swego grona i dopóty intrygowali, aż M. na ich poduszczenia jako człowiek burzący spokojność publiczną, w Rzymie został r. 1655 osadzony w zamku św. Anioła. Wtedy Kapituła krakowska, złożona z samych niemal członków i uczniów akademii, złożyła w Rzymie za nim świadectwo, mieniąc go człowiekiem nieposzlakowanej poczciwości i spokojnego umysłu. Na mocy tego świadectwa, a podobno i za wstawieniem się Zamoyskich i Lubomirskich, po pół-rocznem uwięzieniu, wypuszczony został M. na

Red.

Red

Zn. Pt.

wolność, pod warunkiem, że więcej przeciw Jezuitom pisać nie będzie. Atoli zapomniał on o przyrzeczeniu i wydal po 10 leciech pisemko: „Carcer Romanus“ (Paryż 1666), w którera opisuje intrygi Jezuitów i obejście się z nim władz rzymskich. Nie przestał na tern M., ale ofiarował się sam Zamoyskim i Lubomirskim na obrońcę w sprawie o dobra po księżnej Ostrog-skiej, i wydał przeciw Jezuitom dziełko: „Veritas bonae vitae ex occasione occupatae haere-ditatis Jaroslaviensis Patribus Societatis demon-strata“ (Kraków 1671), a wnet drugie: „Sum-mus Pontifex Innocentius X, de duplici institu-tione Societatis ejusque constitutionibus et de-clarationibus iuterrogatus“ (tamże 1672). Dowodzi, że Jezuici przeciw prawu i sumieniu odstąpili od pierwiastkowej instytucyi, a to szczególnie za sprawą Klaudyusza Akwawiwy, generała swego zakonu, i że zatem powinni być nie Lojoli-tami, lecz Akwawiwitami zwani. Była to zapewnie ostatnia praca M-a, przynajmniej nie są znane pisma jego późniejsze. Urn. ok. r. 1680. Walki z Jezuitami wsławiły go w całej Europie, pisma jego chwytano po świecie, a że wyszły z pod pióra kapłana, i tak światłego, szkodziły dużo Jezuitom. Zarzuty jego, przemożnemu towarzystwu czynione, były prawdziwe, faktami udowodnione, zimną krwią wyrzucane tak dalece, iż czytając je, zdaje się że nie nienawiść ku Jezui- ( tom, lecz dobro publiczne miał ua celu. Też zakon ten nie miał nigdy niebezpieczniejszego nad niego przeciwnika. Obszerniejsze szczegóły jego żywota ob. Łukaszewicz „Obraz hist.-stat. Poznania“ (t. II, 200), Jabłczyński J. N. „Arch. teologiczne“ (1837). F. M. Sobieszczański „W. Encykl. Orgelbr.“

Markiewicz Dominik Jan Kanty, d-r teologii, prof. w uniwersytecie krakowskim i dziekan wydz. teologicznego (* w Krakowie 1761 — f tamże 1819). Ukończywszy nauki, zaczął zawód nauczycielski, wkońcu w seminaryum akademickiem był profesorem geometryi, histo-ryi kościelnej i teologii moralnej. Posłany za granicę, a najwięcej w Wiedniu przemieszkaw-szy, po powrocie przeznaczony na profesora wymowy polskiej i łacińskiej w szkołach wydziałowych pińczowskich, a potem tychże szkół prefektem ustanowiony. Wezwany znowu do akademii, do szkół krakowskich, podobnież wymowy, a dalej i prawa nauczał, później był profesorem teologii dogmatycznej w seminaryum akademickiem. W r. 1796 mianowany profesorem uniwersytetu. Por. „Rocznik Tow. Nauk. krak.“ (VI, 280).

Markiewicz Onufry, wojski halicki, rodem z Nowogrodzkiego, w prawnictwie biegły, sprawował interesy Chodkiewiczów przez lat kilkanaście (f 1807 na Litwie). Jest w druku jego dzieło: „O stopniowaniu natury w utworzeniu człowieka“ (Wilno 1806, poprzednio w „Dzień, wileńsk.“). Pozostało wiele rękopisów po nim, między któremi mnóstwo poezyj. Wszystkie znajdowały się w ręku Alek. Chodkiewicza, w Młynowie na Wołyniu.

Markiewicz Andrzej, profesor akademii krakowskiej (f ok. 1814). Wydał dzieła o moralności i obyczajności pięknym językiem napisane: „Moralność w wykładzie prawa przyrodzonego, stosownie do przepisów kommisyi edukacyjnej dawana“ (Kraków 1809'); „O obrzydzeniu występków, wad i przesądów, a zamiłowaniu prawdy“ (tamże 1809); „Nauka obyczajowa“ (tamże 1810), Nadto wiersze okolicznościowe patryotyczne, ob. Estreicher III.

Markiewicz Andrzej, generał - leitenant, pisarz wojskowy rossyjski (1769 — 1832), był dyrektorem 2-go korpusu kadetów. Wszystkie prace jego oryginalne poświęcone są artyleryi. Był do samej śmierci członkiem wszystkich komisyi i komitetów, tworzonych celem udoskonalenia artyleryi, zarówno morskiej jak i lądowej.

Markiewicz Roman, fizyk polski (* 1770 — f 1842), rozpoczął zawód nauczycielski w Pińczowie, przenosząc się w r. 1797 do liceum w Krakowie. Po dodatkowych naukach w Wiedniu i Paryżu, r. 1813 objął katedrę fizyki przy uniw. w Krakowie, opuszczając ją po 25-letniej ciągłej a wielce owocnej pracy. — Dzieła jego: „Rozprawa o naturze i zadaniach fizyki“ (Kraków 1814, str. 61); „Rozprowa druga o własnościach fizycznych“ (t-że 1818, str. 56); „Początki fizyki, z kursu tej nauki dawanej w un. Krak.“ (t-że 1819, str. 207); „Tabula dilata-tionem metallorum ac depressionem metalli fluidi in observationibus barometricis corrigens“ (t-że 1823, str. 17, tabl. X); „O ruchu ondulacyjnym we wszystkich stanach skupienia zachodzącym“ (t-że 1831, str. 82); „Początki fizyki dla szkół licealnych lub prywatnego uczenia się, cz. I“ (t-że 1834, str. VIII, 400, tab. II). W „Roczn. T-stwa Nauk. w Krakowie“ zamieścił rozprawy nast.: „Urządzenie termometru ogólnego“ (t. I, 1817); „O naturze i wielkości siły odśrodkowej“ (IV, 1819); „O naturze i gatunkach sił odmiany fizyczne sprawujących“ (VI, 1821); „O związku miedzy elektrycznością i galwani-zmem a magnetyzmem“ (VIII, 1822); „Rozprawa o wiadomościach, potrzebnych do robienia dokładnych obserwacyj barometrycznych, tudzież o układzie i użyciu tablicy pomocniczej w tym celu“ (X, 1825); „Rozp. o użytku i postępie fiz. w ostatnich latach“ (XII, 1827); „Rozp. o ondu-lacyach czyli falistościach“ (XIV, 1831); „Rozp, o związku i stosunkach między ciepłem, wodą i powietrzem w działaniu natury“ (XV, 1833). W „Pam. Warszawskim“: „List względem nauki filozofii i matematyki w uniw. Krak.“ (1810); „Teorya kolumny suchej Zamboniego“ (1816,

t. IV—V); „Doświadczenia nowe względem przemiany stanu ciał“ (1816, VI); „Odpowiedź na zarzut uwłaczający zasługom Kopernika“ (1820). W „Rozm. naukowych“: „Obserwacye barome-tryczne w Krakowie“ (1828; toż po niem. w t. LIV czasopisma Schweiggera) i „Tablica roz-

szerzania się wody wyrachowana na poszczę- szcza jako hygienista. Od r. 1851 do 1857 gólne stopnie od 0° do -j- 100° C.“ (1829). — | kształcił się w girnnazyum gubernialnem war-Biblioteka Jagiellońska posiada rękopis niedru- ! szawskiem, poczein wstąpił do Akad. med.-chi-kowanej rozprawy M-cza „Wykład początków ; rurgicznej; w r. 1859 przeniósł się do uniwer-ilości zbiernej (quantitatis discretae)“. Ai Ł ! sytetu wrocławskiego; gdy mu w r. 1861 od-Markiewicz Bolesław, beletrysta reakcyj- I mówiono paszportu dalszego za granicę, zapisał ny i publicysta ross. (* w Petersburgu 1822— I się do wydziału lekarskiego Szkoły Głównej, + d. 30 listopada 1884). Polak z pochodzenia, j dzieciństwo spędził na wsi na Wołyniu, odebrał staranne wykształcenie domowe pod kierunkiem francuza guwernera, następnie ukończył wydział prawny w liceum odeskim; w r. 1842 wstąpił do służby rządowej w Petersburgu (w mini-steryum dóbr państwa). Od r. 1848 — 53 był urzędnikiem do szczególnych zleceń przy gen.-gubernatorze Zakrewskim w Moskwie, potem służył w ministeryum spraw wewn., nako-niec od r. 1866—w minist, oświaty, gdzie został nawet członkiem rady ministra. Odznaczał się wielką ogładą towarzyską i był ulubieńcem arystokratycznych salonów petersburskich. W r.

w której ukończył uauki na początku r. 1863; nie składając wszakże wtedy egzaminów, wyjechał na prowincyę, aby nieść pomoc rannym powstańcom i był czynny po bitwach pod Gidlami, Chorzenicami, Radomskiem i Kruszyną. Powróciwszy w połowie r. 1864 do Warszawy przystąpił do egzaminów, lecz wtedy uwięziono go i przetrzymano 3 miesiące w więzieniu śled-czem (Pawiak) i w cytadeli warszawskiej. Odzyskawszy wolność złożył egzaminy w r. 1865 i otrzymał dyplom lekarski. Na początku r. 1866 wyjechał ponownie za granicę w celu kształcenia się dalszego i przebywał w Wiirzbur-gu, Pradze i Wiedniu. Powróciwszy w końcu tegoż roku osiadł w Tomaszowie Rawskim i zajął się wykonawstwem. Podczas półtorarocznego tam pobytu zasłużył się lecząc setki ludzi zapadłych na cholerę, bądź w Tomaszowie samym, bądź po wsiach okolicznych. Przeniósłszy się następnie do Soczewki, gdzie otrzymał posadę lekarza fabrycznego, pozostawał na niej lat 12. Wtedy to zwrócił na siebie uwagę pracami ty-czącemi się chorób zakaźnych i hygieny, ogła-szanemi w pismach warszawskich, i przez prezydenta Starynkiewicza (ob.) i podkomitet sanitarny obywatelski zaproszony był do uczestniczenia w pracach dotyczących uzdrowotnie-nia Warszawy. Przeniósł się zatem do stolicy, nie objął atoli żadnej posady rządowej lub miejskiej, lecz, oprócz badań hygienicznych, zajął się wykonawstwem lekarskiem i sprawami hygieny publicznej. W r. 1881 został lekarzem kolei żel. Warszawsko-wiedeńskiej, w roku zaś 1900 otrzymał posadę lekarza naczelnego tejże kolei. Zasługę niepożytą położył M. jako rzecznik gorliwy i założyciel kolonii letnich (ob.) u nas i opiekun ich stały. Zasługa ta najnie-słuszniej, a często, przyznawana bywa G. Fritsch emu (ob.), który tylko był pomocnikiem M-a, wysuwającym się zanadto naprzód. Wo-góle M. bywał zawsze b. czynny we wszelkiego rodzaju sprawach tyczących się zdrowia publicznego i pożytecznych dla kraju przedsięwzięć. Jako znawca doświadczony hygieny starał się wciąż krzewić ją zarówno wśród lekarzy jak i w kołach szerszych publiczności, a świadczą o tym chlubnie prace jego (których tu wyliczać nie możemy, bo jest ich za wiele), ogłaszane w pismach lekarskich („Gaz. lek.“, „Klinika“, „Medycyna“, „Dwutyg. med. publ.“, „Zdrowie“ i „Pam. Tow. lek. warsz.“) i ogólnych („Gaz. warsz.“, „G. handlowa“, „Tyg. Illustr.“, „Kuryer Warsz.“ i in.). Zasłużył się też M. literaturze przekładami dzieł: Sandera (ochrona zdrowia publicznego) Wesenera (dya-

1875 jednak, już w randze rzeczywistego radcy stanu i z tytułem szambelana, przekonany został o łapownictwo i wydalony ze służby.—Jako beletrysta wyróżnił się w r. 1873, poczem nastąpił cały szereg romansów i powieści z życia biurokracyi i iuteligencyi stołecznej. Wszystko—w duchu reakcyi i obskurantyzmu. Utwory te, z których najwięcej miały rozgłosu: „Ćwierć wieku temu“ (1878); „Przełom“ (1880) i „Otchłań“

(1883 — 4); pozbawione większej wartości literackiej, przez dłuższy czas cieszyły się powodzeniem jedynie dzięki rodzajowi swemu, aktualności, ponieważ malując pod zrozumiałymi pseudonimami figury znanych w szerszych kołach działaczy, nadawał im M. cechy paszkwilów sensacyjnych. W takim samym tonie utrzymane są jego pisma publicystyczne, zwłaszcza ko-respondencye i felietony w skrajnych ,,Mosk.

Wiedomostiach“, gdzie w r. 1874 spotykamy głośne odtąd jego określenie dziennikarzy liberalnych jako „rozbójników pióra i szalbierzy prasy“. — W r. 1885 wyd. zbiorowe (Petersburg).—O nim: Arsjenjew „Kriticzeskije etjudy“

(cz. II).

M. Ab.

Markiewicz Ignacy (*w Krakowie 1825 —t d. styez 1908) budowniczy. Ukończył szkołę sztuk pięknych w Warszawie, gdzie pracował pod kierunkiem Marconiego. Lata 1846 — 48 złamały go. Przesiedział dwa lata w twierdzy Zamościu. Wyszedłszy z więzieniu, przez długi czas nie miał prawa do pracowania w umiłowanym zawodzie i wtedy oddał się pracy na roli. Skoro tylko prawa mu przywrócono, powrócił do budownictwa. Wkrótce objął posadę budowniczego inżeniera pow. piotrkowskiego, a później taką samą posadę w pow. łódzkim.

Brat d-ra Stanisława M. (ob.).

Markiewicz Stanisława (*w Rawie 8 sierp. 1839) syn lekarza rawskiego Stanisława M-af w Warszawie 7 list. 1797—f w Rawie 4 sierp. 1845) także lekarz, zasłużony zwła-

Ur J. P.

E. Chw.

n e s.

ność miejscowa korzystała z zupełnej niezawisłości. Dopiero w r. 1842 Dupetit-Thouarts (Abel Aubert) narzucił M-om protektorat francuski.

a (i z

adz.

gnostyka), Boucliarda (patologia ogólna) i in. Wykaz prac M-a zupełny, sięgający do końca r. 1884 podał Koźmiński w „Sł. lek. polskich“ (307, 308 i 613), w „Wykazie prac lek.“ (1896) przypisano mu niesłusznie kilka rzeczy napisanych przez ojca jego.

Markiewicz Seweryn, prawnik, brat Stanisława (* 1839 w Warszawie—f 1869 w Soczewce). Po ukończeniu gimnazyum r. ł857 uczył się prawa w Petersburgu do r. 1861, a następnie w Paryżu i Heidelbergu. Po powrocie do kraju rozpoczął praktykę sądową i oddał się naukom, które na lat kilka przerwać musiał z powodu r. 1863. Powróciwszy do kraju z Ros-syi został patronem. Ogłosił: „O sądach przysięgłych“ (Warszawa 1862); „Prawa autorskie, czyli tak zwana własność literacka i artystyczna w Królestwie Polskiem i za granicą“ i „O własności podzielonej“, dzieła zalecające się zarówno erudycyą, jak polszczyzną wzorową.

Markiewicz Aleksy, historyk rosyjski (*

1847) ukończył liceum Bezborodki i wydział histor.-filolog. w Odessie. Do r. 1895 profesor hist. rossyjskiej w Odessie. Badał dzieje polityczne i literaturę zwłaszcza wieków XVI i XVII. Za najcelniejszą pracę M-cza uchodzi „Koto-szychin i jewo soczynienije o Moskowskom go-sudarstwie XVII w.“ (1895).

Markirch, ob. S a i n t e - M a r i e - a u x - M i-

Markiz, ob. Margrabia.

Markizy (Mar que s as, Mendańa), wyspy na oc. Spokojnym, na płn. od arch. Tuamotu, między 7°55'— 10°30 szer. płn. a 138°14' —140°46 dł. zach. Gr., 1274 kim. kw. 3 424 m-ców (1905), w tern 120 francuzów i 150 in. przybyszów. Składają się z dwuch grup: płn.-zachodniej—z wysp Nukahiwa (482 kim.). Rosa albo Uapu, Ua-uka (83 kim.) i 4 drobniejszych niezaludniouych, i płd. wschodniej - z wysp Hi-waoa (400 kim.), Taouata (70 kim.), Futachiwa (77) i dwóch drobnych wysepek bezludnych. Pochodzenia wulkanicznego, lecz bez wulkanów, rzadko są nawiedzane trzęsieniami ziemi, wznoszą się miejscami do 1900 m. n. p. m., wystając bazaltowemi i trachitowemi skałami. Klimat wilgotny, gorący, lecz zdrowy. W porze deszczowej ciepłota 29°—33°, podczas suszy 25°

—    30°. Mnóstwo strumieni. Doliny i wzgórza okryte roślinnością wspaniałą: palmy kokosowe, drzewa pomarańczowe, trzcina cukrowa, kawa, bawełna, tytuń (przez chińczyków zaaklimatyzowany). Świat zwierzęcy ubogi: kury, świnie, kozy wstanie półdzikim, konie i owce — zaaklimatyzowane; ptaków ok. 16 gatunków (przeważają papugi, słówiki i gołębie). Tubylcy są pięknej budowy, prowadzą życie osiadłe, wymierają powoli. Grupę płd.-wschodnią M-zów odkrył r.1595 Alvaro Mendańa z Peru i nazwał Marquesas de Mendoza, grupę płn.-zachodnią

—    amęrykanin Ingraham w r. 1797 i nazwał wyspami Waszyngtona. Do połowy w. XIX lud

E. Chw

Marklowski v. Wieniawa odm., herb. M. I; W polu złotem i u szczytu — czarna głowa żubrza. Labry czarno-złote. — M. IB W polu czerwonem i u szczytu — złota głowa żubrza z rogami czarnemi i pierścieniem złotym w nozdrzach. Labry czerwono-złote.

Marknenkirchen, m-to w obwodzie Zwickau w Saksonii, w górach i przy dr. żel. Chemmnitz-Aue-Adorf, 504 m. npm. Kościół ewaugielicki, pomnik Lutra, szkoła zawodowa dla robotników narzędzi muzycznych wraz z początkową szkołą muzyczną, muzeum rzemiosł, bogate zbiory narzędzi muzycznych; ok. 7000 m-ców. Ognisko wyrobu narzędzi muzycznych (dętych i smyczkowych oraz bębnów), a także strun. Przemysł przeważnie domowy, powołany do życia podczas wojny 30-letniej przez zbiegłych z Czech protestantów. Wytwórczość wartością swoją przewyższa 10 mil. marek; towary rozchodzą się po całym świecie. Drukarnie i litografie, fabryki kartonarzu, wyrobów metalowych, narzędzi sygnałowych.

Marko Karol, malarz węgierski (* 1790 — f 1860) wykształcił się w Akad. wiedeńskiej i jako portrecista przybył do Rzymu, gdzie się poświęcił malarstwu pejzażowemu. Z dzieł jego poświęconych wątkom przeważnie biblijnym i mitologicznym, zasługują na uwagę: Okolice Tivoli, Abraham przyjmuje aniołów, Dyatia na łowach, Chrzest Chrystusa, Wydalenie Hagary, Jakób i Laban, Dyana i Kallisto.

Marko Kraljewić, najpopularniejszy bohater południowej epiki słowiańskiej, mianowicie serbskiej. W dziejach samych nie odegrał żadnej roli znacznej, ani zaszczytnej; po śmierci ojca swego, króla Wukaszyna (1371), panował nad częścią Macedonii z Prilepem jako stolicą; uznawał od r. 1385 (koniec) zwierzchność turecką, a zginął w szeregach tureckich podczas bitwy na Rowiuach r. 1394, walcząc z sułtanem Ba-jazetein przeciw chrześcianom (wojewodzie Mirczy).—O wiele znaczniejszą rolę odegrał za to w epice ludowej i wysunął się dopiero w ciągu w. XVII i XVIII na same jej czoło; rozstrzygnął o tym chyba przypadek. Bohaterem narodowym w walce z Turkami i pieśń bynajmniej go nie zrobiła, owszem, pozostał i w niej wiernym sługą i przyjacielem sułtańskim, karcącym tylko samowolę paszo w i agów, ujmującym się za lud dręczony niesprawiedliwie; odwaga osobista, siła fizyczna nadzwyczajna, temperament bujny zwróciły ku niemu i przykuły uwagę guślarzy, skupiających nad nim całą aureolę bohatera epicznego. Więc dali mu i broń cudowną i konia o niepokaźnej postawie, a siłach nadprzyrodzonych (Szarac); więc pokumali go z wiłami t. j. nimfami górskimi, co go strzegą, piastują i leczą; więc przypisali mu i uro-

413 i 414).

t. XII).

Markopol, domniemane bóstwo prusko-litew-skie, o którym Małeccy (ob.) donoszą, że był bożkiem szlacheckim i wzywano go, aby chronił poddanych od ucisku pańskiego, sama i nazwa całkiem fantastyczne i pewnie

A. Br.

dzenie nadludzkie (od węża, niby jak u Aleksandra Macedończyka) i śmierć niezwykłą; od ręki obcej, jako najsilniejszy, poledz nie mógł, więc gdy czas jego nadszedł, umiera sam, cofając się w skały przed wymyśloną nowo bronią, strzelbą, którą i pożyć może niewieściuch bohatera. Pieśni Markowe, należące do najpiękniejszych w całej epice ludowej serbskiej, prawią głównie o jego walkach z sąsiadami, z Bogdanem (Luticą), z begiem Kostadiuem, z Dra-giszą, z Relią Kvilaticą, Miną od Kostura itd.; a wszyscy panowali w Macedonii, wasalowie tureccy jak i M-ko sam, albo nieco dawniejsi, wasalowie cara Duszana; tylko Miny dzieje spół-czesne wcale nie znają. Czuły i tkliwy syn wobec matki (Heleny; w pieśniach: Jewroima), nie wobec ojca, chociaż śmierć jego pomścił, najmniej wobec siostry i żony (Heleny) pogardy iście słowańskiej dla „baby“ nie ukrywa; gościnny, wesół, lubi pożartować, zawołany przy-tym wina miłośnik; miewa najrozmaitrze przygody, pojedynki, uwalnia córkę sułtańską, rozbija orszak weselny Araba—tu wplatają się motywy bajeczne, z legendy o św. Jerzym itp., albo epiczne o zapasach bohaterskich, albo nawet komiczne (o pierwotnym strachu M-ka aż do zwalenia potężnego przeciwuika); mowa jego, przechwałki, groźby wszystko w czysto ludowym utrzymano tonie. Pieśni o nim daje Wuk w tomie II i VI, Milutinowić i in.; z rozpraw por. V. Jagić, „Kraljevic M-ko kurz skizzirt nach der serb. Volksdichtung“ (w „Archiv f. slav. Philologie“ V, 1881; tamże, tomy XV — XVIII, badania A. Solrensena; M. Chałuńskiego w „Russkim fiłołog. Wiestniku“ od 1882 — 1894 i in. Całą literaturę o nim wyliczył Paweł Popovié w „Pre-gled srpske kniżevnosti“ (Belgrad 1909, str.

A. P. W.

Markomanowie, (Marcomanni = mężowie mieszkający na granicy celem jej obrony), przez Cezara mylnie zaliczani do ludów, zostających pod władzą Aryowista. W późniejszych czasach występuje lud ten pod wodzą Maroboduusa (Mar-boda ob.) w Boihaemum, tj. w dzisiejszych Czechach, gdzie w ścisłem przymierzu z innemi szczepami germańskiemi jedną z wielkich kon-federacyi niemieckich tworzył. Marbod, mąż panowania chciwy, przekonał się, że Niemcy przy zakusach swych stawiania czoła Rzymianom przez pojedyńcze plemiona wolność swą utracą, starał się wszelkiemi sposobami, nawet przez przyswojenie hufcom swym taktyki i karności rzymskiej, lud swój jak najsprawniejszym do walki uczynić, ale wywołał przez to zażartą walkę z Cheruskami pod wodzą Ar-miniusza, która dla niego niepomyślnie się skończyła. Następni władcy M-ów, chociaż zażywający niemal monarchicznych przywilejów, żyli z Rzymianami w pokoju, aż dopiero za ces. Marka Aureliusza wybuchła wojna uporczywa, w której inne szczepy wschodnio - niemieckie z nimi się sprzymierzyły. Wojna ta rozpoczęła się w r. 166 po Chr. Zmienne szczęście wojenne wodziło to M-ów aż po granice Itali, to Rzymian pod wodzą cesarzów przez Dunaj aż wr głąb krainy wrogiej. Dopiero ces. Commodus ukończył w r. 181 wojnę przez pokój hańbiący, który M-om zawsze dość otuchy dodawał, aby go w biegu następnych wieków często łamać i prowincye graniczne rzymskie mieczem i ogniem pustoszyć. Po czasach ces. Aureliana dzieje wspominają ich już zaledwie; nazwa ich pojawia się znów w tłumach Attyli, ale pomiędzy przodko-wemi hufcami wojska rzymskiego.—Por. Witt-mann „Die älteste Gesch. der M.“ (Monachium 1855); Dettmer ,,Gesch. des tn-schen Krieges“ (w „Forsch, zur deutschen Gesch.“, Getynga 1870,

S. Drz.

Rzecz

pomylone.

Markow Eugeniusz, beletrysta i publicysta rossyjski (* 1835 w gub. Kurskiej - f 1903). Pochodził ze starej szlachty. Ojciec jego był oficerem przybocznym Aleksandra I i przyjacielem wielu dekabrystów, przez matkę zaś spokrewniony był ze znaną rodziną, do której należały literatki: Bławatska, Żelichowska i inn. Kształcił się w gimnazyach w Charkowie i Kur-sku, w Charkowie też ukończył w r. 1857 wydział przyrodniczy. Po dwuletniej podróży zagranicą został nauczycielem gimn w Tulę, w r. 1860 — inspektorem tamże, r. 1865 — 1870 był dyrektorem w Symferopolu. Po powtórnej wycieczce po Europie osiadł na wsi i oddał się działalności kulturalnej w ziemstwie. W sprawach propiuacyjnych i przesiedleńczych uważany był za powagę nawet przez rząd. W końcu 9-go dziesiątka w. XIX został dyrektorem banku szlacheckiego i włościańskiego w Woroneżu, na którymto stanowisku przebył do śmierci. Pierwszy jego utwór drukowany był w „Rus. Wiestniku“ w r. 1857. W r. 1862 głośny był jego artykuł wymierzony przeciw ,,anarchicznej metodzie Tołstoja w szkolnictwie ludowym“. Jednocześnie jednak bronił odważnie szkoły ludowej przeciw zakusom reakcyjnym duchowieństwa i polityce hr. D. Tołstoja. Wielką popularnością cieszyły się liczne jego szkice podróżne, zwłaszcza opisy Krymu (1872), Kaukazu (1887), Konstantynopola, i Egiptu (1890), Palestyny (1891). Znany jest również z całego szeregu większych studyów krytycznych o Tur-gienjewie, Tołstoju (którego „Kozaków“ ocenił należycie), Niekrasowie (którego tendencyjność i „społecznikostwo“ zanadto może surowo osądził). Dostojewskim, Heinem, Auerba-chu, Daudefcie, Zoli i in. Jako belletrysta zaprzeczał własnym teoryom i dość jednostronnie malował „dodatnie“ typy działaczy na polu li-beralno-kulturalnyra. Wśród belletrystyki jego

M- Ab.

E. Chw.

i Dragę zginął i M.

F. Chw.

1908.

(„Panicze“ 1875, „Brzeg morza“ 1880 i in.), najwybitniejsza jest powieść: „Czaruoziemne pola“ (1877). Płodny jako publicysta, stopniowo coraz bardziej przechylał się na tym polu na prawo, tak iż zacząwszy w ,,Otiecz. Zapisk.“, skończył w „Now. Wriemia“.

Markowicz Atanazy, etnograf ukraiński (f 1867), po ukończeniu uniwersytetu kijowskiego w r. 1846, zaciągnął się do pierwszego w w. XIX związku politycznego nielegalnego na Ukrainie, założonego około r. 1847 przez Kostomarowa, Kulisza, Szewczenkę i in. p. n. „Bractwa Cyryla i Metodego“ i mającego na celu wyzwolenie Ukrainy w drodze sfedero-wania całej Słowiańszczyzny na zasadach równości. Uwięziony, tegoż roku zesłany został do Orła, gdzie wstąpił do służby rządowej w kan-celaryi gubernatorskiej. W głębi duszy pozostał Ukraińcem. Miłością do Ukrainy natchnął i żonę swoją, wielkorosyankę, Maryę z Weliń-skich, która zasłynęła jako utalentowana powieściopisarka ukraińska, pisząca pod pseud. M a r k o-W o wcz o k (ob.). Sam zaś poświęcał się etnografii ukraińskiej i wydał cenny zbiór przysłów ukraińskich „Ukrainsky prykazki“ (Petersburg 1864), pod pseud. Nomisa.

Markowicz Dymitr C i n e a r, generał i mąż stanu serbski (f 11 czerw. 1903 r. w Belgradzie), wysunął się na widownię polityczną r. 1876 podczas wojny serbsko-tureckiej; w wojnie serbsko-bulgarskiej r. 1885 dowodził pułkiem; r. 1898 mianowany szefem sztabu generalnego. Po śmierci Milana I (f 11 lut. 1901 r.) objął główne dowództwo nad wojskiem serbskiem, a po upadku gabinetu Welimarkowicza został d. 18 list. r. 1902 prezesem ministrów. Na stanowisku tern zaprowadził najskrajniejszy terror w celu stłumienia swobód konstytucyjnych: unieważnił ustawę prasową, gminną, wyborczą, unicestwił cały plon woluomyśinej działalności skupsztiny, wszystko dla przypodobania się królowi Aleksandrowi i umożliwienia mu małżeństwa z Dragą, a następnie dla dogodzeuia jej planom dynastycznym. Pod wielkim naciskiem zarządził wybory r. 1903 do nowej skupsztiny. Zarządzenia te wywołały ogólną nienawiść przeciw M-owi. Podczas zamachu na Aleksandra

fi. Chw

Markowicz Juliusz, polityk słowieński (* 1860 w Hrachowie), po ukończeniu medycyny w uniwer. wiedeńskim, r. 1884 osiadł w My-jawie. Wskutek prześladowań ze strony admi-nistracyi węgierskiej, przesiedlił się do Nowego Miasta nad W., gdzie zyskał szeroką praktykę i rozwinął energiczną działaluość społeczną. Drobnemi środkami założył w r. 1890 w Nowem Mieście „Bank ludowy“ słoweński, który obecnie rozporządza 500 000 kor. kapitału zakładowego i ma przeszło 3 mil. kor. wkładów. Jako polityk, M. prowadził zaciętą walkę z ma-dyaryzacyą kraju. R. 1905 kandydował z okręgu vrbowskiego na posła, lecz uległ. Czynnie

Wielka Enc. Powsi. Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Zesz. 360a,

uczestniczy w publicystyce słoweńskiej, w organizowaniu sił społecztiych oraz w gminach kościelnych ewangielickich.

Markowiozowa Mary a, żona Atanazego M-a (ob.), autorka ukraińska i rossyjska, znana wyłącznie pod pseud. „Marko-Wowczok“ (*1833 — f na Kaukazie d. 10 sierpn. 1907). Po ukończeniu szkoły średniej wyszła w r. 1851 za mąż za zesłanego do Orła etnografa i działacza, z którym jednak prędko się rozstała; po pobycie w Petersburgu wyjechała za granicę, do Paryża, skąd w r. 1867 wróciła znów do Petersburga; ok. r. 1875 wyszła za mąż powtórnie. Na polu literackim wystąpiła w r. 1858, kiedy Kulisz wydał jej, po ukraińsku napisane „Opowidan-niau ludowe, które wprawiły w zachwyt Szewczenkę (dedykował jej swój poemat „Neofici“), Herzena, Dobrolubowa, Turgeniewa (przełożył je na jęz. rossyjski w r. 1859). Nowele te, którym M. cały swój rozgłos zawdzięcza, odznaczając się niezaprzeczonym liryzmem, rażą nas jednak czułostkowością i szablonem niepomiernym, a zawarty w nich protest śmiały przeciwko gniotącemu lud jarzmu poddaństwa tłó-rnaczy w znacznej mierze wywarte przez nie na ogół inteligencyi wrażenie, oraz usprawiedliwia nadanie autorce miana zaszczytnego „Bee-cher-Stowe (ob.) ukraińskiej “. Następne utwory M. pisała już w języku rodzinnym, t. j. po rossyj-sku: drukowane w „Otiecz. Zapiskach“ („Żywa dusza“ 1868, „Ciepłe gniazdko“ 1873, „W zapadłym kącie“ 1875), nie miały już tego powodzenia, bo też były słabsze znacznie; wyjątkiem są „Pamiętniki organisty“ (1869), gdzie doskonała znajomość środowiska łączy się z wielką przedmiotowością artystyczną. — Wydania zbiorowe dzieł ukazały się w Petersburgu (1868 — 73) i w Saratowie (1896 — 8, 5 tomów). — O niej pisali: Czałyj (1894), Dobroljubow (1859), Kostomarow (1859), Kulisz (1857), Ogonowski (1887), Petrow (1884), Skabiczewskij (1868), Su-meon, Tkaczow (1869) i in. — Listy Herzena, Szewczenki i Turgeniewa do niej ogłosił mieś.: „Byłoje“ z r. 1907 i „Minuwsz. Gody“ z r.

M. Ab.

Markowie. Tak w Polsce nazywano kanoników regularnych de yoenitentia beatorum Martyrium, od Marka ich patrona. Początek ich, równie jak Bożogrobców, sięga wojen krzyżowych; potrzeba opieki uad chorymi i umierającymi wywołała ten zakon, kapłani jego czuwali nad konającymi i opatrywali ich Sakramentami, laicy grzebali ciała zmarłych. Że wszystkich krzyżowców, czy poległych w bitwie, czy umierających z trudów albo choroby, miano za męczenników, przeto zakon M-ków, nazwano: Braćmi użalenia się nad błogosławionymi męczennikami. Mieli godność kanoników, i używali, trzymając się reguły św. Augustyna, habitów białych ze szkaplerzem, nad którym było serce z sukna czerwonego, a nad niem krzyżyk, także czerwony. Pierwszy spro-

M. był też czynny na polu technicz

Dr A. J. O

ni- A. J. G.

wadził ich z Pragi Bolesław Wstydliwy r. 1257 i w Krakowie osadził przy kościele św. Marka. R. 1391 Władysław Jagiełło osadził ich w Mied-nikach; mieli klasztory jeszcze za Zygmunta III w Libichowie czyli Trzcianie i w Pilecku, jako też w Bystrzycy. Tameczny atoli klasztor i fundusz Zygmunt I oddał kapitule wileńskiej. W Twerażu mieli klasztor założony przez Piotra Paca, w-dę trockiego, w czasach Zygmunta III.

Markownikow Włodzimierz, syn Bazylego, wybitny chemik rossyjski (* 1838 —f 1904). Po ukończeniu Aleksandrowskiego istytutu w Niżnym-No wgorodzie i Uniwersytetu kazańskiego został asystentem Butlerowa (ob.), następnie po obronieniu rozprawy na stopień magistra docentem tegoż uniwersytetu, później profesorem, skąd przeszedł do Odesy, a w niespełna rok do Moskwy na stanowisko profesora uniwersytetu, gdzie stworzył pierwszą poważną pracownię chemiczną, przystosowaną do celów naukowych. Prace M-a z licznym szeregiem uczniów dotyczą przeważnie chemii organicznej, a w znacznej mierze nafty kaukazkiej. Do najważniejszych badań M-a neleżą: odkrycie kwasu izo-masłowego (1866), a wynikające stąd poglądy na izomeryę związków organicznych, o pochodnych tetrametylenu (nie znanego wówczas szeregu związków pierściennych, 1880), o związkach naftanowych CnH₂n₂—i CnH₂n—₄ w nafcie kaukazkiej (szereg licznych prac od r. 1870 ogłoszonych w r. 1883 i nast. w „Ż. R. F. Ch. 0.“ a uwieńczonych w r. 1900 złotym medalem międzynarodowego kongresu nafcianego), o terpenach i ich związku z naftenami (1893); o su-berouie, ketonie z pierścieniem średniowęglo-wyin (zarazem dowód możliwości istnienia tego rodzaju pierścieni — co do czego wówczas istniały jeszcze poważne wątpliwości), odkrycie jednozasadowych kwasów naftenowych w nafcie, odkrycie w niej związków pentametylenowych i samego pentametylenu (otrzymanego poprzednio na drodze syntezy przez Wisliceuusa). Liczne prace o związkach liydroaromatycznych i wypowiedzenie poglądu, że są one przejściem od rzędu tłuszczowego do aromatycznego (1893). Ostatnie lata swej działalności owocnej M. poświęcił badaniom terpenów i węglowodorów rzędu parafinowego (nasyconymi tłuszczowymi), szczególnie ich zachowaniem się względem środków utleniających, jak kwas azotowy, chromowy i in.

no-naukowym (nafciarstwo, wyrób soli z jezior astrachańskich, wody mineralne Kaukazu [Nar-zan] i in.), a także wydał szereg prac treści ekonomicznej (o taryfie celnej 1891) i sanitar-no-hygienicznej (o cholerze, o morze), z czem związana też była praca obszerna o środkach odkażających w Rossyi (50 analiz dziegcia) w celu zastąpienia obcego kwasu karbolowego. Monografie główne M-a: „Ob izomerji organiczeskich sojedinienij“ (1866); „Matjerjały po wo-prosu o wzaimnom wlijanii atomow w chimi-czeskich sojedinienijach“ (1869); „O tetrilendi-karbonowoj kisłotie“ (Ż. R. F. Ch. 0.“ 1888); „Izsljedowanija kawkazkoj nefti“ (tamże 1883); ,,Nafteny i ich proizwodnyja w obszczej siste-mie organiczeskich sojedinieniej“ (1893); „O suberonie“ („Ż. R. F. Ch. O.“); „Obszczedo-stupnoje rukowodstwo k dezinfjekcji“; ,,0 hepta-naftilenach“ (,,Ż. R. P. Ch. 0.“ 1903 i dalszy ciąg sam i z Przewalskim).

Marko-Wowczok, ob. Markowiczowa M a r y a.

Markowski Józef, lekarz i chemik (* 4 kwietnia 1758 w Pikowie na Ukrainie--f w Krakowie 1829), do nauk przyrodniczych i lekarskich przykładał się (1781 —1785) w Szkole Głównej Krakowskiej i jako kandydat do pracy nauczycielskiej wysłany został przez Korni-syę Edukacyjną na koszt rządu na 4 lata do Paryża w celu udoskonalenia się w chirurgii; patent na profesora tej nauki udzielono mu już w r. 1785. W Paryżu wnet uzyskał dyplom doktora medycyny, lecz kierowany zamiłowaniem oddawał się chemii, do czego miał niezwykle dobrą sposobność, jako uczeń Fourcroya, Ber-thelota, Vauquelina i Thenarda, uświetniających wówczas akademię paryską. M. zaskoczony rewolucya pozostawał w Paryżu i ogółem przebył tam całe ćwierćwiecze, piastując rozmaite stanowiska urzędowe, jako lekarz więzień paryski, lekarz nadworny cesarzowej Józefiny i t. d. Ulubionej nauki swej przytym nie zaniedbał i wróciwszy w r. 1810 do kraju, objął katedrę chemii w uniw. Jagiellońskim, a także piastował godność dziekana wydziału lekarskiego (1811—1814). Napisał: „Dissertation sur la colique, présentée suivant les formes prescrites par l’article XI de la loi du 19 Ventôse an XI, du 29 Frucditor an XIII, et soutenue ä l’Ecole de médecine de Paris le 13 brumaire an XIV, par... nommé prof, de pathologie externe dans l’université de Cracovie en 1785 et médecin de tontes les prisons de Paris en 1793“ (Paryż 1805). „O gazie wodorowo - węglikowym.“ ,,Rozpr. o klorze, czytana na pos. T-stwa nauk. krak.“ („Roczn. tow. nauk. krak. T. IV; 1819 str. 225—251, 1 tabl.). ,,0 wpływie chemii na nauki lekarskie. Rozprawa czytana na pos. T^stwo nauk. krak. d. 15 czerwca r. 1819“ (t-że). „Rozprawa o rozbiorze wody mineralnej swoszowickiej“ (tamże T. XI, 1826, str. 336 — 344. T. V, VIII, 1823, str. 17). ,,Doświadczenia z jodem i potasem“. „Nadchlorek żywego srebra pod względem toksykologicznym“. „Analiza wody krościenkowskiej“. „Analiza wody szczawnickiej“, „O wodach mineralnych w ogólności, o wodzie szczawnickiej w szczególności“. „Rozprawa o toksykologii czytana na pos. T-stwa nauk. krak. d. 15 czerwca r. 1824“ (Tamże T. XIII, 1829, str. 296 — 319). — Por. Roczn. wyd. lek. 1843, str. 47, 48, 64.

Markowski Julian (* 1848—f w styczniu 1903 we Lwowie), artysta rzeźbiarz. Była to

E. Chw.

2 314 złp. i gr. 6.

Markwart Józef Joachim, pijar, w drugiej połowie w. XVIII. Są w druku jego: „Nauka matematyczna w częściach arytmetyki i geo-metryi“ (Wilno wyd. 2-e), „Gramatyka niemiecka dla uczących się po niemiecku Polaków“ (Warsz. 1778, przedrukowana 5 razy 1780 — 1812). Wydał także bezimiennie przekład łaciński bajek Krasickiego „Fabulae principis poloni versu jambico latine redditae“ (Warszawa 1796).

Marlborough Jan Churchill, wódz i dyplomata angielski (* 1650 w Devonshire — f 1722); w 12-ym roku życia został paziem na dworze księcia Yorku, którego kochanką była jego siostra Arabella. R. 1672 został kapitanem na wyprawie pomocniczej angielskiej do Hollandyi; do r. 1677 służył w wojsku francu-skiem. Po powrocie do Anglii został dowódcą pułku, r. 1678 — pułkownikiem, r. 1685 — po wstąpieniu na tron księcia Yorku — parem angielskim, otrzymawszy tytuł barona Churchill Sandridge i generał majora. Wyróżnił się pod-

jedna z najpopularniejszych postaci Lwowa, artysta całą duszą, przedstawiciel dawnej cyga-neryi artystycznej. Talent wrodzony miał ogromny, sztukę kochał i cenił wysoko, brakowało mu nauk, lecz braki te pokrywał wielkim zapałem i pracą mozolną. Jego dłuta: pomnik Seweryna Goszczyńskiego na cmentarzu łyczakowskim i kilka innych powstało z jego ofiarności.

Markowskie starostwo niegrodowe, woj. Wileńskie, pow. Oszmiański. Według metryk litewskich (przywileju Aleksandra Jagiellończyka r. 1503), składało się z miasteczka Markowa, z dzierżawy krewskiej, dóbr Niesadowszczyzny i Dworu Pułytowskiego. W w. XVIII posiadał je Szczyt, następnie Kociełłowie, którzy z niego opłacali kwarty złp, 3 161 gr. 10. Na sejmie r. 1773 stany Rzplitej nadały je w emfiteutycz-ne posiadanie Ign. Kurzenieckiemu, sędziemu grodzkiemu pow. Pińskiego, łącznie ze sstwem wilejskiem (ob.). Na tymże sejmie przez oddzielną konstytucyę wyznaczono komisyę z 7 urzędników litewskich do ostatecznego oznaczenia rozciągłości tych dóbr.

Markuszew, m-ko nad rz. Łachą, pow. puławski, o 17 w. od st. Puławy odległe, 2 216 m-ców (1909; 1 321 żydów, 885 katolików i 10 prawosławnych), kościół parafialny murowany z r. 1667 przez Firlejów, z dwiema wyniosłemi wieżami, kościół filialny (r. 1608 przez Giertrudę Firlejową fundowany), synagoga, szkoła początkowa, schronisko (daw. szpital) dla starców, kasa zaliczkowo-wkładowa, fabryka narzędzi rolniczych. Są tylko targi. Mieścina licha.

Markuszewskie s-stwo niegrod. w woj. po-dolskiem, pow. latyczowskim; powstało ze s-stwa chmielnickiego przez oddzielenie Markuszewa z przyległościami. W r. 1771 posiadał je Feliks Nowicki, łowczy chełmski i płacił kwarty

Red.

czas uśmierzania buntu księcia Monmouth. R. 1688, po wylądowaniu w Anglii Wilhelma Orań-skiego, M. został generał-lejtnantem i pociągnął w pole wraz z królem; nazajutrz jednak przeszedł na stronę Wilhelma. Wkrótce otrzymał tytuł hrabiowski i został członkiem rady tajnej, szambelanem królewskim. Wilhelm III powierzył mu uśmierzenie Irlandyi; skutkiem tego M. wylądował tam d. 25 września r. 1690 zawładnął punktami strategicznemi Cork i Kin-sale. Uczestniczył w wojnie z Ludwikiem XIV, w zwycięstwie pod Walcourt; wkrótce jednak, czując się pokrzywdzonym w awansach wojskowych na korzyść cudzoziemców, Ginkiela Schomberga i in., wszedł w tajne stosunki z Jakubem II. Gdy się to wykryło, M. został pozbawiony urzędów i godności, uwięziony i po długiem śledztwie wypuszczony na wolność. Po zawarciu pokoju w Rijswijku (20 wrześn. 1697), Wilhelm III wybaczył mu winę; M. został znowu członkiem rady tajnej, a po wybuchu wojny o następstwo tronu w Hiszanii, r. 1701 — dowódcą sił brytańskich w Hollandyi. Po wstąpieniu na tron królowej Anny (19 marca 1702), zupełnie opanowanej przez żonę M-a, stał się najwpływowszym mężem stanu w Anglii. Jako dowódca wojsk brytańskich w Hollandyi r. 1702 nacierał energicznie na Francuzów, zdobył Ven-loo, Roermonde, Leodyum; wówczas królowa mianowała go markizem Blandford i udzieliła tytułu księcia. R. 1704 udał się do Niemiec na pomoc cesarzowi; połączył wojsko angielskie z ks. Eugeniuszem Sabaudzkim (ob.) i d. 2 lipca zadał klęskę Bawarczykom pod Donauwörth, a 13 sierpn.—Francuzom pod Höchstädt (Blenheim). Za to parlament ofiarował mu donacyę Wood-stock, gdzie zbudował z polecenia królowej zamek Blenheim. Cesarz mianował go księciem cesarstwa, ofiarował księstwo Mindelheira w Szwabii górnej, powstałe z konfiskaty posiadłości bawarskich. W wyprawie r. 1705 M. odniósł szereg zwycięstw w Hollandyi nad marszałkiem Villeroi, a w marcu r. 1706 pod Ramillies zadał mu ciężką klęskę, skutkiem której cała Brabancya dostała się zwycięzcom. Nowy dowódca francuski Vendôme musiał ustąpić M-wi Ostendę, Dendermonde, Ath. M. był przeciwny przedwczesnemu zawarciu pokoju, i pod jego to wpływem królowa Anna odrzuciła projekty wnoszone przez Ludwika XIV za pośrednictwem księcia Bawarskiego. Gdy Karol XII Szwedzki usiłował osłabić koalicyę przeciwko Francyi, M. na zjeździe w Altranstädt (kwiecień 1707) skłonił go do zachowania neutralności. R. 1708 M. wraz z Eugeniuszem zadał klęskę Francuzom pod Oudenarde; jej skutkiem było zdobycie m. Lille, Gandawy, Brügge. Straszniejszą była klęska marszałka Villarsa pod Malplaquet (11 wrześn. 1709); po niej nastąpiła kapituia-cya twierdzy Mons. Tymczasem stosunki pomiędzy królową, a żoną M-a się zepsuły, stanowisko jego zostało zachwiane. M. wycofał

Anne“ (Londyn 1895).

M. Ko.

ad'/.

XXVI).

się z działalności publicznej, osiadł w Windsorze. Opinia jednak publiczna zmusiła królowę do ponownego powołania go na stanowisko wybitne. Wraz z Eugeniuszem stanął na czele kampanii w flollandyi w r. 1710 i osiągnął szereg zwycięstw. Tymczasem jednak w Anglii nastąpiło przesilenie ministeryalne; miejsce sprzymierzonych z M-em whigów zajęli w ministe-ryum torysowie. M. zachował wprawdzie dowództwo w Hollandyi, władzę mu jednak ograniczono; wpływy jego zmalały i nie był w stanie przeciwdziałać zawarciu z Ludwikiem XIV preliminarza pokoju w d. 8 paźdz. 1711 r.— Po powrocie do Anglii został w parlamencie oskarżony o roztrwonienie pieniędzy publicznych; królowa pozbawiła go urzędów; wskutek jednak wpływów Eugeniusza dochodzenie sądowe przeciwko M-wi nie doszło do skutku. M. rozgoryczony osiadł na wsi, wkrótce odbył podróż do Hollandyi, Belgii i do księstwa swego Mindel-heim, które po zawarciu pokoju w Utrechcie (13 lipca 1713 r.) zostało mu odebrane bez wypłacenia wynagrodzenia. Do Anglii powrócił dopiero po śmierci królowej Anny; Jerzy I wrócił mu odebrane godności i urzędy wojskowe. R. 1716 ciężko zapadł na zdrowiu i na widownię publiczną już nie powrócił. Zmarł w dobrach swych Windsor Loge, pozostawiając majątek olbrzymi. Był dyplomatą zręcznym, dowódcą zdolnym, przebiegłym, odważnym, niebezpiecznym wrogiem, człowiekiem niezmiernie ambitnym i chciwym. Por. Coxe „Memoirs ot John duke of M.“ (Londyn 1819, 1847; jest przekł. niemiecki Wiedeń 1820); Murray „Des-patches of the duke of M.“ (Londyn 1845 — 1846); Alison „Life of John duke of M. 1855“ (przekład niem. i francuski); Wolseley „Life of J. C. duke of M. to the accession of queen

K Gr.

Marlborough Sara Jennings, żona Jerzego Churchilla ks. M. (ob.), córka Ryszarda Jenningsa (* 1660). Od 12 roku życia przebywała na dworze księżnej York i była przyjaciółką księżnicki Anny. Urodą swą i zaletami umysłu zwracała na siebie uwagę powszechną—o rękę jej ubiegali się najzuakomitsi arystokraci angielscy. W r. 1678 poślubiła młodego Churchilla i została mianowana przez księżniczkę Annę, damą dworu. Przywiązanie księżniczki Anny do M. było tak wielkie, że gdy Wilhelm III i Marya, wstąpiwszy r. 1692 na tron zażądali od Anny rozstania się z przyjaciółką, księżniczka przełożyła nad to zerwanie z parą królewską i usunięcie się od dworu. Gdy z kolei Anna wstąpiła na tron, M. została pierwszę damą dworu i szatną królowej, a mąż jej uzyskał wielki wpływ na królowę. W końcu przyszło do nieporozumień między przyjaciółkami. Pycha i despotyzm lady M. stały się dla królowej zbyt uciążliwemi. M. musiała tedy w r. 1711 złożyć wszystkie swoje godności, opuściła dwór i z Anną nie zobaczyła się już więcej. Po śmierci męża żyła w zupełnym odosobnieuiu. Urn. r. 1744 w Londynie. Obdarzona wielkiemi zdolnościami, niejednokrotnie doradzała swemu mężowi w sprawach natury politycznej. Wadą jej była wygórowana ambi-cya i chciwość. Listy jej wydano p. u. „Let-ters of Sarah duchess of M.“ (Lond. 1875). Porów. „Hist. secrète de la reine Zorali et des Zoraziens ou la duchesse de M. démasquée“ (Haga 170812, 2 t.); Molloy „Queen’s com-rade. Life and times of Sarah, duchess of M.“ (Lond. 1901, 2 t.j; Mrs. A. Colville „Duchess Sarah“ (tamże 1904). Sara M. miała 4 córki, z których najstarsza, Henrietta, odziedziczyła tytuł książęcy, po jej śmierci tytuł ten przeszedł na syna młodszej córki, Anny — Karolo Spencera M.

Marlborouhg John Winston Spencer-Churchill (* 1822—f 1883), posłował w r. 1844 z m-ka Woodstock do parlamentu, mandat złożył w r. nast. gdyż popierał dążenia wolnego handlu Peela; r. 1847 wybrany ponownie, a r. 1857 po śmierci ojca wstąpił do izby wyższej, w r. 1867 prezes rady tajnej a w r. 1876 wicekról Irlandyi.

Marlin Józef, poeta i powieściopisarz Sasów węgierskich (* 1824 w Mühlbach w Siedmiogrodzie — f 31 maja 1849 w Presburgu), po ukończeniu nauk średnich udał się r. 1845 do Wiednia na teologię, lecz wrotce przerzucił się do nauczycielstwa, a następnie poświęcił się publicystyce i powieściopisarstwu. R. 1848 ogni -stemi artykułami w „Pester Zeitung“ nawoływał Sasów węgierskich do czynego poparcia re-wolucyi i sam wstąpił do gwardyi narodowej węgierskiej. Poróżniwszy się wskutek tego z własnym ojcem i z ziomkami, którzy pozostali wierni Austryi, nsunął się wkrótce od powstania i wyjechał do Wiednia, gdzie zajmował się publicystyką. R. 1849 zostawszy sekretarzem gen. Weldena, udał się wraz z nim do Węgier i pod Presburgiem na cholerę umarł. Pierwszorzędny poeta Sasów węgierskich i jeden z pierwszych pisarzy węgierskich wogóle, którzy dzieje Siedmiogrodu ujęli w formę powieści. Z utworów M-na zasługują na uwagę: poezye, „Politische Kreuzzüge im Saschenlande“ (Sibin 1847), romanse: „Attilla“ (Peszt 1847), „Sulamith“ (t-żel848), „Siebenbürgische Erzählungen“ (tamże 1848), „Jenseits d. Wälder“ (tamże 1850), „Magister Jeremias Zwieblein“ (Braszow 1869). Zbiór pism M.: „Geschichten d. Ostens“ (Peszt 1850).—Por. Oskar Wittstock „J. M.“ („Arch. d. Verein f. Siebenbürgische Landeskunde“

E. Chw.

Marliński Aleksa u der, ob. Bestużew Aleksander.

Marlitt E., autorka niem., ob. John Eugenia.

Marlo, ekon. niemiecki, ob. Wink elblech. Marlowe Krzysztof (Kit), wybitny dramaturg augielski, przed Szekspirem (* 1564

w Canterbury — f 1593 w Londynie), syn , fontan i t. d. wznosił się pawilon główny, ma-szewca. Uczył się w Cambridge, gdzie w r. ! jący wyobrażać słońce — emblemat wielkiego 1587 otzymał stopień Magister Artium, w tymże roku napisał słynną sztukę „Tamburlaine the Great“ (wydr. 1590; najlepsze wyd. nowe A. Wagnera Heilbr. 1885), przedstawia on tutaj typy ludzi nie średniej miary, o charakterach tragicznych — a po raz pierwszy wprowadza dworski wiersz biały do teatru ludowego. Powodzenie skłoniło M-a do napisania drugiej części sztuki. Do autorów, na których twórczości odbił się jej wpływ, należy również i Shakespeare (w swoim „Titus Andronicus“ naśladuje

króla—po prawej i lewej stronie było po 6 pawilonów mniejszych, odpowiadających 12 gwiazdom zodyaku. Podczas Rewolucyi zamek, znacznie już zrujnowany został sprzedany. Nowona-bywca, Saniel, założył w pałacu fabrykę sukna i zniszczył całkowicie ten wspaniały zabytek historyczny. Ocalały liczne posągi i rzeźby, które zdobią dzisiaj Tuileries. Obecnie w M. znajduje się wiele pięknych posiadłości prywatnych i willi np. willa M. P. Sardou. Przez jakiś czas mieszkał tutaj Al. Dumas ojciec. W zamku Mes Dein. Ko.

Marmande m-to w dep. Lot-et-Garonne, na prawym brzegu Garonny, na pięknej równinie zstępującej gwałtownym spadkiem ku Garonnie, 10 340 m-ców, sąd handlowy i sąd pokoju, kolegium miejskie, biblioteka publiczna — fabryki płótna i wyrobów wełnianych, farbiarnie, dy-stylarnie, handel zbożem, owocami, winem. B. piękny starożytny kościół — cenny historyczny zabytek pochodzący z w. XIII, XIV i XV; zdobi go szczególnie wspaniała rozeta mająca 7 metrów średnicy. Przylegający do kościoła klasztor posiada również wiele pamiątek cennych i daje wiele zajęcia archeologowi. Wygodna i licznie uczęszczana przystań. Piękny most łączy oba brzegi Garonny. Przęciuają się tam linię kolei żelaznej, prowadzące z zachodu na wschód (Bordeau-Cette) i z południa na północ (Mont-de-Marsan—Bergerac).    M- Ko'

Marmara albo Marmora—morze (u starożytnych Propontis)—pomiędzy Europą i Azyą; łączy się przez cieśninę Dardanelską z m. Egej-skiem, przez Bosfor — z Czarnem. Długość (od Gallipoli do Ismid) 280 km., szerokość —80 km. i głębokość w środku 1 300 m. Ciepłota średnia wody zimą 7°, latem 22°. Obszar — 11 655 km. kw.; z tej liczby na wyspy przypada 182 km. kw. Na wschodzie—zatoka Ismid, na płd wsch.—Mudania. Nazwa morza M. pochodzi od wyspy tejże nazwy, leżącej na nim (w starożytności: Prokonnesos); obszar wyspy 130 km. kw.; piękny biały marmur; plantacye winne, drzewa oliwne, uprawa zboża; 10 000 ludności greckiej, rozsianej w 6 wioskach. Inne wyspy: Kalolimenos, Kutali, Afisia, Aloni albo Pasza Liman; na wschodzie — piękne wyspy Książęce.

M-a). Druga z kolei sztuka M-a „Life and death lices bawił też Carnot (ob.), of Dr. Faustus“ (1588; wyd. nowe W. Wagnera,

na

Loud. 1877; z wstępem i komentarzami A. War-da, Oxford 1878; wyd. 4-e 1904; w opracowaniu Breymanna, Heilbr. 1886); (porów. Eryk Schmidt „Faust und das 16 Jahrhundert, in den Charakteristiken!“, wyd. 2-e, Berlin 1902), jest to najdawniejsze opracowanie sceniczne starej legendy o Fauście, dokonane według tłoma-czenia angielskiego, znajdującego się w księdze ludowej Spiessa — dzieło, które miało bez-wątpienia wpływ bezpośredni na Shakespeara i pośredni na Goethego, kilkakrotnie tłomaczone jęz. niemiecki. W sztuce ,,Thejew of Malta*1 (najnowsze wyd. A. Wagnera 1889); ukazuje się pierwowzór postaci Shylocka, oddany zresztą przez M-a z daleko większą siłą, niż przez jego naśladowcę. Dramat: „The massacre of Paris“

(1589) przedstawia noc St. Bartłomieja w Paryżu i charakteryzuje próżność i ambicyę księcia Guise. W „Edwardzie II“ występuje żądny honorów i zaszczytów karyerowicz w przeciwstawieniu do słabego, pełnego liryzmu króla (wyd. W. Wagnera, Hamburg 1871; wyd. Fleay’a,

Londyn 1877; Tancocka Oksford 1880, wyd. 3-e

1899). W swoim „Ryszardzie II“ Shakespaere wzorował się na tej sztuce. Prócz wymienionych utworów M. zostawił urywki tragedyi „Dido“ oraz opracowanie epopei Musäosa „Hero and Leander“; przełożył Owidyusza „Amores“, oraz „Porwanie Heleny“. W sztukach swoich malował z upodobaniem postaci kobiet demonicznych, przynoszących nieszczęście mężczyznom, lub mężczyzn o charakterach silnych, dążeniach szerokich i podniosłych. Dzieła jego wyszły w całości staraniem A. Dyce’a (Lond. 1850, 3 t.),

E. Gr.

Marmaroskie góry, część Karpat płn.-wsch. na Węgrzech, ciągnąca się wzdłuż granicy północnej komitatu marmaroskiego, jest to łańcuch górski stromy, tworzący dział wodny między Galicyą a Węgrami. Szczyty najwyższe: na zacli. Popadje (1782 m.), Bisztra (1811 m.) i Negro-wecz (1712 m.); na wsch. Szvidovecz ze szczytem Blisznicza (1883 m.), Czerna Góra ze szczytem Hoverla (2058 m.), Pietrosz (2022 m.) i Po-rajaga (1939 m.). przez pasmo to długie tylko jedna przełęcz wiedzie z Körösmerö do Ja-błonicy.

Cuninghama (1872), Bullena (1885, 3 t.).-Por.

Ingram „Christopher M. and his associâtes*1 (Lond. 1909).    m. ko

Marly-le-Roi, m-ko w dep. Seine-et-Oise, w okolicy bardzo malowniczej, na wgórzu, nad brzegiem Sekwany, 1491 m-ców. Stacya kolei wschodniej. Istnienie miasta sięga czasów b. dawnych. Są wzmianki z r. 676. Nakoniec w r.

Rad.

1676 Ludwik XIV, postanawia urządzić tutaj rezydencyę. Według planów Mansarta (ob.) zbudowano w M. wspaniały zamek, z którego dziś niema ani śladu. U stóp wspaniałej kaskady, wśród ogrodu pełnego gajów, tarasów, rzeźb,

ailz.

adz

S. Drz,

adz.

Marmol Józef, poeta i powieściopisarz argentyński (* 1818 —f 1871) prawnik, wygnany z kraju wskutek śmiałego wystąpienia przeciw dyktatorowi Rosas w popularnym obecnie w całej Ameryce połud, wierszu „El 25 de Mayo de 1843“; wrócił dopiero po upadku dyktatora i poświęcił się polityce. Główne dzieła: poemat „Canciones del peregrino“ (Montevideo 1847), dramaty „El poeta“ i „El cruzado“ (tamże 1851), powieść historyczna „Amalia“ (wiele wydań, m. in. w zbiorze „Coleccion de autores espafioles“ ¹

a dz.

E. Chw.

Marmarosz (węg. Mâramaros) komitat węgierski na lewym brzegu Tissy na pograniczu Galicyi i Bukowiny, pokryty łańcuchami Karpat lesistych, przerżnięty rzeką Tissą (Czarną i Białą) oraz jej obfitującymi w ryby dopływami (Visso, Yza, Taracz, Talabor, Nagy-Ag, Borsova); klimat zdrowy. Ludność (ok. 300 000 m-ców) składa się z Węgrów, Słowaków, Rusinów i Niemców. Kraj mało uprawiony, przeważnie chów bydła. Lasy (²/₃ ziemi uprawnej) dostarczają wiele drzewa i mieszczą sporo zwierzyny. Gl. bogactwo kraju tworzy sól kamienna (dobywana wRónaszćk, Sófaloa, Akna-Sugatas, Szlatina), złoto, kryształ górski (mar-maroskie dyamenty), nafta (w Dragomirze). Z pośród licznych źródeł mineralnych słynie źródło w Su li guli (pod Górnym Visso). Młyny wodne; przemysł domowy dostarcza wyrobów wełnianych. Stolicą komitatu jest Marmorosz-Szi-get (ob.).

Marmarosz-Sziget, m-to stołeczne w komitacie węgierskim Marmarosz (ob.), nad Tissą, punkt węzłowy dr. żel. Szerencs --M., M. —Kis Bocskó, M. —Rónaszek i M. — Sugatas, ok. 15000 m-ców (Węgrzy, Niemcy i Rumuni). Ożywiony handel (zwłaszcza drzewem), fabryka spirytusu, octu, browar, izba sądowa, akademia prawnicza, gim nazya (rz.-katolickie i reformowane), sernina-ryum nauczycielskie. W okolicach dobywają sól (w Szlatina, Sugatas i Rónaszek).

Marmaryka, łac. Marmarica, grec. Mapp.a-ptXY), kraina na północnem wybrzeżu Afryki, granicząca ku wschodowi z Egiptem, a ku zachodowi z Cyrenaiką, w wiekach starożytnych daleko urodzajniejsza aniżeli dzisiaj. Mieszkańcy jej, z rozmaitych pomniejszych szczepów pochodzący, zwali się Marmaridae, MappiapiSat, i byli nomadami. We wnętrzu krainy leżały oazy A n g i 1 a i Ammonium (ob.).

Marinier Ksawery, pisarz franc. (* 1809-t 1892) podróżował wiele w młodości. Był bibliotekarzem ministeryum oświaty publicznej i biblioteki św. Genowefy w Paryżu, redaktorem „Rev. germanique“, członkiem Akademii (od 1870) Napisał: „Hist. de l’Islande“ (1838), ,,Hist. de la littérature en Danemark et en Suède“ (1839), „Lettres sur la Russie, la Finlande et la Pologne“ (1848, 2 t.) nadto powieści i nowelę, w końcu ogłaszał przekłady z Goethego, Schillera, Hoffmana, Holberga i Oehlenschlae-gera.

t. 11 i 12, Lipsk 1862), drobue wiersze „Poe-sias“ (Buenos Aires 1854).

Marmolata (Marmolada, M. di Venia), „królowa dolomitów“, najwyższy szczyt (3 494 m.) Alp płd. tyrolskich, na pograniczu Włoch i Tyrolu, od strony południowej wspina się niemal pionowo, od północnej pokryty licznemi lodowcami (największy w płd. Alpach lodowiec — 5 kim. kw.). Pierwszy Paweł Grohman dotarł w r. 1864 wysokości 2 029 m. na M-cie.

Marmont August Frydryk Ludwik Viesse de M. książę Raguzy, marszałek Francyi (* w Chńtillon-sur-Seine 20 lipca 1774 —f w Wenecyi 2 mar. 1852). Służbę wojskową rozpoczął w artyleryi, a podczas oblężenia Tulonu poznał się z Napoleonem, który go w r. 1796 podczas wojny włoskiej powołał na adju-tanta; a wtedy M. odznaczył się męstwem i zdolnością wojskową. W r. 1798, już jako pułkownik dowodzący brygadą, należał do wyprawy egipskiej, a powróciwszy stamtąd w roku następnym, już jako generał, dopomógł Napoleonowi w wykonaniu zamachu stanu w d. 18 bru-maira. Podczas wojny włoskiej w r. 1800 dowodził artyleryą i po bitwie pod Marengo (ob.) został generałem dywizyi. Jako dowódca wojsk zajmujących Hollandyę w r. 1805 przekroczy! Ren i pociągnął do Austryi, po zawarciu zaś pokoju Presburskiego był wysłany do Dalmacyi, aby bronić rzeczy pospolitej Raguzańskiej od najścia Rossyan i Czarnogórców, w d. 31 paźdz. r. 1807 pobił też Rossyan pod Castelnuovo, poczem zarządzał Dalmacyą wzorowo do r. 1809; w nagrodę za to Napoleon nadał mu tytuł księcia (duc) Raguzy. D. 10 lip. r. 1809 pobił Au-stryaków pod Znój nem (Znairn) i jeszcze na polu bitwy otrzymał od Napoleona godność marszałka Francyi. Po zawarciu pokoju 18 miesięcy był gubernatorem Iliryi, poczem w r. 1811 po Massenie (ob.) objął dowództwo wojsk francuskich w Portugalii. D. 22 lip. r. 1812 pod Salamanką został zwyciężony przez Wellingtona (ob.), a w bitwie kula strzaskała mu rękę prawą. Jeszcze nie zupełnie z rany tej wygojony objął w r. 1813 dowództwo korpusu 6-go i bił się na jego czele pod Lützen, Budyszynem, Dreznem i Lipskiem. Również w r. 1814 walczył nieomal we wszystkich bitwach toczących się już we Francyi. D. 30 marca r. 1814 bronił Paryża od strony wschodniej mężnie i wytrwale do wieczora, poczem, zmuszony do ka-pitulacyi, odszedł z wojskiem do Essones pod Fotainebleau, skąd wszedł w układy z rządem tymczasowym i ze sprzymierzonymi, którzy zajęli Paryż, łudząc się przytem nadzieją, że jeśli Napoleon zrzecze się tronu, będzie można ocalić koronę dla syna jego. Jak wiadomo, nie udało się tego przeprowadzić, a M. ściągnął przez to na siebie zarzut niesłuszny, że zdradził cesarza. — Ludwik XVIII zatwierdził M-a we wszystkich godnościach i urzędach, mianował go parem Francyi i dowódcą gwardyi kró-

Red.

IV) i in.

lewskiej, z którą, gdy król w r. 1815 uciekł do Gandawy, poszedł z nim razem. Podczas Restau-racyi drugiej M. zamieszkał w dobrach swych pod Châtillonem, gdzie założył huty żelazne i czasem tylko dojeżdżał do Paryża na posiedzenia Izby parów, w której zasłyuął jako mówca. W d. 26 lipca r. 1830 Karol X mianował M-a dowódcą pierwszej dywizyi wojskowej, która miała zdusić powstanie w stolicy, co się jednak nie powiodło i M. wieczorem d. 29 musiał opuścić Paryż z 6 000 Szwajcarów i z kilku batalionami stojącemi jeszcze po stronie króla. Razem z Karolem X opuścił Francyę i długo podróżował po Anglii, Hiszpanii, Rossyi i Turcyi. Lata ostatnie przeżył wt Wiedniu i w Wenecyi, gdzie też i umarł bezpotomnie. Pochowano go w Chńtillouie.—M. należał do najwykształceń-szych i najzdolniejszych wodzów Napoleońskich, lecz postępowaniem w 1. 1814 i 1830 ściągnął na siebie posądzenia, które stały się powodem napaści zażartych zarówno ze strony bonapar-tystów, jak i liberałów francuskich. — Podróże swe opisał w 6 tomach (Paryż 1837 i nast.), oprócz tego m. in. ogłosił drukiem: „Esprit des institutions militaires“ (t-że 1845). Po śmierci wyszły pamiętniki jego (Paryż 1856 — 57, 9 t.), które P. M. Laurent poddał krytyce w książce „Réfutation“ (t-że 1858).

Marmontel Jan Franciszek, pisarz francuski (* 11 lipc. 1723-- f 31 list. 1799). Syn biednego krawca wiejskiego, ukończył jednak kollegium jezuickie, poczem sam niedługo wykładał w Tuluzie. W r. 1743, z powodu nieotrzymania nagrody za odę na „Wynalazek prochu strzelniczego“, przesłaną przez siebie Wolterowi, zawiązał z nim stałe stosunki i zyskał protektora, na którego wezwanie przybył do Paryża, aby tam przez parę lat biedę znosić. W r. 1743, za poezye dostał odznaczenie i zapomogę od Akademii. W r. 1748 grano z powodzeniem jego trag.: „Tyran Dyonizy“ 1749 i ,,Arysto-menesa“; upadły natomiast: „Kleopatra“ (1750), „Heraklidzi“ (1752) i „Egipt“ (1753), który miał tylko jedno przedstawienie i nie został nawet wydany. W r. 1758 za wstawiennictwem p. Pompadour(ob.) otrzymał posadę jakąś stałą oraz prawo na wydawanie „Mercure de France“, za satyrę atoli na ks. d’Aumont trafił na parę dni do Bastylli. W tym to piśmie drukował pierwotnie słynne swoje „Contes moraux“ (wyd. osobno 1765 w 3 t. z ryc. Graveiota), które zdobyły mu krzesło w Akademii. W swoim czasie bardzo poczytne, łączą w sobie czułost-kowość i moralizatorstwo z przymieszką sporą lubieżności nieco przyćmionej, dla nas teraz naogół są nudne (całkowity przekł. polski K. Węgierskiego w 3 t., w 1776 i 1805; pojedyń-cze powieści: „Małżeństwo Samnitów“ 1767; „Szczęśliwa familia, historyjka moralna“ 1769. 1779, 1787 1805; „Dwie historyjki moralne“, Poznań 1771; „Zabawka wieczorna, zawierająca dziewięć historyjek“ 1804; też, przekładania

W. R. Kurczewskiego?), Warsz. 1811). Sam M. wykroił z tych powieści kilka dramatów i oper komicznych, do których Gretry dorobił muzykę (są też przekł. polskie, p. n.: ,,Córka znaleziona, dramat we 3 aktach“ (Warsz. 1779); „Loreta“, opera w 3 akt. (t-że 1779, przeróbka); ,,Zemira i Azor“ opera w 4 akt. Przez aktorów narodowych J. K. Mości w teatrze publicznym dn. 9 maja r. 1782 reprezentowane, w tłom. Byszewskiego. W r. 1767 ukazał się romans filozoficzny ,,Belisaire“, utwór mierny, z powodu jednak głoszonej w nim tolerancyi religijnej, wywołał denuncyacyę arcybiskupa paryskiego, ściągnął na autora prześladowania i stał się sławnym. Tłumaczono go na wiele języków (na ros. przełożyła go sama Katarzyna II), po polsku zaś ukazał się jako: „Belizaryusz przez P. Marmontela akademika wymowy fran-cuzkiey napisany, z Francuzkiego wyłożony y ozdobiony kopersztychami... za przywilejem J. K. M-ci y approbacyą censury ordynaryiney“ (z opuszczeniem rozdz. XV jako przeciwnego religii, Warsz. 1769, 1779, 1787 i 1805, Wilno 1799, Poznań 1865). W r. 1771, po śmierci Duclosa, M. miauowany urzędowym historyo-grafem Francyi; 1783 — po śmierci D’Alemberta — sekretarzem stałym Akademii. Tak samo ckliwym, zupełnie dziś zapomnianym i wyśmiewanym (Lanson nazywa go: ,,insipide“) utworem są jego: ,,Les Incas“ (1778), na jęz. polski przełóż, przez St. Kłokowskiego p. u. „In-kasy czyli zniszczenie państwa Peru“ (2 t., Warsz. 1781 i 1801, Lwów 1794). Również w kilku wydaniach (1794, 1802 i 1804) ukazał się przekład polski jego „Nouveaux contes moraux“ (1792). Poglądy wolnomyślne M-a (należał do „Encyklopedyi“, a nawet redagował dział literacki) z wiekiem coraz bardziej się zmieniały w kierunku katolicyzmu i reakcyi. Po wybuchu rewolucyi M., wrogo dla niej usposobiony, porzucił Paryż razem z rodziną (sierp. 1792) i ukrył się na prowincyi. W r. V Rzeczypospolitej został członkiem Rady Starszych, musiał jednak po 18 fructidorze ustąpić. Ostatnie parę lat życia spędził na wsi w zaciszu domowem, Z innych dzieł M-a warte są wzmianki, studyum estetyczne „Poétique française“ (3 cz. 1763), „Eléments de littérature“ (6 t. 1787), o których Lanson powiada, że „l’absence de génie est ici une garantie d’exactitude“, nako-niec „Mémoires“ (1800 w 2 t., 1891 pod red. Tourneux w 3 t.) bodaj że najlepsze i „najtrwalsze“ z dzieł jego, odznaczające się wielką prostotą i naiwnością. Zbiorowego wydania pism M. dokonał Villenare (7 t. 1820), wyboru dzieł Saint-Suriu (12 t., 1824—7). O nim pisali: Vil-lemain, Sainte-Beuve („Causeries de lundi“, t.

M. Ab.

Marmorosz (Maramaross) herb z indygie-natu galicyjskiego (1772). Na tarczy 4-dziel-nej w polu 1, złotem na skałach między 2-ma parami drzew: Tatar w płaszczu czerwonym

prawo błękituo - złote; srebrne.

i spodniach żółtych, w obuwiu błękitnem, w Zawoju czerwonym, z szablą u boku, ze strzałą złamaną w ręce prawej, z dzidą w lewej; w 2-iem, srebrnem na murawie zielonej zatknięta chorągiew czerwona z orłem czarnym, dwugłowym u góry drzewca; w 3-em, srebrnem: na murawie zielonej kon kary z popręgiem czerwonym; w 4-em, błękitnem: półksiężyc zwrócony rogami do słońca, zajmującego nieomal całe pole, oba złote. Na hełmie Merkury do bioder, dzierżący w ręcę prawej 5 kłosów (4 złote, 1 zielony), w lewej kaduceus. Labry na

na lewo czerwono-

Ked.

Marmur (gr. p.7pp.apoę, |j.app.apov, łac. mar-mor, fr. marbre, ang. marble, niern. Marmor, wł. manno), wapień krystaliczno-ziarnisty, zbity, o uziarnieniu grubszem lub lub drobnem (cu-krowern), Twardość 3, na odłamie świeżym połyskujący, błyszczący, w warstwach cieńszych przeświecający. M. bywa mniej lub więcej biały, szary, czerwony i czarny, rzadziej żółty, niebieski, często pstry, żyłkowaty, plamisty (mar-murkowaty). Oprócz wapnia M. nadzwyczaj często zawiera przymieszki inne, jak kwarc, korund, apatyt, żelazo, spinel, cyrkon, turmalin, augit, talk, grafit i t. p.—Mineralogowie za M. uznają tylko czysty wapień krystaliczno-ziarni-sty, mogący jednak zawierać i nieco przymieszek obcych, gdy tymczasem technicy zwią M-em wszelkie wapnie zbite, odznaczające się zabarwieniem, dające się dobrze obrabiać i polerować gładko; nawet zwią oni tak nieraz kamień wcale nie zawierający węglanu wapnia. — M-y napotykamy w przyrodzie, począwszy od forma-cyi jurajskich aż do wapieni sylurskich, zwykle w pobliżu skał krystalicznych, a rozpowszechnienie ich jest wielkie. W technice, mając na względzie barwę, żyłkowanie, zbitość, przymieszki i t. p. nadano M-om nazwy różne, wszystkie atoli podzielić można na gromady pokrewne jak oto: proste czyli jednolite, okruchowe, złożone i muszlowe. 1) Do M-ów jednolitych, złożonych z czystego, lub przynajmniej przeważającego znacznie, węglanu wapnia, należy prze-dewszystkiem biały, przeświecający, t. zw. posągowy, łamany już w Starożytności na wyspach Paros i Naksos, na Pantelikonie, Hyme-cie, w Laurion i w Karrarze. Najlepszy M. pa-ryjski, równo-grubo-ziarnisty, biały, błyszczący, b. przeświecający, jest wielce ceniony przez rzeźbiarzy. Pentelijski drobno-ziarnisty (podobny do cukru), świetnie biały, zawiera listeczki miki i nieco żelaza, wskutek tego z czasem powleka się patyną żółtawą. M. lauroński podobny do pentelijskiego, zawiera mniej żelaza; M. z Hy-mettu jest mniej lub więcej szarawy (o inn. M-acli staroż. ob. niżej).—M-y wymienione znamy przeważnie tylko z dzieł budownictwa i rzeźby starogreckiej, dla tego też noszą nazwę starożytnych (antico), dziś w rzeźbiarstwie używane pochodzą przeważnie z Włoch, zwłaszcza z Karrary (znanej już Rzymianom), gdzie dotąd istnieje około 600 łomów M-y, sąsiednia Massa posiaya ich do 180. Najprzedniejszy jest Sta-tuario de Falcovaja (z Monte Altissimo), wynoszący zaledwie 5 % otrzymywanego corocznie, rzeźbiarski zwykły zwie się Blanco chiaro. Inne M-y tego rodzaju bywają czerwone, żółte, niebieskie i czarne, co zależy od przymieszek obcych. Najsławniejszy ciemno-czerwony, kropkowany czarno, jest Bosso antico, łamany między Nilem a morzem Czerwonem; inunych dostarcza Taygetos na półwyspie Morei, Caune pod Nar-bonną (Griotte d'Balie, ognisto-czerwouy z plamami jaśniejszemi) dep. Hérault we Francyi (Rouge sanguin i Beau Languedoc). M. żółty (Giallo di JSapoli i Giallo antico) szczególnie piękny pod Sieną; czarny (Nero antico) łamano dawniej w Egipcie (Luculleum) i w Greeyi, obecnie najpiękniejszego dostarcza Belgia. — Częstszy bywa M. jednolity żyłkowany, plamisty, stający się podobnym do okruchowego. Najbardziej ceniony jest biały z żyłkami i plamkami fijołkowemi (Pavonaœetto). Świetnie czarny z żyłkami jasno-żółtemi jest Portor z Porto Vénéré pod Spezią i St.-Maxime (dep. Var), Blanco in nero, z żyłkami białemi, Marino africano, czarny z żyłkami białemi i plamami czerwo-nemi; b. ciemno-czarny z żyłkami białemi zwie się Nero antico grande. W Belgii, Francyi i Niemczech łamią również M-y czarne z żyłkami białemi lub szaremi. Niektóre M-y z Karrary i Massy bywają niebieskawe. M. starożytny niebieski ma tło jaśniejsze z żyłkami i plamami ciemno-sinemi, niebieski ze Staremmy (Toskania) posiada żyły białe, sine i szare. Plamy białe na tle jasnoczerwonym posiada Manno mandolaio (migdałowy) z Lugezzony pod Weroną i Bardiglio toskański; sycyliski Manno jaspis ma na tle jasnoczerwonym pasy szerokie białe i żyły zygzakowate zielone. M-ów czerwonych, różnie żyłkowanych, plamistych dostarcza też Francya, między któremi odznaczają się Saint-baume (dep. Var) i Grand-rouge z Mont-Ferrier (dep. Arriège) i Incarnat (dep. Aude).—W Sienie, oraz we Francyi pod Aveyron i Valmiger spotyka się także M-y żółte plamiste i żyłkowane. —2)M-y okruchowe a. okruch owce (Breccie) powstają ze spoje-jenia różnobarwnych odłamków, połączonych z sobą węglanem wapnia; jeżeli krawędzi bryłek tych nie są mniej lub więcej proste, lecz zaokrąglone M. zwie się pudingowym. Barwy okru-chowców bywają nadzwyczaj urozmaicone, pstre. W Alet i Tolonet (dep. Rodanu) dobywa się o-kruchowiec b. piękny, złożony z odłamków żółtych i fioletowych, spojonych masą czerwonawą, szarą i fioletową. Jeżeli bryłki są b. drobne, to M. taki nosi nazwę Brocca.tello, najpiękniejszy jest hiszpański, miewający tło czerwonawe lub zielonawe, poprzecinane żyłkami białemi i upstrzone centkami szarawo - żółtemi.

T. zw. M. z Seravezzy, do okruchowców zali-

czany, pomimo wyglądu pstrego i żyłek licz- . stkiem posągi. Prócz tych greckich gatunków nych właściwie do nich nie należy, podobnie jak wiele innych M-ów odznaczających się mnogością żyłek. —3) M-y złożone są mieszaniną węglanu wapnia z minerałami iuneini, jak np. chloryt, serpentyn, talk, mika i t. d., znajdujące się w nich w blaszkach, gniazdach lub rozsiane; są nadzwyczaj z wyglądu podobne do o-kruchowców. Do tej grupy należy starożytny M. zielony ( Verde antico), składający się z serpentynu i wapnia białego, łamany bywa w Gre-cyi i w Pirenejach. Frygijski M. cebulasty (Cip-polino) zawiera w wapniu białym mikę, chloryt i talk, spotyka się go we Włoszech, Au-stryi, Niemczech, Grecyi oraz w Pireneach, w Starożytności nosił nazwę karystyjskiego, od łomów jego pod Karystos, na w. Eubei. Kal-cyfir, w którego skład wchodzą: granaty, we-zuwin i augit z wyglądu przypomina porfir (ob.); istnieją nadto jeszcze odmiany inne. — 4) M-y muszlowate a. ślimakowate (Lumacelli) są wapniem zawierującym w sobie mnóstwo skamieniałości. Najsławniejszy z nich jest opalizujący, dobywany w Bleibergu (Karyntya), zwany też Helmintolitem, Astrachański jest ciemno-brunatny i zawiera muszle pomarańczowe; barwę czerwonawą posiada dobywany pod St.-Amour (dep. Jura); t. zw. M. żałobny jest czarny ze skamieniałościami białemi (Narbonne we Francyi). Do rzędu tego należą jeszcze: toskański, do granitu podobny Granitello di Mosciano i Petit granit z Ecaussines pod Mous (Belgia).—W Polsce znajdują się łomy M-u pod Chęcinami, kamień tam dobywany zwie się M-em kieleckim.—Por. Enc. Ser. I, T. XII, str. 548.—Obróbka M-u jest względnie łatwa, trwałość również dosyć wielka, wygląd piękny, przeto już od b. dawna zaczęto go używać w budownictwie i rzeźbie. L u d y starożytne używały go jako zwyczajnego materyału do budowania murów i wyrabiania kolumn. Ateńczycy używali najwięcej hymettyjskiego i peutelijskiego M-u, słynącego z twardości i białości lśniącej. M. ko-ryncki był pstry, chociaż żółta barwa przeważała. M. tessalski przedstawiał tkaninę z białych, czarnych, jasno — i ciemno-zielonjch plam i żył.

łamano też M. znakomity w Egipcie i w Afryce północnej. Sławny szczególnie był M. nu-midyjski, barwy żółtej z plamami purpurowemi, jakoteż arabski, ubiegający się o pierwszeństwo z kamieniem paryjskim. W czasach późniejszych wydobywano także w Italii, Gallii i Hiszpanii M. przeróżnej barwy. U Rzymian używano M-u do budowania murów świątyń i pałaców dopiero od czasów podbicia Grecyi. Pierwszy Metellus Macedonicus wystawił w Rzymie świątynię z M-u Głośny był tamże Marmor Lncul-leum, M. Lukullusowy, o barwie czarnej; użył go po raz pierwszy konsul Lucullus do przyozdobienia domu swego w Grecyi, a rzymski edyl Marcus Scaurus kazał z niego wykuć 360 kolumn, mierzących po 34 stóp wysokości. Sławny był już w Wiekach Staroż. M. Limense, wydobywany w pobliżu miasta Luna, dzisiaj zwany kararyjskim. Później używali M-u Rzymianie bogaci w prywatnych swych mieszkaniach często do posągów, pomników, progów, do zdobienia podłóg, posów i ścian pałacowych, do rozmaitych sprzętów domowych i do różnorakich wyrobów sztuki rzeźbiarskiej; szczególnie zaś wile swe zdobili kolumnami M-wemi i posągami, złupionemi w świątyniach greckich i w gmachach publicznych. Zwyczajnie też u-chwały senatu rzymskiego i ważniejsze dokumenty rzeźbiono na płytach M-ych.—Najwięcej budowli marmurowych nagromadziło się w Rzymie, zwłaszcza za cesarzów. Gdy później miasto wieczne podupadać zaczęło, b. wiele M-ów wywieziono z niego do Konstantynopola, burzono zabudowania dawne, obchodząc się z niemi jakby były po prostu łomami M-u, pomimo to Rzym dzisiejszy posiada jeszcze przeszło 7 000 kolumn marmurowych, z czasów dawnych pochodzących. Od w. XIII do XVI we Włoszech półn. budowano jeszcze wiele z M-u, głównie jednak służył do zdobienia wewnętrznego. W w. XVII weszły w modę ozdoby architektoniczne kute z M-u, awtedy M. zaczął się też bardziej rozpowszechniać w budownictwie francuskim i środ

kowoeuropejskim. Ludwik XIV napróżno starał się podnieść we Francyi przemysł marmurowy, a dopiero za naszych czasów zaczęto zwracać więcej uwagi na M. w budownictwie. W rzeźbie od czasów najdawniejszych M. zajmował zawsze miejsce naczelne.—Rzeźbiarze obecnie, gdy chodzi o odtwarzanie postaci ludzkich, popiersi itp. posługują się prawie wyłącznie M-em białym; z barwnego wyrabiane bywają kolumny, ozdoby architektoniczne, służy też do pokrywania ścian, na schody itp. — W budownictwie często M-y zastępuje się wytworami sztucz-nemi z gipsu naśladujące je do złudzenia (por. Stiuk).—Bibi.: Bäumer „Marmor u. Mosaik in d. Architektur“ (Wiedeń 1875); Violet „Les marbres et les machines à travailler le marbre“ (Paryż 1879), Blümner „Technologie d. Gewerbe u. Künste d. Griechen u. Römer“

WNisie, w Azyi Mniejszej, były wielkie łomy M-u pstrego, frygijski natomiast był biały, z plamami purpurowemi; sprowadzali go Rzymianie do Itali z wielkiemi kosztami. Z łomów pięknego M-u słynęły niemal wszystkie wyspy Archipelagu. Na Eubei, w pobliżu Karystos, wydobywano sławny M. karystyjski, barwy częścią zielonej, częścią pstrej; Skyros dostarczała M-u, pstrego, ulubionego szczególnie przez Rzymian do wyrabiania wielkich płyt i całych posągów:

M. z Thasos był biały, z Chios czarny z różno-kolorowemi żyłkami, z Lesbos żółtawy, z Pro-konnesos, w pobliżu przyl. Sigejon, lśniąco biały z żyłami czarnemi; największej sławy zażywał M. z w. Paros dla śnieżnej białości swej i pięknego połysku; wyrabiano z niego przedewszy-

Wiel. Kacyki. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom 2XV. Zesz. 360a.

S. Drz. i Red.

Dr j. r.

ty francuskie.

graph. M.“ (Paryż 1891).

E. Chw.

(Lipsk 1884, w t. 3-im); Lepsius „Griechische Marmorstudien*⁴ (Berlin 1890); Weber „Das Schleifen, Polieren, Färben etc. d. Marmors⁴* (Wieden 1895, wyd. 4-e) i podręczniki mineralogii.

Marmurowa chronica, ob. Marmury A-rundelskie.

Marmury Arundelskie (Marmora Arunde-liana) nazwę tę noszą zbiory hr. Tomasza Arun-dela (ob.), który na początku w. XVII gromadzić zaczął pomniki marinnrowe starogreckie, składające się z posągów, popiersi, sarkofagów, tablic z napisami i t. p., pochodzących bądź z Grecyi samej, bądź z Azyi Mniejszej; zbierał je tam dla niego i jego kosztem W. Patti. Podczas rewolucyi za Karola I (ob.) zbiory te rozproszyły się; część najznaczniejsza dostała się uniwersytetowi w Oksfordzie. Okazem najsłynniejszym śród nich są tablice marmurowe Arun-delskie, nazywane też chroniką marmurową, pochodzące z wysp Paros, czy Keos, znajduje się na nich wypisana chronologia dziejów greckich od r. 1582 do 264 przed Chr.— Por. J. Seiden „Marmora Arundeliana“ (1628) i Böckh „Corpus inscriptionum graec.“ (t. 2).

Marna (Marne łac. Matrona), uajznaczniejszy prawy dopływ Sekwany, bierze początek pod Belesmes, na wzgórząch Langres, w dep. Wyższej Marny (ob.), przebiega Szampanię wschod-i środkową ziemie Brie, część Isle-de-Fran-ce i ubiegłszy 525 kim. wpada pod Charen-ton, o 2 kim. od Paryża, do Sekwany. Przyjmuje ze strony prawej dopływy Rognon i Oruain z Saulx i Ourcq, z lewej— Biaise, Colle, Somme-Soude, Petit-Morin i Grand-Morin. Spławna na przestrzeni 364 kim. od Saint Dizier ku dołowi, w górę zaś tylko do Châlons. Prąd bystry, koryto szerokie, zwężone nieco pomiędzy Eper-nay-Chateau-Thierry, gdzie przepływa przez wzgórza skaliste. Liczne kanały łączą M. z in-nemi rzekami: kanał d’Ourcq prowadzący z Paryża do Sekwany wzdłuż M-ny i Ourcq do La Fertè-Milon, kanał boczny M-ny idący od Châlons do St.-Dizier (137 kim.), kanał M.-Aisne i kanał M.-Rhin (317 kim. długi, z tych 130 we Francyi) łączący rz. M. z rzekami Europy środkowej i wschodniej. Cztery tunele, 180 szluz, mnóstwo mostów, wodociągów i przystani czynią rz. M. ważną arteryą komunikacyjną. Od rzeki M. otrzymały nazwę dwa departamen-

E. Chw.

Marna {Marne), departament, jeden z największych (8180 kim. kw.) we Francyii utworzony z części prow. Szampanii, z ziem właściwej Champagne, Châlonnais i Rémois, graniczy z dep.: na płn.-Ardeunes, na wsch.-Meuse, płd.— z M.-Haute i z Aube i na zach. z dep. Seine-et-M. i Aisne, 434 157 m-ców (1905). W ²/3 płaskowzgórze wapienno-kredowe, 400 m. npm., pastwiskami jednostajnemi pokryte. Dopiero pod Epernay krajobraz urozmaica się. W okolicach Vitry i Saint-Menéhould i między Montmirail i

Epernay mnóstwo stawów i bagnisk. Główną rzeką dep. jest M-na (na przestrzeni 169 kim.), z dopływami Saulx, Fion, Coole i Somme, prócz tego przerzyna dep. M. Sekwana (na przestrzeni 21 kim.) z dopływem Aube, a na płn. d-tu rzeki Aisne, Suippe i Vesle. Klimat zdrowy. Dzięki pracowitej uprawie ziemia daje bogaty plon żyta, rzepy, kapusty, lnu, rzepaku i roślin oleistych. M. słynie ze swych szparagów i melonów z okolic Châlons. Głównym skarbem M-ny jest latorośl winna, która w okolicach Reims i Epernay dostarcza najlepszych gatunków win szampańskich (ok. 20 mil. butelek rocznie) i u-prawia się ua przestrzeni 174 kim. kw. Uprawa roślin pastewnych, hodowla bydła i pszczel-nictwo kwitną. Ośm źródeł mineralnych, w Ser-maise najsłynniejsze. Łomy kamienne (kamienie młyńskie). Wielki wybór kaszmiru (szalów), fłaneli, wyrobów garncarskich (terre de Champagne), płóciennych, woskowych i pierników. Handel winem. Stolicą—m. Châlons nad M. Pod względem administracyjnym M. dzieli się na 5 okręgów (Châlons-sur-M., Epernay, Saint-Me-néhould, Reims i Vitry-le-François), 33 kantony i 661 gmin. Por.: Longnon, „Dictionn. topo-

Ę Chiv.

Marnawić Tomasz Jan, ks. S. J., pisarz serbsko-cliorwacki, biskup boseński (* 1579 w Szybeniku— f 1637 w Rzymie). Wstąpiwszy w wieku młodym do Jezuitów, został kanonikiem szybenickim, następnie protonotoryuszem apostolskim i rewizorem ksiąg chorwackich, drukowanych w Rzymie, archidyakonem kapituły zagrzebskiej, r. 1631 biskupem boseńskim. Z licznych dzieł M-ća, pisanych częścią po łacinie, częścią po chorwacku, najważniejsze: „Żi-wot Margaritę“ (Wenecya 1613), „Żiwot Magdalenę“ (Rzym 1623, ostatnie wyd. w Zadrze

1863) —najlepszy poemat M-ća; „Istumaczenje obilnje nauka krstianskoga“ (Rzym 1627, ostatnie wyd. 1855); „Osmanszcica“ (Rzym 1631 ost. wyd. 1855) —dramat wierszem; „Vinograd gospodnjew u Ilirkoj“ (Rzym); „Regiae Illyrica-nae sanctitatis foecunditas“ (tamże 1630); „Dialogi de Illirico et rebus illyricis“ (tamże 1634) i wiele inn.

Marni Janina, pseudonim współczesnej powieściopisarki francuskiej Janiny Francisz-ki Marni ère (*w Tuluzie), córki literatki Manueli de Grandfort. M. wcześnie rozbudziła w sobie talent pisarski: jako 8-letnia dziewczynka napisała powiastkę dla dzieci p. n. „La Pluie“, w 17-tym roku życia wyszła nieszczęśliwa za mąż, owdowiała.wkrótce i poświęciła się sztuce teatralnej. Po odbyciu nauk u Régniera, występowała z powodzeniem w teatrach paryskich „Gymnase“ i „Vaudeville“. Odr. 1887 oddała się całkiem pracy literackiej. W powieściach swych M. porusza głównie tematy kobiece, usiłując zgłębić je psychologicznie, w formie zwięzłych dyalogów, pełnych dowcipu i pessymizmu oraz wrogo usposobionych względem płci męskiej,

„Com-

„Celles

E. Chw.

za

na

na

w r.

Z pośród prac M-a uwagę szczególną zasługuje satyra „De roo-mische byen-korf“ (1569). Nadto M. wydał rymowany przekład psalmów (1580); słynna pieśń „Wilhelmus van Nassouwe“, która obok Tellensa „Wien Neerlandsch bloed“ uważana jest za pieśń narodową hollenderską, uchodzi jego utwór. Lacroix i Quinet wydali dzieła M-a w Brukselli r. 1855—59, w 7 t. Jego prace teologiczne i religijne wydał Poorenber-gen (Haga 1871-91, I-III t.).

„Phil, van M. heer van Sint Aldegonde“ (Amsterdam 1838-40, 2 t.); Quinet „M. de Sainte-Al-degonde“ (Paryż 1857); Juste „Vie de M.“ (Haga 1858); Frédericq „M. en zijne neder-landsche geschriften“ (Gandawa 1882); Tjalmo „Philps van M. heer van Sint Aldegonde“ (Amsterdam 1896).    M, Ko,

Marno Ernest, podróżnik afrykański (* 1844 w Wiedniu—f 1883 w Chartumie), poświęcił się badaniom zoologicznym i odbył w 1. 1866 — 7 z

adz.

ryż 1889).

jako źródła wszystkiego złego. Z utworów M. zasługują na wzmiankę: „La femme de Silva“, „Amour coupable“, „La princesse Sablina“, „Dialogue de courtisanes“, „Comment elles se donnent“, „Comment elles s’habillent“ ment elles nous lâchent“, „Fiacres“, qu’on ignore“, „A table“ i in.

Marnix Filip van, kawaler de Saint-Alde-gonde, obrońca rzplitej hollenderskiej, polityk i pisarz (* 1538 w Brukselli), uczył się teologii w Genewie za czasów Kalwina, przez pewien czas oddawał się też naukom prawniczym. W r. 1560 powrócił do Hollandyi jako zapalony zwolennik reformacyi, którą starał się szerzyć w swoim kraju. Przyłożył się czynnie do po-wstauia niderlandzkiego w r. 1566. Wydał tzw. kompromisowe akty Bredajskie, w których szlachta holenderska występuje w obronie swobody sumienia i wyznań, oraz protestuje przeciwko wprowadzeniu inkwizycyi (ob.). Po przybyciu Alby w r. 1567, M. ucieka do Niemiec i przez czas pewien przebywa w Palatynacie, zostaje jednak wezwany do powrotu przez ks. Wilhelma Orańskiego (ob.). W nagrodę położone dla ojczyzny zasługi M. zostaje mianowany wodzem. Po wzięciu Maasbands-sluys, w r. 1573 dostaje się do niewoli hiszpańskiej, ale już w roku następnym zostaje uwolniony wzamian za wydanie Bossa. M. jeździ później do Paryża i Londynu, gdzie stara się zjednać opinię dworów, dla walczącej o wolność Hollandyi, następnie odgrywa ważną rolę przy zawieraniu Unii Utrechtskiej (ob.), koniec w r. 1583 zostaje burmistrzem Antwerpii. W r. 1585, po trzynastomiesięcznej obronie oddaje miasto oblegającym je Hiszpanom. Ostro zganiony przez Anglików, odsuwa się czas pewien od spraw publicznych, ale 1590 udaje się znów do Paryża dla załatwienia tam ważnych zleceń. Odtąd wszakże przebywa już prawie wyłącznie na wsi, gdzie pracuje nad przekładem biblii.

na za

Por.: Broes

pewnym handlarzem zwierząt podróż do Abisynii R. 1869 zwiedził nietknięte jeszcze stopą podróżników Tardasi, a w r. nast. Dar-el-Burum. Odbył r. 1871 podróż do Gondokoro, a r. 1874 do Lado, Long, Mundo i Makraka, uczestniczył w wyprawie Crespela do Afryki środkowej i został wielkorządcą prowincyi Galabat, gdzie położył zasługi przy zwalczaniu handlu niewolnikami. Napisał: „Reisen im Gebiet des Weissen u. Blauen Nil etc.“ (Wiedeń 1874) i „Reise in der ägyptischen Aequatorialprovinz und in Kordofan 1874—76“ (t-że 1878).

Marny "Wyższej (Haute-Marne) departament we Francyi, utworzony z ziem: Perthois, Vallage i Bassigny, płd.-wschodniej części Szampanii i dawnej Burgundyi, graniczy na płn.-wsch. z dep. Meuse, na wsch.—Vosges, na płd wsch.—Haute Saône, na płd. i płd.-wsch. Côte d’Or, na zach.—Aube i na płn.-zach.—z Marną, 6 220 kim. kw. i 221 724 m-ców (1905). Cześć południową wypełnia wyżyna Langres (520 m. npm.), tworząca dział wodny dorzeczy Sekwany

1    Renu z jednej strony, a Sekwany i Rodanu— z drugiej. Powierzchnia tworzy barwny kobierzec dolin pięknych, równin żyznych, pagórków licznych, latoroślą winną pokrytych, pastwisk rozległych, łąk i gór lesistych, niekiedy łysemi szczytami skał świecących. Dep. należy do najbardziej lesistych we Francyi.—Z rzek spławna tylko Marna, inne, acz liczne, występują na wiosnę z brzegów i czynią znaczne szkody. Klimat umiarkowany, powietrze czyste, częste przymrozki nocne, średnia ciepłota roczna (w Chaumont - en - Bassigny) 10.5° C. Ziemia troskliwie uprawiana rodzi zboże, rzepak, gorczycę. Winnice zajmują 440 kim. kw. Mnóstwo sadów owocowych. Hodowla bydła, drobiu, pszczelni-ctwo i przemysł leśny w rozkwicie. Z bogactw mineralnych: ruda żelazna, wyborny kamień budowlany, młyński, glinka ogniotrwała i źródła lecznicze (najważniejsza Bourbonne-les-Bains, Attaincourt i Lavirière). Przemysł metalurgiczny (Saint-Dizier—jedno z największych ognisk przemysłu żelaznego we Francyi), wełniany, pończoszniczy, skórzany, wyrób rękawiczek (do

2    mil. fr. rocznie) i noży (w okolicy Langres, w m-ku Nogent-le-Roi). Handel żelazem, budulcem, deskami, winem, wódką i miodem. Stolicą — m. Chaumont. Pod względem administracyjnym dep. dzieli się na 3 okręgi (Chaumont, Langres i Vassy), 28 kantonów i 550 gmin.— Por.: Champion, Le dep. de la Haute-M. (Pa-

E. Chw.

Maroboduus (Maroboclns), ob. Mar bod.

Marochetti Karol, baron, rzeźbiarz (* 1850 w Turynie — f 1868 w Passy pod Paryżem), kształcił się w Turynie, później w Paryżu w liceum Napoleona, potym znów we Włoszech, był uczniem Bosios’a. a w r. 1827 powrócił do Francyi. Z rzeźb jego, wykonanych podczas pobytu w Paryżu, najsłynniejsze są: Anioł upadły (1831), Bitwa pod Jemappes (płaskorzeźba na

łuku de l’Etoile), Grobowiec Belliniego na cmen- XIX (czasy Napoleona) M-ów bywało zwykle tarzu le Père-Lachaise, Ołtarz główny w ko- ! wielu, obecnie liczba ich zmalała, ponieważ rozścielę S-te Madeleine. W r. 1848 przeniósł się i tacza nad niemi dozór baczny żandarmerya pol-do Londynu, gdzie między innemi wyrzeźbił: : na, a za nadużycia popełnione spadają na nich Posąg króla Ryszarda Lwie serce, posąg Wel- : kary b. ciężkie, lingtona dla Glasgowa, posąg lorda Clyde do '

Dr J. P.

Marokko cesarstwo (sułtanat) w Afryce płn.-

James Parku, posąg Thackeraya dla opactwa ’ zachód., zwany przez Arabów Mughreb-el-Äksa

Westininsterskiego. Rossiniego dla Turynu. M. wyrzeźbił posąg konny króla Emanuela Filiberta oraz posąg króla Alberta Sabaudzkiego.

Marocya (Mariucia, Marozzia-, spieszczone po wł. im. Mary a) córka osławionej Teodory (ob.) starszej i Teofilakta, konsula, siostra Teodory młodszej, odznaczająca się śród Rzymia-nek w połowie pierwszej w. X zarówno urodą niezwykłą, jak rozpustą i przewrotnością. Przez szereg lat, podobnie jak matka jej, trzęsła Rzymem, sadzając na tronie papieskim kogo chciała a popełniała przytem nadużycia i zbrodnie rozliczne. Mężem jej pierwszym był pan rzymski Alberyk I, margrabia Camerina i Śpoletu (f 924), drugim Gwido margrabia Tuscyi, trzecim Hugon hr. Prowancyi, król włoski, za którego wydała się w r. 932. Jako panna była kochanką papieża Sergiusza III, z którym miała syna, późniejszego papieża Jana XI (ob.); podług innych miał być jednakże synem męża pierwszego M-i, bratem rodzonym Alberyka II (ob.), którego syn, Oktawjan, jako Jan XII (ob.) zasiadł także na tronie Piotrowym. M. torując synowi drogę dotjary, uwięziła i osadziła w zamku św. Anioła papieża Jana X (ob.) w r. 928, gdzie go w roku następnym z jej polecenia uduszono. Syn jej z małżeństwa pierwszego, Alberyk II, gdy M. wydała się za rnężo trzeciego, zbuntował się przeciwko matce i ująwszy osadził w więzieniu (932). w niem prawdopodobnie zmarła śmiercią gwałtowną. Czasy przewagi Teodory i M-i w Rzymio nazywają pospolicie Pornokracy ą (= władanie nierządnic).—Por. Papeucordt „Gesch. d. Stadt Rom im Milteialter“ (Paderborn 1857), Watterich „Vitae Pontificum Romanorum ab exeunte sec. IX ad flnem sec. XIII ab aequalibus conscrip-tae“ (Lipsk 1862) i Gregorovius „Gesch. d. Stadt Rom im Miltelalter“ (Stuttgart 1859

Di j. p.

— 1873).

Maroder (fr. marodeur od mamuci—nicpoń, gałgan) właściwie żołnierz, który z powodu o-słabienia, wyczerpania sił, lub okaleczenia stóp nie może podczas pochodu kroku dotrzymać i musi po za nim pozostać opuszczając szeregi. Pospolicie jednak miano to daje się żołnierzom podczas wojny, którzy pod pozorem niedomagania pozostają za wojskiem naprzód idącym, albo też podczas bitwy niepostrzeżenie umykają na tyły i zdała od pola walki nagabują mieszkańców, posuwając się nieraz nietylko do kradzieży ale nawet do łupieztwa i nadużyć wszelkiego rodzaju. Po polsku M-ów dawniej nazywano żołnierzami nawiasowymi. W wiekach dawnych, a nawet jeszcze na początku w.

(= krańcowy zachód). Znajduje się pomiędzy 28°—36° szerokości północuej i 0°—13° długości wschodniej od Gr. Graniczy na północy z morzem Śródziemnym i cieśniną Gibraltarską. Nadto na wybrzeżu śródziemnomorskiem znajduje się wiele posiadłości hiszpańskich, z których najbardziej znana jest Melilla; dalej na zachodzie graniczy z Atlantykiem; na połud.i połud.-wschod. — z Saharą; na półn.-wschód. z Algie-ryą francuską, z którą granicę uregulowano tu przez traktat z d. 18 marca r. 1845. Granica z Saharą nie jest ściśle określona. Cały obszar M-a obliczają różnie: według Meyera — 812 300 kra. kw.; według Laroussa — 577 000, według Kalendarza Pogotowia ratunkowego za r. 1910 — 439 240. Tylko jeduak część tego obszaru ulega władzy rzeczywistej sułtana, a mianowicie, t. z w. Beled-el-Maikhzen— kraj, w którego skład wchodzi byłe królestwo Fez z Tangierem i Tetuanem, Sus—na wybrzeżu połud. od przylądka Ghir, oazy Tafilet i Figig oraz kraj Ud-jodar na półn.-wschodzie. Reszta nie jest przez sułtana opanowana, zwie się Beled-es-Siba i jest zaludniona przez plemiona, które nie chcą ani płacić stałych podatków, ani dawać rekruta; ua-kładane tam bywają kontrybucye nieregularne przy sposobności wypraw wojennych. Stosuje się to zwłaszcza do całego wybrzeża śródziemnomorskiego od Melilli do Tetuanu; w położeniu podobnym znajduje się znaczny obszar na północ od gór Atlasu (ob.), środkowe części gór Atlaskich, nakoniec wielkie terytoryum na płd. od Udjda położone z miejscowością środkową Szott Tigri, Tidikelt, Tuat, Gurara i inne oazy Sahary uznają co najmniej supremacyę religijną sułtaua. Według Larousse’a państwo ciągnie się na 843 kilometrów z półn. na połud., 666 kilometrów ze wschodu na zach.; według Meglia długość wybrzeża wynosi 1 750 kim., a na to składa się wybrzeże śródziemnomorskie — 425 kim., Gibraltar—60 kim. Atlantyk 1200 —1300 kim. Według Larousse’a długość wybrzeża wynosi tylko 1 328 km.; z tego na Atlantyk przypada 888 km., na morze Śródziemne —440 km. Wybrzeże śródziemnomorskie jest strome; spuszcza się nieco ku cieśninie, gdzie stwarza możliwość budowania portów niedogodnych. Wybrzeże Atlantyku jest niskie, ale również dla lądowania niedogodne. Wyspy skaliste, nieprzystępne znajdują się tylko w bliskości wybrzeża śródziemnomorskiego. Mało zbadana jest powierzchnia M-a. Wzdłuż wybrzeża śródziemnomorskiego ciągnie się pasmo górskie szerokości na 60 km. ze szczytem Beni-Hassan wys. 2 010 m. Pasmo to łączy się na połud. za pośredni-

obliczają bardzo rozmaicie: według Meyera (1909)

4—7 milionów, według Larousse’a obliczenia wahają się od 4—16 milionów; Kalendarz Pogotowia Ratunkowego daje (1910) 7—8 milionów. Według Larousse’a w skład ludności wcho

ctwem wzgórz niewielkich z Wielkim Atlasem (Idrar-n-Deren), ciągnącym się od przylądka Ghir w kierunku półn.-wschód, aż do Algieryi, a wzniesionym średnio na 3 650 m. n. p. m.; zresztą wysokość poszczególnych szczytów dochodzi do 4 000 m. Szerokość Atlasu jest nie-znaczua, miejscami nie przenosi 30 km.; wzniesienie przełęczy — zaledwie 1100 — 1500 m. Równolegle do Wielkiego Atlasu na południu J Maurów ciągnie się Antyatlas o wysokości śred. 2 000 m. Dalej na południu — pustynie. Obszary na zachodzie pomiędzy Atlasem a Atlantykiem tworzą płaszczyznę urodzajną. Hydrografia M-a również mało jest zbadaną. Rzeki w pewnych porach roku obfitują w wodę, w innych—wprost wysychają; nie są spławne, nawet największa,

Sebu.

dzi:

Amasigów 3 300L Lelloków 1 450( ^s‘

Berberów

4 750 000Jz tego 3 550000 Arabów 740 000 Murzynów 140 000 Żydów 340 000 Chrześcian 9 000.

Główna przeto masa ludności składa się z Berberów, Maurów i Arabów, których kultura i zdolności bardzo są różne. Największą część tery-toryum M-a zajęli Berberowie; dzielą sie na Amasigów wśród których wielu jest blondynów o oczach często niebieskich i rządkiem owłosieniu brody i na bardziej kulturalnych Lelloków—zamieszkujących przeważnie strony górskie. Maurowie zaludniają wybrzeża; jest to mieszanina wszystkich ras, które osiadły w różnych czasach zarówno w miastach, jak i w dalszych ustroniach kraju; krzyżowali się nawet z murzynami, niewolnikami. Wypędzeni z półwyspu Pirenejskiego przez Hiszyanów Berberowie i Arabi głównie się zapewne przyczynili do powstania Maurów. Tworzą oni mieszczaństwo marokańskie; z nich rekrutuje się klasa urzędnicza i kapłani. To też w Maurach rozwinęły się wszystkie właściwości klas panujących: cechuje ich skąpstwo, tanatyzm, zepsucie, czołganie się przed silnemi, poniewieranie słabemi. Mowa Maurów ma wiele wspólnego z łaciną i hiszpańskim. Barwa skóry bardzo różna: od zupełnie jasnej aż do zupełnie ciemnej. Arabowie w M-u dzielą się na osiadłych w miastach, upodobnionych do Maurów, oraz na koczowników — Beduinów. Kwitnie wśród nich złpdziej-stwo, jak i wśród Maurów; są jednak od Maurów mniej przebiegli i bardziej gościnni. Żydzi licznie w M-u osiadli, jedni od czasów bardzo dawnych; tych zwą Palestyńczykami. Inni przywędrowali po wypędzeniu ich z Hiszpanii i Portugalii w w. XIV i XVI. Jeszcze inni—to niedawni przybysze —kupcy. Palestyńczycy zacho-chowali odrębny dyalekt syryjsko - chaldejski. Naogół w M-u Żydzi są prześladowani. Tylko w Tangierze mają wolność zamieszkiwania, gdzie im się podoba. W innych miastach wyznaczają im dzielnicę osobną, zwaną Mellach. Mają prze-pisąną formę ubrania, aby ich nie mieszać z wyznawcami Allaha. W niektórych miastach wolno im chodzić tylko boso, a wstęp na ulice przylegające do meczetów jest im wzbroniony. Świadczenie ich nie ma wartości dla sądów. Wśród murzynów znajdują się jeszcze niewol-

Rz. Sradi Draa, jakkolwiek długa i w górnym biegu szeroka, rzadko tylko dopływa do m. Śródziemnego, nawet podczas topnienia śniegów w górach; zazwyczaj gubi się w piaskach. Nadto do Atlantyku wpadają: Begreb,

Umer-Rebia (obfitująca w ryby), Teusift i Sus; do morza Śródziemnego —Muluja. Rzeki Wadi Tafiletu, Gir i Saura giną w słonych jeziorach Sahary M-skiej. Z jezior bardziej znane są: laguna Suerto Nuevo niedaleko morza Śródziemnego i Merdja-Ras-e-Dura—niedaleko Atlantyku.

Wylewy rzeki Wadis tworzą peryodyczne jeziora, które się stopniowo przeobrażają w łąki.—

wew-

cze.

Klimat na wybrzeżach jest przyjemny, nątrz kraju, w górach, panują w części upały zwrotnikowe, w części — deszcze ulewne. Na górach najwyższych—wieczne śniegi. Na połud. od Atlasu — klimat jest suchy, przypominający pustynię; zdarzają się opady atmosferyczne gwałtowne. Ciepłota średnia w Tangierze 18°, w całym kraju — 20° C. Lato trwa od marca do września; pozostałe miesiące obfitują w desz-Ogromna jest różnica pomiędzy ciepłotą dnia i nocy.—B ogactwa mineralne pozostają niezbadane i nietknięte, zwłaszcza wobec zakazu poszukiwań. Znaleziono jednak w wielu miejscowościach złoto i srebro. Obfite są pokłady miedzi; w górach Atlasu jest wiele żelaza. Znajduje się również sporo antymonu, ołowiu, soli kamiennej, węgla, ametystów. Obfitość źródeł gorących.—Flora zbliża się do hiszpańskiej. Lasy wielkie znajdują się w okolicach górskich i na płaszczyznach. Na półn. rosną pinie, cedry, modrzew, sosny wiecznie zielone, korkodąb, drzewa orzechowe włoskie, tuje; na południe—mimozy, palmy, daktylowce, drzewa o-liwne. Zaniechano rozwiniętej dawniej uprawy trzciny cukrowej. Zakaz wywozu owoców krępuje bardzo rozwój ich hodowli.—Fauna podobna jest do algierskiej. Mało jest teraz lwów, panter, niedźwiedzi, małp, sporo za to dzików;

na

połud.—mnóstwo antylop, strusi. Doskonałe są konie i muły; na połud. wiele wielbłądów.

Rozwinięta jest hodowla kóz, owiec, bydła rogatego; które wywozić wolno. Zarówno rzeki, nicy. Zresztą często murzyni zajmują w pań-jak i morza obfitują w ryby. —Ludnoś ć M-a stwie stauowiska wysokie. Obowiązuje ich wyznawanie islamu. Europejczycy: Francuzi, Włosi, słychanie nisko. Szkół niemal wcale niema. Nie-Hiszpanie, Portugalczycy—tworzyli do niedawna ! zmiernie mała ich ilość istnieje przy świątyniach przeważnie żywioł awanturniczy, szukający szczę- J —Ludność żyje z rolnictwa, handlu i przemysłu, ścia w kraju, Religią panującą jest islam wyz- ! Przemy sł od wieków rozwijać się przestał; po-nawauy według sekty sunnitów. Bogacze posia- i mimo to wytwory marokańskie odznaczają się dają haremy wspaniałe i mnóstwo żon. Biedacy i smakiem i oryginalnością. Słyną zwłaszcza tka-żyją przeważnie w jednożeństwie. Położenie niny, przędze, wyroby skórzane, garncarstwo, społeczne kobiet jest bardzo smutne, zamknięte broń, meble. Żydowskie są przeważnie wyroby w haremach bogaczy lub w domu męża nie mają niemal żadnego dostępu do świata. Skazane na lenistwo i samotność, jeśli są zamożne; na pracę najcięższą, jeśli nie ma środków. Według wyrażenia Marokańczyków jest kobieta „bydlęciem roboczym w dzień, narzędziem przyjemności w nocy“. Marokanki wychodzą na ulicę z zasłoną na twarzy. Żony Arabów i Bedui-nów pracują najciężej. Naogół wśród Marokańczyków kwitnie szowinizm, pogarda dla cudzoziemców, fanatyzm religijny. Pielgrzymów, powracających z Mekki uznają za świętych (hadżi).

złote i srebrne. Handel jest skrępowany przez zakazy wywozu całego szeregu towarów. Karawany do Sudanu (z Tuatu do Timbuktu w 68 dni) wychodzą przeważnie z Fezu. Przedmiotami wywozu są zwłaszcza skóry, wełna, byki, kukurydza, bób, migdały, żywica, pióra strusie, wosk, jaja, kość słoniową (z Sudanu), oliwa, obuwie. Przywożą zaś bawełnę i materye bawełniane, cukier, artykuły spożywcze, herbatę, jedwab i materye jedwabne, materye wełniane, spirytualia, papier, żelazo, stal, świece, pieniądze. Przywóz przed r. 1905 wynosił około 55 milj. marek; wywóz—34 milionów marek. Handel znajdował się dawniej prawie wyłącznie w rękach Anglii i Franoyi. W ostatnim 20-leciu jednak coraz bardziej zaczynają tu współzawodniczyć Niemcy, zwłaszcza wytwory marokańskie wywożone są przeważnie przez firmy niemieckie. Dla handlu europejskiego otwarte są porty w Tetuanie, Tangierze, El-Araiss, Saleh, Rabat, Casablanca, Maguran, Saffi i Mogador. Flota handlowa składa się z 400 okrętów. Komuni-kacye wewnątrz państwa bardzo są pierwotne; na półu.—muły, na połud. — wielbłądy. Pocztę

Zresztą islam bardzo powierzchownie jest przez masy pojmowany; raczej przywiązują one znaczenie do strony obrzędowej religii, aniżeli do jej treści. Faktycznie wśród wierzeń sporo znaleźć można śladów politeizmu. —Państwo jest rządzone despotycznie, każdorazowy sułtan wybiera następcę tronu z pośród członków rodziny.

Na dochody sułtana składają się: podatki, cła, monopole, dziesięciny z roli. Prócz sułtana wielką władzę ma wielki szeryf, w pewnych nawet sprawach władza ta większa od władzy suł-tańskiej. Jako wielki mistrz potężnego bractwa

żytnej Maurytanii (ob.); rządzony był pierwotnie przez Kartaginę; r. 43 po Chr. kraj ten przyłączony został do Rzymu i podzielony na 2 części: Mauretania Tingitana (zachód) i Oae-sariensis (wschód). Po panowaniu Wandalów (429 — 534) i wschodniego państwa rzymskiego (aż do końca w. VII) kraj ten podpadł pod władzę Arabów. Ok, r. 790 niepodległemi panami Maurytanii stali się Edrysydowie; r. 986 ulegli jednak władzy dynastyi Fatymidów. Tych zwyciężyli Ceirydowie, aż nakoniec r. 1059 Abu-Bekr ugruntował w kraju panowanie Almorawi-dów, zdobywszy nawet Hiszpanię. Po Almorawi-dach nastąpiło panowanie Almohadów aż do r. 1212 w Hiszpanii, do r. 1269 — w M-kko. Po nich panowali Merynidowie do końca 15 wieku, Sandytowie do r. 1546, w końcu Szeryfowie z Tafiletu, wyprowadzający się od Mahometa. Za ich panowania państwo dosięgło potęgi najwyższej, największego obszaru (w końcu w. XVI): Zagarnęło bowiem Algieryę zachodnią, a na płd. sięgało Sudanu. Skutecznie zwalczano Portugalczyków, wypędzając ich z ich posiadłości; r. 1578 pobito na głowę króla portugalskiego Se-bastyana pod Alkazarem.—Równocześnie maro-kańczycy uprawiali na wielką skalę korsarstwo nawet w stosunku do ówczesnych mocarstw. Po śmierci najznakomitszego z Szeryfów, Achine-

relijnego Mulei - Taleb, wielki szeryf rozciąga zorganizowała Anglia, Francya i Hiszpania. — władzę na Algieryę, Tunizyę, Trypolis aż do I Dzieje. Dzisiejszy sułtanat był częścią staro-Egiptu. Jedynym uznanym kodeksem jest korau.

Konsulowie państw europejskich sprawują jednak sądy w sprawach Europejczyków z Marokańczykami. Sędzia najwyższy do spraw pomiędzy Marokańczykami mianowany jest przez sułtana, zwie się Kadi-el-Dżemma\ mianuje sam 20-u sędziów prowincyonalnych. Poza tym plemiona nawpół niepodległe mają swych szejków, inaczej kalifami zwanych, czasem mianowanych przez sułtana, czasem zaś — wybieranych. Procedura karna jest szybka i surowa. Kara za kradzież—odcięcie ręki. Za zabójstwo grozi kara śmierci. Od kar można się jednak wykupić, a wysokość wykupu zależy od majątku skazańca. Wojsko podczas pokoju składa się z 60 — 70 tys.; czasu wojny każdy Marokańczyk obowiązany jest stanąć pod bronią. Miasta główne:

Fez 65 000 lud., M-ko 57 000, Mekines 25 000,

Tangier (rezydencya ciała dyplomatycznego) —

30 000, Mogador—20 000, Tetuau—20 000, Casablanca—20 000. —Wstęp do miast jest wskutek fanatyzmu ludności dla Europejczyków bardzo utrudniony.—Monetą obowiązującą jest micz-kal, dzielący się na 100 ukkji=2 rb. 1.3 kop.

TJkkja ~ 4x/₇ mumm, 1 muzuna=z 10 kwart, 1 kwarta=10 felsów, 1 fek—4 kiraty. W handlu hurtowym kursują piastry hiszpańskie, zwane rial—100 cent.— Oświata w państwie stoi nie-da, wywiązała się wojna domowa między jego zamieszek, wynikłych na początku panowania synami, aż wkońcu najstarszy, Mulej-Cidan, król Fezu, zdobył panowanie nad M-m. Wówczas to, r. 1610, przybyli do państwa wydaleni z Hiszpanii Maurowie.—R. 1669 na tron wstąpił Mu-lej-Arseyd, z linii bocznej Szeryfów, z dynastyi Alidów, inaczej Hozbinami zwanej; przyjął tytuł króla. Brat jego i następca—Mulej-Szmael, zasłynął jako najdzikszy tyran; podobno skazał na śmierć około 5 000 ludzi; wyroki wykonywano z okrucieństwem najwyszukańszem. Po jego śmierci, r. 1727, znów wybuchła wojna domowa między braćmi o tron; r. 1730 osiadł nakoniec na nim jeden z nich, Achmud-Deby.

zdarzył się szereg napadów na posiadłości pół-nocno-afrykańskie Hiszpanii; ich skutkiem było żądanie ze strony Hiszpanii wynagrodzenia i ustąpienia części terytoryum. Gdy się sułtan na ultimatum hiszpańskie nie zgodził, nastąpiła r.

1859    wojna z Hiszpanią; szczęście sprzyjało z początku Marokańczykom. W lutym jednak r.

1860    Hiszpanie zajęli miasto Tetuan; w marcu pod tym miastem ponieśli Marokańczycy klęskę; równocześnie wybuchło powstanie przeciw władzy sułtana, który musiał prosić Hiszpanię o pokój, zawarty w kwietniu r. 1860 w Tetuanie; na jego zasadzie M. miało Hiszpanii wypłacić 20 milionów piastrów, a do czasu wypłaty Tetuan miał być osadzony przez zwycięsców. R.

1861    zawarto z Hiszpanią umowę handlową, R. 1873 ua tron wstąpił syn zmarłego sułtana, Mulej-Hassan, który z mocarstwami europejskiemi prowadził politykę pokojową, czem wywoływał częste objawy niezadowolenia i bunty poddanych. R. 1880 na konferencyi międzynarodowej w Madrycie uregulowane zostały prawa poszczególnych mocarstw w stosunku do M-a. R. 1890 zawarto traktat handlowy z Niemcami. Wysokie podatki i krzywdy rządu despotycznego wywołały szereg bezustannych rewolucyi; znane jest zwłaszcza powstanie Angierynów, w leeie r. 1892, po wielkich wysiłkach przez sułtana stłumione. W nocy z d. 1 na 2 października r. 1893 niewielka załoga hiszpańskiego fortu niedaleko od Melilli została napadnięta przez sąsiednich Ka-bylów; nastąpiły potyczki krwawe, wśród któ-

Następcą jego był (1757) syn, Mulej-Sidi-Mo-liammed, przejęty czcią dla cywilizacyi Europejskiej. Państwo sięgało granic Timbuktu. Po jego śmierci (1789) nastąpiły między synami nowe wojny, aż w r. 1794 na tronie ustalił się młodszy z braci, Mulej-Soliman, który zniósł niewolnictwo chrześcijan, zwalczał korsarstwo i zawiązał stosunki dyplomatyczne z Francyą.

R. 1822 na tronie osiadł najstarszy syn brata Muleja - Solimana, Mulej-Abd-ur - Rahman; okoliczności były bardzo trudne; rozterki wewnętrzne, powstania przeciwko władzy świeckiej sułtana, fanatyzm religijny, nienawiść cudzoziemców, upadek handlu, komuuikacyi. Francuska okupacya Algieryi sprowadziła zatargi z Francyą. R. 1844 sułtan wysłał do Algieryi 15 000 wojska na pomoc emirowi Abd-el-Kaderowi (ob.); narazie Francuzi zostali odparci; sprowadziło to jednak zatarg z Francyą, którego wynikiem

Po długich utarczkach Kabylowie się poddali. W marcu r. 1894 generał Martinez Campos (ob.) zawarł z sułtanem traktat, zobowiązujący sułtana do wypłacenia 20 milionów pesetów, ukarania Kabylów, zorganizowania dokoła Melilli pasu neutralnego, strzeżonego przez straż marokańską. Sułtan zmarł r. 1894. Na tron wstąpił syn jego młodszy, Abd-ul-Azis, młodzieniec 16-letni, zarząd zaś państwem objął na razie minister Sidi-al-IIarnit. Państwo całe coraz to

bardziej stawało się zależnem od Francyi. Doprowadziło to na początku w. XX do zatargu otwartego z Niemcami, które na M. również po-żądliwem okiem spoglądają. Sprawa się zaostrzyła, i wojna wisiała na włosku. Porozumienie osiągnięto w r. 1906 w Algeciras, gdzie stanął traktat, będący dyplomatycznem swycięstwem Francyi. „Utrzymanie porządku¹⁴ w M. zostało przez mocarstwa powierzone Francyi i Hiszpanii. Wrzenie wśród ludności marokańskiej trwa bezustannie. Ugruntowywanie się wpływów francuskich postępuje. W tym celu wyzyskiwane bywają często wywoływane zajścia krwawe, wszczynane przez krajowców przeciw najazdowi Europejczyków, w rodzaju zajść w Casablanca w r. 1907 —1908, po których następują wyprawy karne wojsk francuskich „uspakające“ wrzenie i nakładaue są kontrybucye. Po zdetronizowaniu

było odrzucenie przez sułtana ultimatum fran- rych zginął gubernator Melilli generał Margalio cuskiego i doszczętne zbombardowanie Tangieru i Magadoru przez flotę francuską pod dowództwem ks. Joiviille w sierpniu r. 1844. Wkrótce potym, d. 14 sierpnia wojsko francuskie pod dowództwem gen. Bugeand święciło świetny tryumf nad największą armią marokańską, dowodzoną przez syna sułtana, Sidi-Mahommeda; cały obóz marokański dostał się zwycięzcom w bitwie nad rzeką Isly. Po interwencyi Angli pokój został zawarty w Tangierze we wrześniu.

Zwyciężony w Algieryi emir Abd-el-Kader usiłował r. 1845 zmusić sułtana do ponownej wojny z Francyą; sułtan jednak udał się o pomoc do Fraucyi w celu zduszenia powstania wybuchłego przeciw sprzymierzającemu się z Francyą sułtanowi. R. 1847 z pomocą Francyi powstanie zostało zduszone, Abd-el-Kader poddał się.

Od tego jednak czasu ponawiały się systematycznie zatargi z mocarstwami Europy; rząd bowiem marokański nie miał dość siły na utrzymanie w karbach ludności buntującej się przeciw najściu Europejczyków. Ludność ta bezustannie napadała, rabowała, mordowała cudzoziemców; podatków sułtanowi również płacić nie chciała; stąd bezustanne wyprawy wojenne w celu egzekwowania podatków. R. 1859 zmarł Abd-ur-Rahman; na tron wstąpił syn jego, Sidi-Mohammed, który panował do r. 1873. Podczas

E. Gr.

siada Pinakoteka monachijska.

Maron, Maro, gr. Màpcov: 1) syn Euantesa, wnuk bożka Bakchosa i Aryadny, kapłan Apol-lina w Ismaros; kiedy Odysseus, rabując tę miejscowość, darował mu i jego rodzicom życie ze względu na wysoką jego goduość; według świadectwa Eurypidesa był on synem Bakchosa, kiedy Nonnus mieni go synem Syle-nosa i nieodłącznym towarzyszem Bakchosa; Diodorus Siculus twierdzi znowu, że był on zawsze w orszaku bożka Ozyrysa;—2) jeden z bohaterów w sławnej walce w wąwozie termo-pylskira, któremu na uczczenie jego waleczności świątynię w Spareie wystawiono; po Leonidasie miał on być najdzielniejszym z wszystkich Spar-tańczyków.

Maronea, Maronia, gr. Mapwveia, starodawne miasto Cykonów, na południowym wybrzeżu Tracyi, w sąsiedztwie miasta Abdery, dzisiaj Marogua zwane, w późniejszych czasach zostało

pozostającego pod wpływem Francyi Abd-ul-Azisa wzrost wpływów francuskich osłabł; zdetronizowanie to było zwycięstwem dyplomatycz-nem Niemiec. Od r. 1908 sułtanem jest brat Abd-ul-Azisa — Mulej-Abdul-Hafid. W r. 1909 wojownicze plemię Kabylów, powstało przeciw uciskowi uprzywilejowanych przez traktat w Al-geciras Hiszpanów, rozpościerających swe wpływy z poza hiszpańskiej Melilli na terytoryum marokańskie i budującej tam kolej celem połączenia z Melillą kopalni hiszpańskich. Kabylo-wie ogłosili „wojnę świętą“ przeciw najeźdźcom i w szeregu bitew zadali klęski ciężkie Hiszpanom. Wojna ta wywołała w Hiszpanii rewo-lucyę poważną, a inspirowana była przez Niemców, którzy Kabylom dostarczyli broni. M. staje się coraz bardziej jabłkiem niezgody pomiędzy mocarstwami Europy. Niepodległość sułtanatu zniknie, skoro mocarstwa się co do podziału kraju porozumieją. —Bibliografia: Gräberg de Hemsö „Specchio geografico e statistico dell’imperio diM.“ (Genua 1834); Rolills „Reise durch M.“ (wyd. 4-e, 1884); E. Sclilagiutweit „Der Span.-Marokk. Krieg in den J. 1859 —1860“

(Lipsk 1863); P. Maltzan „3 Jahre im Nordwesten von Afrika“ (Lipsk 1868); Leared ,,M. and the Moors“ (Lipsk 1875). De Amicis ,M.“

(Lipsk 1878); Trotter ,,Our mission to the court of M. in 1880“ (Edynburg 1881); Couring ,,M.,

Land und Leute*¹ (Berlin 1880); Ezziani ,,Le Maroc de 1631 a 1812“ (Paryż 1886); 0. Lenz ,,Timbuktu, Reise durch M., die Sahara und den Sudan in den J. 1879 u. 1880“ (Lipsk 1884; wyd. 2-e 1892); Erckmann ,,Le Maroc moderne“ (Paryż 1885); Stutfield „El Maghreb: 1 200 miles ride through M.“ (Lipsk 1886); Januasch „Die deutsche Handelsexpedition 1886“ (Berlin

1887); De Foucauld „Reunaissance au M.“ (Paryż 1888); La Lamartinière ,,M. Journeyes in the kingdom of Fez and to the court of Mulei Hassan“ (Lipsk 1889); Harris „Travels in the Atlas and South M.“ (Londyn 1889); Playfair and Brown. „Bibliography of M.“ (Lipsk 1891);

Mackenzie „Report on the condition of the empire of M.“ (Londyn 1886); Horowitz ,,M., Land und Leute“ (Lipsk 1887);Bérard „L'affaire marocaine“ (Paryż 1906); G. Diercks „Die Marokkofrage und die Konferenz von Algeciras“ (Berlin 1906); Jeannot „Étude sociale, politique et économique sur le M.“ (Paryż 1908); H. de Cas-tries „Les sources inédites de l’histoire de M. de 1530 — 1845 série I vol. 2“ (Paryż 1908);

De Castellane „M.“ (1904—1907); Sainte-Chapelle ,,La campagne du M. et les enseignements de la guerre d’Afrique“ (Paryż 1909).

Marokko yMarrakess el Hasura) in-sto — jedna ze stolic sułtanatu, wzniesione nad poziomem morza 430 m., położone na północy od gór Atlasu, w odległości 7 km. od brzegu Ten-zyftu. Dokoła miasta ciągną się zwaliska muru z wieżami i 7-a wielkiemi bramami. Domy stare, w części—ruiny. Wspaniały pałac sułtana z mnóstwem zabudowań, wież, meczetów, placów, ogrodów. Przepyszne świątynie, zwłaszcza 7-io piętrowa El-Kucabia z w. XII. Klimat zdrowy. We wschodniej części miasta ciasna i brudna dzielnica żydowska „Mełła“, otoczona dokoła murem. Ludności przeszło 50 tysięcy, w tym Żydów 6 000. Przemysł jedwabny i wełniany, garbarstwo. Handel nieznaczny. Nie pozostało śladu z znakomitych niegdyś szkół i bibliotek. Miasto zbudował w r. 1062 Abu-al-Fiu z dy-nastyi Almorawidów. Zdaniem niektórych pisarzy w w. XII ludność wynosiła 800 000. E Gr-Marold Ludwik, malarz akwarelista i ilustrator czeski (* 7 sierp. 1865 w Pradze—f 1 grud. 1898 tamże), oddany w r. 1880 do Akademii Sztuk Pięknych w Pradze, wystąpił z niej Wkrótce, gdyż profesorowie uznali go za niezdolnego, przeniósł się tedy do Monachium i tu kształcił się głównie pod kierunkiem Gylisa i Lóf-tza. Tu też rozwinął talent ilustratorski, zasilając rysunkami swemi pisma: „Zlata Praga“, „Sve-tozor“ i „Fliegende Blätter“. W r. 1886 po raz pierwszy zilustrował romans Hellera „Pan mar-kÿz“ i zjednał sobie uznanie powszechne. Po powrocie do Pragi w r. 1887 wstąpił na nowo do Akademii Sztuk Pięknych i pracował pod kierunkiem M. Pirnera. R. 1888 wystąpił na wystawie praskiej z pierwszym obrazem „Na targu“, który zakupiono do Muzeum Rudolfa w Pradze i za który uzyskał stypendyum na dalsze kształcenie się w malarstwie dekoracyjnem do Paryża. R. 1890 akwarelami swemi z życia salonów Paryskich ilustracyami zyskał w Paryżu taki rozgłos, że Hachette polecił mu ilu-stracyę książek, a różne firmy wielkie zaczęły się doń zgłaszać o rysowauie plakatów, prospektów i t. d. Do najcelniejszych ilustracyi M-da należą ilustracye do książek: Margueritte „Ma Grande“, Yriarte ,,Amour et amitié“, Perret „Les filles Mauvoisin“, Rosny ,.Le miracle“, Erbena ,,Vodnik“, Hermanna „Prażske figurky“ i t. d. Dwie akwarelle M-da, najsławniejsze, po-

E. Chw.

S. Drz.

S. Drz.

adz.

skolonizowane przez Chiijczyków i słynęło ze znakomitego wina, Maroneum vinum, i stąd poświęcone było bożkowi Bakchusowi, noszącemu też przydomek Mapwvsôç.

Maroni (Maro wy n e) rzeka graniczna pom. Gwijaną francuską a holenderską, wypływa z Lorkwinu (400 m.), a wpada do Tnmue Hu-macbergen; posiada wiele wirów i niedostępne skutkiem mielizn uście. M. ma 680 mil dług. iw dolnym biegu jest spławny dla okrętów o 5 m. zagłębienia. 20 km. powyżej znajduje się francuska kolonia karna St.-Laurent. Jak wszystkie rzeki Gwijany zawiera M. złoto.

Maronici, lud syryjsko-arabski, zamieszkujący zwartą masą stoki Libanu i Antylibanu, w okręgach syryjskich Kesravan i Bszerre, oraz tworzący grupy znaczniejsze po miastach i miasteczkach od Aleppu na płn. do Nazaretu na płd., i w rozproszeniu na Cyprze (do 1400), w Egipcie, Grecyi i w Rzymie, ogółem 300 000 głów płci obojej liczący. Lud pracowity, uprawiający rolnictwo, jedwabnictwo i latorośl winną, gościnny, zamożny, prawem zwyczajo-wem własnem rządzący się, bitny, wstrzemięźliwy i umiarkowany, choć zemstę krwawą zachowujący dotąd. —Pochodzenie nazwy M-ów mało jest wyświetlone. Jedni wyprowadzają M-ów od resztek sekciarzy inonotelitów (ob.), którzy, wypędzeni przez Anastazego II z Caro-grodu, uciekli do Libanu i tu zgromadzili się około r. 680 dokoła klasztoru św. Marona (nad rz. Orontem), skąd otrzymali swą nazwę (arab. Mûrâni, w 1. mu. Maivârine). Inni wywodzą nazwę M-ów od kraju Maroni a albo od miasta Mar one a, najczęściej jednakże od mnicha Jana Marona (f 707), którego sami M-ci uważają za swego głównego organizatora i przewodnika duchownego, któremu też r. 688 nadali godność patryarchy Antyochijskiego. Niektórzy historycy jednakże uważają Jana Marona za postać legendową (syryjskie Maron=Pan). Dzielą się na szlachtę i lud prosty. Rody szlacheckie składają się z szejków i emirów⁷. Wielożeństwo jest dozwolone, choć w wielkości olbrzymiej sąjedno-żenni. Kobiety cieszą się wolnością względną, występują na zebraniach rodowych. Oznaką szlachectwa jest turban zielony. Etnograficznie są pochodzenia syryjskiego, jak o tern świadczy język kościelny, syryjski, w mowie potocznej używają języka arabskiego. Niegdyś tworzyli zbrojną rzeczpospolitą feodalną, rządzoną przez emirów własnych. Potrafiła ocalić samodzielności wobec zakusów zarówno cesarzów bizantyjskich, jak i Turków osmańskich. Dopiero Murad III podbił M-ów ostatecznie w r. 1588 i zmusił do płacenia haraczu, lecz pozostawił im zarząd autonomiczny. Odtąd dzieje M-ów7 upływają wt nieustannych waśniach krwawych z sąsiednim, pokrewnym plemieniem Druzów (ob.). Kiedy emirski ród Szygabitów, który około r. 1713 zapanował w Syryi, przeszedł z

Wiel Kucyki. Powsz. Ilustr Ser. I. Tom XLV. Zesz. 360b.

islamu na maronityzm, M. prawie pozbawili zupełnie wpływu Druzów na Libanie i żyli przez lat 130 w spokoju, dopiero około r. 1840, wskutek intryg Francuzów i Anglików, Druzowie na nowo podnieśli głowę, przywiedli do upadku emira Beszira i wywołali zamieszki powszechne. Zamieszki te r. 1860 (od maja do października), przy współdziałaniu wojsk tureckich, przeszły w rzeź ogólną M-ów, w której ich około 150 000 utraciło życie. Dopiero wdanie się dy-plomacyi europejskiej i wysłanie wyprawy francuskiej do Syryi zapobiegło rzeziom dalszym. Odtąd, zapobiegając wypadkom podobnym, wymuszono na Porcie, aby baszą paszalyku libańskiego, gdzie skupieni są najgęściej M-ci i Druzowie, był chrześcianin mianowany co lat 5 przez sułtana.—Ustrój M-tów jest kościelno-ro-dowy. Duchowieństwo odgrywa rolę wielką. Mnichów i mniszek jest do 8000 (według innych źródeł nawet do 25 000). Do klasztorów należą ziemie rozległe, wolne od wszelkich podatków i uprawiane doskonale przez samych mnichów. Kościół maronicki niegdyś był jednostką samodzielną. Wojny krzyżowe utorowały dopiero wpływom rzymskim drogę. R. 1182 patryarcha antyochijski, Aimerich, głowa kościoła maroui-ckiego, zrzekł się odrębności swej i przystąpił do Kościoła rzymsko-katolickiego. Związek ten początkowo był b. wątły, skoro ciągle zachodziły potrzeby utrwalania go, już to przez Synod zwołany r. 1230 przez patryarche Jeremiasza do Tripolisu, już też przez restytucyę nazwy „pa-tryarehy antyochijskiego“ r. 1254 przez Aleksandra IV, przez bullę Eugieniusza IV w r. 1445, zakazującego wiernym nazywania M-tów kace-rzami, ostatecznie przez papieża Grzegorza XIII, który r. 1579 nadał patryarsze antyochijskie-mu, Michałowi, paliusz (ob.) oraz założył w Rzymie r. 1584 dla M-tów wyższą szkołę duchowną, z której wyszli tacy uczeni M. jak Jerzy A mir a, autor gramatyki syryjskiej („Gramma-tica Syrica“, Rzym 1596), Gabryel Sioni ta, profesor języków syryjskiego i arabskiego w akademii paryskiej, Abraham Ecchelensis i bracia Assemario wie. R. 1736, za papieża Klemensa XII, M. na synodzie w klasztorze Man - Hanna przyjęli postanowienia katolickie soboru trydenckiego. Trzymają się kalendarza katolickiego, przestrzegają wraz z katolikami posty i sakramenty, lecz mają liturgię syryjską, ewangielie odczytują po arabsku, mają własnych świętych (nprz. św. Marona, nigdzie indziej nie uznawanego za świętego), duchowieństwo świeckie żeni się. Zwierzchnik kościoła M-tów, zwany patryarchą Autyochijskim, obowiązany jest co lat 10 składać papieżowi w Rzymie sprawozdanie ze stanu Kościoła M-ckiego, Pozatem w zarządzie jest samodzielny, mieszka w klasztorze Bkurka (dawniej Kanobin), jest obieralny przez arcybiskupów i biskupów M-ckich i potwierdzany przez papieża. Godność arcy-

Rumunów i Węgrów; obok kopalni znajdują się kąpiele solankowe.    adŁ

biskupa (metropolity, mutrana) jest bardziej ty- wytwórczość 700 000 ctn. soli) ok. 4 000 m-ców, tułową, biskupstwa maronickie są: w Bejrucie,

Tripoli, Tyrze, Sidonie, Byblu, Baalbeku, Damaszku, na Cyprze i w Aleppo, probostw około 350, klasztorów przeszło 800 reguły św. Antoniego i św. Eliasza. Kultura europejska śród M-ów mało rozpowszechniona. Ze szkół miejscowych najważniejsza w Ain-Warkah w Kesrawa-nie, gdzie uczą języka macierzystego, arabskie- } lickich, klasztor, szpital, muzeum, pałac hr. Tego oraz syryjskiego, łaciny i włoskiego. Dru- ! lekyeh z wielką biblioteką (70 000 tomów) i karnia przy klasztorze Kasheya (niedaleko Ka- ! zbiorami mineralogicznymi i starożytnymi; na robinu), drukuje książki kościelne. — Por.: Chur- j placu Szechenyi pomnik generała honwedów Be-chill „The Druzes and the M. under the tur- ma (ob.). M. posiada ok. 15 000 m-ców, Węgrów, kish Rule“ (Londyn 1862); Socin „Palästina zajmujących się uprawą wina, zboża, owoców

1£ Chw,

Marosz-Vâsârhely stolica komitatu węgierskiego Marosz-Torda (Siedmiogród), nad Maro-szem, przy drodze Kocsärad-Saski —Regen; zamek, kościół reformowany w stylu gotyckim (zbudowany w r. 1446), kilka kościołów kato-

i (melony), tytoniu i handlem drzewem oraz wyrobem towarów skórzanych i garncarskich. M. posiada nadto browar, młyn parowy, cegielnie, cukrownię, gimnazyum katolickie i kolegium reformowane z biblioteką i drukarnią, szkołę za-i wodu drzewnego i metalowego, muzeum rzemiosł, teatr, sąd apelacyjny, izbę sądową, dy-rekcyę skarbową, magazyn tytoniu i urząd tytoniowy.

Marot Jan, poeta francuski (* ok. 1463 — f ok. 1523), był w służbie u Anoy Bretańskiej i Franciszka I. Dla towarzystwa damskiego, któ-rem się otaczała Anna, tworzył poezye, jak „Doctrinal des princesses et des nobles dames“ (24 rond.) i „Vray-disante Advocate des dames“. W swych „Voyage de Gènes“ i „Voyage de Venise“ opiewa wyprawy Ludwika XII i pod-> trzymuje w ten sposób jego cele polityczne. Dzieła ogłoszone przez syna w r. 1532 miały wiele wydań w w. XVI, wydauia nowsze przez Lenglet-Dufresuoy wraz z dziełami Klemensa M-a (Paryż 1731, 4 t. in. 4 i 6 t. in. 12).

Marot Klemens, poeta francuski, syn poprzedniego (* w Cahors ok. 1496 — f w Turynie 1544). Ok. r. 1506 przybył do Paryża za ojcem, który chciał go kształcić na urzędnika. Wkrótce jednak został paziem pana de Villeroi, r. 1519 —pokojowcem Małgorzaty Walezyuszki, po śmierci zaś ojca (ob,) —kamerdynerem Franciszka I, który go sobie upodobał i któremu M. jeden z pierwszych swoich utworów: „Le Tempie de Cupido“ poświęcił. R. 1524 należał do wyprawy do Włoch: rauuy i wzięty do niewoli w bitwie pod Pawią (1525) został wkrótce wypuszczony i wrócił do Paryża. W tym czasie

und Syrien“ (Lipsk 1880).

a (Iz.

Marono Karol, podróżnik i pisarz angielski (* 1854 — f 1890 w Londynie). Przebywał przez długi czas w Rossyi; po powrocie do Anglii objął posadę w ministeryum spraw zagr. utracił ją jednak r. 1878, gdy sprzedał jednej z gazet kopię układu tajnego między Anglią a Rossy ą. W r. 1882 wyjechał znowu do Rossyi i w r. 1883 towarzyszył poselstwu angielskiemu, uczestniczącemu przy koronacyi cesarza. Pojechał później na Kaukaz i był nad morzem Ka-spijskiem. Napisał: ,,Grodekoff ride from Samar-cand to Herat“ (1880, wyd. 1886); „Merv queen of the world and scourge of the Turcomans“

(1881); „The Roussian advance towards India“ (1882); „The Roussians at Merv and He-rat‘‘ (1883); „Reconosting Central Asia“ (1881);

„Region of eternal fire, Petroleum region of the Caspian“ (1884, wyd. wyd. 3-e 1891).

Marony, kasztanowce, ob. Castanea.

adz.

tolickie, a jednocześnie rozpoczęły się prześladowania; trudno z pewnością orzec, co było przyczyną, a co skutkiem. W lutym 1526, wskutek denuncyacyi jednej z byłych swych kochanek, jako w poście miał jadać sadło, oskarżono go o nieprawowierność i wtrącono do więzienia Châtelet, które późuiej w ponurych barwach opisał w poemacie: „l’Enfer“. Biskup Gaillard wyrwał go stamtąd i pod pozorem wytoczenia nowej sprawy umieścił w swoim zamku w Chartres Po uwolnieniu w dalszym ciągu pisywał wierszyki złośliwe przeciw mnichom. Uwięziony

Marosz (staroż. Marisus), rzeka i komitat na Węgrzech. 1) Dopływ Lewy Tissy, wypływa 880 m. npm. w komitacie Esik pod Vaslâb, na zachód, stronie gór Gyergyoskich, przepływa z początku w kierunku półn. dolinę Gyergyoską, zwraca się następnie na zach. i przecina w wielkim płd.-zachodnim łuku kraj siedmiogrodzki, gdzie też przyjmuje z prawej strony dopływ Aranyos, z lewej Kokel. Pod Aradem spływa w płaszczyznę, tworzy bagniska, których wody spływają za pośrednictwem rz. Arauka do Tissy, wkońcu sama wpada do Tissy pod Szegedynem. Od Gyergó jest spławna dla tratw, od M.-TJjwar dla statków. Długość M-u wynosi 873 km. 2) M.-Torda komitat w Siedmiogrodzie, graniczy z komitatami Torda-Aranyos, Ko- ) zaczęły się w nim objawiać tendencye antyka-losvär, Bistric-Naszod, Esik, Udvarkely i Wiel-ki-Kokalburs, zajmuje powierzchni 4 324 km. kw„ górzysty na płn. i wsch. (góry Kelemeńskie,

adz.

Górgenyjskie i Gyergyoskie), przerżnięty przez Marosz i jego dopływy, dość żyzny, lesisty; posiada pokłady soli i ok. 180000 m-ców, Węgrów i Rumunów. Stolicą jest M.-Vâsârhely (ob.).

Marosz-Ujwar m-to w komitacie białogro-dzkim (Siedmiogród) na Węgrzech, nad Maro-szem i przy dr. żel. Kolosvär-Tövis; zamek, papiernia, sąd obwodowy, największe kopalnie soli w Siedmiogrodzie (500 robotników, roczna

ponownie, w îistop. r. 1527 zostaje wypuszczony na rozkaz króla. R. 1529 razem z całym dworem obecny przy podpisywaniu traktatu w Cambrai. R. 1530 przebywa w Londynie i Bordeaux. R. 1532 oskarżony o herezyę i uwolniony za wstawienictwem Małgorzaty. W tymże roku ogłasza pierwsze swoje poezye p. n. „l’Adolescence clémentine“ (utwór retoryczny) i podejmuje nowe wydanie dzieł Villo-na. W r. 1534 zamieszany do nowej sprawy ucieka zrazu do Turauii, potem do Nawary, wkońcu do Ferrary, do księżny Renaty, i tu się zbliża do Kalwina (1536); wydalony wskutek starań papieża Pawła III, razem z nowym przyjacielem udaje się do Wenecyi, skąd prosi króla o pozwolenie powrotu i o wydanie mu listu żelaznego „non pour aller visiter ses chasteaulx, mais pour reveoir ses petits Maroteaulx“. Po uczynieniu pokuty publicznej w Lugdunie zdobywa znów łaski króla, od którego dostaje dom na przedmieściu Saint-Germain i przy którego dworze pozostaje przez lat kilka. Przy pomocy uczonego hebraisty Vatable zabrał się do tłumaczenia psalmów; przekład 30-stu z nich ukazał się w r. 1541; prześladowania ze strony duchowieństwa i Sorbony zmuszają go do uda- j blean de la poésie française au XVI-e siècle“; nia się do Genewy, gdzie dokonał tłumaczenia Crepet „Les Poètes français“ (t. I i II); Hatzfeld 20-stu innych psalmów. Ale „Pensant comme i Darmesteter „Le XVI-e siècie en France“. M- Ab-Genève, il ne put vivre à Genève“ (Lanson).

Du Fresnoy (4 t., Haga 1731), d’Anguis (5 t., Paryż 1823), P. Lacroix (3 t. Paryż 1824), Perrin de Lyon (Paryż 1869), P. Janet (4 v., Paryż 1868 — 72); w r. 1875 i 1881 ukazały się tomy II i III wyd. Guiffrey; wybór dzieł wyszedł w r. 1890.—M. stoi na pograniczu Średniowiecza i czasów nowożytnych. Formalnie źródła jego poezyi tkwią jeszcze w dziwacznym pedantyźmie Molineta, Cretina i in., temperament zaś ciągnął go do zdrowej rubaszności Villona, Cognillarta. Publiczność dworska, dla której pisał, żądała od niego zwięzłości, jasności, żywości, dowcipu. Miał to i rozdawał obficie. Tematów zbyt poważnych lub bolesnych unikał starannie: był to dobroduszny lekkoduch i wesoły hulaka — poprzednik Lafontaine^.— O nim: Colletet „Notice biographique sur les trois M.“ (Paryż 1871); Thureau „Vie et oeuvres de J. M.“ (1873); O. Douen „M. et le psautier huguenot“ (1878); Lanson „Clément M.“ („Revue suisse“, 1882); Voizard „De Disputa-tione inter Marotum et Sagontum“ (Paryż 1885); Bonnefou „Le Différend de Marot et de Sagon“ („Rev. d’histoire litter. de la France“ 1894). Por. Faguet „XVI-e siècle“; Sainte-Beuve „Ta-

Maroto Rafael generał hiszpański (* 1785 —f 1847), uczestniczył jako jeden z dowódców w bitwie pod Bilbao, objął następstwo po generale karlistowskim Zumalcarreguy. Skutkiem niesubordynacyi kazał rozstrzelać kilkunastu podwładnych sobie oficerów; ogłoszony przez protendenta zdrajcą, wstąpił w stosunki z rządem i zawarł w Bergora w r. 1839 układ, który zakończył wojnę domową. Królowa Marya Krystyna (ob.) obdarzyła go wysoką pensyą i mianowała członkiem wyższej rady wojny i marynarki. M. emigrował jednak do Chili, gdzie też

adz.

Marotyczny (styl) — od imienia poety K1 e-inensa M-a (ob.). Tym mianem pisarze francuscy nazywali sposób wyrażania się „wesoły, miły, prosty, naturalny“ (Laharpe), jak też „dziwaczną mieszaninę wyrazów gminnych i szlachetnych, przestarzałych i świeżo ukutych“ (Mar-montel) — zależnie od punktu widzenia danego krytyka. W tym pierwszym znaczeniu—wdzięcznego szczebiotania — styl „marotique“ posiadał w wysokim stopniu Lafontaine, po nim J. B. Rousseau (ob. te nazw.).

Marpessa, grec. Mapr.Yjaoa: 1) córka Euenosa, małżonka Id as a (ob.) matka Kleopatry, żony Meleagrosa; 2) Ob. Marpessus.

Marpessus, także Marpessa, gr. Miipmjaaoę, MàpîtYjooa, góra na wyspie Paros, słynąca z wy-

S. Drz.

Fanatyzm i obłuda purytanów wydalają go w końcu r. 1543 do Sabaudyi i Piemontu, gdzie w ubóstwie kończy żywot tułaczy i pełny przygód. — Prócz wyżej wymienionych utworów M. napisał mnóstwo innych, nierównej coprawda wartości: zimne i pedantyczne alegorye, pastorale, eklogi, kazania, 15 balad, 27 elegii w stylu włoskim, 22 pieśni, 80 rond, 42 kunsztownych piosenek, 52 napisów na nagrobki i t. p. Najlepszą jednak częścią puścizny jego literackiej są: 65 listów wykwintnych, delikatną ironią za-prawnych, 54 wierszyków okolicznościowych pod zmarł, adresem dam, bardzo dowcipnych, nieraz i gbu-rowatych np. „Jeune dame qui ha vieil mary“ i 294, najczęściej bardzo swawolnych epigramatów, skierowanych przeważnie przeciw duchowieństwu, np. „Frère Thibaud“ i in. Przekłady jego (z Wergiliusza, Owidyusza, Lucyana,

M. Ąb.

S. Drz.

Petrarki, Erazma) są dosyć mierne; nie widać również natchnienia i w „Psalmach“, które taki zyskały rozgłos dzięki swym tendencyom protestanckim i które zostały przełożone na jęz. polski przez Macieja Rybińskiego, duchownego Braci Czeskich i od r. 1608 seniora ich zborów w Wielkopolsce, p. n. „Psalmy monarchy i Proroka św. Dawida“ (bez miejsca 1598, potym miały 17 wydań i tłumacz, były na jęz. niemiecki w Krakowie 1625 oraz na litewski 1781).—

Marpurg Fryderyk Wilhelm (* 21 list. 1718 w Seehofie—f 22 maja 1795 w Berlinie), jeden z najwybitniejszych teoretyków muzycznych. Napisał; „Der Kritische Musicus an der

Dzieła („Oeuvres“) M-a za życia jego wydane bornych łomów marmuru, były w Lugdunie r. 1539 — 1544. Od śmierci do r. 1600 liczą przeszło 70 wydań jego dzieł, z nich najważniejsze — w Niort r. 1596. Od r.

1600 — 1615 tylko 3. Późniejsze: przez Leugleta

nycli.

s. p.

K Ą.

Reil

s. p.

Marre Eugeniusz Arysty des, oryenta-lista i matematyk francuski (* 1823), wykształcenie otrzymał w szkole wojskowej La Flèche; w r. 1840 przybył do Paryża, gdzie poświęcił się nauce jęz. wschodnich i matematyce. Był nauczycielem w kolegium Henryka IV, r. 1886 został docentem jęz. malajskiego i jęz. jawań-skiego w szkole jęz, wschodnich (żywych) w Paryżu. Ogłosił wiele prac, dotyczących jęz. wschodnich oraz historyi matematyki u Arabów, przeważnie w pismach; „Bolletino di storia delle scienze matematiche“, „Journal asiatique“, ,,Rev. orientale“, „Annali di Matematica“ i in. Wydał osobno. „Biographie dTbn-Albanna“ (Rzym 1865, w 4-ce, tekst i przekł.); „Vocabulaire des mots malays“ (tamże 1866); „Code des successions et du mariage en usage à Java“ (Paryż 1874); „Histoire des rois malais de Malaka et cérémonial de leur cour“ (Paryż 1874); „Grammaire malgache“ (Paryż 1876); „Notes de philologie malaise“ (Paryż 1883); „Vocabulaire comparatif des racines des langues malgache et malayo-polynesiennes“ (Paryż 1884); „Le livre des proverbes malais“ (Paryż 1889) i w in.

Marrené - Morzkowska Walerya, powieściopisarka polska (* 1833 we wsi Zbożenna [pow. opoczyński, gub. radomska] — f 10 października 1903 w Warszawie). Była córką generała Jana Malleta de Granville i Adeli z Krasińskich. Ojciec M-ej przywędrował był z armią

Spree“ (1749 — 50, zeszyty wychodziły co tydzień); „Die Kunst das Klavier zu spielen“ (1750 — 51); „Abhandlung von der Fuge“ (najcenniejsze dzieło M-ga); „Handbuch beim Generalbass u, der Komposition“ (1755—58, w 3-ch częściach); „ Historich-kritische Beyträge zur Aufnahme der Musik“ (1754 -62 i 1778, 5 t.). „Anfangsgründe der theoretischen Musik“ (1757); „Anleitung zur Singkomposition“, „Kritische Briefe über die Tonkunst“, i wiele innych. Jako kompozytor M. utworzył mnóstwo pieśni, dzieł fortepianowych, fug, sonat, kaprysów itd., odznaczających się znakomitem wykończeniem technicznem, ale natchnieniem mało ożywio-

A. Pol.

Marquardsen Henryk, . prawnik i polityk niern. (* 1826 w Szlezwiku — f w Berlinie 30 list. 1897). Był profesorem od r. 1851 w Heidelbergu, później w Erlangen. Od r. 1863 zajął się polityką, domagając się zachowania niezależności Szlezwiku i Holsztynu. Członek parlamentu od r. 1868, deputowany na sejm bawarski od r. 1869 — tu i tam był członkiem stronnictwa narodowo-liberalnego, oddanego Bismarckowi i rządowi centralnemu. M. pisał mało. Z jego inicyatywy powołano do życia wielkie wydawnictwo „Handbuch des öffentlichen Redits der Gegenwart“, które nosi jego nazwisko, choć nic dla niego nie napisał (miał wykończyć tom poświęcony „Polityce“), zawierające wykład prawa państwowego całego świata cywilizowanego (w niektórych częściach znakomite, wogóle b. cenne).

Marquart Karol Joachim, archeolog i filolog klasyczny (* 19 kwiet. 1812 — f 30 list. 1882). Kształcił się w uniwersytetach Berlińskim i Lipskim, r. 1833 został nauczycielem gimnazyum Fryderyka Wilhelma w Berlinie, r. 1856 dyrektorem gimn. tegoż imienia w Poznaniu; r. 1859 przeniesiony na takież stanowisko do Gotliy, gdzie zawiadywał jednocześnie zbiorami w zamku Friedensteinskim. Opracował t, 3 — 5 wydawnictwa Beckera (ob.) „Handbuch der Römischen Altertümer“ (Lipsk 1843 — 67); przerobił to dzieło na nowo (wyd. 2-e przy współudziale Mommsena w 7 t., tamże 1871 — 88). Z pod pióra M-a wyszły tu nst. działy: „Römische Staatsverwaltung“, mianowicie: „Organisation des Römischen Reiches“, „Finanz-und Militärwessen“, „Sacralwesen“ oraz „Das Privatleben der Römer“ (wydr pośmiertne, wykończone przez fil. Dessana, Domaszewskiego, Wis-sowę i Maua). R. Ehwald ogłosił wspomnienie pośmiertne o M-e w program, gimn. Gotajskiego (1883).

Marquart Józef, historyk i oryentulista (* 1864 w Reichenbachu [Wirtembergia]) w Tybindze uczył się teologii oraz filozofii, zajmując się przytem historyą i językami wschodniemi. W r. 1888 wstąpił do seminaryum w Rothen-burgu, ale już w następnym opuścił je i udał się do Bonnu na naukę dalszą; w r. 1897 został docentem w Tybindze. Napisał m. mn.: „Assyriaka des Ktesias“ (Lipsk 1897), ,,Chronologie der alttürkischen Inschriften“ (t-że 1898), „Unters, z. Gesch. v. Erâu“ (t-że t-ż r. i ciąg dalszy w 1. nast.) i „Osteuropäische n. ostasiatische Streifzüge“.

Marrast Armand, publicysta i polityk francuski (* 1801 — f w Paryżu 10 marca 1853). Początkowo profesor filozofii, wypędzony z u-rzędu przez rząd Restauracyi (ob.) za udział w pogrzebie Manuela (ob.), nauczyciel prywatny i dziennikarz. Redaktor „Tribüne“; szukał schronienia w Anglii skąd wrócił, aby odegrać wielką rolę publicystyczną w przededniu Re-wolucyi lutowej. Redaktor „Nationala“ — nie był już jednak rewolucyonistą w „Tribüne“. Przejął się na wygnaniu angielskiemi metodami walki; sprzeciwiał się mieszaniu walki społecznej z polityczną, którą miał na widoku. Wywoływał protesty gorętszych demokratów. Przyczynił się wielce do wybuchu i powodzenia re-wolucyi, wszedł do rządu, został merem Paryża i na tym stanowisku wywołał niezadowolenie, a z czasem oburzenie mas ludowych. Bronił porządku społecznego, sprzeciwiał sie manife-stacyom. Długo powtarzano oskarżenie rzucone przez Raspaila (ob.), jakoby M. sprowokował ruchawke majową. Wybory r. 1849 usunęły z widowni walki stronnictwo „Nationala“. M. nie został wybrany do izby prawodawczej. Zmarł w nędzy, pochowany ze składek przyjaciół.

K. A.

Napoleońską do Polski i, po odbyciu kampanii miańskie i wogóle zamożne. Nie zachęcająco r. 1812 i 1813, osiadł na stałe w Królestwie jako generał, inżynier-instruktor wojska polskiego.

wygląda ród męski w powieściach M-owej. Występują w nich albo ludzie niedołężni, słabi, pospolici, albo mali lub wprost nikczemni. Za to świat niewieści otacza sympatyą i opieką. Jej kobiety umieją być nawet prawdziwemi bohaterkami. Należą wszystkie do sfer zamożnych tak samo, jak mężczyźni. Bohaterki M-owej — to prawie zawsze panny z „towarzystwa“, bogate, chowane w „sztucznej cieplarnianej atmosferze“ dostatku, konewenansu i wykwintnych form. Na pozór naiwne, bezwolne, są materya-łem na buntownice, które nie poddają się biernie biegowi wypadków. Miłość M-owej nie znała cichych szeptów, jest wybuchowa, zdobywa szczęście osobiste przebojem, albo skazana jest na straszne cierpienia. Taką miłość odtwarzała autorka po mistrzowsku, z niepospolitem talentem. W latach dojrzalszych usiłowała M. rozszerzyć zakres swych motywów, wstąpić na rozleglejsze pole przedmiotów społecznych; żadna jednak z prób w tym kierunku nie może współzawodniczyć z jej romansami. Właściwą działalność autorską, która zostanie po niej trwałym pomnikiem, zamknęła M. około r. 1880. Styl utworów jej pozbawiony plastyki, uiedba-łość opracowania, w ostatnich czasach brak pulsu życiowego odbierały jej poczytność. Postępowe jej dążności, poza przekonaniami osobistemi w duchu pozytywistycznym, w literaturze głównie polegało na obronie praw serca kobiecego przeciw tyranii zwyczajów, uświęconych przez praktykę wieków. Była u nas jedną z pierwszych szermierek, dopominających się o prawa człowiecze kobiety, o wolność w wyborze dozgonnego towarzysza.

Następnie wyniósł się na wieś i spolszczył nazwisko na Malletski. Matka powieściopisarki była rodzoną synowicą generała Izydora Krasińskiego. Otrzymawszy wychowanie domowe,

M. kształciła się potem w Puławach i Krakowie, gdzie zwłaszcza uczyła się rysunków, do których od dzieciństwa miała zamiłowanie i talent. Oprócz tego zajmowała się literaturą, fizyką, chemią i fizyologią. Mając lat szesnaście zaledwie, wyszła za mąż za Michała Morzkow-skiego, znanego z kilku prac literackich. 0-wdowiawszy, wyszła powtórnie za Władysła Mar-rené, który umarł w r. 1898. Od r. 1877 M. przeniosła się ze Zbożenny na stałe do Warszawy, gdzie na zebraniach poniedziałkowych w jej domu gościnnym gromadził się świat literacki i artystyczny. M. pisać zaczęła bardzo wcześnie, ale utworów swoich odrazu nie drukowała. Pierwszą jej powieścią, ogłoszoną drukiem, był w r. 1857 „Nowy gladyator‘‘, poczem nastąpił szereg utworów, czytanych z zajęciem w ciągu jej 45-letniej działalności pisarskiej.

Do celniejszych prac jej należą: „Jerzy“ (1864);

„Augusta“ (1866); „Życie za życie“ (1867);

„Między Scyllą i Charybdą“ (1868); „Mąż Leo-nory“ (1869); „O proszonym Chlebie“ (1879);

„Bożek Miljou“ (1871); „Nemezys“ (1873); „Walka“ (1874); „Historya dwóch serc‘‘(1874); „Mężowie i żony“ (1874); „Zasady i czyny“ (1875);

A. G.

„Błękitna księżniczka“ (1875); „Smutna swadź-ba“ (1876), „Świat rzeźbiarz“ (1879); „Józwa Szymczak“ (1879); „Dziki Tomek“ (1981); „January“ (1881); „Panna Felicya“ (1881); „Ostatnia fala“ (1885); „Emancypowana“ (1889);

1 i a.

Marriot Emil, pseud., ob. Mat aj a Emi-

Marrua, kraina afrykańska, na płd. jez. Czad, położona w Sudanie, graniczy na zach. z Maudarą, a na płn. z państewkiem Bornu, którego jest lennem. Przedstawia b. urodzajną równinę, gęsto zaludnioną przez plemiona murzyńskie Fulbów i Harów (ok. 300 000 m-ców], którzy uprawiają indygo, bawełnę, orzechy ziemne i inne płody rolne, trudnią się zbiorem kauczuku i hodują konie piękne. Stolicą kraju M. jest miasto tejże nazwy, ważne ognisko handlowe w Sudanie środkowym i w Adamaua. Po raz pierwszy zbadali M-ę Niemcy Uechtritz i Passarge w grudniu r. 1893. Na zasadzie umowy francusko-niemieckiej z r. 1894 kraina M. należy do sfery wpływów niemieckich (Kamerun).

Marmbium, ob. Szanta.

Marrucynowie, łac. Marrucini, Marudni, grec. Mappooxîvoi, Mapooxlvoi, lud bitny, zamieszkały w Italii, i to w Lacyurn, nad wybrzeżem morskiem, w pobliżu rzeki Aternus (dz. Pes-cara); głównem ich miastem było Teate (dz. Chieti), a portem Aternum; w wojnie sprzymie-

„Dzieci szczęścia“ (1892); „Historya zwyczajnego człowieka“ (1893); „Śymfonia światła“

(1888); „Pensyonarki“ (1901) i wiele innych.

E⁻ Chw.

Uprawiając niwę literacką około r. 1870, hołdowała panującym wówczas prądom pozytywi-styczno-postępowym. W tym duchu prowadziła w „Przeglądzie Tygodniowym“ rybrykę „E pur si muove“, gdzie głównie występowała w obronie emancypacyi kobiet. Często zabierała też głos w innych sprawach społecznych oraz ogłosiła cały szereg studyów literackich: o zrospa-czonych w literaturze; o Niemcewiczu, o Nie-boskiej komedyi i Irydyonie, o pani Kriidener, o K. Brodzińskim, o kobiecie w poezyi polskiej, o Berwińskim, o Bohdanie Dziekońskim, o nowych prądach w literaturze dramatycznej. Prze-dewszystkiem była M. romansopisarką, dla której wszystkie sprawy, prócz „praw serca“, schodziły na plan drugi. W powieściach M-ą zajmowała głównie miłość w jej najrozmaitszych objawach, począwszy od piątonicznego marzenia księżniczki Natalii („Błękitna księżniczka“) aż do szalonej, zbrodniczej namiętności męża Leo-nory („Leonora“). Tłem, na którym się M. porusza najswobodniej i najchętnej, są sfery zie-

rzonych walczyli przeciwko Rzymowi; wszakże tor a (= mściciela Cezara) w przepysznej świątyni na forum Augusti wystawionej, w r. 2 przed Chr. poświęconej, w której stały posągi M-a i Wenery, jako obydwncb boskich przodków rodu Julijskiego. Wszakże podobnie jak u Greków Ares z biegiem wieków dopiero przekształcił się z bóstwa przyrody w bożka wojny, podobnie i u Rzymian rozwinęło się szczegółowe pojęcie M-a jako bóstwa wojny na szerszej podstawie. W czasach najdawniejszych był on więc także bóstwem, stykającem się z przyrodą w różnoraki sposób, opiekunem roku, potęgę swą wielką okazującem zwłaszcza w miesiącu wiosny, Martins ("marzec) na cześć jego zwanym, bożkiem chroniącym ludzi od wszelkiej szkody, a role od suszy, stada zaś i trzody przed pomorem i wilkami broniącym. O taką skuteczną pomoc jego błagali go Bracia Arwal- . scy, Fratres Arvales (ob.), podczas uroczystości Dea Dia, a rolnicy podczas świąt Ambarvalia (ob.), gdy na cześć wojennego patrona stolicy odbywali dn. 1 marca uroczystą procesyę kapłani Salijscy, Sa lii (ob.), po ulicach Rzymu. Towarzyszami wiernymi M-a byli Nerio Ne r i ene, małżonka jego, uosabiająca siłę, M o 1 a e (= trudy wojenne), P a 11 o r (= bladość) i Pavor (^przestrach). — Poświęcone mu były szczególnie: wilk i dzięcioł, a z drzew dąb. Por. Roscher „Apollon und M.“ (Lipsk 1874); Robiou „Nom et caractères du Mars des anciens Latins“ (Paryż 1874).

S. Drz,

nieszczęśliwie.

Marryat Fryderyk, powieściopisarz angielski (* 1792 w Londynie—f 1848 w Lang-ham, hr. Norfolk), w r. 1806 wstąpił do marynarki, służył i bił się podczas wojny amerykańskiej (1812 — 14), w r. 1815 został komendantem w. Św. Heleny, w r. 1823, jako dowódca korwety „Lome“, udał się do Indyi Wschodnich i tam otrzymał rangę kapitana floty, oraz godność rycerza Orderu Łaźni. Od r. 1830 wycofał się ze służby, zamieszkał w Anglii i rozpoczął pracę literacką. Pierwsze próby M. robił jeszcze przedtem; już w r. 1829, wydał opowiadanie: „The naval officer“ (Londyn 3 t.). Później napisał szereg powieści jak „The kings own“ (1830); „Newton Forster“ (1832); „Peter Simple“ (1834) i in.; wszystkie zawierają opisy z życia marynarzy oddane z prawdą, wdziękiem i lekkością, z domieszką humoru, przypominającą pióra Smól le ta (ob.). M. wydał nadto: „Code of signais“, przeznaczony dla marynarki handlowej (Londyn 1840), „Diary in America¹* zawiera opis jego podróży do Ameryki (1839, 3 t.) — napisał też wiele książek dla dzieci. —Po r ó w 11.: Hanuay „Biographie of M.“ (Lond. 1889) oraz „Life and letters of Captain M.“ (1872, 2 t.) wydane przez córkę Florencyę (* 1837 w Brighton — f 1889 jako Mrs Lean); dała się poznać jako artystka dramatyczna i autorka nowel i powieści. Od r. 1872 należała do redakcyi „London Society“.

Mars, Mamers, Mavors, bożek rzymski wojny, utożsamiany z greckim Aresęm (ob.), jedno z najgłówniejszych bóstw wojowniczego narodu rzymskiego, tworzące w jego religii razem z Jowiszem i Kwirynusem trójcę najpotężniejszych opiekunów Rzymu, przywoływanych na pomoc w każdej wyprawie wojennej i w bitwie. Według tradycyi rzymskiej był synem Junony, która przez woń kwiatu w ciążę zaszedłszy, powiła go, a według mitycznej opowieści, przesiąkłej już religią grecką, Jowisza i Junony, a małżonkiem Wenery. Jako ojciec Romulusa uchodził M, także za przodka wszystkich dzielnych Rzymian, wzywany wciąż pod imieniem Marspater, M a r s p i t e r, darzący ich przez szczęście wojenne panowaniem nad całym światem. Ilekroć wódz rzymski na wyprawę wyruszał, udawał się naprzód do jego świątyni i dotykając świętej tarczy boga i dzidy, wołał: Mars vigila = „Marsie, czuwaj!“ Jako bóstwo wojeune nosił M. przydomek Gradi-vus = do walki kroczący, i Quirinus = bożek, ciskający włócznię. W związku z tern ścisłym czczono go też szczególnie w igrzyskach konnych, a na jego cześć obchodzono dnia 27 lutego i w pierwszych dniach marca uroczystość, zwaną Equiria. Dwie świątynie jego, jako bóstwa na polu bitwy władnącego, stały po za obrębem miasta Rzymu. Cesarz Augu-stus zaprowadził nowy kult jego jako M-a U 1-

S. Drz.

M. Ko

Mars—planeta (4-ta od słońca) naszego u-kładu słonecznego, będąca pierwszą planetą górną, której droga leży po za drogą ziemi w sąsiedztwie bezpośredniem z nią, odznaczająca się na niebie barwą czerwoną (co jej w san-skrycie nadało nazwę lohitânya—ciało czerwone i było następnie przyczyną nadania jej przez starożytnych nazwy boga wojny). Planeta ta była przedmiotem długoletnich badań Keplera (ob.), które go doprowadziły do wykrycia jego praw. Badaniem jej powierzchni zajął się pierwszy, jednak bez wyników dodatnich, Galileusz (ob.), na-stępnie Fontana, któremu udało się zauważyć na M-ie pierwsze plamy (1636), potem Zucchi i Bartoli, a zwłaszcza Jan Dominik Cassiui (1666), który, określiwszy wyraźniej plamy, obliczył z ich ruchu obrót M-a dookoła osi, omyliwszy się o 272 minuty. Do późniejszych badaczów należeli Hooke, Campani, Maraldi, który w r. 1706 opisał plamy białe, zbadane lepiej w r. 1780 przez Herschla; w tym czasie z kierunku ruchu plam ciemnych określono kąt nachylenia osi. Beer, Madler (1840), Kaiser, Phillips (1865), Proctor (1867), Cawes, Flammarion (1876), Schiaparelli (zwany Kolumbem M-a), Burton, Lohse (1877), Knobel, Cerulli, Lowell i in. rysowali szczegółowe mapy M-a. W r. 1892, po którym dopiero w r. 1909 M. zajął również dogodne dla badań położenie względem ziemi, liczba badaczy zwiększyła się znacznie. Najnowsze badania (1909), zawdzięczamy Lowellowi,

■Ki

701

80    90    100 no 120 130 140 150 160 170 180

1 i® t -A m|i. ;. *;    1

;i

PIS

06-

•30

■20

m «*' r /

«T 1 II

S* '.iflâite- A

r_4

hm-

fil

H y/ 3

— jri«

P*    5*7>>^7

-• 0    - r ^ '—

0

4teL. f    .    ‘    <*

® . . ..J"’ . Nf£fu T h a r s 11.    •'

- +.10 5

r» i s: '    (p

+ 50.

J + 60

081

' A m a 2: o

a- ..L

50    60    70

30    40

20

M A R - i£ j ' fżl u S T R \A L.\b

'&'* 1 ■: ¹

S ARGVR.E :    «1- .<

w-lS- i-ïai

si ■ . mm

ki;:

BKim

/^:bè

: ..-A . ? W

L/| ]jxy

r y 0 ■-

! ’. IA r; c* ad i a

**!/ /V

:„A-śAA;A'rA~|.:.. „ ^^Jkäk$KlBtlt... -fi .lb2li£rl5SfeśŁ7ISI Pt-jE?ssśftśsL- •'gy***^*—¹

90 100 110 120 130 140 150 .160 170

a aa

o g

.2

!. Ul.

22*5 ; 21TS , lè”l

£ g¹

ryJ

jzl P

t*-»

tf

P3 AA

c3

33 Ad

<13

a N

r si* v

fil

# X ;

-2SÎf^»T +f

UPP w

■4 ‘ j j _ fn j • 1 ^ m i ^

. 5 - -lr.'iL- Ab -—=ï

01 Q, ose 0K 0ÎC Ooî OiC OOÇ 063 085 045 095 0S5 064 8C5 055 C15 005 OEl 081

SàiaiH369

: à'

I ,,S • '■ •!<

’ 1 !•-.

L4

r«

SI

IT

;Ü

W 09

\ïo

= *-    1

Deucalîonis

AA. -»7,.

C; .

E r i d a r ! =<    ;

JP

«M

-20

Hi : Vç

m

^ 6Mê'v,» * t

'    *'’/ g» Ä£/|W,.

î .    ■ “ *- ■ "ïrf

Arabia I «4E d e

~£- R-----4--r ■+

k&

rf

Mt/ys

'-V, jKya UBYÂ

₄    .....#|% "$*'

Jl

kd,âJr

4 -

îs

*-■. %., *

Dies ou r i *•

i *4    ł*

- V, 1

i Ą

o-;trH    &

X ł    -Ar tp-

m û

fn

? ■•

iviÂ

5" OńarcnHs

L*»

£ L y SI U M

Ætheria

; Ce b r* n I *

nia

⁰ P * 3.

•'!

+30 i *5- 1

+40    *

■*■60 ri_:~. ;;.l—œri_---4fa

ISO Î90 200 210 220 230 240 250 260 270 260*290 300 310 320 330 340 350 0    10    20 30    40 ‘50 6Ö 70    80

SEPTÈNTRIO

j^Iff    "jfr ""v

24%»; 19%

<-

o .

S?

»■g-S-

o-Jlë

ÖC p!-l -j

-4

•:-f^r«SSp

àf₈

ao!#; ao!o 21,4; aAo

. 24'«»

iniago ; —

Diamètres.-23% vj\-, 170:16%

■ni ai

® AA 33

-    Si

ai op

-    N s a» =3

ö'OS

2 S|

53»

+ a, IIPh

g -4 -A

^ a.

CÖ >*

-a ‘S|

*co 'O s3 <£> Q-

Qh

CD

^ SS a d a += o

<33 ot 6D *-> Sh _ ip 2

£3 Il

_ Il O

rH II T3 f=H

-2

o aao cS

P- A4 AC

O os

* us-

«

S II

t~œ* ^ "c?

® s

2 ° s a

CO

I—I    03

Î-H

3Ô

r-1

P*-

S -

30 g

es

-§

•2Pld

Pli CQ

Jarry-Deslogesowi, Quenissetowi, Comasa-Sole-mu, Crouzelowi, zwłaszcza Antoniademu i in. —M. jako planeta górna nie okazuje tak wyraźnych odmian, jak Merkury lub Wenus*, jego tarcza oświetlona nawet pod 90° względem ziemi, widziana jest prawie w całości, choć świeci zawsze tylko światłem odbitem od słońca. Średnia odległość M-a od słońca wynosi 15236 913 promienia średniego drogi ziemi dookoła słońca =227 milionów kilom. Droga M-a dookoła słońca jest elipsą o mimośrodzie bardzo znacznym, wynoszącym prawie !/io (—0,09326), wskutek czego M. może się zbliżyć ku ziemi na prawie 57 milion, kilom, (co jest przyczyną jego znacznego wówczas blasku), to znów oddalić się od niej o 397 milion, km. Długość punktu przysło-necznego: 333°17’54’'; średnia długość w d. 1 stycznia r. 1850, o g. 0 czasu parysk. 83°40’31”; długość węzła wstępującego 48°23’53”. Okres obrotu (odbywającego się z zachodu na wschód) dookoła słońca wynosi 1,880832 r. (=1 rok 321,729 646 dni); ruch średni dzienny: 1886”,52; prędkość: 24 km. na sek., nachylenie orbity do ekliptyki 1"51’2”, nachylenie równika od orbity 24°52”. W położeniu dogoduem do obserwacyi zwraca M. ku ziemi głównie południową swą półkulę, gdy północuą widzimy wówczas do 40° szer. półu. Obrotu dookoła osi (również z zachodu na wschód); dokonywa w ciągu 24 godz. 37 min. 23 sek. ziemskich, tak że doba na M-ie jest blisko o ²/₃ godz. dłuższa, niż na ziemi. Średnica M-a w stosunku do średn. ziemi; 0,528 (z^6 730 km.); spłaszczeuia przy biegunach nie udało się oznaczyć, powierzchnia równa się ¹/₁₀ pow. ziemi; objętość w stosunku do ziemi wynosi 0,147; masa w stos. do słońca:

z prędkością przewyższającą ruch obrotowy planety—uważamy za chmury (choć mają barwę pomarańczowo-żółtą). Zmieniają zarysy, często znikają, poczem część planety pod niemi leżąca ma przez czas pewien barwę białawą (śnieg?). Obłoki zjawiają się jednak w atmosferze M-a rzadziej, niż na ziemi (choć w r. 1909 często zasłaniały powierzchnię planety badaczom). Białe, plamy przemijające, o których wspomnieliśmy, zjawiają się zwłaszcza na półkuli południowej; niekiedy widzimy je i w strefie gorącej (lodowce gór?). Więc na M-ie wieją wiatry, powstają chmury (przeważnie nad Mare Australe, Elysium, Tempe), zachodzą opady atmosferyczne, wprawdzie rzadkie, pod postacią deszczów i śniegów, co również, jak dowody spektroskopowe i opisane niżej plamy białe biegunowe, dowodzi, iż na M-ie znajduje się woda. — Rzadkość atmosfery i skąpość chmur pozwala rozpoznać wyraźnie powierzchnię planety (której badaniu w ciągu 11 lat poświęcał się Schiaparelli). Powierzchnia ta przedstawia w zarysach swej plastyki więcej rozmaitości, niż powierzchnie innych planet, nie wyłączając Ziemi. W okolicach obu biegunów M-a dostrzegamy przez teleskop błyszczące, plamy białe, t. zw. „plamy biegunowe“, kształtu w przybliżeniu owalnego, o konturach nie ciągłych, o średnicy około 2 000 kilom. Gdy nastanie pora ciepła na jednej z półkul M-a, plama jej biegunowa maleje, czasami do 300 kilom, w średnicy; ku zimie znów się po większa (w r. 1909 po przesileniu zimowem, plama północna sięgała 50°, nnwet 44° i 42° szerok.; zmniejszanie się jej rozpoczęło się na kilka miesięcy przed przesileniem letniem i doszło do 85° szer.). Przypuszczamy, iż plamy te złożone są z lodów (oceany lodowatej, lub przynajmniej ze śniegów, topniejących w porze cieplejszej częściowo. Środek plamy południowej nie leży na samym biegunie, oddalony od niego o ok. 300 km., pośrodku wielkiej plamy ciemnej, która z odnogami zajmuje prawie ¹/3 powierzchni M-a i uważana jest za jego ocean główny, zachodzi tu więc zjawisko analogiczne z naszymi śniegami antarktycznymi. Plama biała północna leży natomiast na samym biegunie, podczas nocy, trwającej przeszło 10 miesięcy, zwiększa się znacznie, poczem z brzegów topnieje, zamieuiając na znacznej przestrzeni ląd w tymczasowe morze wielkie i wypełniając nawet w dalszej okolicy jeziora obszerne (np. Lacus Hyperboreus) i zasilając morza (np. Mare Acidalium).—Po za „plamami biegu-nowemi“, białemi, odróżniamy na powierzchni M-a wogóle jeszcze 2 rodzaje plam, bardzo licznych: 1) żółte, czerwone i 2) ciemno-szaro-niebieskawe; zarysy ogólne tych plam są niezmienne, jak sądzimy przez porównanie z rysunkami z w. XVII (Huygensa); pierwsze z nich uważamy za lądy, drugie—za wody (morza, jeziora i t. p.). Jeżeli znaczenie ich pojmujemy słusznie, stosunek powierzchni wód i lądów na

______JE

jjjg

■li

IÊ

Li

M-ie jest iimy, niż na ziemi; lądy bowiem zajmowałyby powierzchnię przynajmniej 2 razy większą, niż wody. Lądy te nie tworzą obszarów wielkich, oblanych dookoła wodą, jak na ziemi, lecz ciągną się pasem dookoła planety, w przybliżeniu wzdłuż jej równika (skupione jeduak, jak i na ziemi przeważnie na półkuli północnej), poprzecinane często w poprzek cieśninami i kanałami. Morza na czas pewien zwiększają się lub zmniejszają, zależnie od pory roku,

Fig. 56. Planeta Mars widziana przez lunetę j wielką w Meudon d. 14 październ. r. 1909. Czas astron. 20 godz. 30 m. (według Antoniadego).

Fig. 57. Planeta Mars widziana przez lunetę wielką w Meudon d. 19 paźdz. r. 1909. Czas astron. 20 godz. 0 m. (według Antoniadego).

zmieniając kształty brzegów, jak to już zauważył Schiaparelli badając części lądu na M-ie, nazwanego Libyą, który przecięty równikiem planety leży między 270° a 280° długości. Zmia-ny takie, tyczące się innych lądów, zauważono w 1. 1864, 1877, 1892, 1909. Zauważyć się też daje powiększanie się mórz i jezior w porze tajania plam biegunowych. Dostrzeżono również zmiany w natężeniu barwy lądów: ląd Hellas, zwykle żółty, miał w r. 1909 barwę ró-

Wlelka Kac. Powsz. Ilustr. Ser. I, Tom XLV. Zesz. 360b,

żową; szczególnie czerwono błyszczała Noachis. Przyczyna barwy czerwonawej lądów nie jest zbadana.—Rozkład oddzielnych części lądów i wód na powierzchni M-a i ich nazwy przedstawia dołączona mapka, wykonana przez Antoniadego w końcu r. 1909; podane na niej szczegóły zgadzają się ze spostrzeżeniami, dokona-nemi w tymże czasie przez innych badaczów.— Co się tyczy szczegółów budowy powierzchni M-a, najwięcej uwagi zwróciło spostrzeżenie Schia-parellego (1877), iż lądy poprzerzynane są w kierunkach różnych liniami ciemnemi, niemal pro-stemi, nazwanemi przez niego „kanałami“ (ca-nali). „Kanały“ mają od kilkuset do kilku tysięcy kilom, długości i od 30 do 300 kilom, szerok. Każdy z nich łączy 2 morza, lub morze z jeziorem, albo z innym kanałem, zawsze dochodząc do wody obydwoma końcami i nie kończąc się nigdy ślepo w pośród lądu. Przerzynają się one wzajem pod rozmaitymi kątami; najczęściej wychodzą promienisto z jezior (np. w Lacus Phoenicis schodzi się 7, w Trivium Cha-ronis—8, w Lunae Lacus i w Ismenius Lacus— po 6 kanałów i t. d.); przy uściu rozszerzają się lejkowato; najwybitniejszym przykładem takiej zatoki jest, najbardziej z części powierzchni M-a rzucająca się w oczy, Syrtis Maior, tworząca uście szerokie Nilosyrty. Zrazu wywnioskowano, iż „kanały muszą być utworami sztucznymi, wykonanymi przez istoty rozumne, mające jakoby zamieszkiwać M-a, w celu dostarczania lądom obszernym wody, skąpo rozmieszczonej na planecie“. Zauważono, iż te ,,kanały“ rozszerzają się i ciemnieją bardziej wówczas, gdy przypuszczalne morza lodowate M-a tają z brzegów. Schiaparelli, który sam skłaniał się do przypuszczenia, iż „kanały“ są dziełem istot żywych, zauważył też wkrótce, iż linje ciemne, które ,,kanałami“ nazwał, na czas pewien się zdwa-jają, t. j. linia pojedyncza występuje pod postacią 2 względem siebie równoległych, jak szyny toru kolei żel. To ostatnie spostrzeżenie, zrobione też przez innych badaczów, uznano potem za złudzenie wzroku (rozproszenie światła w teleskopie), powtarzające się w analogicznych warunkach i z innymi przedmiotami znajdującymi się na granicy widzenia. Wkrótce jednak przekonano się, iż i niektóre kanały pojedyńcze, notowane przez wielu spostrzegaczy, są wytworem złudzeń wzrokowych. Poczęto na „kanały“ wogóle spoglądać krytyczniej. Wyliczono, iż praca przeprowadzenia takich kanałów przewyższałaby 1 634 milionów razy pracę zużytą na przekopanie kanału Suezkiego i wymagałaby bez porównania daleko wyższego poziomu techniki niż osiągnięty dotąd na ziemi naszej. Poczęto powątpiewać o wartości badań spektroskopowych, wykazujących obecność wody w a-tmosferze M-a, zwracając uwagę, iż światło M-a jest światłem słonecznem, odbitem od planety i że przechodzi przez atmosferę ziemską, obfitującą w parę wodną; zaznaczono, iż po-

wierzchnia mórz M-a winnaby światło polaryzować; że od tej powierzchni powinnoby się odbijać stońce, które widzielibyśmy wówczas na tej powierzchni jako gwiazdkę 3-ej wielkości; że ciepłota średnia na M-ie musi być zbyt niska, aby woda istnieć tam mogła w stanie płynnym i t. d. Zarzuty te nie są zbyt poważne; ważniejsze znacznie jest spostrzeżenie Lo-wella, iż ,,kanały“ przecinają nietylko żółte, lecz i ciemne, czy szaro-niebieskawe plamy, a przede wszy stkiem fakt, że przez 2 największe teleskopy (jak przez wielki refraktor obserwa-toryurn w Lyck i w obserwatoryum w Meudon) ,,kanałów wcale nie widać; na ich miejscu dostrzegamy szeregi plam oddzielnych, nieregural-nych, które w teleskopach mniejszych, bardziej zbliżone, oko nasze łączy w linje ciągłe. Na kliszach fotograficznych zjawiają się niektóre tylko ,,kanały“. Badając przez szereg lat „kanały“, Lowell ułożył 85 tablic, wykazujących, jak one zależnie od pory roku stają się stopniowo coraz widoczniejsze w kierunku od bieguna północnego M-a ku jego równikowi, poczynając od pory tajania lodów na północy. Fakt ten przypisuje on temu, iż ,,Kanałyu, zasilane od północy, powołują stopniowo do życia roślinność, której posuwanie się ku południowi (odwrotnie, niż na ziemi) właśnie dostrzegamy jako ciemnienie w tym kierunku kanałów, wymagające 50 dni, aby dojść od 75° szer. do równika. Wogóle od niedawna bardziej zaczyna ustalać się pogląd, iż woda na M-ie w każdym razie istnieje, jakkolwiek przeważnie nagromadzona jest pod postacią lodów na biegunach; i że plamy ciemno-niebieskawe i szare są to pola błotniste, zasilane topniejącymi przy biegunach lodami i pokrywające się w porze ciepłej roślinnością (przypomina to okres roślinności, z której powstał węgiel kamienny na ziemi); ku jesieni roślinność żółknie i brunatnieje (niektóre spostrzeżenia z r. 1909 zdają się to mniemanie popierać), że lądy są pustyniami bezro-ślinnemi; „kanały“ nie tworzą linii ciągłych. Wyjaśnienie tych spraw wymaga jednak badań dalszych. —Do wniosków o istnieniu życia na M-ie żadne spostrzeżenia nie upoważniają, a nawet warunki klimatyczne, skąpość wody, przeważnie zamarzłej, skąpość opadów i rzadkość atmosfery, czynią istnienie życia ua M-ie wątpliwem.—Załączone zdjęcia fotograficzne M-a dokonane zostały 14 i 19 października r. 1909 w spostrzegalni w Meudon przez M. Antoniadego. —M-a okrążają 2 księżyce, odkryte przez Asapha Halla w Waszyngtonie w sierpniu r. 1877 przy pomocy największego w owym czasie teleskopu. Są to wśród ciał niebieskich najmniejsze ze znanych. Średnica ich wymierzyć się nie daje wcale; przez porównanie ich siły światła z powierzchnią M-a wnioskujemy, iż średnica ta nie o wiele przenosi 10 km., tak że powierzchnia ich ma ok. 300 km. kw. Ich odległość od planety jest również nieznaczna; wsku-

tek czego szybkość ich jest tak wielka, że bliższy z księżyców, odległy średnio od środka M-a o 9710 km., a od jego powierzchni tylko o 6348 km. (60 razy bliżej, niż nasz księżyc od ziemi), okrąża planetę 3 razy dziennie; obracając się w tę samą stronę, w którą M. wiruje dookoła swej osi, dogania go 2 razy dziennie t. j. obraca się w czasie krótszym, niż wynosi czas obrotu M-a dookoła osi, co w całym układzie słonecznym tworzy wyjątek jedyny, wskutek tego dla mieszkańca planety powstałoby złudzenie, iż ten księżyc, wydający mu się 5- -6 razy mniejszym, niż nam nasz księżyc, porusza się z zachodu na wschód. Dwa razy na dobę zjawia się w pełni i 2 razy na nowiu (podczas pełni oba księżyce wchodzą jednak w cień M-a). Księżyc ten nazwano Phobos (obawa). Okres obiegu drugiego (Deimos = strach) równa się prawie obrotowi M-a dookoła osi, tak że w ciągu długiego czasu nie zachodzi wcale, przechodząc jednak stopniowo przez odmiany: gdy pewnego dnia o południu jest w stronie południowej na nowiu, zjawia się wieczorem, prawie również na południu, w pierwszej kwadrze, o północy—w pełni, na drugi dzień rano—w ostatniej kwadrze, przesunąwszy się w tym czasie tylko nieznacznie ku zachodowi. Elementy księżyców M-a przedstawiają dane następujące:

Nachylenie

orbity

do

ekliptyki:

27° 28’

27° 24’

Obrót dookoła planety w czasie:

0 dni 7 godz. 39 min. 13.9 s.

1 „ 6    „    17    „    54.9 „

Odległość od planety w jej promieniach

Światło,

jak

gwiazda

wielkości:

2.77

6.74

13¹/

I Phobos

13

II Deimos

„Observations de

m. b.

Ta właśnie rzadko spotykana giętkość talentu pozwalała jej zbierać coraz to nowe wawrzyny. Zjawienie się na scenie nowoczesnego dramatu ujawniło nieznane dotąd cechy tego talentu olbrzymięgo: była wspaniałą, patetyczną jako księżna de Guise w „Henri III et sa Cour“ jako donna Sol w „Hernanim“, jako Desdemoua w „Otellu“. Stworzyła rolę Hortensyi w „École de vieillards“*, Elżbiety w „Enfants d’Edouard“, lady Strafford w „Popularité“ i wiele innych. W „Mariage d’argent“ i „Valerie“ przeszła niemal samą siebie. Zdawało się, iż czas nie przenosi żadnego uszczerbku jej talentowi: zacho-

Mi Ko

S. Drz,

Literatura: Schiaparelli: ,,I1 planeta Marte“ (1892); „Osservazioni astronomiche e fisiche di rotationi e sulla topografia del planeta Marte“ (1878, 1882, 1896); Jędrzejewicz ,,Mars“ (,,Wszechświat“ 1883)) C. Flammarion ,,La planète Mars et ses conditios d’habitabillité; encyclopédie generale des observations martiennes; tome I, de l’origine 1636 à 1890 (1892); tome U, de 1890 à 1900 (1909); 1000 dessins et 40 cartes“. Meyer ,,Die physische Beschaffenheit des Planeten Mars“ (1894);

Mars avec le grand Equatorial de l’observatoire de Meudon“ (,,Bulletion de la Société Astromi-que de France“. Janvier 1910); Hoffmann „Der Planet Mars“ („Prometheus“ 1910 JN« 1054, 1055, 1056, 1057); Kalitin „Rjezultaty primienie-nija swietofiltrow k nabljudienijam Marsa 1909“ (,,lzw. russk. astronom, obszczestwa“ 1910 Maj).

Mars Anna Franciszka Hipolita Boutet -Monvel, słynna aktorka francuska (* 1779 w Paryżu— f t-że 1847), była córką cenionego również aktora Monvel a i mniej znanej aktorki Mars-Boutet. Już jako 14-letnia dziewczynka, M. zaczęła występować w rolach naiwnych; grywała początkowo w teatrze Feydau, później w Comédie Française, gdzie wprowadziła ją i przez długie lata roztaczała nad nią opiekę aktorka de Contât. Od pierwszej chwili zjawienia się na scenie, M. podobała się ogólnie: jej wdzięk, naturalność, inteligen-cya, zjednywały jej uznanie. Ale tryumfy właściwe zaczęły się znacznie później. Role naiw-ne, grywane przez nią wyłącznie, w pierwszym okresie karyery scenicznej, pozwalały ujawnić zaledwie maleńką cząstkę talentu wszechstronnego, który z czasem uczynił M. królową sceny francuskiej. Pierwszy wielki tryumf odniosła w „Abbé de l’Epée“ grając rolę głuchoniemej (1803). Dopiero jednak ustąpienie ze sceny panny de Coûtât w r. 1812, dało jej swobodę całkowitą w wyborze ról. W roli wytrawnej kokietki okazała się niezrównaną; grała świętuję rolę Betzy w „Jeunesse de Henri IV“ i rolę dumnej Célimèuy w „Mizantropie“. Umiała z niesłychanym wdziękiem i subtelnością oddawać najdelikatniejsze odcienie uczuć, z nie-mniejszą precyzyą grała powiewne role Elmiry w „Tartuffe“ i Philaminty w „Femmes savantes“.

wała do końca świeżość, dźwięczność głosu, giętkość ruchów, smukłość kształtów. W r. 1842 ustąpiła ze sceny w wieku lat 62 — grając na pożegnanie rolę Celimeny w „Mizantropie“ i markizy w „Fausses confidences“, budziła jeszcze zapał powszechny. Na dwa lata przedtym stworzyła rolę M-lle de Bell-Isle w sztuce A. Dumasa. M. odznaczała się też niesłychanem mistrzowstwem w doborze kostyu-mów i w tej dziedzinie powprowadzała pewne reformy do teatru francuskiego.—Życie prowadziła b. swobodne i wesołe, otaczała się zbytkiem niesłychanym, miała mnóstwo wielbicieli, którzy tracili dla niej majątki, mieszkała w pałacu własnym, posiadała słynne z piękności brylanty. Przez pewien czas łączył ją stosunek bliski z Napoleonem, Za czasów Restauracyi (ob.) była nawet początkowo w niełasce u dworu z racyi swej zbyt żywej i wyraźnie ujawnianej sympatyi dla Napoleona, oraz niechęci do jego następców. Zczasem jednakże pogodziła się z nowym porządkiem rzeczy, a Ludwik XVIII przestał żywić do niej urazę i ofiarował jej nawet 30 000 Ir. Pomimo niesłychanej rozrzutności, M. umierając zostawiła majątek wynoszący około miliona franków.

Mars Antoni (* 9 maja 1851 w Chrząstowic) lekarz. Po ukończeniu szkół w Krakowie tamże wstąpił do wydziału lekarskiego i w październiku r. 1875 otrzymał dyplom doktora wszech nauk lekarskich, poczym niebawem wstąpił jako praktykant do kliniki położniczej w Wiedniu; w roku następnym otrzymał posadę sekun-daryusza w szpitalu dla niewiast imienia Maryi Teresy; powróciwszy z Wiednia został w maju r. 1877 sekundaryuszem zakładu położniczego we Lwowie i pozostawał na stanowisku tym do września r. 1878; od października roku tegoż do końca września r. 1882 był asystentem przy katedrze położnictwa i chorób niewieścich w Krakowie. Zostawszy w r. 1881 docentem położnictwa tamże, po otwarciu wydziału lekarskiego we Lwowie był tam powołany na katedrę położnictwa i chorób niewieścich i zajmuje ją dotąd (1910). Drukiem ogłosił szereg prac, przeważnie w „Przeglądzie lek.“ w Krakowie. nr J' p-

Marsacyusze, łac. Marsacii, pomniejszy lud germański, obok Fryzów osiadły i do ich plemienia też z pewnością przynależny, zasłynął w wojnie, którą Civilis (ob.) z Rzymem toczył; siedziby ich były w dzisiejszej Hollandyi północnej, po części także na wyspach, pomiędzy uściami rzek Skaldy i Mozy.

Marsala m-to w prowiucyi włoskiej Trapani na zach. krańcu Sycylii (przyl. Boëo), przy drodze żel. Palermo-Trapani. Ruiny murów miejskich, zamek, tum, ratusz, pomnik Garibaldi’ego, teatr, gimnazyum, szkoła techniczna, akademia nauk, biblioteka, uprawa wina, port, handel zbożem, oliwą, winem, sodą i solą (dobywaną u brzegów morza), ok. 20 000 m-ców. Dzieje. M. powstała na zwaliskach starożytnego m-sta Li-

adz,

M K-O,

A. Pol.

adz.

(New York 1888).

lybaeum, z którego pozostałyjeszcze resztki budynków, grobów i napisów. Obecną swą postać zawdzięcza M. Saracenom, którzy ją podbili w w. IX i przezwali Marsa-Ali (port Alego), oraz Normandom, którzy ją podbili w w. XL R. 1860 wylądował tu Garibaldi ze swym 1000 wojsk przed wojną z Franciszkiem II.

Marschall von Bieberstein Adolf baron, mąż stanu niem. (* 1842 w Neuershauseu, koło Fryburga w Bryzgowii). Uczył się prawa, wstąpił do służby sądowej w ks. Badeńskim i został prokuratorem w Mannheimie. Od r. 1875 był posłem wielkiej własności ziemskiej w izbie pierwszej badeńskiej, reprezentował tam kierunek zachowawczy i dążył wraz z Mühlhäusse-rem do stworzenia stronnictwa kościelnego, ewangielicko-zachowawczego. Podczas wyborów r. 1878 stanął na czele zachowawców i w parlamencie należał do stronnctwa niemieeko-za-cliowawczego. W r. 1879 mianowany radcą sądu krajowego, M. zostaje tamża w r. 1882 pierwszym prokuratorem, a w r. 1883 posłem badeńskim w Berlinie i członkiem Rady Związkowej. Po ustąpieniu Bismarcka w marcu r. 1890, M. zostaje sekretarzem stanu do spraw zagranicznych i zajmuje się głównie przeprowadzeniem traktatów handlowych, których obrońcą był również w Izbie. Spotwarzony w prasie M. wytoczył w r. 1896 proces Leckert - Liitzow, którego następstwem był proces Tauscha w r. 1897, oraz ujawnienie różnych nadużyć dotyczących działalności policyi w Berlinie. We wrześniu tegoż roku M. otrzymał dymisyę, w listopadzie zaś został wysłany do Konstantynopola, jako poseł cesarstwa niemieckiego.

Marschner Henryk, August (* 6 sierpnia 1795 w Zittau [Saksonia], —f 14 grudnia 1861 w Hanowerze), wybitny kompozytor oper niemiecki. W r. 1817 był nauczycielem muzyki w Presburgu, od r. 1824 dyrektorem opery w Dreźnie, od r. 1826 w Lipsku, a od r. 1831 w Hanowerze, gdzie przeżył resztę 28 lat swego żywota. Napisał kilkanaście oper, z których większość miała powodzenie. Najlepsze z nich: „Wampir“, ,,Templaryusz i Żydówka“ i arcydzieło jego ,,Hans Heiling⁴⁴, do dziś dnia utrzymują się na repertuarze scen nimieckich, zwłaszcza ostatnia, napisana w r. 1833, na której Wagner wzorował swego „Holendra Tułacza⁴⁴, jak znów ,,Lobengrina⁴⁴ na Weberowskiej „Eu-ryanthe“.

Marsden Wilhelm, oryentalista angielski C 1754 w Dublinie—f 1836). W r. 17 życia udał się na w. Sumatrę, gdzie brat jego był agentem Kompanii Indyjskiej; spędził tam ośm lat (1771 — 9) i zapoznał się gruntownie z językami miejscowymi. Po powrocie do Anglii wydał: „The History of Sumatra“ (1782), co zyskało mu rozgłos w kraju i zagranicą, gdzie kilkakrotnie przekładano jego pracę, jako rzecz źródłową (m. in. na jęz. franc. —przez Doiran-da, Paryż 1788, 2 t.). Pozostawił po sobie cen-

ne zbiory wschód ne i bibliotekę bogatą, ofia-rowawszy pierwsze Muzeum Brytańskiemu, drugą—królew. kolegium w Londynie. Główne prace M. są: „Catalogue of Dictionaries. Vocabu-laries, Grammars and Alphabets“ (1796) „Gratn-mar and Dictionary of tlie Malay Language“ (1812 w 4-ce przełożone na jęz. franc, przez Elouta, Harlem, 1824, 2 t.); przekład dzieł „Marco Polo“, włoskiego podróżnika w. XIII (1817) który w powrocie z podróży do Chin przebywał jakiś czas na w. Sumatrze. ,,Bibliotheca Mars-deniana philologica et orientalis“ (Londyn 1827 w 4-ce). Liczne monografie M-a zamieściły „Philosophical Transaction of R. S.“

Marseillaise francuski hymn wojenny, od czasów Wielkiej Rewolucyi stał się hymnem republikańskim. Autorem jego jest Rouget de Lisie (ob.), rojalista, który ten hymn napisał w nocy z d. 25 na 26 kwietnia r. 1792 po wypowiedzeniu wojny przeciwko Prusom i Austryi. Me-lodya została zapożyczona z oratoryum Grisona „Estera⁴⁴ i wydrukowana wraz z tekstem jako ,,Chant de guerre pour l’armée du Rhin*⁴. Szerszego rozpowszechnienia doznała pieśń, gdy była śpiewana przez Jakobinów w Marsylii na święcie stronnictwa. Pieśń tę śpiewano podczas szturmu na Tuileries (10 sierpnia). Jako mar-sylianka bywa śpiewana z rozmaitym tekstem przez wszystkich robotników świata.

Marsch Jerzy Perkins, pisarz i mąż stanu amerykański (* 1801 w Woodstock (Vermont), — f 1882 w Vallombrosa koło Floren-cyi). Uczył się prawa, został senatorem, jednocześnie z zapałem oddawał się badaniom filologicznym i przetłumaczył Resksa „Isländische Grammatik“ (1838). Między r. 1842 a 49 był delegatem na kongres, potem upełnomocnionym posłem w Konstantynopolu, w r. 1852 jeździł w misyi poselskiej do Grecyi, a w r. 1861, po krótkim pobycie w ojczyźnie, znów jako poseł udał się do Włoch. Napisał między innemi: „Lecture on the English language“ (New York

1861); „Origin and history of the English language“ (tamże 1862); oraz „Man and nature“ pracę treści filozoficznej (New York 1864, 2-e wyd. p. n. „The earth as modified by human action“ 1874) — wydanie zbiorowe 3 t. (New York 1882 i 1883). Żona jego wydała pozostałe po nim „Life and Letters of G. P. M.“

M Ko

Marsh Othniel Karol, paleontolog amerykański (* 29 paźdz. 1831 w Lockporcie, N. Y. —f 1899 w New Havenie), po ukończeniu nauk średnich, poświęcił się naukom przyrodniczym i kształcił się od r. 1852 w Philipps Academie w Audoverze (Massachusetts), od r. 1856 w Yale College, od r. 1860 w Sheffield Scientific School w New Havenie, lata 1862—65 spędził na naukach zoologicznych i geologiczch w Berlinie, Heidelbergu i Wrocławiu, poczem, wróciwszy do kraju, objął w r. 1866 katedrę paleontologii w Yale Uniwersity w New Havenie

Chw.

Dr J. P.

kó b.

M. Ko.

S. P.

St. Min.

i do końca życia z niej wykładał. R. 1868 rozpoczął badać góry Skaliste w Stan. Zjedn. Am. Płn. pod względem geologicznym (zbadał też przekształcanie się axolotla) i paleontologicznym i odkrył mnóstwo nieznanych dotąd stworzeń kopalnych, które naukowo opisał (w Muzeum Peabody’ego w Yale College). Odkrycia te dotyczą zwłaszcza małp kopalnych w eocenie Wyomingu (1872), olbrzymich ssaków kopalnych (Dinoceratidae 1873) ptaków zębatych (Odon-tornithes 1873), jednokopytnych z trzeciorzędu (1874), Tillodontia, Dinosaurów (1877) i inn. Z prac najważniejsze: ..Description of a ne w Enialiosaurian“ (1862), „Contributions to the mineralogy of Nova Scotia“ (1867), „Origin of the Signilities or Epsomites“ (1867), „Meta-morphosis of Siredon into Amblystoma“ (1868), „Notice of new Mosasauroid reptiles from New Jersey“ (1869), ,.Notice of new fossil birds from the Cretaceus and Tertiary of the Un. St.“ (1870), „Principal characters of American ju-rassic Dinosaurs“ (1880), „Odontornithes or birds with teeth“ (Waszyngton 1880), „Dinoce-rata a monograph of the extinct order of gigantic Mammals“ („U. St. Geol. Surv.“ 1886, Xt.).E’

Marsh Jakób (* w Londynie ok. 1785—f 21 czerw. 1846) chemik angielski, zajmujący posadę w kr. arsenale w Woolwich, asystent Faradaya (ob.) w kr. Akademii wojskowej. M. wsławił się przez wynalezienie przyrządu, za którego pomocą łatwo wykazać można ślady najdrobniejsze arszeniku w płynach poddawanych badaniu. Przyrząd ten, służący do dochodzeń sądowo-lekarskich, gdy istnieje podejrzenie otrucia arszenikiem, składa się zaś z naczynia w którym wywiązuje się wodór (ob.) i z rurki długiej a cienkiej, gaz odprowadzającej, zakończonej dziobkiem wydłużonym o otworku maleńkim. Jeżeli do naczynia wymienionego dolać nieco płynu, zawierającego chociażby odrobinę najmniejszą arszeniku, wytwarza się w nim zaraz arseniak (arseno-wodór); jeżeli potem oba te gazy zmieszane, uchodzące końcem rurki zapalić i do płomienia przytknąć płytę porcelanową zimną (np. talerz), to natychmiast powstanie na niej plamka ciemna o połysku metalicznym, zwana zwierciadełkiem arsenowym. — M. zmarł przedwcześnie wskutek pijaństwa nałogowego.— Por. „Biogr. univers.“ (XXVII, 77) i Poggen-dorff „Biogr.-literar. Handwórterb. z. Gesch. d. exact. Wissensch.“ (II, 38).

Marsha przyrząd (aparat) ob. Marsh J a-

Marshall Wilhelm Calder, rzeźbiarz angielski (* 1813 w Edynburgu,—f 1894 w Londynie), wykształcił się u Chonterey i Baily w Londynie i tam w r. 1839 otworzył pracownię, w której wykonał więle pięknych dzieł sztuki, biustów, pomników i t. d. Najpiękniejsze jego prace są: Rozbity dzban (1842), Rebeka (1843), Pierwszy szept miłości (1845), Odpoczywająca tancerka (1840), Zefir i Aurora (1849), Paweł i Wirginia, posąg Pigmaliona, Syn marnotraw-. ny (1877). Wyrzeźbił też posągi marmurowe lorda Clarendona i lorda Somera stojące w gmachu parlamentn w St. Stephen’s Hall, pomnik Compbella w opactwie Westminsterskiem i w inn. Od r. 1852 M. był członkiem Akademii.

Marshall A1 fr e d ekonomista angielski i profesor uuiwersytetu w Cambridge, członek wielu Akademii dr praw h. c. uniwersytetu Jagiellońskiego (* 1842 w Londynie). Napisał: „Economies of Industry“ (1879), „Principles of Economies“ (tom I, 1890), wydanie popularne r. 1892. Wiele prac dawniejszych.Spis w „Handwörterbuch der Staatswisseuschaften“.

Marshall Wilhelm, zoolog niemiecki (* w Weimarze 6 wrześ. 1845), po ukończeniu nauk przyrodniczych w Getyndze i Jenie habilitował się w r. 1880 jako docent zoologii i anatomii porównawczej w Lipsku i w r. 1885 został tam prof. nadzwyczajnym. Pracował przeważnie nad budową anatomiczną ptaków i geograficzuetn rozsiedleniem zwierząt wogóle; badał gąbki i polipy słodkowodne; napisał też liczne studya faunistyczno-biologiczne; M. znany jest również jako wybitny popularyzator nauk przyrodniczych. Z prac licznych M-a ważniejsze: „Die Entde-ckuugsgeschichte der Süsswasserpolypen“ (Lipsk

1885); „Deutschlands Vogelwelt im Wechsel der Zeiten“ (Hamburg 1836); „Spaziergänge eines Naturforschers“ (Lipsk 1888 i w r. 1898 wyd. 3-ie), ,,Die Tiefsee und ihr Leben“ (1888), „Spongiologische Beiträge“ (1892); „Der Bau der Vögel“ (1895); „Plaudereien und Vorträge“ (4 części —1895—1901), „Die deutschen Meere und ihre Bewohner“ (1896), „Katechismus der Zoologie“ (1901), „Die Tiere der Erde“ (Stuttgart 1904, 3 tomy) i wiele innych. Do 3-go wydania pracy Brehma „Thierleben“ opracował M. tom 10-y, zawierający zwierzęta niższe. Pod pseudonimem „Philopsyllus“ pisywał liczne artykuły i monografie literacko-naukowe. Opracował: „Bilderatlas zur Zoologie“ (4 części 1897 — 1898); napisał tekst do pracy „Raubvögel Mitteleuropas“ (Brunszwik 1902). Przełożył na jęz. niemiecki liczne dzieła Goudry’ego „Vorfahren der Säugetiere“ (1881), Garner’a „Sprache der Affen“ (1900), Girod’a „Tierstaaten“ i w innych.

¹

093 500,

w stos. do ziemi 0,105. Gęstość w stos. do wody: 3,83, do ziemi 0,697. Ciążenie w stos. do ziemi: 0,371, ciało na powierzchni M-a spada w pierwszej sekundzie 1,9 metrów. — Warunki meteorologiczne i fizyczne zbadano dokładniej, niż na innych planetach. Różnice stosunków klimatycznych występują ostrzej, niż na ziemi. Ponieważ rok na M-ie trwa 668l/a dni marsowych (=687 dni ziemskich), pory roku przy równej ich dług. trwałyby po 167 dni marsowych; z powodu jednak znacznego mitnośrodu drogi i znaczniejszego, niż dla ziemi nachylenia ekliptyki, wiosna na półkuli północnej M-a trwa 191 dni, poczem następuje lato łagodne, trwające 181 dni; jesień trwa 149,/₃, krótka zaś, łagodna, zima —147 dni marsowych. Na półkuli południowej stosunek jest odwrotny (krótkie, u-palne lato, długa, mroźna zima). — M. otoczony jest atmosferą, podobną spektroskopowo(jak wykazał Vogel) do atmosfery ziemskiej, lecz rzadszą i obfitującą w parę wodną. Zjawiające się w atmosferze M-a miejsca mgliste, zasłaniające czasowo jego powierzchnię i przesuwające się

Marshall Hall, ob. Hall M.

Marshalla wyspy, leżą na o. Wielkim, między 4°20’—14°45' szer. płn. i 171°5’ —174° dł. wsch. i składają się z dwuch równoległych rzędów wysp i wysepek koralowych: zachodniego, zwanego Ratak (15 wysp o 133 kim. kw.) i wschodniego, Ra lik (z 18 wysp o 278 kim. kw.). Wraz z położoną w odosobnieniu wysepką Nauru (Nawodo) archipelag M-lla zajmuje 415 kim. kw. Z wyjątkiem wspinającej się wysoko w. Nauru (60 m. po. n.p. m.) wszystkie wyspy wystają zaledwie 1 — 4 m. nad morzem. Laguny połączone są z morzem cieśninami o głębokości 30 — 50 m. Powierzchnia wysp składa

w r.

M. Ko.

„Australasia“ (Londyn 1894)

Marsigli Antoni Feliks, lekarz włoski, do Polski sprowadził go z Medyolanu Paweł Potocki, wojewoda wołyński; w r. 1762 August III mianował go rzeczywistym konsylia-rzem królewskim, w r. 1765 został lekarzem Stanisława Augusta. W r. 1763 miał powierzony sobie zarząd źródeł leczniczych w Józefowie. I nie nawykowe trucie się wyskokiem (pijaństwo); W Warszawie u Dufoura w r. 1775 wydał „Relation d’une guérison opérée par les bains de terre“.—Por. Gąsiorowski „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek.“ (II, 115), Kośmiński „Słown. lek. polskich“ (309) i Giedroyć „Źródła biogr.-biblogr. do dziej, med.“ („Pam. Tow. iek. warsz.“ C. tylko ulżenie cierpień chorego przez zwalczanie

| objawów.

się bądź z odłamków koralowych, bądź z piasku białego, choć nie brak i czarnoziemu pokrytego roślinnością bujną. Klimat podzwrotnikowy. Ciepłota średnia roczna 27°C. Znaczne opady atmosferyczne (4500 mm.). Malarya jest nieznana, natomiast Europejczycy zapadają tam na choroby serca, nerek i reumatyzm. Flora niezbyt bogata (do 100 gatunków), przeważa palma kokosowa, drzewo chlebowe (Artocarpus) i pau-dang (Pandanus odoraiissimus) oraz kilka gatunków traw. Fauna uboga, ssawce (wszystkie przywiezione): wieprze, psy, kaczki, myszy i szczury, z ptaków — gołębie (Carpophaga ocea-nica) i kukułka. Mnóstwo ryb. Tubylców około 15 000 (1905), nie wyradzają się, są wzrostu słusznego, budowy silnej, o obliczu dość inteligentnym, nie używają alkoholu, natomiast palą namiętnie, ciało farbują olejkiem kokosowym na czarno, żyją w jednożeństwie. możniejsi jednak uprawiają wielożeństwo. Żyją z rybołówstwa (są doskonałymi pływakami) i z hodowli palmy kokosowej, bananów i tykwy. Są przeważnie tetyszystami, choć z łatwością przyjmują chrześciaństwo. Dzielą się na 4 stany, rządzone przez naczelników. Ze stanów tych dwa tworzą właściciele ziemi, a inne dwa—ludność pracująca. Ze zwierząt domowych hodują wieprze, psy i kaczki oraz kury wodne. Handel (z tubylcami wymienny) dość znaczny, w rękach Jaluickiego T-wa, przeważnie ześrodkowany w Hamburgu. Na wywóz składają się: kopra, ryby, skóry zwierzęce, szylkret, perły i guano, ogółem do 1 mil. marek. Komunikacya prawidłowa z Karolinami, Manillą i Sydneyem. Z miast zasługują na uwagę Jaluit (rezydencya prezydenta niemieckiego), Nauru (port) i Jab-walt.—M-lla wyspy odkryte zostały przez Marshalla i Gilberta r. 1788, choć jedną z wysp M-lla, mianowicie Taongi, odkrył jeszcze r. 1526 podróżnik hiszpański Salazar. Po Marshallu odwiedził i podał te wyspy Kotzebue (1816—1817). R. 1868 Niemcy zawarli pierwszy układ z ua-czelnikiem wyspy Jaluitu, a r. 1885 zaanektowali cały archipelag i od r. 1886 sprawują nad nim swe rządy. — Por. Hager „Die Marshall-Inseln“ (wyd. 2-e Lipsk 1889); Guillemard

E. Chw.

Marsigli Ludwik Ferdynand, uczony włoski (* 1658 w Bolonii — f t-że 1780),

1681 wstąpił do wojska austryackiego, w tymże dostał się do niewoli tureckiej, ale już w następnym był wykupiony i mianowany pułkownikiem. Używano go wielokrotnie do różnych misyi dyplomatycznych. W r. 1703, podczas wojny o następstwo tronu hiszpańskiego, oddał prawie bez walki księciu Burgundzkiemu twierdzę Altbreisach, której był podkomendantein—za co wyrokiem sądu wojennego został pozbawiony wszelkich godności. Udał się wtedy w podróż w celach naukowych do Szwajcaryi, Anglii i Francyi południowej. Napisał: ,,Histoire physique de la mer“ (Wenecya 1711, Amsterdam 1725), oraz ,,Danubius Pannonicomysicus etc.“ (Haga 1726, 6 t. z 288 rycinami).

Marsilio M., ob. Marsyliusz.

Marsilius Ficinus, ob. Ficinus Marsy-1 i u s z.

Marskość wątroby (Cirrhosis Jiepatis)— jest to przewlekły stan zapalny tego narządu, polegający na zaniku tkanki gruczołowej i jednoczesnym rozroście tkanki łącznej. Zależnie od tego, czy przeważa sprawa wsteczna, czy też rozwojowa, mamy do czynienia z wątrobą zmniejszoną lub zwiększoną. W tak zwanej M-i wątroby zanikowej czyli M-i we właściwym tego słowa znaczeniu, inaczej M-ą Laënneca zwanej (wątroba pijaków), mamy przed sobą wątrobę zmniejszoną do V₂ i l/₃ wielkości właściwej, wagi 900 — 700 g., barwy żółtej, czerwono-brunatno tub szaro-żółtej, stwardniałej, o powierzchni nierównej, cienko lub grubo ziarnistej. W rzadszej postaci, t. zw. M-i przerostowej, rozmiary wątroby powiększone są w dwójnasób lub bardziej, waga zaś dochodzi od 3000 do 4000 gr., barwa rdzawa, żółto-zieloną, żółtaczkowa, twardość taka sama, powierzchnia gładka, pod powłoką otrzewnej nieco ziarnista; powierzchnia przekroju zabarwieniem przypomina gałkę muszkatową. Zmiany anatomiczne w tkance gruczołowej i łącznej prowadzą głównie do zmian w naczyniach krwionośnych wątroby, a więc do zwężenia i zupełnego zatkania ich światła—przez co powstaje zastój w żyle wrotnej (ob. W ą trą ba), wywołujący mnóstwo objawów wtórnych, towarzyszących zwykle M-i w-y. Do głównych należą powięszenie śledziony, nieżyty zastoi-nowe żołądka i kiszek, przekrwienie i stwardnienie trzustki, i najbardziej widoczna (szczególnie przy postaci zanikowej) puchlina wodna brzuszna (Ascites). Przyczyną M-i wątroby bywa głów-pozatym przewlekłe choroby zakaźne, przymiot, gruźlica i zimnica. Choroba ta przeważa u mężczyzn w wieku średnim, w warstwach ludności mniej zamożnych. M. w. jest choroba b. niebezpieczną niedającą się wyleczyć; udaje się

Red.

E, Gr.

wystawiona była na ciągłe najazdy Rzymian, cofnęli się do jej wnętrza, a wkrótce imię ich w dziejach przepada. Walczyli w bitwie przeciw Warusowi w lesie Teutoburskim i zdobyli jednego orła legionowego, którego później Ger-manicus przez zdradę ich księcia Mallowendusa odzyskał. W krainie ich znajdowała się świątynia bogini Tamfany, którą Rzymianie w r.

S. D'z.

1 t (Berlin 1858).

Marston Jan Westland poeta angielski (* 1819 w Bostonie [Lincolnshire], — f 1890 w Londynie), był początkowo adwokatem, później oddał się wyłącznie pracy literackiej. Z dramatów jego najlepsze są najwcześniejsze jak: „The patricians daughter“ (1841); „The heard and the world“ (1847): „Anne Blake“ (1852), z późniejszych „Donna Diana“, nadto komedye „Borough politics...“, „The favourite of fortune“ (1860); ,,Pure gold“, ,,Lamed for life“ (1871) i inne. Z poezyi lirycznych najpiękniejszy jest poemat: „Death ride at Bala-klawa“. Napisał też biograficzno-krytyczną pracę ,,Our recent actors with notices of living actors“ (1888, 2 t., nowe wyd. w 1 t. 1890). M. należy do najwybitniejszych, ówczesnych przedstawicieli poematu dramatycznego. Jego ,,Dra-matic and poetical works“ wyszły w r. 1876 w 2 t.

M Ko

S. I>rz.

Marsowe pole (Campus Martins, a. po pr. Campus), w Rzymie starożytnym nazwa równiny rozciągającej się po za murami Serwiusza na stokach wzgórz Picinus, Quiriualis i Capitolinus ku Tybrowi. P. M. pierwotnie należało do Tar-kwiniuszów, po ich wypędzeniu poświęcono je Marsowi (ob.); odbywały się na niein ćwiczenia wojskowe i gimnastyczne oraz zgromadzenia ludowe ( Comitia Centuriata, później i C. tributa). Za czasu cesarstwa na P-u M-m powznoszono budowle różne.

Marsowe pole po franc. Champ de Mars — plac w Paryżu, położony na zachodzie miasta na prawym brzegu Sekwany. Przed wielką rewolucyą odbywały się tu ćwiczenia wojskowe; d. 14 lipca r. 1790 zaprzysiężona tu została uroczyście pierwsza konstytucya francuska, tu też Napoleon I dn. 15 czerwca r. 1815 zorganizował uroczystość, nazwaną Polem majowem. Na M-em p-u w r. 1889 stanęły zabudowania i pawilony wystawy wszechświatowej, tu też wzniesiono wieżę Eiffla.

Marsowie, (Marsi, Mdpaot). 1) Lud bitny, do plemienia Sabellów przynależny, w Sam-nium na wschód od Ekwów, nad Lacus Fuci-nus zamieszkały. Główne ićh siedziby były w miastach Marubium, Cerfennia i Lucus Angi-tiae. W wojnie Sprzymierzonych (91—89 przed Chr.), grożącej Rzymianom wielkiem niebezpieczeństwem, chwycili pierwsi za oręż, ztąd wojna ta zowie się także Marsyjską, (Marsieum bellum) (ob.). Z Marrucynami, Pelignami i innemi mniej znacznemi ludami sąsieduiemi byli zawsze ściśle sprzymierzeni, a z Sabińczykami łączył ich jeden język. Zażywali też sławy jako czarownicy, umiejący szczególnie węże zaklinać. 2) Lud starożytny germański (Tacitus „Germ.“ 2), prawdopodobnie z Cheruskami spokrewniony. Po przesiedleniu Sugambrów ua lewy brzeg Renu osiedli M. w opuszczonych przez nich siedzibach nad rzeką Lippą, zajmując dzisiejsze okolice Mouasteru, hrabstwa Rietberg aż na południe ku miastu Hamm. Ponieważ kraina ich

14 po Chr. zburzyli.

Marston Jan, dramaturg angielski (* 1575 — f 1634 w Londynie). Nauki odbył w Oxfor-dzie, w r. 1598 wydał satyry, z których dwie („The scourge of villainy“ oraz „Pigmalion“) zostały spalone z rozkazu arcybiskupa Canter-buryjskiego. M. był początkowo zwolennikiem Ben Jonsona, później jednak wystąpił ostro przeciw niemu, na co tenże odpowiedział w swoim „Poetaster“ (1600). Z dramatów M-a najważniejsze: „Antonio and Mellida“ (1602) i 2-a część

„Antonios revenge“ (6102); „The malcontent“ (1604); „The Dutcli courtezan“ (1605); z ko medyi najcenniejsze: „Parasitaster“ (1606); ,,So-phonisba“ (1606); „What you vill“ (1607); „The insatiate countes“ jest najlepszą jego tragedyą. Sztuki M-a są częstokroć gorszące w tonie i w treści. W r. 1607 M. porzucił teatr i zabrał się do teologii; w r. 1610 otrzymał pre-bendę w Itampshire. Pierwsze zbiorowe wydanie dzieł wyszło jego staraniem w r. 1633. Nowe Hallivella (Londyn 1856, 3 t.) oraz Bullena (tamże 1887,    3 t.) z dobrym wstę

pem. Niektóre dramaty przetłumaczył Boden-stedt, wyszły w „Shakespeares Zeitgenossen“,

M, Ko.

M. Ko.

Marstrand Wilhelm malarz duński (* 1810 w Kopenhadze, — f tamże 1873), kształcił się w tamtejszej akademii, później w Monachium nakoniec w Rzymie. Uprawiał głównie rodzaj humorystyczny malarstwa, malował mianowicie postaci z komedyi Holberga, ale też i obrazy historyczne jak: Założenie uniwersytetu w Kopenhadze — znajdujące się w auli uniwersyteckiej tamże, ozdobił również ściany kaplicy grobowej Chrystyana IV. Od r. 1859 był dyrektom Akademii w Kopenhadze. Por. Madsen „Wilhelm M.“ (Kopenhaga).

Marsupialia, ob. Workowate.

Marsus: 1) Według mitycznej opowieści, syn czarownicy Cyrcy i Ulixesa, według którego Marsowie (ob.) italscy miano swe dostać mieli. 2) Domitius M., poeta rzymski, żyjący za czasów ces. Augusta, uchodzący za najlepszego epigramatyka swego czasu; Owidyusz („Epist. ex Pont.“ 4, 16, 5) mieni go poetą epicznym, a Martialis (2, 71) wymienia jedno dzieło jego p. u. „Amazonis“. Por. Weichert „De Domitio Marso“ (w „Reliquiae Lat. poet.“, str. 264 i nast.).

Marsyas, (Mapaóaę), 1) właściwie frygijski Sylen (ob.), dopiero w attyckiej komedyi satyrowej przemieniony na Satyra, jako uosobienie frygijskiej gry na flecie w przeciwieństwie do

na

S. Orz.

S. Drz.

greckiej gry na cytrze. Tradycya mityczna mówi o nim: M., syn Olimposa albo Ojagrosa albo Hyagnisa, znalazł flet, porzucony przez Atenę, ponieważ gra na nim wykrzywiała szpetnie twarz bogini. Wkrótce tak dobrze graó na nim się wyuczył, że ważył się z samym bożkiem Apollinem puścić w zawody, i to pod warunkiem, że zwycięzca postąpić sobie może ze zwyciężonym według upodobania. Gdy silny ton fletu przygłuszać zaczął łagodniejsze dźwięki cytry, obrócił bożek cytrę na drugą stronę i kazał M-owi grać również na odwrotnej stronie fletu. Ponieważ M. tego dokonać nie po-trafiił, pochwycił go Apollo, powiesił na sośnie i odarł ze skóry. Jak Hyginus opowiada, mianował Apollo Muzy rozjemczyniami owych zapasów. Olimpos, uczeń M-a, pochować miał cioło mistrza swego na wzgórzu pod miastem Pessiuus, w Galacyi. Z krwi M-a, a jak Owi-dyusz (,,Metam.‘‘ 6, 1183 i nast.) poświadcza, z łez strapionych Satyrów, powstała podobno rzeka we Frygii, równe nosząca miano. Sztuki piękne przedstawiały M-a często w swych dziełach. Dochowały się też aż do naszych czasów wyobrażenia jego na płaskorzeźbach, wazach i kameach, jako też i posągi jego starożytne posiadamy. W Rzymie samym i w rzymskich koloniach stały bowiem zwykle na placach targowych jako symbole sądu surowego. Osławiony był posąg M-a w Rzymie, stojący w pobliżu mównicy (rosira), i to dla nocnych schadzek śmieci stołecznych w celach rozwiozłych. Por. Hirschfeld ,,Athena und Marsyas“ (Berlin

1872); Sybel ,,Athene und M.“ (Marburg 1879); Jordan ,,M. auf dem Forum in Rom“ (Berlin 1883).    2) Rzeka we Frygii, mająca źródło swe

samym rynku miasta Kelajnaj (Celaenae), u stóp Akropoli; płynęła potem na długą przestrzeń pod ziemią, a wydobywszy się dopiero w pobliżu miasta Apamei na powierzchnię, łączyła się zaraz z Meandrem. 3) Rzeka na po-łudniowem wybrzeżu Karyi, wpadająca naprzeciw miasta Tralles do Meandru. 4) Rzeka w Sy-ryi, wschodni dopływ rzeki Orontesu.

Marsygnowie, (Marsigni), lud germański, osiadły po za siedzibami Markomanów i Kwa-dów (ob. t. w.), językiem i trybem życia do Swebów zbliżony, zamieszkały w Germanii południowo-wschodniej, u stóp gór pomiędzy Śląskiem a Morawią, zajmował okolice dzisiejszych miast śląskich: Nisy, Ząbkowic, Opola i Kłodzka. Ponieważ M-ów tylko Tącitus (,,Germ.-< 43) wspomina, przypuszczają niektórzy uczeni niemieccy, iż pod nazwą ich zepsutą kryje się lud As-tyngów.

Marsyjska wojna, zwana także wojną Sprzymierzonych, (bellum Marsicum s. bellum sociale), toczona od r. 91—88 przed Chr. Ucisk straszliwy, który z woli senatu rzymskiego, zwłaszcza po szczęśliwem ukończeniu trzeciej wojny Punickiej, ciążył na italskich sprzymierzeńcach (Socii), których dzielności i trudom

Rzym w pewnej części panowanie zawdzięczał, rozgoryczył i oburzył ich umysły do najwyższego stopnia. Niektórzy Rzymianie światli, jak np. Gajus Gracchus (ob.), przewidując następstwa nieszczęsne dla państwa z takiego niesłusznego postępowania, stawiali wnioski, aby sprzymierzonym w nagrodę za ich poświęcenie nadać prawo obywatelskie rzymskie. Wszakże były to tylko życzenia poszczególnych osobistości, gdy tymczasem lud rzymski sprzeciwiał się temu stanowczo, nie mogąc pogodzić się z myślą, żeby z wszystkimi mieszkańcami Italii miał tworzyć jedną całość i równych z nimi praw zażywać. Stąd też i opór nieugięty senatu przeciwko każdej reformie tych stosunków nieszczęsnych uważać możua w tym razie słusznie za wyraz woli całego narodu. Zrozumiałe jest też natenczas ogólne oburzenie przeciwko Maryuszowi (ob.), kiedy ten po zwycięstwie nad Cymbrami Kameryń-czyków, dzielnie w szeregach rzymskich walczących, obdarzył prawem obywatelskiem. Jedynie zasługi znakomitego wodza obroniły go od skutków owego czynu bezprawnego, obywatelom rzymskim rzekomo ubliżającego. Gdy potem wielu ltalików, w Rzymie zamieszkałych, z całą surowością ze stolicy wypędzono, a nadto wniosek trybuna ludowego Liwiusza Druzusa (ob.), stawiony w porozumieniu ze sprzymierzonymi ludami, aby Latynom i pewnej części sprzymierzeńców nadać obywatelstwo rzymskie, przepadł, wtedy wzburzenie w Italii groźnie się wzmogło, zwłaszcza kiedy stronnictwo zaślepionych optymatów, w środkach nie przebierając, po zamordowaniu Druzusa wszystkich przyjaciół Italów, a pomiędzy nimi kilkunastu senatorów z Rzymu wypędziło. Jak ważne posiadanie rzymskiego prawa obywatelskiego i dla poje-dyńczej osobistości było, można, pominąwszy inne korzyści, już z tego jednego szczegółu osądzić, że na mocy prawa Porcyuszowego (lex Porcia de provocationé) z r. 299 przed Chr., przez Cycerona i innych jako święta rękojmia osobistej wolności wielbionego, nie wolno było żadnemu sędziemu ani urzędnikowi państwowemu skazać obywatela rzymskiego na chłostę rózgami albo na śmierć, gdy tymczasem żadne prawo rzymskie urzędnikowi nie wzbraniało kar tych względem sprzymierzonych i poddauych wymierzać. Wymierzano też je im często na mocy władzy swej niczem nieograniczonej w sposób oburzający. Dalej byli rzymscy obywatele, od r. 167 przed Chr. począwszy, zupełnie wolni od podatków, ponieważ dochody państwa zwiększyły się od owego czasu nadzwyczajnie. Zresztą byli sprzymierzeni przekonani, że równouprawnienie z obywatelami rzymskimi już oddawna im się przynależy, ponieważ od wieków na wojny rzymskie dostawiali zawsze jeszcze raz tyle sił zbrojnych, niż sami obywatele rzymscy, a zatem też obecną potęgę i wielkość Rzymu całkiem sprawiedliwie jako własną zasługę w znacznej mierze przypisywać sobie mogli. Kiedy

S, l)rz.

więc ze śmiercią Druzusa wszystkie nadzieje Italów się rozbiły, sprzymierzyły się ludy Marsów (od nich to, szczycących się zresztą, że ani nad nimi, ani bez nich Rzymianie żadnego tryumfu nie odnieśli, od nich więc, jako głównej sprężyny wojny nosi ona miano M-ej), Picen-tów, Westynów, Pelignów, Marrucynów, Samnitów i Lukańczyków, aby przemocą orężną żądania swe przeprowadzić. Zażądali więc naprzód przez posłów w Rzjmie, aby spełniono bezzwłocznie przyrzeczenia, dane im swego czasu przez trybuna Druzusa. Senat wszakże z pogardą odprawiając poselstwo, postanowił równocześnie rozprawę na polu bitwy.—Rozpoczęła się ta wojna zamordowaniem rzymskiego prokonsula Serwiliusza w Asculum i wyrżnięciem wszystkich w tern mieście przebywających Rzymian, jakoteż katowaniem okrutnem własnych ziomków, którzy do sojuszu przeciwko Rzymowi przystąpić nie chcieli. Ludy sprzymierzone zorganizowały się do walki z potężnym Rzymem znakomicie. Corfinium, miasto Pelignów, wybrano jako nową swą stolicę, nadając mu odtąd miano łtalica; tutaj znajdował się ich arsenał główny i skarbiec, a zarazem rezydował ich senat, z 500 członków złożony, zarządzający wszystkiemi sprawami sprzymierzonych. Dwuch dorocznie obieranych konsulów, jako też dwunastu wodzów stało na czele wojska, liczącego, oprócz załóg miejskich, 100 tys. żołnierza. Rówuie silne wojsko wysłali i Rzymianie w pole. Złożone ono było częścią z własnych obywateli, częścią ze sprzymierzonych, którzy wierności dochowali, po części też z ludów obcych, które posiłków dostawiły, jak Gallowie i Numidyjczycy. I w tej wojnie wykazała znowu arystokracya rzymska całe szeregi wybitnych strategików; i tak odznaczyli się w niej, oprócz Marjusza i Sulli, szczególnie Lucius Julius Caesar, Gnaeus Pompejus Strabo, Lucius Porcius Cato, Quintus Metellus Pius, Aulus Gabinius, Gajus Papirius Carbo. Wszakże i przy tej sposobności okazał się ogromny upadek starodawnej karności rzymskiej, JNieraz bowiem wspominają źródła o rokoszach w legionach, podczas których nawet pewnego legata Sulli (ob.) właśni żołnierze ukamienowali. Wojna toczyła się ze zmiennem szczęściem w przeróżnych okolicach jednocześnie, pod przewodem kilku wodzów, przyczem krainy tak straszliwie pustoszono, jak tego nawet w wojnach z Pyrrhusem i Hannibalem nie zaznauo. Przeszło 300 000 ludzi przypłaciło życiem owe walki mordercze.’ Kiedy nakoniec także Etruskowie i Gallowie, którzy dotychczas spokojnie się zachowywali i posiłków Rzymianom dostawiali, z buntowniczymi sprzymierzonymi połączyć się zamierzali, szukał sam senat rzymski, który dla braku sił zbrojnych już nawet 8000 wyzwoleńców pod broń powołał, porozumienia, oświadczając gotowość nadania prawa obywatelskiego tym sprzymierzonym italskim, którzy

Wiel. Eneykl, Powsz, Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Zesz. 360b.

Rzymianom niezłomnie wierności dochowali. Wkrótce potem stawiło w r. 89 dwu trybunów wniosek do prawa (lex Plautia Papiria), według którego wszyscy wolni obywatele miast italskich, które były z Rzymem sprzymierzone, rzymskie prawo obywatelskie uzyskać mieli, jeżeli wx czasie ogłoszenia tego prawa siedziby swe w Italii i w przeciągu dwu miesięcy słusznych swych pretensyi przed pretorem dowieśćby mogli. Ochoczość ta do zgody, dla której odrzucenia hardego co dopiero strumienie krwi się wylały, skłoniła także większą część Italów do rychlejszęgo złożenia oręża. Oprócz Etrusków i Gallów, po prawym brzegu rzeki Padu osiadłych, otrzymały zaraz prawo obywatolskie wszystkie ludy, na północ od Rzymu siedzihy swe mające. Z resztą nieugiętych buntowników, jako też z Marsami, Pe-lignami, Marrucynami i Apulczykami. toczyli wodzowie rzymscy wojny szczęśliwie jeszcze przez czas krótki, jako też dostało się w ich ręce Asculum, wprawdzie po zaciętym oporze. Jedynie hufce zażartych Samnitów i Lukańczy-ków stały jeszcze po r. 88 przeciw Rzymianom w polu i zostały dopiero podczas wojny domowej przez Sullę pobite.—Por. Weiland „De bello Marsico“ (Berlin 1834); Mérimée „La guerre sociale“ (Paryż 1841); Kiene „Der römische Bundesgenossenkrieg“ (Lipsk 1845).

Marsylia (fr. Marseille, łac. Massilia) m-to w poł. Prancyi, stolica départ, uść Rodanu, port handlowy^ największy we Prancyi i na brzegach m. Śródziemnego, pod 43° 17’ szer. płn. i 5°22’ dług. zach. od Gr. wznosi się amfiteatralnie nad przystanią. Port doskonały, łatwy do obrony, leży u uścia Rodanu i jest środkiem ruchu statków na Rodanie i między Francyą a Zachodem z jednej strony, a między krajami nad brzegami m. Śródziemnego a Wschodem z drugiej. Klimat łagodny, ale zmienny wskutek silnego wiatru północnego (Mistral). Ciepłota średnia roczna 14°, 3C; lata, 21°,4, zimy 7°, 1.—Dzielnice, u 1 i c e, g m a c hy. M. składa się ze starego miasta, leżącego na wsch. i płn. od portu z ulicami ciasnemi, oraz z miasta nowego, otaczającego stare, z ulicami szerokiemi i prawidłowo zbudowanemi. Dwie linie główne, zasadzone drzewami, przecinają się pod kątem prostym: jedna ciągnie się przez 5 km. z płn. na płd. i składa się z ulic Boulevard de Paris, Rue d’Aix, Cours Belzunce, Cours St-Louis, Rue de Rome i Le Prado; druga, złożona z ulic Cannebière, Noailles, alei de Meilhan i bulwaru de la Madelaine ciągnie się przez 4 km. od starego portu na płn. zach. aż do ogrodu zoologicznego. Pierwsze trzy części tej drugiej linii są'najpiękniejszą i najbardziej, ożywioną dzielnicę m-ta. Z ulic innych odznaczają się: rue de la République, Cours Pierre-Puget, Allée des Capucines, Cours du Chapitre i bulwar Long-champ. Z placów największe: St. Michel, d’Aix i Castellane. Do plantacyi miejskich należą:

ogród zoologiczny i miejsce spacerowe Pierre-Puget. Ze spacerów zamiejskich wymienić należy przedewszystkiem Prado, prowadzący od placu Costellane w otoczeniu pięknych dworków przez ogród Château-des-Fleurs do morza; na końcu Prado znajduje się park Château-Borély i plac wyścigów konnych. Stąd zaś wzdłuż brzegu skalistego, porwanego maleńkiemi zatokami, ciągnie się Chemin - de - Corniche na płn. do m-ta. —Z pomników posiada M. posąg b-pa Belzunce, zasłużonego podczas moru w r. 1720, posąg Beryera, biust Lamartina, łuk tryumfalny (z 1830) na pl. d’Aix z rzeźbami Davida d’Angers i Rameya, wkońcu pomnik poległych w r. 1870. Wspaniałem urządzeniem są wodociągi, sprowadzające wodę z odległości 84 km., z czego 21 km. pod ziemią. Wodociągi te dostarczają w zimie 5.7, a w lecie 10 m. sześć, wody ua sekundę; koszt urządzenia wynosił 50 mil. franków.—Z gmachów w m-ście wymienić należy: nową katedrę, bazylikę w stylu no-wobizantyńskim, i kościół Notre-Dame-de-la-Garde w stylu romańsko-bizantyńskim; ratusz z w. XVII, pałac sprawiedliwości, pałac biskupi, dom prefektury, giełdę, teatr (z 1686), pałac dawniej cesarski du Pharo, pałac de Longchamp (z muzeami przyrodniczem i sztuki), Szkołę szt, p., rzeźnie, hale targowe i rybne.—Ludność wynosi 517.498, M. jest więc po Paryżu naj ludniej szem m-tem we Francyi, ¹/i ludności cudzoziemcy, przeważnie Włosi, zajęci tu licznie jako robotnicy fabryczni i portowi. Zajęciem głównem m-ców jest handel i żegluga, lecz również przemysł, ześrodkowujący się w fabrykacyi mydła, przeniesionej tu z Savony i Genui już w w. XVI; wytwórczość roczna 53 mil. franków; pomocniczo wyrób oleju i sody (50 fabryk). Nadto cukrownie, wyroby metalowe, budowa maszyn i okrętów, przemysł skórzany, przygotowywanie wina na wywóz, wyrób świec, ciast, piwa, konserw, mięsa solonego, towarów cukierniczych, tytuniu, zapałek, jubilerszczyzny, płótna żaglowego itd. Nadto obfity połów ryb (w 1894 650 000 kg. sztokfiszów).—Handel i żegluga M. posiada dwa porty: stary, zajmujący 28 ha. o 5.5 m. głębokości oraz 2.5 km. długości przystani, i nowy otworzony w r. 1844, otoczony wałem długości 3.5 km. Nowy ten port obejmuje przystań południową (9 ha), basen la Joliette (22 ha) przeznaczony dla francuskich statków osobowych, basen Lazaret i Arenc (18 ha.) głównie dla okrętów do dłuższej podróży, basen de la Gare Maritime (18 ha.) dla wwozu zboża, basen National (41 ha) dla wwozu węgla i bydła oraz dla obcych statków wojennych, przystań płnocua i basen Pinède, Ogółem zajmuje nowy port 154 ha. a przystań posiada długości 13 km.; głębokość wynosi 10—15 m. Nadto należą do niego basen do napraw, magazyny zaopatrzone w szyny, krany, elewatory. Kanał prowadzący do Rodanu posiada dług. 54 km. For-tyfikacye portowe składają: fort św. Jana na płn. i fort św. Mikołaja na płd. starego portu, nakoniec dalej na płd. fort uwieńczony na szczycie kościołem Notre - Dame - de - la - Garde. Z portu wypływają okręty we wszystkich kierunkach; najważniejszem T-wem jest tu Messageries Maritimes, które utrzymują linie do Ilawru, Londynu, Hiszpanii, do Morza Czarnego, Indyi Wseh., Chin, Japonii, Afryki Wsch. i Australii. W związku z połączeniami morskiemi stoją koleje żelazne, jak linia Paryż— Lugdun—M.; Toulon— Nizza—Włochy, oraz linie M.—Aix, M.—Cognac, kolej obwodowa marsylska.—W ruchu międzynarodowym przybyło do M. (w 1894) 3 892 okręty o pojemności 3 392.602 ton, a odjechały 3 763 okręty o pojemności 3 204 239 t. Ruch towarowy zagraniczny wynosi obecnie dla wwozu i wywozu łącznie 2 840 mil. franków. Przedmioty wwozu; jedwab (150 mil. fr.), zboże i mąka (125), oliwki (120), bydło (81), towary bawełniane (72), skóry (40), kawa (40), cukier surowy (30), wino (28), oliwa (28), wełna (22), owoce (20), drzewo budulcowe, ryż, tkaniny jedwabne itd.; przedmioty wywozu: towary bawełniane (93), jedwabne (33), wełniane (29), zboże i mąka (29), skóry (26;, oliwa (26), kawa (25), jedwab surowy (22), wyroby metalowe (18), wino (17), rafinada, ubiory i bielizna, wyroby szklane i garncarskie, zabawki i t. d. Nadto handel kruszczami szlachetnymi, dochodzący do 60 mil. dla wwozu i do 45 mil. dla wywozu rocznie. Ruch pasażerski wyraża się w liczbie 240 000 osób rocznie. Komunikacya w mieście; tramwaje, omnibusy, statki parowe.— Instytucye publiczne. Z dobroczynnych: 4 szpitale, 1 dla obłąkanych, liczne domy sierot i związki dobroczynne. Z oświaty: wydział nauk matematycznych i przyrodniczych, szkoła medyczno-farmaceutyczna, wolny wydział prawniczy, seminarya, liceum z katedrami języków arabskiego i nowoczesnych, Szkoła sztuk p., liceum żeńskie, konserwatoryum muzyczne, szkoła wyższa handlowa, szkoła hydrograficzna, szkoła dla chłopców okrętowych i majtków, instytut głuchoniemyah i ociemniałych, 21 szkół średnich. Nadto biblioteka (100 000 t.) z gabinetem medali i archiwum miejskie, muzeum archeologiczne (w zamku Borély), muzeum przyrodnicze i sztuki (w pałacu Longchamp), ogród zoologiczny i botaniczny, obserwatoryum astronomiczne, pracownia morsko-zoologiczna, kilka teatrów. Akademia Nauk i Sztuk, T-stwa rolnicze, ogrodnicze, geograficzne, statystyczne, lekarskie. M. jest stolicą prefekta, sądu okręgowego, sądu handlowego, biskupa, komendanta korpusu 15-go, izby rolniczej i handlowej (najstarszej we Prancyi, założonej w r. 1599), filii banku francuskiego, giełdy i wielu konsulów zagranicznych.—D z i e j e. M. jest jeduem z najstarszych miast w Europie. Założona ok. r. 600 przed Chr. przez Focejczyków z Azyi Mniejszej, nazywała się M a s s a 1 i a, po łac. M a s s i 1 i a (ob.) i była arystokratycznem wolnem m-tem z han-

dlem kwitnącym. M-to, spółzawodniczące z Kartaginą (ob.) było stronnikiem Rzymian w wojnie punickiej, a następnie pomagało Rzymianom również w wojnach z Liguryjczykami (154 przez Chr.) i Salu wij czy kami (123), R. 49 przed Chr. zostało po uporczywej walce zdobyte przez Cezara. Podczas wędrówek narodów była M. kolejno w rękach różnych zdobywców Fran-cyi, Burgundów, Gotów, następnie zaś należała do państwa Merowingów i Karolingów, do Burgundów i Arelatu, nakoniec została zburzona przez Saracenów w w. IX. Założona ponownie przez Konrada Pokojowego była kierowana przez wielkorządców burgundzkich, którzy się jednak wkrótce uniezależnili, jako hrabiowie na M. Roz-drobione części hrabstwa zakupili mieszczanie i M. została w r. 1314 rzecząpospolitą. Karol Andegaweński, brat Ludwika IX, będąc hrabią Prowancyi, podbił M., a w r. 1423 Alfons V Aragoński ponownie zburzył m-to. Hr. Prowancyi René odbudował je na nowo, a w r. 1481 przeszła M. do korony francuskiej i broniła się przeciwko Karolowi Burbońskiemu w r. 1524, a przeciwko Karolowi V w r. 1536. Nakoniec w r. 1575 została poddana Henrykowi III, W r.

kład teoryi państwa, w drugiej teoryę organi-zacyi Kościoła i stosunku Kościoła do państwa, w trzeciej wnioski pracy. Pokój jest dobrem, bez którego społeczeństwa istnieć nie mogą (jak bez zdrowia ciało człowieka). Już Arystoteles spisał przyczyny niezgody; nie znał jednej, a tę właśnie M. pragnie opisać; o ile ta przeszkoda usunięta będzie, społeczeństwo świeckie może być szczęśliwe. M. uczy że prawodawcą rzeczywistym jest naród (popu-lus) albo conajmniej najpoważniejsza część o-bywateli {pars valentior). Lud wydaje prawa za pośrednictwem delegatów; ale jeżeli prawo ma być uznawane przez wszystkich, powinno być przez wszystkich ogłoszone. Lud obiera też przedstawiciela rządu, który mianuje urzędników świeckich i duchownych. Książę musi być cnotliwy, przezorny, sprawiedliwy; nie wolno mu wysuwać się ponad prawo; dlatego będzie posiadał niewielką tylko siłę zbrojną, której ilość będzie przez lud określona. Jeśli obrazi prawo ludzkie albo boskie, może być przywołany do porządku przez biskupa w słowach mało surowych. Karę nałożyć na niego ma prawo tylko lud; nie będzie mściwy, przebaczy mu drobne przewinienia; w wypadkach ciężkich skaże go na męki. Jedyną przeszkodą pokoju, nieznaną Arystotelesowi, jest papiestwo, instytucya według M-a świecka, przez ludzi ustanowiona w przeciwstawieniu do kapłaństwa, instytucyi boskiej, ustanowionej przez Jezusa Chrystusa. M. poddaje krytyce surowej pretensye ujawnione przez papieży do panowania nad światem. M. uczy, że od Boga o-trzymał władzę rozumienia i wykrycia sofiz-matu, na którym zbudowane są uroszczenia biskupów rzymskich (I, XIX). Temu wykryciu poświęcona jest część druga. Dowodzi M., że biskup rzymski nie ma żadnej władzy sądowej skutecznej, na przymusie opartej względem duchownych, książąt, gmin itp. Chrystus żadnych w tym kierunku przywilejów mu nie ofiarował. W myśl Pisma każdy człowiek ma obowiązek słuchać księcia świeckiego we wszystkiem, co nie sprzeciwia się prawu świętemu. Biskupi tedy władzę nad duchownymi i świeckimi posiadaliby tylko o tyle, o ileby ją z rąk ludu otrzymali, a i w tym wypadku lud pozostałby władnym odwołać w każdej chwili władzę tę. Nie wolno im ekskomunikować bez wiedzy ludu. Mogą tylko określać dogmatycznie wypadki, które mogą prowadzić do ekskomuniki i orzekać wyrok, o ile ten dotyczy duszy i życia przyszłości. To samo dotyczy wywołania z miasta: orzec je może kler tylko w porozumieniu z ludem. Autor uczy dalej, że nikt nie może być przymuszony do wyznawania religii, o ile jest nie wierzący, nikt do wykonywania obrzędów,

1660 Ludwik XIV pozbawił m-to wolności nadanych. W 1. 1720 i 1721 dotknięta została morem, od którego zmarło ok. 60000 osób. Podczas Wielkiej Rewolucyi była M. po stronie republikanów. Handel m-ta, który podupadł podczas rewolucyi, wzmógł się znacznie od czasu zdobycia Algieru i budowy kanału Suezkiego.

D. 23 marca r. 1871 proklamowano tu Stany Zjednoczone Francyi, które upadły 4 kwietnia.

adz.

—Por. Brückner „Historia rei publicae Massi-liae“ (Getynga 1826), Teissier „Histoire du commerce de M. 1855—84“ (Marsylia 1887), Saurel „M. et se environs“ (Paryż 1884).

Marsylianka, ob. Marseillaise.

Marsyliusz(Marsilio)Mainardino z Padwy, znakomity pisarz polityczny średniowieczny (* ok. 1270). Oddawał się początkowo naukom le-karskiem. Po roku 1311 przybył do Paryża, widocznie poprzedzony sławą naukową, gdyż w r.

1313 obrany został rektorem (na 3 miesiące) uniwersytetu paryskiego. Po upływie rektoratu wykładał różne przedmioty (także teologię) i wykonywał praktykę lekarską. Ok. r. 1316 był w Awenjonie gdzie od Jana XXII otrzymał tytuł i apanaże kanonikatu w Padwie. Pomimo tych dowodów łaski, z których pokilkakroć korzystał w następstwie, objawiał się, jako wróg władzy papieskiej i stanął po stronie Ludwika Bawarskiego w jego walce z papieżem. Źródła zgodnie stwierdzają, że charakter moralny M-a nie znajdował się na poziomie jego umysłu. Aby dostarczyć Ludwikowi argumentów w walce z Janem XXII M. przy pomocy Jana z Jandunu

(Gandunus) napisał słynnego „Obrońcę pokoju“ o ile jest wierny. Schyzmatycy, heretycy—będą {Defensor pacis, data powstania najpewniejsza ! ukarani w świecie przyszłym; tu — duchowni w czerwcu r. 1324), Dzieło to dzieli się na 3 ; mogą ich tylko nauczać, straszyć karami, które części (dictiones): w pierwszej znajdujemy wy- ich czekają. Kary na tym świecie mogą być

rze

stosowane tylko przeciwko osobnikom obrażającym prawo ladzkie. W procesie heretyckim duchowni orzekają, czy herezya istnieje, karę — o ile herezyę stwierdzono, ponieważ prawo zakazuje herezyi—wyznaczy trybunał, władza świecka. Duchowni pozbawieni być powinni i innych władz: nie wolno im posiadać własności ani niezależności. Lud obiera pasterzy swoich, lud (albo książę) wyznacza im zapomogi, określa ilość kościołów, udziela praw nauczania, składa z urzędu księży niegodnych, udziela dyspens małżeńskich, uprawnia dzieci naturalne. Władzę najwyższą w Kościele sprawuje Sobór (Concilium) wiernych, właściwie ich delegatów. Sobór zwołuje „prawodawca wierny i świecki nie posiadający zwierzchnika“ (tj. cesarz). Sobór ustanawia, rytuał kościelny, wydaje przepisy obowiązujące wiernych, ogłasza posty, ustanawia celibat księży, kanonizuje świętych, określa wypadki, w których książęta, kraje albo miasta podlegają ekskomunice albo interdyktowi, tłumaczy ustępy wątpliwe Pisma. Jakaż wobec tego powaga papieża? M. uznaje tylko instytucyę boska kapłaństwa, ale nie władzy kościelnej. Wszyscy biskupi .są równi, żaden nie sądzi innych. Tem bardziej, że papieże nie zasługują na to. Dwór rzymski jest tylko przybytkiem handlu, śród krętactwa adwokatów i chciwości prałatów nikt tam nie dba o zbawienie dusz, chodzi tylko o opanowanie państw chrześciańskich i o ograbienie ich władców prawowitych, Prałatami zostają nieucy, łupież jest „wielkim smokiem, starym wężem godnym nazwy djabła i szatana (II, XXIV). Wołam i krzyczę, jako herold prawdy: królowie, książęta, narody wszystkich języków, biskupi rzymscy chcą was sprowadzić do poziomu poddanych“ (II, XXIV). Pomimo zajętego w pamflecie stanowiska M. w zakończeniu oświadcza, że gdyby odnaleziono w jego wywodach ustępy za mało katolickie, gotów jest poddać je krytyce i korekcie zwierzch-niczej Kościoła katolickiego i Soboru powszechnego wiernych w Chrystusie. Poglądy M-a dziś jeszcze wydają się nowemi i burzycielskiemu W w. XIV były rewolucyjnemu i zostały natychmiast potępione. D. 9 kwiet. r. 1327 M. i Jan Jauduno zostali zasuspendo-wani, ekskomunikowani i zawezwani osobiście w ciągu 4 miesięcy do przedstawienia obrony przed władzą papieską. Defensor Pacis przekazano komisyi w Awenjonie, gdy zaś autorowie nie odpowiedzieli na wezwanie, d. 27 paźdz. t. r. ogłoszeni zostali za heretyków i herezyar-cłiów, równych Aryuszowi, Manesowi, Nestoryu-szowi; zabroniono wiernym obcowania z niemi, nakazano ich chwycić i oddać w ręce Kościoła. Wówczas autorowie znajdowali się na dwo-Ludwika Bawarskiego, który w styczniu r. 1328 koronował się koroną cesarką w Rzymie; w kwietniu orzekł z tronu, że ksiądz Jakób z Cahors, nazywający siebie Janem XXII, poz-

bawiony jest władzy i zaszczytów, a podłoga władzy sądowej świeckiej. Tron papieski obwołano jako wakujący; cesarz obiecywał zająć się mianowaniem pasterza prawowitego, co też u-czynił w maju, mianując minorytę Piotra z Cor-bary papieżem Mikołajem V.—M. głosił w Rzymie otwarcie poglądy swoje, nadano mu tytuł wikaryusza cesarskiego, w tym charakterze prześladował księży wiernych papieżowi awen-jońskiemu. Mianowano go (podobno) arcybiskupem medyolańskim. Nie wiadomo czy pełnił te obowiązki. Pozostawał w świcie Ludwika, z nim też wrócił do Niemiec. Na życzenie cesarza wygotował traktat p. n. „De transla-tione Imperie Romani“ (naśladowanie podobnej pracy ogłoszonej na początku w. XIV przez Landolfa Colonnę), „Defensor minor“, „De ju-risdictione Imperatoris in causa matrimoniali“ (w celu uprawnienia rozwodu orzeczonego przez cesarza pomiędzy Janem Czeskim a Małgorzatą Maultasch (ob.) [z powodu niemocy małżonka] i uprawnienia małżeństwa syua cesarskiego Ludwika, margrabiego brandenburskiego z ową dziedziczką Tyrolu). Dzieła te powstały w 1. 1328 — 1329. — Pamfłetem M-a zajmował się Kościół jeszcze i lat następnych. Kardynał Piotr Roger (późniejszy Klemens VI) znalazł w niem 240 błędów, a w r. 1343 (już papieżem będąc] oświadczył, że nie znał heretyka gorszego. W tymże roku Ludwik Bawarski polecił w obecności papieża w Awenjouie wykląć w jego imieniu błędy głoszone przez M-a i Jana z Jandunu. Wpływ M-a, który zmarł prawdopodobnie r. 1343, był nader wielki. Przekład franc, pamfletu dokonamy został już w r. 1363. Pod wpływem M-a znajdował się Occam (ob) w pismach politycznych, autor „Somnium viridarii“, Wicleff (ob.), Mikołaj z Kusy, Luter, Kalwin. Reformacya w. XVI krzątała się koło propagandy „Defensora“. Od r. 1522 zaczęto drukować różne wydania „Defensora“ (pierwsze 1522 w Bazylei), Z powodu zatargu Henryka VIII z kuryą rzymską Marshall ogłosił przekład angielski (1535). Książka M-a znalazła się, oczywiście na indeksie w I już wydaniu; znane są wydania (po za wielką ilością rękopisów) z 1. 1522, 1599 (Heidelberg), 1612, 1613 (Gdańsk) 1614, 1622, 1623, 1692 (Frankfurt). Najbardziej rozpowszechniona edycya w zbiorze Goldasta „Mouarchiae S. Romani Imperi sive tractatuum de Jurisdictione imperiali seu regia et pontiflcia etc.“ (w tomie II, 1614, ponowione 1621,    1668).    —

Por. „Zwierzchnictwo“, „Prawo państwowe“, „Państwo“.—L i t. b. o b fi ta: Riezler Sig. „Die literarischen Widersacher der Päpste zur Zeit Ludwig des Baiers“ (1874, str. 30—41, 193— 243); Labanca „M. da Padova, riformatore politico e religioso del secolo XIV“ (1882 panegirycz-ny, b. obszerny wykład); Paul Meyer „Etüde sur M. d. Padoue“ (Strasburg 1870); Jourdan „rAude surM.“ (1892), Nimis „M. v. Padua republikanischer Staatslehrer“ (1898); Noël Va-

lois „Jean de Jandun et M. de Padoue“ („Histoire Littéraire de la France“ t. XXXIII, Paryż

s p.

A. Pol.

Dr J P.

1906, str. 528—623.

Marsz, ob. Pochód wojska.

Marsz (włos. Marcia, franc. Marche), stara forma muzyki, której celem było —regulowanie rytmiki chodu tłumów, głównie żołnierzy. Dawne M-e, zawsze w takcie ⁴/₄ rzadziej ²/₄, składały się z 8—16 taktów, dzisiejsze mają zwykle trzy części.

Marszałek (w łac. średniow. Marescalcus, ze starogerm. mar oh (—koń) i scalc ( = sługa); niem. Marschall, dawn. Marschalk; franc, maréchal; wł. maresciallo; ang. marshal) pierwotnie sługa stajenny, masztalerz, później koniuszy, zarządzający stajnią królewską, który z czasem wyrósł na dostojnika pełniącego również inne obowiązki w zarządzie dworu królewskiego. Pierwszych M-ów spotykamy na dworze królów francuskich z rodu Merowingów (ob.), bywało ich po kilku, na ich czele zaś stał Cornes stabuli (fr. Connétable — hrabia stajenny). Ponieważ służba wojskowa rycerska odbywała się wówczas wyłącznie konno, M-wie pomału stali się też i wodzami zastępów królewskich, dostojeństwem mniej lub więcej równych naszym hetmanom polnym, stojący zaś nad niemi Connétable, jako wódz naczelny siły zbrojnej równał się poniekąd uaszemu hetmanowi wielkiemu. Już od panowania króla francuskiego Filipa Augusta (1180—1223) M-ami (Maréchaux de France) nazywano wyłącznie wodzów wojsk królewskich, przestali być urzędnikami dworskimi; liczba ich nie była stała. Za Ludwika św. IX (1226 — 1270) było ich 2, później po 3, 4 i więcej nawet, a wciąż nad nimi stał Connétable, jako wódz naczelny, o ile król osobiście nie sprawował dowództwa. Gdy w r. 1627 zniesiono godność Connćitabla, M-owie stali się najwyższymi dostojnikami wojskowymi we Francyi. Pod panowaniem Henryka III (1564 — 1589) liczbę ich ograniczono do 4, lecz już Henryk IV (f 1610) miauował ich więcej, a za Ludwika XVI w r. 1703 liczono ich 20-u. Podczas re-wolucyi w dn. 20 czerw. r. 1790 zniesiono tę godność wojskową; przwrócił ją znów cesarz Napoleon I, nadając generałom dywizyi najza-służeńszym stopień M-ów cesarstwa (Maréchaux de VEmpire). Po powrocie Bourbonów godność tę zachowano przywracając nazwę dawną M. Fraucyi (M. de JSrance). Prawo z d. 4 sierp, r. 1839 ograniczyło liczbę M-ów podczas pokoju do 6, podczas wojny do 12. Napoleon III, za przykładem wielkiego stryja mianował wielu za odznaczenie się na wojnie. M. dowodził zwykle korpusem, złożonym z 2 lub więcej dywizyi, mógł też być wodzem naczelnym kilku korpusów działających samodzielnie, albo i całego wojska, nakoniec zajmować stanowisko generalnego szefa sztabu, zwłaszcza jeżeli pa-nujący zachowywał dla siebie dowództwo naczelne. Trzecia rzeczpospolita francuska uznawała wprawdzie godność M-ów mianowanych przez Napoleona III, ale nie mianowała już nowych, ostatnim był Canrobert (ob.) zmarły w r. 1895, We Fraucyi królewskiej istniał także tytuł M-a polnego (Maréchal de camp), dawany oficerom starszym konnicy, równający się poniekąd stopniowi pułkownika; obecnie w konnicy M-em kwatery (M. des logis) zwie się podoficer równy stopniem sierżantowi (ob.) w piechocie, M kwatery główny (M. d. I. chef) jest podoficer jazdy należący do płatnictwa pułku. Napoleon I stworzył też urząd W-go M. pałacowego, który piastował ulubieniec i przyjaciel jego Duroc (ob.). —Podobnie jak we Francyi, również w cesarstwie rzymsko-niemieckiem M. z koniuszego wyrósł na najprzedniejszego dostojnika dworu cesarskiego, zarządzającego nim, a już za Ottona I (f 973) dzierżył to stanowisko, atoli w czasach późniejszych nie przekształcił się na dostojnika wojskowego jak we Francyi. W Niemczech urząd ten, podobnie jak inne urzędy lennicze, z czasem z osobistego stał się dziedzicznym w domu książąt saskich od w. XIII. Każdy elektor saski był zarazem Arcy-M-em św. państwa rzymsko-niemieckiego (JReichserzmarschall), tj. najwyższym urzędnikiem dworu cesarskiego. Obowiązkiem jego było doglądanie porządku na sejmach rzeszy i podczas wielkich uroczystości dworu cesarskiego, noszenie miecza przed osobą cesarską, a podczas koronacyi we Frankfurcie n. M. powinien był wjechać konno w kupę owsa, umyślnie w tym celu usypaną, i nabrawszy z niej ziarna w miarę srebrną, odwieźć je do stajni cesarza świeżo ukoronowanego. Zastępcą elektora w godności i urzędzie M-a bywał dziedzicznie hr. Pappenheim (Erhmarschall) podług postauowień Bulli złotej (ob.) Karola IV. Ponieważ Arcy-M. nie pełnił stale służby, ani zastępca jego również, przeto, ponieważ ktoś musiał sprawować zarząd rzeczywisty dworem, powstał urząd M-a dwora płatny, który powierzano dowolnie osobom różnym. Za przykładem cesarza książęta i panowie niemieccy zaczęli też dozorców głównych i gospodarzów dworów swoich nazywać M-ami, co gdzieindziej naśladowano; we Francyi nazywano ich jednak nie M-mi lecz maître l'hôtel. Zwano też w Niemczech, zwłaszcza w wieku XVII, generałów jazdy M-i polnemi (Feldmarschall), który to tytuł stał się później najwyższą godnością wojskową w wielu krajach (por. Feldmarszałek). Nakoniec M-ami krajowemi (Landesmarschall) w Niemczech (dawniej) i w Austryi nazywają się przewodniczący sejmów krajowych, lub stanowych. — Por. M. w. koronny, nadworny, dworu i królowej.

Marszałek wielki koronny i nadworny. Urząd najpewniej pochodzenia cudzoziemskiego, zapożyczony z Węgier, wprowadzony do państwa polskiego, jako jeden w całym królestwie. Początkowo M-wie noszą równolegle tytuł marschalcus cu-

Stanisław

Red.

riae regalis i m. regni. Od r. 1409 istnieje rozdział w tytulaturze i podział na dwa odrębne urzędy M. koronnego i nadwornego, który zajmował stanowisko o wiele podrzędniejsze, od M. kor. Pomiędzy temi urzędami nie było najmniejszej różnicy co do kompetencyi, z tym tylko zastrzeżeniem, że M. nadw. był zastępcą koronuego podczas jego nieobecności (stosunek ten został ostatecznie sformułowany w konsty-tucyi 1504). Oba spełniali czynności dworskie, choć należeli do dostojników państwowych. Zajmując pierwotnie stanowisko drugorzędne, M. już w końcu w. XIV a początku XV zajmuje miejsce bardzo wybitne, aby z czasem zająć pierwsze wśród ministrów państwa. M. pierwotnie zajął stanowisko wojewody w zarządzie dworem królewskim. Czynności jego objęły z czasem działy następujące: jako zarządca dworu i dworzan, utrzymuje ich wykaz, wypłaca pensye, pilnuje porządku wśród nich; jako mistrz ceremonii przestrzega reguł ceremoniału, dostarcza po-mieszkań monarchom, lub posłom cudzoziemskim, oraz senatorom; zczasem M-owie zdobywają prawo sądu w okolicy, gdzie przebywają przy królu. M. ustanawiał ceny na artykuły żywności, zakupywane dla dworu, posiadał prawo do poboru t. zw. targowego. Dowodził hufcami zbrojnemi królów, czyli gwardyą królewską, t. zw. marszałkowską, przeznaczoną do utrzymywania ładu i porządku w miejscach pobytu królewskiego. Na sejmach walnych, podczas izb połączonych, M. rozdawał głosy senatorom, oraz przestrzegał ładu na sejmie. Z biegiem czasu powstała silna władza policyjna M-a, wykonywana zwłaszcza w stolicy, która zajmowała się porządkowaniem i urządzaniem miasta, ulic, zakładów publicznych i t. p. Po M. w. k. szedł M. wielki litewski, wykonywujący na Litwie równorzędne czynności. Stanowisko M-ów nadwornego, kor. i litewskiego było jakby stopniem pośrednim do zaję-ciawyższej godności M-wskiej. Por. St. Kutrzeba „Urzędy koronne i nadworne w Polsce“ („Przew. nauk. i lit.“, 1903, 973 i n.).    m. Han.

Marszałek dworu. Gdy u nas oba M-owie, wielki i nadworny (ob.), z urzędników dworskich wyrośli na ministrów Rzpltej, dozór nad służbą i gospodarstwem dworu przypadł podkomorzym (ob.), ale ponieważ i oni mieli już zajęcia inne, prawem i zwyczajem określone, zaczęto myśleć o ustanowieniu marszałkostwa trzeciego, nie będącego już oczywiście urzędem publicznym, lecz czysto dworskim, wyłącznie od króla zależnym i z jego szkatuły płatnym. O ile wiadomo król Jan III Sobieski pierwszy mianował M-a takiego w osobie przyjaciela swego Marka Matczyńskiego (ob.), który urząd ten sprawował od r. 1688 do 1696. Za obu królów Sasów dwór był niemiecki, M-wie ich także do narodowości tej należeli.

August marszałkostwo dworu swego powierzył Kazimierzowi Karasiowi (1764 — 1775), który już przedtem marszałkowa! na dworze ojca jego,

Po śmierci Karasia król powołał na jego miejsce Tomasza Alexandrowicza (1775 — 1794), po nim stanowisko objął Onufry Kicki (1794 — 1797), ostatnim M-m d. króla wygnańca był pułkownik Witski (1797 — 1798). Za księstwa Warszawskiego, gdy już nie było M-a w. kor., ani nadwornego, M-m dworu został Jan Nepomucen Małachowski (1809 — 1812), mając pod sobą, jako M-a pałacowego, Adama Brońca, który za czasów Królestwa Kongresowego otrzymał godność wielkiego M-a d-u (1816 — 1830). Zarówno Małachowski jak Broniec piastowali tylko godność tytularną, ponieważ w Warszawie za księstwa dworu nie było, ani za Królestwa również. — Por. J. Bartoszewicz w „Encyklop. powsz.“ S. Orgelbranda (XVIII, 63).

Marszałek królowej (Mareschalcus, Magister aulae s. curiae, Mag. euriae reginalis), aż do czasów Zygmunta III po polsku przeważnie nazywany ochmistrzem, urzędnik dworski, zarządzający jako gospodarz dworem królowej panującej lub owdowiałej; obok niego stała, podlegając jego zwierzchności, ochmistrzyni, mająca dozór osobliwy nad dworem żeńskim królowej. Wzmianka najdawniejsza o urzędniku takim pochodzi z r. 1366, atoli wątpić nie można, że królowe już wcześniej mieć musiały M-ów d-u lub ochmistrzów. M. k. był zawsze urzędnikiem prywatnym, mianowanym dożywotnio przez króla albo wybieranym przez królową. Urząd ten, acz właściwie sam z siebie nie posiadał żadnego znaczenia politycznego, zajmowali nieraz i senatorowie, ubiegając się niekiedy o niego. Jeżeli król panujący był bez-żenny lub owdowiał, a wdowa po poprzedniku jego także już nie żyła, oczywiście urząd nie bywał wtedy osadzony. Czasami miewały również M-ów królewiczowe i królewny.—Por. J. Bartoszewicz w „Encykl. powsz.“ S. Orgelbranda (XVIII, 65—68).    Red-

Marszałek sejmu ob. Sejm.

Marszałki, jedna z nazw Szopki (ob.).

Marszałkiewicz Stanisław (* w Warsza-wie 1789 —f t-że 1892) malarz miniaturzysta, bardzo płodny, portrety oraz inue utwory jego, wykonywane na kości słoniowej lub na papierze były swego czasu cenione powszechnie. — Por. życiorys w „Tygodn. ilustr.“ (1872, nr. 231).    Red-

Marszańskie starostwo niegrodowe, leżało w województwie Witebskiem, pow. oszmiańskim. Dawniej należało do województwa Smoleńskiego. Metryki litewskie wykazują, iż w r. 1545 składało się ze wsi Marsze i Zalesie z przyległo-ściami. Spustoszone przez wojny to starostwo w r. 1771 było w posiadaniu Ogińskiego, który opłacał z niego kwarty złp. 36 gr. 28, a hi-berny złp. 100.    Zn' Ft'

Marszewski Sebastyan (w. XVI) poeta łaciński, domownik i poufały arcybiskupa Piotra Gamrata (ob.), którego też w wierszach swoich sławił i wychwalał, co bez mijania się

Red

Red.

adz.

adz.

Red.

A. Pol.

Red.

adz.

adz,

z prawdą nie było rzeczą łatwą; wielbi w nim zwłaszcza szczodrość okazywaną uczonym, nazywając go ich ojcem, dobrodziejem i skarbem, po za tern nie wiele dobrego byłby o nim mógł powiedzieć. Pisywał również panegiryki na osoby i wydarzenia inne, drukiem ogłosił: „Epi-thalamium inNuptiis Sereniss. Virginis Isabellae fil. Sigismundi I“ (Kraków H. Vietor 1539), „De Ludis Equestribus quos exhibuerunt Hun-gari in nuptiis Seren. Virginis Isabellae Carmen. Adnexi autem sunt elegi de equaleo Sigism. II Reg. Pol. ursos in fugam vertente“ (t-że!539), „In Seren. Hungariae Regis Ioannis I obitum Carmeu“ (t-że), „Ad équités Polonos de bello Turcis inferendo Carmen“ (t-że 1543), „Vita et martyrium D. Stanislai Eppi Crac.... Carmen“ (t-że F. Ungier 1543), „Gamrato... supremo pa-trouo suo et omnium studiosorum Maecenati maximo humanis rebus die 27 Augusti 1545 erepto“ (t-że H. Vietor).

Marta święta, siostra Maryi i Łazarza, mieszkająca z niemi razem w Betanii (por. Ł a-zarz). Podług legendy po śmierci Zbawiciela, któremu chętnie służyła, sposobem cudownym dostała się do Marsylii i wiodąc tam życie pobożne wkońcu umarła w Tarascon. Kościół pamięci jej poświęcił d. 29 lipca.—Por. „Ewang. św. Łukasza" X, 38 — 42 i św. Jana XII, 1—8.

Marta, posadn. nowogr., ob. Boreccy.

Marta Jakób Antoni, prawnik i filozof włoski (* 1559 w Neapolu—f 1623 w Padwie), wykładał prawo w Pizie, Parmie, Sienie, Pawii, nakoniec w Padwie. Poświęcał się prawu kanonicznemu i twierdził, że wszelkie prawo i wszelka własność pochodzą od Boga. Główne jego prace prawnicze: „Tractatus de tribunalibus Urbis et eorum praeventionibus“ (Rzym 1589) i „Tractatus de inrisdictione per et inter iudi-cem ecclesiasticum et saecularem exercenda“ (Moglia 1609, Awenion 1616 i uast.). W filozofii dowodził nieśmiertelność duszy w dziele „De immortalitate animae“ (Neapol 1578); bronił fizyki Arystotelesa przeciw poglądom Telesia w dziele: „Pugnaculum Aristotelis adversus principia Bernardini Telesii“ (Rzym 1587). Filozofia M-y trzyma sie ściśle tomizmu (ob.).

Martaban, zatoka Oc. Indyjskiego u wybrzeży lndyi, pom. 17 — 15°15’ szer. płn. a 95°35’ — 98°5’ dł. wsch. od Gr., otoczona wybrzeżami sułtanatów Pegu i Tenasserim, przyjmuje w siebie wody rzek Irawadi i Salwenu. ważniejsze porty: Rangun, Maulmain i Amtierst. Potężne dawniej m-to M. nad rz. Salwenemjest obecnie wioską ubogą.

Martahnz a. Mart a u z, tak zwano u nas w w. XVI zbrodniarzy kradnących i przedają-cych dzieci, podobno było ich wielu na Węgrzech, a towar swój żywy zbywali w Turcyi; inaczej zwano ich Ludokrajcami.

Marteau Henryk(* 31 marca 1874 w Reims), znakomity skrzypek, uczeń Leonarda i Garcinsa w konserwatoryum paryskiem, w którem w r. 1892 otrzymał pierwszą nagrodę. Od r. 1900 M. był nauczycielem w konserwatoryum genew-skiem; w r. 1908 objął miejsce po Joachimie w królewskiej „Hochschule“ w Berlinie. Napisał kilka utworów kameralnych, pieśni itd.

Marteau Ludwik, malarz portretowy, Francuz, zamieszkujący Warszawę na początku panowania Stanisława Augusta. Malował portrety drobne pastelami na pergaminie, odznaczające się podobieństwem wielkiem. Dla króla wykonał szereg portretów osób zapraszanych na obiady czwartkowe (ob.). Portretów przez niego malowanych E. Rastawiecki w „Słown. mai. polskich“ (T. II) wylicza 78. Naruszewicz (ob.) z polecenia króla napisał kilka życiorysów osób, które M. namalował.

Martel Ludwik Józef, mąż stanu frau-cuski (* w St. Omer 1813 — f 1892) adwokat, a następnie sędzia w mieście rodzinnem, w 1. 1849 — 51 członek legislatywy, w 1. 1863 — 69 wybrany do ciała prawodawczego z łona opo-zycyi, w r, 1871 członek i wiceprezydent Zgromadzenia Narodowego, w którem należał z początku do prawego centrum, a po upadku Thiersa — do republikanów umiarkowanych. W r. 1876 wybrany do senatu, który go powołał na pierwszego wiceprezesa, objął w gabinecie Simona (grudzień 1876 do maja 1877) tekę ministra sprawiedliwości i oświaty. W 1. 1879 —80 był prezesem senatu.

Martel de Janville, hr., Sybilla Gabryela Marya Antonina (pseud. G y p) literatka francuska (* 1860) wnuczka marg. Mirabeau-Tonneau, brata słynnego mówcy Konstytuanty. Zawód literacki rozpoczęła szkicami z życia wielkoświeckiego, ogłaszanemi w „La vie parisienne“. Stworzyła kilka typów, które się stały w Paryżu przysłowiowymi: Paulette, kobieta wytwornisia, la Petit Bob, młodzieniec wytworny, i Loulou, panna z wytwornego świata. Ścisłość obserwaeyi, ton lekki, dowcip i tenden-cye moralne, przy sytuacyach przeważnie drażliwych, uzyskały jej wielu czytelników, dla których z roku na rok wypuszczała w świat powieści liczne. Najbardziej czytane utwory Gypa są „Le petit Bob“ (1882); „Autour du mariage“ (1883), „Un homme délicat“ (1884); „Sans voiles“ (1885), „Bob au Salon“ (1888), „Monsieur le Duc“ (1892), „Madame la Duchesse“ (1893), „Ohé, les psychologues!'⁴ (1889).

Martelli Franciszek (* we Fłorencyi 1633—f w Rzymie 1717) nuncyusz apostolski w Polsce. Ukończywszy uniwersytet w Pisie i otrzymawszy tam dyplom doktora obojga praw, jako duchowny dostał się na dwór pap. Aleksandra VII, który go mianował zarządcą kilku miast w Państwie Kościelnem. Pap. Klemens IX, obdarzywszy M-go godnością arcybiskupa Koryntu in pbs, wysłał go jako nuncyusza do Polski z poleceniem odwiedzenia Jana Kazimierza od zamiaru złożenia korony. M. zjechał do

Warszawy w r. 1668, ale zabiegi jego były da- z paleniskiem generatorowem, z osobnem urządze-rernne, król od zamiaru powziętego nie odstą- niem, regeneratorem zwanem (ob. Re gen e-pił. Po raz drugi M. nawiedził Polskę za Jana    rator), wynalezionem i zbudowauem przez inż.

niem. K. W. Siemensa i mającem na celu ogrzewać, poprzednio przed wpuszczeniem do pieca, gaz generatorowy i powietrze, przez co osiąga się znaczne podniesienie ciepłoty w piecu.

Martens Jerzy von, prawnik niemiecki (* 1756—f 1821). Profesor w Getyndze, czło-uek Rady Stanu królestwa Westfalii (1808--14), przedstawiciel króla hanowerskiego na sejmie frankfurckim od r. 1816. Położył wielkie zasługi w dziedzinie prawa międzynarodowego. Jego „Primae Lineae Juris gentium Europaea-rum practici“ (1785), później wydawane wielokrotnie jako „Précis du droit des gens moderne de l’Europe“ (1789, 1821 i t. d.); „Cours diplomatique ou Tableau des relations extérieures des puisances de l’Europe“ (1801); „Recueil des traités d’alliance, de paix“ i t. d. (od r. 1761 do 1808, 35 tom.) ciąg dalszy tego cennego zbioru wydawany pod redakcyą Karola barona M. syna poprzedniego (* 1790—f w Diesain 1863), dyplomaty pruskiego, posła na dworach niemieckich. „Nouveau Recueil des traités“ (za lata 1808 — 1839 (181 — 1842), w 16 tomach). Prócz tego K. M. zostawił: „Manuel diplomatique“ (Paryż 1822), „Guide diplomatique“ (Paryż 1832, 1837 w 5 t.), „Recueil manuel des traités, Conventions etc. de puis 1760“ (Lipsk 1846-1857 w 7 t.)

Martens Fryderyk, później Fjodor Fjo-dorowicz, prawnik rossyjski, profesor prawa międzynarodowego w Petersburgu, delegat rządu rossyjskiego na przeróżne zjazdy międzynarodowe, członek komisyi która pod przewodnictwem Wittego (ob.) zawierała pokój z Japonią w Portsmouth (1905) (* w Peruau nad Bałtykiem 15 sierp. 1843 — f w czerw. 1909). Pierwotnie u-rzędnik w ministeryum spraw zagranicznych (od 1868), profesor od r. 1871. Przedstawiciel rządu rossyjsk. na konferencyach pokojowych w Hadze r. 1897 i 1907, arbiter w sporach Anglii i Fran-cyi o połów ryb na wybrzeżach Newfoundlandu r. 1891. W orzeczeniach swoich kierował się zawsze interesem państwa, którego był manda-taryuszem, nie wiele zwracając uwagi na słuszność moralną i naukową orzeczenia Pod tym względem nawet ścisłe jego naukowe prące, poza wielu zaletami, posiadają jeden brak zasadniczy, który dosadnie określił kiedyś Lam-masch: „M. kładzie naukowe podwaliny pod politykę Rossyi na Wschodzie“. M. zapoczątkował cenne wydawnictwo „Traktatów zawartych przez Rossyę z mocarstwami ościeunemi“ („Recueil des Traités et Conventions conclus par la Russie avec les puissances étrangères“ tom I 1874, tom XV 1909). Ogłosił wykład prawa międzynarodowego i wiele monografii, broszur politycz-

A. P

III Sobieskiego i wtedy (1678) przemawiał w senacie podczas sejmu w Grodnie. Od pap. Innocentego XII otrzymał godność patryarchy jerozolimskiego, Klemens zaś XV mianował go kardynałem w r. 1706. — Mowę M-go do Jana Kazimierza ogłoszono drukiem w „Relacyach nuncyuszów apost. i innych osób w Polsce“

Red.

(Berlin 1864, II, 339).

Martello ( forty f.) nazwa nadana przez Anglików wieżom służącym do obrony brzegów.

S. P.

Dr J, P.

Wieże takie okrągłę, przysadziste, o murach i sklepieniach grubych, wzniesiono w połowie pierwszej w. XVI na wybrzeżach wysp Korsyki i Sardynii do obrony przeciwko rozbójnikom morskim. Załoga ich z powodu szczupłości miejsca składać się może tylko z kilkunastu ludzi, uzbrojenie zaś z 1—3 dział. W r. 1794 Sir Sidney Smith, mając okręt liniowy i 2 fregaty, ostrzeliwał wieże taką, stojącą na brzegu wysokim zatoki Martello (stąd nazwa) na wyspie Korsyce; wieża ta posiadała tylko 2 działa, broniła się jednak przez godzin kilka b. skutecznie przeciwko przeszło stu działom okrętowym, przyczyniając szkody znacznej w ludziach i w okrętach.—Doświadczenie to skłoniło Anglików do wzniesienia szeregu wież podobnych wzdłuż wybrzeży swoich w r. 1804, gdy im groziło wylądowanie Francuzów. Obecnie służą za strażnice, przeciw kontrabandzistom.

adz.

Martello (Martelli) Piotr Jakób, poeta dramatyczny włoski (* 1665—f 1727), profesor wymowy w Bolonii, uastępnie jako sekretarz kardynała Aldobrandiniego zwiedził Hiszpanię i Francyę; tłumaczył poezye francuskie i wprowadził do Włoch wiersz aleksandryjski, posiadający u niego 14 zgłosek i przezwany od jego imienia Martelliano. Pisał tragedye, komedye, farsy, satyry, dyalogi, autobiografię i poemat religijny. Dzieła zbiorowe Bolonia 1733, 7t.

Martène Edmu nd, uczony Benedykta (* 1654 — f 1739), wstąpił do zakonu św. Maurycego i z jednym ze swych towarzyszów zakonnych (Ursin Durand) zwiedził w 1. 1708—24 biblioteki klasztorne i kościelne w Niemczech, Fran-cyi i Hollandyi, w celu wydobycia dokumentów dotyczących historyi chrześcijaństwa we Frań-cyi („Gallia Christiana“). Z licznych jego dzieł wymienić należy: „Commentarius in regulam sancti patris Benedicti“ (Paryż 1690), „De an-tiquis monachorum ritibus“ (Lugduu 1690, 2 t.),

„De antiquis ecclesiae ritibus“ (Rouen 1700 —

adz.

1702, wyd. 2-e 1730 — 38, 4 t.), „Thesaurus novus auecdotorum“ (Paryż 1717, 5 t.) oraz zbiór „Veterum scriptorum et monumentorum historicorum, dogmaticorum et moralium am-plissima collectio“ (tamże 1724 — 33, 9 t.).

Martenowskie piece —służą do wytwarzania nych, memoryałów („La conférence de Bruxel-stali sposobem inż. franc. Martina (ob. Stal) les“ (1878), „La Russie et l’Angleterre en Asie i są połączeniem pieca zwykłego, płomienistego centrale“ (1879 w 4 językach), „La Question

M. Ko.

A.. Ł.

adz.

I 278 m-ców.

M. Ko.

adz.

égiptienne“ (1882), „La conférence de la paix à la Haye“, 1900). „Prawo własności prywatnej na wojnie“ (po ros. 1869), „Konsulaty i ich jurysdykcya na Wschodzie“ (1873, przekł. niemiecki 18 74), „Prawo międzynarodowe“ (1880, przekł. niemiecki Bergbohma, kilka wydań ros-syjskich). -Por. Obszerny artykuł oM-sie w ,,Gazecie Sądowej“ (1909, str. 455. 469,484). s p-

Martensen Hc-ns Lassen, wybitny teolog duński (* 1808 w Flensburgu—f w Kopenhadze 1884), był profesorem teologii w Kopenhadze, jednocześnie od r. 1845 kaznodzieją dworskim, od r. 1854 biskupem zelandzkim. Jest autorem prac cennych o pierwszych mistykach niemieckich, został też po nim zbiór kazań (po niemiecku Gota 1859), prócz tego napisał: „Die christliche Dogmatik“ (wyd. 5-e Kopenhaga 1904; po niem. wyd. 4-e, Lipsk 1897); „Grundrids til moralphilosophiens System“ (wyd. 3-e, Kopenh.

1879); „Die christliche Taufe“ (po niem. wyd. 2-e, Gota 1860); „Jakób Böhme‘‘ (po niemiec. Lipsk 1882) oraz ,,Aus meinem Leben“—autobiografia (tłumacz, na niem. przez Michelsena Kopenh. 1883 — 84, 3 t., wyd. 2-e, Berlin 1891); „Die christliche Ethik“ (część ogólna wyd. 5-e 1884; w tłum. niem. wyd. 6-e, Berlin 1802; cześć specyalna, wyd. 4-e 1894; po niem. wyd.

5-e tamże 1894). Wydano też listy M. do I. A. Dornera (Berlin 1887, 2 t.).

Marth Albert, astronom angielski (* 1828 w Kołobrzegu-—f 1897 w Heidelbergu). Kształcił się w uniw. w Berlinie (w wydz. teolog.) i Królewcu, poczem w r. 1853 został adjunk-tem, nast. obserwatorem w obserw. w Londynie, następnie w obserwatoryum Marthree Castle, Sligo w Irlandyi. Badał własności fizyczne księżyca oraz 5 planet górnych, opracował prawa biegów małych planet i komet. Najbardziej znany z odkrycia w r. 1854 planetoidy Amfitryty. Zamieścił szereg rozpraw w czasopiśmie „Astr. Monthly Notices“.

. Martialis, ob. Marcyalis.

Martianus Capella, ob. Marcianus C.

Martignac Jan Baptysta Gage, wicehr., mąż stanu fraucuski (* 1776 — f 1832), jako adwokat w Bordeaux wystąpił w broszurze prze-ciy Napoleonowi podczas 100 dni i został prokuratorem w Limoges. R. 1821 obrany do Izby posłów, odznaczył się jako mówca wybitny stronnictwa konstytucyjnego; r. 1824 został mianowany wicehrabią; r. 1828 jako minister spraw wewnętrznych osiągnął wielki wpływ, usuwając nienawistnych urzędników i kierując się zasadą decentralizacyi w administracyi. R. 1829 przedstawił Izbie prawo municypalne i departamentalne, które jednak upadło, skutkiem czego M. podał się do dymisyi. W r. 1830 należał do opozycyi i popierał adres 221-go. Po rewolucyi lipcowej bronił wszakże Karola X w Izbie, a w procesie przeciw b. ministrom prowadził obronę Polignac’a. Pośmiertnie ukazał się „Essai histo-

'Vielka fine. Powsz. Ilustr.Ser. I. Tom XLV. Zesz. 360b.

rique sur la révolution d’Espagne et sur l’intervention de 1823“ (Paryż 1832, 3 t.).

Martigny m-sto powiatowe w kantonie szwajcarskim Wallis, 477 m. npm., w okolicy bagnistej, niedaleko uścia Dranzy do Rodanu, przy linii kolei Bouveret-Brug-Simplon, liczy 1819 m-ców (1900). — M.-le Bourg, M. Burg m-czko znajdujące się w pobliżu, w okolicy żyznej, zwaliska starożytnego amfiteatru rzymskiego,

M. Ko.

Martin Krzysztof Reinhard Dietrich, prawnik wybitny (* 1772 w Bovenden pod Getyngą—f w Gocie 1857), wykształcił się w Getyndze, w r. 1790 został tamże adwokatem i jednocześnie docentem uniwersytetu, w r. 1797 assesorem na wydziale prawnym, w r. 1802 prof, nadzw., a w r. 1805 zwycz. Wezwany wkrótce potem do Heidelberga objął tam katedrę oraz godność przewodniczącego w kollegium juris consultów\ w r. 1815 został prof. zwycz. oraz radcą wyższego sądu apelacyjnego w Jenie. Później był tajnym radcą sądowym. W r. 1842 podał się do dymisyi, zamieszkał w Saksonii i został przez stany ziemskie wybrany do głównej Izby sądowej. Z prac jego ważniejsze: „Lehrbuch des deutschen gemeinen bürgerlichen Prozesses“ (Getynga 1800; wyd. 13-e przez syna Teodora, Lipsk 1862); „Rechtsgutachten und Entscheidungen des Heidelberger Spruchkollegiums“ (Heidelb. 1808); „Anleitung zu dem Referieren über Rechtssachen“ (Getynga 1809; wyd. 3-e 1829); „Lehrbuch des deutschen gemeinen Kriminalrechts“ (wyd. 2-e Heidelb.

1829) oraz „Vorlesungen über die Theorie des deutschen gemeinen bürgerlichen Prozesses“ (Lipsk 1855 — 57, 2 t.), opracowane przy współudziale syna.

Martin Ludwik Aimé literat francuski (* 1786 — f 1847), profesor historyi literatury w Athenée, sekretarz izby posłów, profesor literatury w szkole politechnicznej, konserwator biblioteki św. Genowefy. Przyjaciel Bernardina de Saint-Pierre bronił jego pamięci; wydawał klasyków francuskich (Moliere’a, la Fontaine’a, Boileau, La Rochefoncauld’a. Ogłosił m. in.: „L’éducation des familles“ (Paryż 1834), „Le livre du coeur, entretiens des sages de tous les temps sur l’amitié“ (tamże 1835); „Oeuvres complètes“ wyszły 1820, „Correspondance“ (1826, 3 tom.).

Martin Jan, malarz i rytownik angielski (* 19 lipca 1789 w Haydonbridge, w Northum-berlandyi — f 17 lut. 1854 w Douglas, na wyspie Man), uczył się rysunku u włocha Bonifacego Musso w Newcastle i początkowo poświęcił się całkiem rytownictwu zawodowemu, przerzucił się wszakże wkrótce do malarstwa i na tern polu zyskał sławę. Pierwsze prace M-na „Sadok szukający Zapomnienia“ (1812), „Wypędzenie z Raju“ (1813), „Klitya“ (1814) przeszły bez wrażenia, dopiero dzieło „Jozue wstrzymujący słońce w biegu“ (1816) zjednało mu

E. Chw.

401 i 1874 II, 819).

sławę, medal złoty i nagrodę 100 f. sterl, od British Istitution. Sława M-a rosła w miarę wystawiania nowych dzieł: „Upadek Babilonu“ (1819), „Makbet“ (1820), „Uczta Baltazara“ (1821), „Zburzenie Herculaneum i Pompei“ (1822), „Stworzenie Świata“ (1824), „Potop“ (1828), „Ostatni człowiek“ (1849), „Sąd Ostateczny“ (1850). Znamionuje je fantazya śmiała, porywająca, pomimo braków w technice i perspektywie. Miał też wielu przeciwników talentu swego, z którymi polemizował zapamiętale. Uprawiał również akwarellę i malarstwo na szkle. Był zdolnym ilustratorem: zilustrował Biblię

1    „Raj utracony“ Miltona, za które otrzymał

2    000 f. st. honoraryum. Jako rytownik (przeważnie dzieł własnych) lubował się w akwa-tyncie (ob.). Był wielce ruchliwy i pomysłowy: układał projekty assenizacyi Londynu i dróg żelaznych, wynalazł bardzo pożyteczne wentylatory do kopalni i okrętów itd.

Martin Sir Jakób Ranald (*naw. Skye pod koniec w. XVIII- f w Londynie 27 listop. 1874) lekarz, hygienista sławny i zasłużony. Do nauk lekarskich zaczął się przykładać w ln-verness [Szkocya] od r. 1813 uczył się w Londynie i po zdaniu egzaminów na chirurga w r. 1816, w następnym, jako chirurg młodszy (.Assistant Surgeon) wyjechał do Kalkuty, gdzie od r. 1819 w szpitalu powszechnym tamtejszym rozpoczął badać choroby Europejszyków w In-dyach. W r. 1828 został chirurgiem starszym; w r. 1830 chir. naczelnym prowincyi (Presi-dency Surgeon) i zarazem ordynatorem szpitala dla krajowców (Native Hospital), co mu dało pochop do zbadania dokładnego chorób miejscowych. Za staraniem M-a w r. 1835 nakazano wszystkim lekarzom cywilnym i wojskowym w w Indyach angielskich składanie sprawozdań lekarskich, statystycznych i topograficznych, nadto wyłoniono komisyę do zbadania topografii lekarskiej i zdrowotności Kalkuty. Jego też zasługą jest założenie tamże w r. 1848 wielkiego szpitala dla krajowców (Fever Hospital). Ulepszenia te i wiele iunych, drobniejszych, przeprowadzić zdołał pomimo przeszkód stawianych mu przez administracyę, niechętną nowościom wszelkim. W r. 1840, po 22 latach pracy w Indyach, M. powrócił do Anglii, gdzie w ciągu dalszym roztaczał opiekę nad stosunkami zdro-wotnemi Indyi, wywierając nacisk na zarząd Kompanii Wschodnio-indyjskiej; wskutek zabiegów jego stanęła ostatecznie naprawa służby zdrowia w Indyach. W r. 1843 wybrano go na członka komisyi zdrowotnej Londynu (Halth Town Commision), w której rozwinął działalność b. chwalebną i owocną; w r. 1849 rozpoczął walkę pomyślną o polepszenie położenia leka-rzów służących w wojsku i marynarce. W r. 1860 królowa Wiktorya nadała mu godność szlachecką i zarazem został przewodniczącym komisyi egzaminacyjnej indyjskiej oraz członkiem komisyi służby zdrowia w ministeryum wojny (Army Sanitary Com., War Office). W r. 1870 ustąpił ze służby. — Z prac M-a najważniejsze: „Notes on the medical topography of Calcutta“ (1837), „Official report of the topography a. cli-mate of Calcutta; with brief notices of its pre-vailent diseases etc“ (1839), „A statement ot Claims of the medical officers of the army and navy etc“ („Lancet“ 1849) i „On the diseases of Europeans on their return from tropical cli-mates“ (t-że 1850). W r. 1841 wydał nadto w wyd. 6 J. Johnsona „The ifluence of tropical climates on European constitutions“, opatrzywszy dzieło uwagami i dopełnieniami; w r. 1856 wydał je ponownie nieomal zupełnie przerobione przez siebie. —Por. „The Lancet“ (1852,1,384,

Dr j. r.

Martin 1) Edward Arnold (* w Heidelbergu 22 kwiet. 1809 — f w Berlinie 5 grud.

1875) lekarz, ginekolog słynny, syn prawnika Krzysztofa M-a (ob.). Początkowo (1826 — 1828) oddawał się nauce prawa w Jenie i w Gietyndze, poczem przerzucił się do wydziału lekarskiego i w r. 1833 uzyskał dyplom doktorski w Gietyndze. Aby wiedzę uzupełnić, wyjechał następnie do Pragi, Wiednia i Berlina; zawadziwszy potem jeszcze o Anglię i Francyę, wrócił do Jeny i w r. 1835 został tamże docentem prywatnym; wykładał pierwotnie: ency-klopedyę lekarską, antropologię, farmakologię i medycynę sądową. W r. 1837 mianowano go prof. nadzw., w roku następnym został wicedyrektorem zakładu położniczego uniwersyteckiego i od czasu tego zajmował się już wyłącznie położnictwem i chorobami niewiastom właściwemi; w r. 1846, zostawszy dyrektorem kliniki położniczej i szkoły akuszerek, otrzymał tytuł prof. zw.; w r. 1850 został prof. zwycz. rzeczywistym. Już w r. 1843 urządził w Jenie pierwszą w Niemczech poliklinikę położniczo-ginekologiczną. W r, 1858 powołano M-a na katedrę do Berlina, gdzie był do śmierci czynny jako profesor i dyrektor kliniki i polikliniki położniczej; za jego zachodem utworzono tamże oddział ginekologiczny w szpitalu „Charité“.— M. należał przez lat wiele w Niemczech do przodowników w zakresie położnictwa i ginekologii, pierwszy w kraju tym chloroformował niewiasty rodzące, a jako jeden z pierwszych z powodzeniem wykonywał wycięcie jajników (por. Owaryotomia); ulepszył sposoby leczenia chorób niewieścich, przyczynił się niemało do rozwoju i postępu położnictwa i wynalazł długi szereg narzędzi różnych. Oprócz licznych monografii w wydawnictwach zawodowych, drukiem ogłosił m. in.: „Ueber Anaesthesie bei Geburten etc“ (Jena 1848), „Ueb. d. Transfusion bei Blutungen Neuentbundener.“ (Berlin 1859); popularności wielkiej używał jego podręcznik dla akuszerek (1854, wyd. 3-e 1877) oraz „Handatlas d. Gynäkologie u. Geburtshülfe“ (Belin 1862, wyd. 2-e t-że 1879). W r. 1873 założył w Berlinie towarzystwo ginekologów; od r. 1858 był spół-

redaktorem wyd. „Monatschr. f. Geburtskunde“ i wspólnie z Fassbenderem wydawał „Zeitschr. t. Gebli. u. Frauenkrankh“.—Profesorem był znakomitym i wykształcił szereg pokaźny ginekologów niemieckich najwybitniejszych. — 2) August M., syn poprzedzającego (* w Jenie 1647), również ginekolog. Do nauk lekarskich przykładał się w Berlinie pod przewodnictwem ojca; dyplom doktorski osiągnął w r. 1870; w r. 1872 został asystentem klinicznym, w r. 1876 docentem. Ogłosił sporo prac własnych a zarazem wydawał ponownie dzieła ojca. — Por. „Biogr.

Dr J. F.

Lex d. hervorr. Aerzte“ (IV, 144—146).

Martin Henryk historyk i polityk francuski (* w St.-Quentin, 20 lut. 1810 — f w Paryżu 13 grud. 1883). Jako dwudziestoletni chłopiec udał się do Paryża; gdzie zamiast zajmować się naukami prawnemi zaczął pisywać powieści. Romanse historyczne, pisane bez talentu, bez głębszej wartości, wpłynęły na ostateczne skierowanie M-a ku badaniom historycznym, pozwoliły mu nadto poczynić znajomości w świecie wydawniczym. W r. 1833 M. dzięki przyjaźni z wybitnym wydawcą i pisarzem P. Lacroix (Bibliophile Jacob) otrzymuje zamówienie na napisanie historyi Francyi. W ciągu trzech lat wykończona, następnie wielokrotnie przerabiana najzupełniej, historya ta stała się ośrodkiem wszystkich zajęć M-a przez całe życie. R. 1833 miał dlań przełomowe znaczenie z tego także względu, że zapoznał się z J. Reynaudem i wszedł przez to w stosunki z Saint-Simonistami, uległ wpływom ich doktryny, która wywarła wpływ rozstrzygający na ukształtowania się jego poglądu liberalno-demokratycznego. Bliskie i przyjazne stosunki z Włochami (księżna Belgiojoso) i Polakami (Mickiewicz, Duchiński), patryotyzm głęboki i ukochanie sławy ojczyzny własnej, poczucie sprawiedliwości, rozwinięte pod wpływem teoryi swego mistrza Rey-nauda, odwaga, śmiałość przekonań pchnęły go w chwili poruszenia powszechnego do wystąpień publicznych. W r. 1847 ogłasza książkę o Francyi, jej geniuszu i przyszłości, w której, przepowiadając niedaleki przełom, domaga się uznania praw wszystkich narodowości w imię zasad sprawiedliwości ogólno-ludzkich. Podczas rewolucyi r. 1848 jest czynny; na chwilę mianowany profesorem w Sorbonie, szuka oparcia w polityce, stawiając swoją kandydaturę w mieście rodzinnem, ogłaszając kronikę polityczną i odezwy do współobywateli. Upadek rewolucyi i zwycięstwo Napoleona III pogrążyły go w smutku i cofnęły do życia prywatnego. Nie przestając być przeciwnikiem gorącym rządu, zajmował się odtąd przeważnie pracami nauko-wemi Nie powstrzymał się jednak od występowania w interesie narodów uciśnionych, walczących o niepodległość; podczas wojny r. 1859 ogłasza żywot Mani na (ob.); powstanie polskie pozwala mu wystąpić w obronie naszej i domagać się interweucyi Europy na korzyść Polski. Równocześnie przygotowuje wielką pracę o Europie i Rossyi, przy pomocy Duchińskiego, gdzie usiłuje dowieść, że Rossyanie uie są Europejczykami, ani rasowo, ani kulturalnie, że wobec tego Europa musi się bronić od ich najazdu w imię hasła: Europa dla Europejczyków, musi wystąpić w obronie Polski walczącej. Książki tej jednak w okresie powstania wydać nie mógł, ukazała się dopiero w r. 1866 i stała się powodem ofiarowania M-owi w r. 1870 pierścienia i adresu od Polaków, przebywających za granicą i z Poznańskiego. Wojna i upadek cesarswa powołały M-a znów do życia publicznego. Miano-nowany merem XVI okręgu Paryża, miał podczas oblężenia ciężki obowiązek zaprowianto-wywania swego okręgu; wybrany do Zgromadzenia Narodowego w r. 1871 występował ostro przeciwko Komunie (ob.), będąc zwolennikiem walki z wrogiem do upadłego. Po ustaleniu ostatecznym rzeczypospolitej był jeden z pierwszych wybrany senatorem. Gambetta (ob.) którego M. był wielbicielem, myślał o przeprowadzeniu kandydatury M-a na prezydenta. W r. 1871 mianowany członkiem Instytutu wszedł w r. 1878 do Akademii. Ostatnie lata życia poświęcił nowemu, popularnemu opracowaniu swej historyi, oraz uzupełnieniu jej, aż do czasów upadku cesarstwa. Jako polityk, patryota i szczery a uczciwy demokrata, M. zajmował miejsce drugorzędne; jako historyk, który dążył do prawdy zawsze, posiadał zmysł krytyczny i sąd jasny o zdarzeniach, umiejętność logicznej konstrukcyi i miary w wykładzie; nie był on pisarzem pierwszorzędnym. Brak polotu i fantazyi nie osłabiają jednak wartości przedmiotowej jego pracy, opartej prawie wyłącznie na materyale drukowanym, w którym dzisiaj nawet czytelnik znajduje dane pewne wiadomości dokładne i najważniejszą bibliografię. Olbrzymie, wielotomowe dzieło otrzymało jedność w zasadniczym powiązaniu zdarzeń w koncep-cyi, stałości i ciągłości duszy gallijskiej i odległego przygotowania do rozwiązania rewolucyjnego. Jako antropolog i archeolog M. występował w obronie długogłowego typu pierwotnych Celtów; teoryę swą usiłuje utrzymać i próbuje rozwinąć także i w swej historyi. Najważniejsze prace M-a: Wolftburra „Histoire tyrolienne par Felix et Irner“ (1830); „Le libelliste“ (1851 — 2), t. 2 (1833); „Histoire de France“ (1833 - 36 5 t., wyd. 3, 19 t. 1837 — 1854); „Histoire de Soissons“ wraz z P. Lacroix (2 t. 1838); „La vieille Fronde“ (1832); „L’abbaye aux Bois“ (1832); „Minuit et midi“ (1832, 2-e wyd. 1855); „De la France, de son génie et de ses destinées“ (1847); „La monarchie au XVII s.“ (1848); „Manuel de l’instituteur pour les élections“ (1848); „De Nationum diversitate servanda, salva unitate generis humani“ (1849); „Jeanne d’Arc“ (1856, 2 wyd. 1864— 1882); „Daniel Manin“ (1859); ,,Jean Reynaud‘‘ (1863); ,,Pologne et Moscovie“ (1863); ,,Vercingétorix“

1889.

Bischof M.“ (tamże 1902).

Martin Karol (* 1817—f 1896), profesor budownictwa miejskiego w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie, w Instytucie gospodarstwa wiejskiego w Marymoncie, następnie zaś w Puławach. Napisał kilka podręczników technicz-

Zn. Pt.

A. Fol.

(1865); „La Russie et l’Europe“ (1866); „Histoire de France populaire“ (4 pierwsze tomy 1867 — 1875); „Études d’archéologie celtique“ (1871), „Les Napoléon et les frontières de la France“ (1874); „Histoire de France depuis 1789 à nos jours“ (8 t. 1878 — 1885); „Histoire de la révolution française de 1789 à 1799“ (8 t. 1882) i in. Był także wpółpracownikiem różnych pism; spółredagował „Le Siècle“, umieszczał prace w sprawozdaniach tow. antropologicznego i w wydawnictwach Akademii. — Por. życiorysy M-a przez Hanotaux (1885), Mainarda i Buquete (1884), Mulota (1885, wspomnienia) i Simona w „Mignet, Michelet, Henri Martin“

M. Han.

Martin Konrad, b-kup Paderbornu (* 1812 w Geismarze pod Eichsfeldem—f 1879 w Belgii), był początkowo w uniwersytecie w Halli, zajmując się językami wschodniemi, później w Monachjum i Wurzburgu uczęszczał na wykłady teologii katolickiej; w r. 1836 otrzymał w Kolonii święcenie kapłańskie, był przez jakiś czas rektorem progimnazyum w Wipperfürth, później nauczycielem religii w gimnazyum katolickim w Kolonii, a w r. 1844 profesorem teologii oraz inspektorem konwiktu w Bonu. W r. 1856 mianowany biskupem Paderbornu rozwijał działalność mającą na celu podniesienie ducha religijnego wśród ludności w powierzonej sobie dyece-zyi; w Paderbornie założył konwikt, w Heiligenstadt seminaryum dla chłopców; czynił nie ustanne zabiegi około utworzenia nowych parafii i pobudowania kościołów katolickich w miejscowościach zamieszkanych przez protestantów. Wydał list do protestantów „Ein bischöfliches Wort an die Protestanten Deutschlands“ (1864), oraz „Zweites Wort“ (1866), w których do protestantów przemawia tak, jakby i oni podlegali jego władzy kościelnej, nawołuje ich do powrotu na łono Kościoła katolickięgo, do chrzczenia na katolicyzm dzieci pochodzących z małżeństw mieszanych i t. p. M. prowadził nawet pertraktacye z pastorami ortodoksyjnemi luterańskiemi w sprawie ich „powrotu na łono Kościoła“; starał się też usilnie o przywrócenie zakonu Jezuitów. W r. 1869 został wezwany do Rzymu na sobór watykański. Występował tam jako gorliwy zwolennik dogmatu o nieomylności, w którego obronie niejednokrotnie i później występował („Die Arbeiten des vatikanischen Konzils“, wyd. 3-e Paderborna 1873; „Vaticani concilii documentorum collectio“). W czasach bismarkowskiego kulturkampfu, który M. porównywał z prześladowaniami Dyoklecyana, należał wraz z większością duchowieństwa do opozycyi przeciw rządowi i nieraz wyraźnie przeciwstawiał się rozprzędzeniom jego. Kilkakrotnie skazywany na karę pieniężną, został wkońcu r. 1874 uwięziony, złożony z urzędu i osadzony w Wesel, skąd jednakże zdołał uciec do Belgiii r. 1875. Prócz wyżej wymienionych prac napisał: „Lehrbuch der katholischen Religion für höhere

Lehranstalten“ (wyd. 15, Moguneya 1873, 2 t.) „Lehrbuch der katholischen Moral“ (wyd. 5-e. tamże 1865), „Die Wissenschaft von den göttlichen Dingen“ (wyd. 5-e, tamże 1866); „Die christliche und Zivilehe“ (tamże 1874); „Drei Gewissensfragen über die Maigesetze“ (tamże 1874, pierwsze wydanie umieszczone przez kuryę rzymską na indeksie; „Katechismus des römisch-katholischen Kirchenrechts“ (Münster 1875); „Drei Jahre aus meinem Leben“ (Moguneya 1877, wyd, 3-e 1878); „Unsre gegenwärtige Pflicht“ (Münster 1877); „Blicke ins Jenseits“ (tamże 1878); „Kanzelvorträge“, wydana już po śmierci M-a (Paderborna 1882—86, 6 t.). — Por. Stamm „Dr. Konrad M.“ (Paderborn 1892); „Urkundensammlung“ „Aus der Briefmappe des

Dr K. M.

nych.

Martin Aleksander (* 1825 w Warsza-7vie—*J* t-że 9 listop. 1856), kompozytor muzyczny. Jak Mikołaj Chopin, ojciec Fryderyka, równie i ojciec Aleksandra M-a pochodził z Fran-cyi z Nantes, i osiedliwszy się w Warszawie, jako kupiec, pojął za żonę Domicelę Jasińską. W latach dziecęcych młody M., utraciwszy ojca, zostawał pod opieką matki, która z powodu ciężkiej choroby przewlekłej, gorliwie jego wychowaniem zajmować się nie mogła. Talent do muzyki objawił się w nim wcześnie. Sam nauczył się grać na skrzypcach, i zanim zdobył pierwsze wiadomości teoretyczne, już komponował. Gdy jednak brak wykształcenia zawodowego odczuwać mu się dawał dotkliwie, zaczął sam badać teoryę wyższą muzyczną, analizować dzieła mistrzów, i tym sposobem zdobył trochę wiedzy zawodowej. Napisał operę „Wianki“ do słów Gródeckiego, graną już po śmierci autora w Warszawie roku 1859, dwie uwertury, fan-tazyę na skrzypce, nokturn na wiolonczelę, elegię na kwartet smyczkowy, polonezy na orkiestrę i wiele innych. M. był członkiem orkiestry warszawskiej, w której grał na altówce; posiadał talent piękny, ale mało wykształcenia muzycznego, w którego otrzymaniu przedwczesna śmierć mu przeszkodziła.

Martineau Harriet (Henryka), publicystka angielska (* 1802 w Norwich — f 27 czerwca

1876). Popularyzowała Ricarda (ob.) „Illustrations on Political Economy“ (9 tomów 1832, kilka wydań, przekłady: francuski, hiszpański, niemiecki, holenderski); „The tendency of stri-kes to produce Low wages“ 1834), „Society in America“ (3 t. 1837, przekł. niem.), „History of England 1816 — 46“ (1849, przekł. niem.

1853) i wiele innych. Autobiografia M. (nader ciekawa „M. H. M-s Autobiography, Edited by Maria W. Chapman“ 3 t. 1877). Przełożyła na

s.

Red.

za-

adz.

w r. 1899.

język ang. Filozofię Pozytywną Ang. Comte’a (2 t. 1853, wyd. późniejsze 1874), P. G. Cohn „Die heutigs Nationalökonomie in England u. Amerika“ („Jahrbuch Gesetz“ f. XIII, 1889).

Martinek, Marcinek, sekciarz czeski, ob. Houska Marcin.

MartinengO Hi e r o nim (w. XVI) nuncyusz ap. w Polsce. Pochodził z patrycyuszów weneckich, a zostawszy księdzem i przybywszy do Rzymu uzyskał łaskę i poparcie kardynała Aleksandra Farnese (ob.), który zostawszy papieżem (Paweł III) w r. 1548 wysłał M. do Polski, aby Zygmunta Augusta zniewolił do wysłania na sobór trydencki jak najwięcej biskupów uczonych, znanych z życia przykładnego. Ponieważ jednak sobór, wówczas w zawieszeniu będący, zebrał się dopiero w r. 1551, więc i zabiegi M-a uie na wiele się wtedy zdały. W r. 1561 Pius IV, chcąc zjednać Anglię dla Kościoła, wysłał tam M-a z projektem zwołania soboru narodowrego, ale nuncyuszowi nawet nie pozwolono wylądować i z niczern musiał wrócić do Rzymu. Instrukcye dane mu gdy jechał do Polski wydrukowano w „Relacyach nuncyu-szów apost. i t. d.“ (Berlin 1864, I, 1).

Mąrtinez Józef, malarz hiszpański (* 1612 w Saragossie — f 1682 t-że), kształcił się pod kierunkiem ojca oraz w Rzymie. Za poparciem Velasqueza (ob.) został wciągnięty do listy malarzy królewskich. JNiektóre dzieła jego chowały się w kościołach i w muzeum w Saragossie. Zostawił nadto rękopis, zawierający uwagi o artystach współczesnych p. n. ,,Dis-cursos practicables del nobilisimo arte de la pintura, sus rudimentos, medios y fines que enseüa la experencia eon los exemplares de obras insignes de artifices ilustres“ (wyd. przez Akad. San Fernando, z objaśnieniami Carderery w r. 1866).

Martines Campos Arseni, generał hiszpański (* 1834 —f 1900), uczył się w szkole sztabu generalnego w Madrycie i ukończył ją w stopniu porucznika. W r. 1859, służąc w sztabie generalnym 0’Donella, walczył w wojnie marokańskiej i został mianowany dowódcą batalionu. W r. 1864, już jako pułkownik, wysłany na wyspę Kubę—pozostawał tam aż do r. 1870. Powróciwszy do Hiszpanii bił się, jako dowódca brygady, z Karlistami. Po abdykacyi króla Amadeusza w r. 1873 został zdegradowany i u-więziony jako wróg ustroju republikańskiego. Jednakże już w r. 1874 odzyskał wolność, na czele dywizyi przyszedł z odsiączą oblężonemu Bilbao i d. 1 maja pierwszy wkroczył do oswobodzonego przez siebie miasta. Odwaga i powodzenie w bitwach uczyniły M-a niesłychanie popularnym wśród wojska, za jego też sprawą w końcu r. 1874 w Śaguncie Alfons de Bourbon został obwołany królem hiszpańskim. Alfons XII mianował M-a generałem-kapitanem Katalonii oraz dowódcą głównym armii północnej. Zwycięstwo odniesione przezeń pod Pessa de Plata (marzec 1876) nad Don Carlosem (ob.) położyła koniec powstaniu karlistów. W r. 1877 M. znów udaje się na w. Kubę dla stłumienia tam powstania. Istotnie udaje mu się przywrócić spokój, ale kosztem ważnych ustępstw, poczynionych powstańcom. Dane przez M. obietnice wprowadzenia na Kubie reform politycznych i finansowych, spotykają się z oporem ze strony ówczesnego prezesa ministrów Canovasa de Castillo. Wówczas M. staje na czele gabinetu, aby uzyskać od kortezów zatwierdzenie dla swojej polityki kubańskiej. Gdy jednak spotyka się z odmową Izby, składa urząd prezesa ministrów, przyłącza się do stronnictwa konstytucyjnego, mian. do t. zw. opozycyi dynastycznej z Sagastą na czele, obala swego przeciwnika Canovasa i w r. 1881 obejmuje w nowym ministeryum tekę ministra wojny, którą piastuje aż do r. 1883. W r. 1887 zostaje generałem kapitanem Madrytu, w r. 1889 gen. kap. Katalonii, w r. 1893 głównodowodzącym w Melilli (Afryka półn.). Walczy tam z Kaby-lami, zmusza ich do zawarcia pokoju i wypłacenia sułtanowi kontrybucyi wojennej. Potem udaje się znów na w. Kubę dla stłumienia tam na nowo wybuchłego powstania. Jednakże nie udaje mu sie zwyciężyć Kubańczyków, ani też skłonić rządu hiszpańskiego do wprowadzenia na Kubie reform żądanych. Zostaje więc w r. 1890 odwołany. Odtąd M. piastuje godność członka senatu, którego prezesem zostaje

M. Ko

Martinez de la Rosa Franciszek mąż stanu i poeta hiszpański (* 1789 w Granadzie — f 1862 w Madrycie), profesor filozofii w uniwersytecie granadzkim; w wieku lat 19-u uczestniczył w organizacyi ruchu przeciwnapoleoń-skiego, a obdarzony misyą dyplomatyczną w Londynie, zapoznał się tamże z konstytucyonaliz-mem i napisał poemat bohaterski „Zaragoza“. R. 1813 wybrany do kortezów z Granady, został ich prezesem. Obrońca gorliwy ustroju konstutycyjnego, został po powrocie Ferdynanda VII uwięziony, a po 2 latach zesłany do Afryki, gdzie stworzył tragedyę „Morayama“. Z wybuchem powstania Rieza wrócił do Madrytu (1820) i został ponownie prezesem kortezów. Usiłowania pogodzenia absolutyzmu z liberalizmem nie udały się jednak i w r. 1822 na stanowisku ministra M. ledwie uszedł śmierci podczas powstania. Złożywszy w r. 1832 urzędy, udał się do Paryża i Londynu, gdzie się poświęcał pracom literackim. Po powrocie do ojczyzny (1833) został ministrem spraw zewnętrznych, prezesem gabinetu (1834) i wydał ,,Estatuto real“, znoszący wszystkie radykalne pierwiastki konstytucyi r. 1812. Po złożeniu urzędu byl jednym z najwybitniejszych członków stronnictwa umiarkowanego w Izbie, oraz zajmował kilkakrotnie stanowisko ambasadora (1847 — 51 w Paryżu). W r. 1851 został ponownie prezesem kortezów, w r. 1858 preze-

adz.

M. Ko.

M. Ab.

sein gabinetu ministrów, rady państwa, rady uniwersyteckiej. Jako poeta próbował swych sił we wszystkich rodzajach poezyi. Do najlepszych jego dzieł należą: tragedya „Edipo“, dramat „La conjuracion de Venecia“, komedya ,,La hija en casa y la mądre en la mascara“; w dziełach prozaicznych (powieści, monografie, historyczne) był naśladowcą. Dzieła zbiorowe: ,,Obras literarias“ (Paryż 1828 — 30, 5 t. kompletniejsze tamże 1844 — 6, 5 t.). Nadto osobno: ,,Obras Dramaticas“ (Madryt 1861, 3 tomy).

Martin-Feuillé Feliks polityk francuski (* 1830 w Rennes), uczył się prawa w Rennes i tam po otrzymaniu doktoratu — osiedlił się jako adwokat. W r. 1870 wstąpił do gwardyi ruchomej departameutu, bronił Paryża i otrzymał krzyż legii honorowej. Od r. 1876 był członkiem izby deputowanych, należał do lewicy republikańskiej, w Marcu r. 1879, za czasów Lepère’a, został podsekretarzem stanu w mi-nisteryum spraw wewnętrznych, a potwm w mi-nisteryum sprawiedliwości, w r. 1882 porzucił to stanowisko, ale już w r. 1883 sam objął tekę ministra sprawiedliwości w gabinecie Fer-rego i piastował ją aż do r. 1885 tj. do ustąpienia Ferrego.

Martini (O) Szymon (Simone di Marti no, Simone da Siena), do niedawna jeszcze błędnie S. Me mm i nazywany, słynny malarz włoski (* w Sienie 1284—f w Awenjo-nie 1344). O życiu jego wiemy niewiele. Żonaty był z Giovanną, córką malarza Memrna di Filipucci, a siostrą Lippa Memmi (ob.). Niewiadomo czy był uczniem Duc ci a (ob.) lub Giotta (ob.): jak twierdzi Yasari. —Pierwsza wiadomość o jego działalności artystycznej pochodzi z r. 1315, odkąd aż do r. 1333 pracował w Sienie, Pizie i Neapolu. R. 1333 — 9 przebywał w Assyżu, 1339—44 (wraz z bratem Donatem) — w Awenjonie. Z pierwszego okresu pochodzą dwa najsłynniejsze jego freski: „Maesta“ (1315, Matka Boska z Dzieciątkiem pośród Świętych; mnóstwo złoceń, w czym widać jeszcze wpływ bizantyjski; anioły klęczące pełne słodyczy: Dzieciątko nieco sztywne i razi zbyt dojrzałemi rysami) i „Guido Riccio da Fogliano“ (1328, słynny kondotyer na koniu podczas oblężenia Montemassi, Krajobraz w stylu „plein airu“) — oba zdobią teraz Palazzo Pubblico w Sienie. Madonna w Pizie, zamówiona przez Dominikanów w r. 1320, długo zdobiła ołtarz wielki w kość. ś. Katarzyny. Kilka fresków ówczesnych posiada Orvieto oraz Florencya (kość. S.Maria Novella i Katedra). W Neapolu M. spędził lata 1317—20 i wymalował obraz ołtarzowy do kość. ś. Wawrzyńca. Z r. 1333, a więc z pogranicza dwuch okresów, pochodzi pełny głębokiego uczucia tryptyk olejny „Zwiastowanie“, wymalowany do współki z Lippo Memmim (figury boczne) i w r. 1799 z katedry sieneńskiej przeniesiony do Uffiziów we Florencyi, gdzie teraz się znajduje. W Assyżn, dokąd wezwany był przez Roberta Andegaweńskiego, króla Neapolu, M. zdobił kaplicę ś. Marcina w kość. ś. Franciszka; z licznych stworzonych tam przez niego fresków najpiękniejsze są postaci śś. Franciszka, Marcina, Klary, Katarzyny, Magdaleny i Madonny. W tym też czasie powstał fresk umieszczony nad bramą główną Campo Santo pizańskie-go (autorstwo M-ego nie udowodnione). Z ostatniego okresu życia M-go pozostały tylko szczątki fresków nad portykiem Notre - Dame-des-Dons w Awenjonie, gdzie na dworze papieskim przebywał, oraz obraz olejny: „Św. Rodzina“ (1342) wzruszający pomysłem, choć nie najlepszy pod względem rysunkowym (obecnie w „Royal Institution“ w Liverpoolu). Pobyt M-go w tym mieście miał zapewne wielkie dla sztuki francuskiej znaczenie. Wpływ Sieny przełamał wyłączne panowanie szkoły północnej w malarstwie franc, i przedarł się nawet do Niemiec. W Awenjonie też M. się zaprzyjaźnił z Petrarką (ob.), dla którego wymalować miał portret Laury (ob) i który wzamian za to ofiarował mu dwa piękne sonety. Losy owego portretu są nieznane. Natomiast biblioteka Ambrozyańska w Medyolanie przechowuje rękopis (Wergiliusza) ozdobiony ładnemi miniaturami M-go — własność niegdyś Petrarki—Obok Duccia di Buoninsegna (ob.). M, jest głową szkoły sieneńskiej. Malarstwo jego cechuje misterność pędzla, łagodność barw, szlachetność i wytworuośó postaci, zwłaszcza kobiecych, idealizm wyrazu. M. jest malarzem rycerstwa i szlachty. Pod bezpośrednim jego wpływem, który w Sienie trwał przez cały wiek, znajdowali się: Matteo di Giovanni, Ne-roccio, Lippo Memmi (np. fresk jego z r. 1317 w San Geminiano), Luca di Tommè, Berna i Giacomo di Mino; dalsze oddziaływanie widać na całej szkole pizańskiej w. XIV z Franc. Trainim na czele, a w znacznej części i neapo-litańskiej; na M-im opierał się Orcagna we freskach u S. Maria Novella we Florencyi.— Bibi. Müntz „Les Peintures de Simone Memmi à Avignon“ (Paryż 1884; Müntz „Pétrarque et S. M.“ (t-że 1887); Supino „II Campo Santo di Pisa“ (Florencya 1896); Bertaux „Santa Maria di Donna Regina e l’Arte senese a Napoli nel secolo XIV“ (Neapol 1899); Gosche „S. M.“ (Lipsk 1900); Hastings „Siena, its architecture and art“ (Londyn 1902); Prunai „Siena, città del Trecento“ (Florencya 1903); Ricci „II pa-lazzo Pubblico di Siena...“ (Bergamo 1904); Rother „Die Blütezeit der sienesischen Malerei“ (Strasburg 1904); Rossi: „Simone M. e il Petrarca“ (Siena 1905); Rusconi „Siena“ (Bergamo

1907); Chłędowski „Siena“ (Berlin 1903 i Kraków 1904); Romangnoli „Biografia cronologica di belli artisti senesi dal XII secolo al XVIII“ (rękopis z Bilbloteki Miejskiej w Sienie).

Mąrtini Franciszek (Francesco di Giorgio Martini), wszechstronnie utalentowany artysta, uczony, technik i pisarz włoski

z czasów Odrodzenia (* w Sienie 23 wrześn.

(matematyka wyższa) i Pertiego (kompozycya). W r. 1721 wstąpił do zakonn Franciszkanów w Lugo, został kapelmistrzem klasztoru Franciszkanów w Bolonii w r. 1725. Napisał: „Sto-ria della musica“ (1757, 1770, 1781 w 3 tom.), dzieło traktujące o muzyce starożytnej; dzieło muzyki średniowiecznej pozostało niedokończone w rękopisie. „Esemplare ossia saggio fondamentale pratico di contrappunto“ (2 t. 1774--5 z licznymi przykładami); „Onomasticum“ etc. „Dissertatio de usu progressionis“ etc. i wiele innych. Z kompozycyi M-go wyszły: cztery Litanie, 12 sonat organowych, wiele kanonów dwu i czterogłosowych do śpiewu, oraz duetów i pieśni na głos pojedynczy itd.; kilka mszy, oratoryów itd. pozostały w rękopisie.

Martini Ferdynand pisarz i polityk włoski (* 1841) syn cenionego w swoim czasie ko-medyopisarza W i n ce nt e g o M-go; wystąpił na widownię już w r. 1862 z komedyą „L’uomo propone, e la donna dispone“; druga kome-dya „I nuovi ricchi“ (1863) zdobyła nagrodę państwową. Był nauczycielem w Vercelli i Pizie, a dopiero powodzenie utworu „Chi sa il gioco non lo insegni“ (1871) skłoniło go do poświęcenia się wyłącznie literaturze. Z innych jego dzieł zasługują na uwagę opowiadania: „II peggior passo é quello dell’ uscio“ (1873), „La Marchesa“ (1876) i komedya ,,La Vipera“ (1894). Założył pismo „La domenica letteraria“. Po r. 90-tym był członkiem Izby oraz przez krótki czas ministrem oświaty.

Z Martynie, nazwisko rodu czeskiego, magnackiego, ongi słynnego, pochodzącego, zdaje się, z rodu Kouniców, którego herbem się pieczętował. Sami M-cowie wywodzą się ze wsi M. pod Oticem, której właścicieli z 1. 1322 i 1340 uważają za swych przodków. M-owie są najprawdopodobniej gałęzią możnego rodu panów z Ujezdzca. Stefan Poduszka z U-jezdzca (*1366—+ 1393) był starostą na Kladz-ku i posiadał wsi we Dltausku. Na Martinicach siedzieli bracia Jan, Stefan i Ernest (1412, 1416). Jednocześnie wysuwa się na Rakowni-ku Ma rü wart z M. (1413, 1449) i wprowadza ród swój w poczet panów. Syn jego Bo-żyta osiąga za króla Władysława urząd marszałka dworu (1453—1463), w r. 1454 posłuje do Francyi i w r. 1460 wznosi zamek rodowy w Smecznie. On to właściwie pozostawia potomkom swym tytuł dziedziczny panów z M. Miał trzech synów: Markwarta (f I486), Wilhelma i Jana (f 1483). Syn Markwarta, Ignacy (f 1527), był starostą slańskim, marszałkiem dworu (1510 —1522) i burgrabią praskim (1517).

1439 — f tamże w stycz. 1502). Pochodził z ludu (ojciec handlował kurczętami) i z trudem zdobył wykształcenie. Gdzie się uczył malarstwa, nie wiemy, być może od Vecchietty, którego był przyjacielem. Już w r. 1464 pracował na własny rachunek: jako rzeźbiarz (np. zniszczony obecnie nagrobek Piccolominich, rodziców Piusa II) i — do współki z przyjacielem swoim Neroccim — jako malarz. Wszystkie prawie jego obrazy pochodzą z okresu 1469—76; wiele z nich zaginęło; z pozostałych znane są:

A. P

„Narodzenie Jezusa“ u Dominikanów w Sienie, oraz parę innych w Akademii miejscowej; cechuje je dobry rysunek, nie bez przesady jednak przy odtwarzaniu uczuć żywszych: koloryt wszakże blady. Wkrótce się przerzucił do budownictwa i pierwszy w Sienie sumiennie badał budowle starożytne. Na tym polu tak się wsławił, iż wzywany bywał nieraz do innych miast, up. do Urbino, gdzie 1477 — 82 kierował budową 136 gmachów wzniesionych przez sławnego kondotiera Fryderyka da Montefeltro; do Medyolanu, gdzie na wezwanie Jana Galeazza Sforzy dozorował ostatecznego zasklepienia katedry (1490) i gdzie się zapoznał z Leonardem da Vinci; nakoniec do Neapoln, gdzie od r.

adz.

1491 przez dłuższy czas bawił na służbie Alfonsa II i Ferdynanda II w roli nietylko architekta, lecz i inżyniera wojskowego, kierując oblężeniem Castelnuovo przeciwko Francuzom, przy-czem po raz pierwszy zastosował miny (ob.). A na tym polu wsławił się był oddawna, podczas wojny papieża, Neapolu i sprzymierzonej z nimi Sieny przeciw Florencyi. Roboty fortyfikacyjne prowadził też w Sienie r. 1496 i w Urbino r. 1499.

Podczas podróży zaprzyjaźnił się również z Łukaszem Signorellim (ob.), ua którego polecenie sporządził model kościoła Madonny w Cortonie oraz plan ratusza, który długo uchodził za dzieło Bramantego (ob.). Odznaczył się także jako rzeźbiarz (fryz i odrzwia marmurowe w Urbino) i odlewacz z bronzu, a w r. 1498 obrany został na capomaestro dell' opera del Duomo w Sienie, która była zawsze stałem miejscem jego pobytu, tam posiadał dom i liczną rodzinę. Naj-ważniejszem bodaj dziełem jego życia była książka: ,,Trattato d’Architettura“, w której rozwija teorye Augustyna z Piacenzy i Maryana Taccoli, zwanego „Archimedesem sieneńskim“.

Jako inżynier wojskowy wyprzedził pomysłami swemi Leonarda da Vinci o lat kilka. — Bibl.

Promis: ,,Vita di Francesco di Giorgio Martini“,

(Turyn 1841); Pantanelli: „Fr. di G. M. e del-1’arte de’suoi tempi in Siena“ (Siena 1870);

rodzinne. Wnuk Jerzego, Jarosław (* 1582—y 1649), był najznakomitszym przedstawicielem rodziny M-ców i doszedł do najwyższych urzędów i godności w kraju. Ostatni po mieczu z tej rodziny był Franciszek Karol (f 1789). Po jego śmierci zięć, Karol Józef hr. z Klamu, oże-

Rocchi: „L’opera e i tempi di di G. M.“ (Siena } Syn Jana, Jerzy (f 1530), powiększa posiadłości

1900); Chłędowski: „Siena“ (Kraków 1904);

M . Ab,

Rusconi ,,Siena“ (Bergamo 1907).

Martini Jan Chrzciciel, zwany najczęściej Padre M. (* 24 kwiet. 1706 w Bolonii — f 4 paźdz. 1784 tamże), słynny historyk muzyczny i kontropunkciska, uczeń Zanottiego

niony z jedynaczką Franciszka Karola, Anną,    j „Pet a tridceti duvodu“ (1898). Z dziel reli-

otrzymał patentem z r. 1792 prawo korzystania    gijuych M-sa największego rozgłosu doznało

z tytułu pana z M. i połączenia swego herbu    „Kniżka rucni zpëvûv a modliteb“ (Praga 1629);

E Chw.

z herbem M-ców. — Por.: Miltner „Privatmün- „Modlitby“ dla kobiet (tamż 1630).

zen“.

e, chw.    Martin Le Franc, poeta francuski (* około

Martinins Z Drażowa Samuel, wybitny    1410 — f 1461 w Rzymie), kształcił się w Pa-

teolog ewangielicki czeski i głośny przeciwnik    ryżu, podróżował wiele. Dzięki znajomości z ks.

Braci Czeskich (* 31 stycz. 1593 w Horowicach    Sabaudzkim (papieżem Feliksem V), uczestni-

—f list. 1639 w Pernie), r. 1615 został pasto-    czył w soborze bazylejskim, r. 1442 zosał sę-

rem, r. 1618 wystąpił z pracą łacińską ,,Hus-    dzią (prévôt) kapituły lozańskiej, a następnie

sus et Lutherus, seu collatio historica duorum J.    protonotaryuszem papieskim. Zasłynął utworem

Christi militum“, którą zjednał sobie wielkie    poetyckim „Champion des dames“ (24 000 wier-

uznanie; choć nabył razem i wielu nieprzyja-    szy), dedykowanym r. 1442 Filipowi Dobremu,

ciół. Zmuszony uciekać z Czech, udał się do    i składającym się z przypowieści allegorycz-

Miśni, a następnie do Wittembergi, gdzie zyskał    nych na temat zalet i wad niewieścich, miej-

pożądany przytułek i uczestniczył w licznych    scami dość żywo zobrazowanych. W utworze

rozprawach akademickich. W tymże czasie na-    swym M. bronił Dziewicę Orleańską, której

pisał: ,,De religione Bohemiae“, ,,De miraculo-    Burgundczycy nienawidzili, oświadczał głośno,

sa conservatione Ecclesiae“, „Protestatio contra [ że nie wierzy w czary, w przepowiednie z Bohemos apostatas“, „In exequiis Bohemi stu-    j gwiazd i w przepowiednie o końcu świata, do-

diosi“, „Parentatio antiquissimae Academiae    ¹ magał się reform kościelnych i wogóle, jak na

Carolinae“ (Wittemberg 1623 —1624). Po śmier-    wiek XV, wypowiadał wiele zasad postępowych,

ci żony (f 1623) rozpoczął wędrówkę po różnych    Narobił sobie wskutek tego wielu nieprzyjaciół,

uniwersytetach niemieckich. R. 1629 wdał się    którzy utwór jego potępiali, odmawiając mu

w spór z Braćmi Czeskimi w sprawie rozda-    wszelkiej wartości nietylko artystycznej, ale

wnictwa jałmużny, który nastpnie przeszedł w    i logicznej. W odpowiedzi na liczne zarzuty

zwalczanie wszystkich ich zasad religijnych.    M. wydał broszurę polemiczną wierszem p. n.

Słabo władajac językiem czeskim i niemieckim    „Complainte du livre du Champion des dames

M. pisywał i głosił swe kazania po łacinie,    à maistre Martin L.“ Prócz tego napisał: „Estrif

Uchodził za pierwszorzędnego mówcę i kazno-    de Fortune et de Vertu“ (prozą i wierszem) i

dzieję. Pracował nad dziejami Kościoła ewan-    przełożył na język francuski księgi Jeremiasza,

£. Chw.

gielickiego w Czechach, lecz pracy tej nie ukoń- 1 —Por. Goujet „Bibliothèque franę. IX“; A. Pia-czył. Z prac M-sa Akademia Czeska wydała | get „M. L.“ (Lausanna 1888),

KONIEC TOMU XLV-go, S E R Y I I-ej.

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

t

WIELKA

ILUSTROWANA

od Tomu XXIII wydawana nakładem Komitetu Redakcyjnego

SERY A I.

T03VC XLVI

Marlis 0.—Miedzi ortęc.

(38 rysunków w tekście).

WARSZAWA,

Redakcya i Administracya: Nowy Świat 47.

Drukarnia „G azety Handlowej“

Szpitalna 10.

«

,

(M)

Dr J. P.

S. Dr/..

de Martis 0., ob. Nelli Okt.

Martins Karol Fryderyk Filip v. (*w Erlangen 1794—f w Monachium 13 grud. 1868), podróżnik i przyrodnik, profesor i dyrektor ogrodu botanicznego w Monachium, syn aptekarza i botanika Ernesta Wilhelma (* 1756—f

1849). Osiągnąwszy w Erlangen dyplom doktora med. wyjechał w r. 1817 do Ameryki połud., jako członek wyprawy kosztem rządu austrya-ckiego i bawarskiego wyprawionej do Brazylii do zbadania kraju tego. Podczas wyprawy tej, trwającej do r. 1820, M. rozwinął działalność podziwu godną. Obowiązany był tylko do poszukiwań botanicznych, z czega się też wywiązał znakomicie, a nadto zbogacił naukę badaniami przyrodniczemu wogóle, zwłaszcza zaś et-uograficznemi i statystycznemi. Wyniki ogłosił w dziele „Reise nach Brasilien“ (Monachium 1824—31; 3 t.), napisanem wybornie i zawie-rającem mnóstwo rzeczy nowych. Podróż ta dostarczyła M-owi nadto materjału do prac innych, również b. cennych, jak oto: „Nova généra et species plantarum“ (t-że 1824 — 32; 300 tablic barwnych) „Icones plantarum cryptoga-micarum“ (t-że 1828—34, z 76 tab. barw.) „Genera et species palmarum“ (t-że 1823—45, z 219 tab. barw.) i ,,Flora Brasiliensis etc“ (Stuttgart od r. 1829), „Die Pflanzen u. Thiere des tropischen Amerika“ (Monachium 1830). „D. Naturell, die Krankheiten, das Arztthum

u. d. Heilmittel der Urbewohner Brasiliens“ (t-że 1843); oprócz tego napisał wiele dzieł i monografii cenionych powszechnie.—Od r. 1842 był sekretarzem kl. matem.-fizycznej akademii monachijskiej, a jako prezes tow. botanicznego w Ratysbonie w wydawanem przez Die piśmie „Flora“ ogłosił mnóstwo prac drobniejszych. Profesorem był wybornym, odznaczającym się jasnością wykładu i wiedzą niepospolitą.

Martins mensis, łacińska i przez nas przyjęta nazwa miesiąca marca, w starożytnym rzymskim roku pierwszego, a po reformie króla

Wiel. Encykl, Powsz, Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Zesz. 361a.

Numy (ob.) trzeciego miesiąca, nadana mu od bożka Marsa (ob.), któremu był poświęcony.

Martonna Emmanuel de, wybitny geograf francuski, spółczesny (* 1873 w Chabris, dep. Indre), po ukończeniu liceum w Lavalu, kształcił się w uniwersytetach paryskim, lipskim i berlińskim; r, 1889 profesor geografii uniwersytetu w Rennes, od r. 1905 profesor i prezes towarzystwa geograficznego uniwersyteckiego w Lyonie. Badał południowe stoki Karpat, Rumunię, Siedmiogród i Serbię, dokąd w latach 1896, 1897, 1899, 1900, 1904 i 1906 przedsiębrał szereg podróży. Owocem ich były prace: ,,La Valachie, essai de monographie géographique“ (Paryż 1902); „Recherches sur la distribution géographique de la population en Valachie“ (Bukareszt 1903); „Recherches sur l’évolution morphologique des Alpes de Transylvanie [Karpates méridionales]“ (Paryż 1907). M. należy do najwybitniejszych przedstawicieli nauki geograficznej francuskiej, współczesnej. Jego praca „Traité de géographie physique“ (Paryż 1909), jest ostatnim słowem nauki w tej dziedzinie.    E> Chw'

Martos Jan, rzeźbiarz rossyjski (* ok. 1750 w Połtawszczyźnie —f 17 kw. 1835 w Petersburgu), r. 1764 wstąpił do Akademiii Sztuk Pięknych w Petersburgu, r. 1773, po ukończeniu jej, jako stypendysta, udał się do Włoch i tutaj kształcił się dalej pod kierunkiem P. Bat-toniego i R. Mengsa. Po powrocie do Petersburga (1779), został nauczycielem rzeźby w Akademii, r. 1794 starszym profesorem, r. 1814 rektorem, nakoniec r. 1831 zasłużonym rektorem. Rzeźby M-sa znamionuje: szlachetność i prostota stylu, dokładność rysunku, staranność w wykończeniu nie tylko motywów głównych, ale i szczegółów podrzędnych. Jako najważniejsze i najdoskonalsze dzieło M-sa uchodzi pomnik Minina i Pożarskiego (1808 —1814) w Moskwie. Jego dłuta są pomniki Aleksandra I w Taganrogu, Richelieugo w Odessie, Potiemkina

koniecznem odjęcie zupełne.—Por. podręczniki

Dr J- P.

Martwa kostka u konia, ob. Kółko ko-

Martwe morze, zwane w Biblii M. S ł o -

nem a. Jeziorem pustyni, u greków M-em Asfaltowem, u Arabów Bah Lńt(M, Lota); jezioro słone w Palestynie płd.-wschodniej, jedno z najciekawszych jezior świata, w najniższym, znanym nam dotąd punkcie ziemi (394 m. poniżej poziomu wód M. Śródziemnego) położone. Długie z płn. na płd. 76 kim., szer. od 4V2 do 16 kim. Składa się z dwuch wgłębień, przedzielonych półwyspem El-Lisan, wrzynającym się w M. m. głęboko od strony wschodniej. Wgłębienie północne, większe rozmiarami, jest zarazem głębsze: średnio 329 m. (pod 31°36' szer. płn. najgłębsze: 399 m.); południowe — dość płytkie, średnio 3,6 m. Poziom wody ulega wahaniu ciągłemu od 4 do 6 m. zależnie od pory roku. Woda jasna, przezroczysta.—Oprócz Jordanu M. m. przyjmuje wody licznych drobnych rzeczek i potoków, spływających zwłaszcza z gór wschodnich. Samo zaś dla wód swych widocznego odpływu nie ma. Ciężar właściwy wody tak znaczny (1.166), że nie tylko ludzie, ale wszystkie wogóle ciała organiczne nie toną w niej, lecz trzymają się na powierzchni, zależy to od przesycenia jej (ok. 25$) solami różnemi, jak chloranem magnezu, chlor, sodu i chlor, wapnia. Klimat z powodu położenia b. niskiego prawie podzwrotnikowy. Wzdłuż M-go m. wznoszą się od wsch. i zach. wzgórza, strome brzegi zaś, składające się z piasku, przesycone są solą i okryte bryłami asfaltu. Flora i fauna w okolicy i na wybrzeżu prawie nie istnieje. Jezioro obecnie jest własnością prywatną sułtana tureckiego. W ostatnich czasach powstało towarzystwo przemysłowe w celu korzystania z bogactw mineralnych M-go m-a.

wulkanicznego. Według Biblii niegdyś była tu urodzajna dolina z miastami ludnemi Sodomą i Gomorą. Por.: Blanckenhorn „Enstehung und Geschichte d. Toten Meeres“ (Lipsk 1896).

Martwej r§ki prawo (droit de main morte) 0-kreśla dwie instytucye prawne. W średniowieczu oznaczało stan poddanego, który był przywiązany do ziemi, a nie mógł jej dziedziczyć ani przedawać, z drugiej zaś strony pan mógł go z danego kawałka ziemi usunąć oraz po śmierci poddanego bezdzietnego ziemię te brał w posiadanie, czyli miał prawo do dziedzictwa po zmarłym poddanym. Począwszy od w. XVII prawo to dotyczyło dóbr nieruchomych, zostających w posiadaniu Kościoła, zakonów, miast, szpitali, szkół i innych stowarzyszeń, a zatym osób fikcyjnych, które nie umierają. Posiadanie to brało początek przeważnie w średniowieczu, gdy klasztory zwłaszcza otrzymywały ziemię od panów, przyczem pan zrzekał się tylko korzyści z ziemi, dziedzictwo zatym jego nie ustawało. Po-

E. Oh

M. Ko

Jezioro powstało skutkiem kataklizmu

w Chersoniu i Łomonosowa w Chołmogorach.

Sobor kazański w Petersburgu ozdobił M. ol- chirurgii, brzymim posągiem Jana Chrzciciela i najlepszą

płaskorzeźbą: Mojżesza wydobywającego wodę ścianę i Nadpęcie. ze skały. W Ławrze Aleksandro - Newskiej jest kilka nagrobków dłuta M-sa: Turczanino-wa i księżny Gagarinowej, w ogrodzie peter-hofskim piękny posąg Akteona.

Martos Krystyn, mąż stanu hiszpański (*

1830 w Granadzie— f 1893 w Madrycie); kształcił się w Toledzie i w Madrycie, w r. 1851 należał do rozruchów studenckich, skierowanych przeciwko Bravo Murillowi. W r. 1854 walczył jako stronnik 0’Donnella i przygotowywał wybuch rewolucyjny r. 1888 w Vicälva-ro. Jako pisarz, stał zawsze na czele stronnictwa postępowego. Po ogłoszeniu republiki został prezesem zgromadzenia narodowego. Przedtem jeszcze, zaraz po wybuchu rewolucyi r.

1868, był ministrem spraw zewnętrznych i sprawiedliwości. Po zamachu stanu gen. Pavii objął powtórnie tekę ministra sprawiedliwości.

Przez czas dłuższy popierał dążenia Zorilli, później jednak przyłączył się do stronnictwa liberalnego Sagasty i Lopez Domingueza.

Martwak (Sequester), tak zwie się część kości, lub też i kość cała, która utraciła zdolność do życia dalszego (zmartwiała), bądź wskutek urazu jakiegokolwiek, bądź z powodu spraw chorobnych jak: martwica, próchnienie lub zgorzel (ob. te wyr.). M. powstały w następstwie urazu (odłamanie, oderwanie, strzaskanie itd.), można usunąć natychmiast, o ile na to liczyć nie sposób, iż przyrośnie znowu. M-i powstające wskutek choroby wymagają zawsze czasu * stosunkowo długiego zauim się zupełnie oddzielą od kości zdrowej, co bywa połączone z o-wrzodzeniem i ropieniem, a wtedy M., jeżeli jest drobny, wypłynąć może razem z ropą, większe zaś usuwać trzeba za pomocą zabiegu chirurgicznego. W wielu razach, gdy chodzi o kości płaskie, lub wogóle drobne (np. członki palcowe), wystarcza zwykle do usunięcia M-a przecięcie części miękkich pokrywających go. Rzecz ma się inaczej z kośćmi długiemi, które obumierają wskutek martwicy przewlekłej, otaczają się one nowo powstałą istotą kostną, wytwarzająca dokoła nich t. zw. puszkę czyli trumienkę martwakową (Capsula sequestra-Us)\ chcąc usunąć M-a takiego należy naprzód (po rozcięciu części miękkich) puszkę tę otworzyć dłótem, nożycami kostnemi lub innym narzędziem stosownem, a wtedy wydobycie M-a, o ile się już oddzielił zupełnie, trudności nie nasuwa. —Gdy stwierdzono, iż M. oddzielił się już, nie należy nigdy zwlekać z usunięciem go, ponieważ jako ciało obce działa drażniąco na ustrój, podtrzymuje ropienie wycieńczające chorego i stać się może przyczyną zakażenia ropnego. Jeżeli kość jaka wielka, n. p. piszczel, szybko zmartwieje cała, zanim się dokoła niej puszka kostna utworzyć zdążyła, stać się może

E. Cli w.

Martwica—Martynika.

nieważ na takim] układzie traciło państwo, zwłaszcza że stowarzyszenia stawały się niekiedy potężuemi, zagrażającemi władzy książęcej, rządy wcześnie już zapoczątkowały ograniczenia; w Belgii w w. XIV, we Fraucyi w w.

XVI. Parlamenty wszczęły walkę prawną, która doprowadziła do pewnych ograniczeń w nabywaniu nowych dóbr M-j r-i, narzucając prze-dewszystkiem obowiązek patentów nadawczych.

Aż do w. XVIII jednak faktycznie niepowstrzymane wzrostu dóbr M-j r-i; dopiero edykt r. J 749 we Fraucyi stał się pierwszym wzorem podobnych ograniczeń, próbuje on uregulować stosunki wedle wymagań nowożytnych, miauowi-cie zabrania przekazywać testamentem dóbr nieruchomych na rzecz osób M-j r-i, między żyjącymi zaś podobne donacye mogą zachodzić jedynie na mocy patentów królewskich, weryfikowanych przez parlament. Edykt z dn. 4 sierpu. r. 1789 we Fraucyi, znosząc korpora-cye zarówno świeckie jak religijne, tym samym znosił niemal dobra M-j r-i, zwłaszcza gdy dobra duchowne ogłoszono za narodowe; wkrótce jednak departamenty, gminy i różne instytucye dobroczynne nabyły znowu praw M-ej r-i, a wówczas wrócił dawny stan rzeczy. Nowe ograniczenia posiadały inny charakter, niż dawniejsze- zamiast motywu w dawnych aktach—dążenia ku zmniejszeniu potęgi niezawisłej korporacyjnej wewnątrz państwa, wystąpił motyw nowy państw nowożytnych, mianowicie natury fiskalnej — dążenie do podciągnięcia wszelkiej własności pod opodatkowanie. W połowie w.

XIX ogłoszono już taksę podatkową na dobra rzel (ob.). M-j r-i; we Francyi nadało ją prawo z r. 1849, poczem ulegało kilkakrotnemu podwyższeniu.

W zależności od ogólnej polityki prawo, faworyzując jedne instytucye, zwalczając inne, określało wysokość taksy podatkowej dla ich dóbr, tak np. Francya najwyższą taksę nałożyła na dobra kongregacyi i stowarzyszeń nieu-znanych przez państwo, instytucye zaś dobroczynne, opieki nad chorymi, sierotami, starcami itp. zwolniła zupełnie od podatku M-j r-i (prawo z r. 1895).    G-

Martwica: 1) ob. Tuf. 2) stwardziały mię-kisz kory, w którym już soki krążyć przestały.

3)    w języku bartniczym płód pszczoły obumarły.

4)    w bajkach i klechdach to samo co upiorzyca (ob. Upiór). 5) (Necrosis) jest to śmierć umiejscowiona, śmierć komórek pojedyńczych lub gromad ich z utratą całkowitą czynności tkanki chorej; komórki rozpadają się i giną. Co dotyczy przyczyn wywołujących M-ę, to można je rozdzielać na 5 grup. A więc mamy do czynienia przedewszystkiem z czynnikami natury: 1) mechanicznej; 2) chemicznej; które działają zgubnie na komórki i tkanki; 3) z czynników fizycznych wywołuje M-ę ciepłota za wysoka lub za niska, rolę mniejszą odgrywają światło i elektryczność; 4-a grupa obejmuje czynniki natury zakaźnej. — Chociaż te należałoby

sprowadzić do czynników fizyczno-chemicznych, gdyż bakterye (ob.) zabijają jadami swemi, toksynami (ob.), nakoniec na 5-ą grupę składają się czynniki biologiczne, mianowicie przecięcie dopływu krwi, brak pożywienia, tlenu, jako warunków życia niezbędnych. Jeżeli śmierć tkanki następuje pod wpływem czynnika szkodliwego odrazu, nazywamy to M-ą bezpośrednią, jeżeli poprzedzają ją rozmaite stopnie zwyrodnienia, mówimy o M-y pośredniej czyli ne-kr obi o z i e (zamieraniu). M. następuje tern prędzej, im tkanki są gorzej odżywiane (starcy, ludzie wycieńczeni chorobą); wtedy lada ucisk dłuższy wywołać już może M-ę (por. Odleżyna). Wynik M-y bywa rozmaity—pod tym względem rozróżniamy następujące postaci: l) tkanka martwa usunięta zostaje drogą wessania lub też odcięcia od powierzchni zdrowej i zastąpiona przez tkankę prawidłową (odradzanie się, régénération 2) tkanka martwa zastąpiona zostaje nie przez tkankę prawidłową, lecz przez tkankę łączną (blizna); 3) tkanka wessaua lub usunięta nazewnątrz nie zostaje niczem zastąpiona, pozostaje ubytek, który zwie'my wrzodem (ob.); wrzód także może zabliźnić się powierzchownie, jednak z pozostawieniem braku stałego; 4) zdarza się również nieraz, że część tkanki zmartwiałej zostaje wessana, pozostała nasyca się stopniowo solami wapiennemi, wapnieje i nakoniec otorbia się otaczającą tkanką łączną;

5) tworzy się tak zwana torbiel (ob.), napełniona płynem, wstępującym na miejsce tkanki wessanej. Stopniem najwyższym M-y jest zgo-

Dr E. A.

Martwieć, nazwa ludowa upiora (ob.).

Martynika (Martinique), wyspa z gromady Antyllów mniejszych, w Ameryce, pomiędzy wyspami św. Dominika i Santa Lucia położona, 988 kim. kw„ podłużna, o brzegach krętych, obfitujących w liczne zatoki, z powodu raf koralowych mało dla okrętów dostępne. Wewnątrz górzysta, mnóstwem wulkanów usiana, z których wyróżniają się szczyty: na płd. Piton du Vauclain, na płu.-zachodzie Piton du Carbet (1225 m.) i w środku Mont-Pelé (1350 m.J: ostatni w r. 1902 wybuchem swym zachwiał w posadach całą wyspą.—Mnóstwo rzeczek, strumieni, potoków i źródeł mineralnych. Klimat, pomimo upałów i częstych zmian w ciepłocie podzwrotnikowej, zdrowy, choć od czasu do czasu gorączka żółta (ob.) panuje. Często też nawiedzają M-kę burze gwałtowne, czyniąc spustoszenia straszne (np. pamiętny cyklon z 1891). Ziemia b. urodzajna. Uprawia się głównie trzcina cukrowa (50 000 ha), maniok, ziemniaki słodkie, banany, kawa, kakao i bawełna. Tytuń, niegdyś w w. XVII na M-ce na wielką skalę uprawiany, obecnie w upadku. Hodowla bydła bardzo rozwinięta. Na stokach gór uprawiane są zboża europejskie. Ludności (1905)—182024^ przeważnie murzynów i mulatów, białych (około 10 000, przeważnie Francuzów) i Chińczyków

(tamże 1892).

rei.

Red.

(1858); „Iconographie de St-Jean évangéliste“; „Annus ecclesiasticus Graecoslavicus“ (1863) dzieło, które długi czas uchodziło za najdokładniejszy zarys hagiologii prawosławnej (pomimo zaliczenia Jozafata Kuncewicza (ob.) w poczet świętych). M. należał do założenia Tow. S. Cyryla i Metodego w Paryżu i wydawał w tym

K. Ą.

dif. et int. (1858).

(około 30 000 „kuli“). Głównym rodzajem przemysłu — cukrownictwo (z trzciny cukrowej). Wwóz (ryż i towary bławatne) do 30 mil. fr., wywóz (głównie do Francyi) przeszło 20 mil. fr. Dróg żel. 194 klin. Stolica M-ki Fort Royal (de France), twierdza, port i rezydeucya gubernatora francuskiego, na wybrzeżu zachodniem, w r. 1672 założona, 22000 m-ców; główny punkt handlowy: Saint-Pierre (26000 m-ców), też na wybrzeżu zachodniem, w r. 1635 założony. Z innych miast M-ki zasługują na uwagę: La-Trinité (na brzegu wschodnim), La Men-tin, Macouba (na brzegu pin., słynie swą tabaką) i Ances d’Arlet (kawa).—M-kę odkrył Kolumb d. 15 czerw. r. 1502, lecz nie objął w posiadanie Hiszpanii. W r. 1635 opanowali wyspę koloniści francuscy, przybyli z wyspy św. Krzysztofa, którzy, osiadłszy tu, podbili tubylców, Karaibów, i zmusili do przesiedlenia się na wyspę San-Domingo i San-Vincent. W r. 1664 Colbert nabył M-kę od kolonistów francuskich na rzecz Francyi. Trzykrotnie w 1. 1761,    1794 i 1809 zdobywali M-kę Anglicy,

atoli, przy zawarciu pokoju, zawsze zwracali Francuzom. —P o r.: Aube „La M., son présent et son avenir“ (Paryż 1882), Monet „La M.“

E Chw.

Martynow Andrzej, artysta mai. rossyjski (* 1768— f 1826 w Rzymie). Nauki ukończył w Petersburgu. Przez czas długi mieszkał w Rzymie. Powrócił w r. 1794. Z poselstwem ros-syjskiem udał się na Wschód i dotarł z niem aż do Pekinu. Niektóre jego prace umieszczono w Ermitażu petersburskim (Studya z Krymu).

Oprócz obrazów olejnych, malował wiele akwa-

z. p.

Martynow Aleksy s. Aleksandra, archeolog i pisarz ros. (* 1820 —t 1895), zajmujący się głównie starożytnościami Moskwy. Ogłosił drukiem: „Russkaja starina w pamjatnikach cjerkownago a grażdauskago zodczestwa“ (Moskwa 1851 — 1857); „Russkija dostopamjatnosti“ (t-że 1862—65); „Znamjenskij monastyr i pa-łata bojar Romanowych“ (t-że 1861); „Moskwa, podrobnoje istoricz. i archjeołogicz. opisanije goroda“ (t-że 1865; wyd. 2-e 1875); „Nazwanije mosk. ulic i pjerjeułkow itd.‘ (t-że 1881; wyd. 2-e); „Podmoskownaja starina itd.“ (t-że 1889) i ,,Anciens munuments des environs de Moscou“ (t-że 1889).

Martynow Jan, syn Michała, współczesny archeolog, Jezuita. Z pochodzenia szlachcic rossyjski, emigrował do Francyi, zmienił wyznanie na rzymsko-katolickie, wstąpił do zgromadzenia Jezuitów, osiadł w Wersalu i zwalczał w pracach swoich prawosławie. Był współpracownikiem pism: „Russ. Revue“. „Atheneum“ i in., gdzie zamieszczał sprawozdania o ruchu naukowym i literackim w Rossyi (p. n. „Courrier Russe“). Z poważniejszych prac naukowych M-a zasługują na uwagę: ,,Les manuscrits slaves de la bibliothèque Impériale de Paris“ celu pismo (1863-67).

Martynowski Hieronim matematyk belgijski (* 1807 w Ludwikowie pod Wilnem — f 1861 w Liège) kształcił się w szkołach Winnickich, nast. w wydziale lekarskim w Wilnie; po wypadkach r. 1831 przeniósł się do Liège, gdzie po złożeniu egzaminu na kandydata nauk przyrodniczych został repetytorem matematyki przy nowozałożonej szkole nauk i rzemiosł, a po r. 1849 prof. rachunku różniczkowego i całkowego. Zostawił wiele prac w rękopisach. Ogłosił w „Bulletin“ Akademii Brukselskiej „Recherches du coefficient général dans le ront des suites“ (1837, IV) i w rocznikach T-wa naukowego w Liège- „Sur les transformations de l’équation du 2 degré a 2 var.“ (1843, I), „Sur la résolution des équat numériques“ (1843 I, 1845—6 II, 1853 VIII), „De la construction des normales dans les courbes du 2 degré (1847, IV), „Des combinaisons avec répétition“ (1861, XVI). Z wykładów w Liège pozostał kurs litografowany: „Leçons de calcul

A* L_

Martynowski Franciszek Ksawery, literat, archeolog i badacz dziejów sztuki polskiej (* 1848 w Babczowie pod Radomskiem—f 1896), nauki średnie (1862 — 1869) pobierał w Piotrkowie Trybunalskim, wyższe odbywał w uniwersytecie Jagiellońskim. Szczery zwolennik oświaty ludu, współpracował w lat. 1872/73 w „Strzesze“, a następnie sam redagował „Włościanina“ i „Zagrodę“. W r. 1874 przeniósł się do Lwowa, gdzie, po Gillerze, ob-objął redakcyę „Ruchu literackiego“ i prowadził go w dalszym ciągu w kierunku zwalczania polityki stańczykowskiej. Po śmierci Hipolita Stupnickiego stanął na czele redakcyi „Przyjaciela Domowego“ i „Gazety Wiejskiej“. Po za pracą dziennikarską, znajdował chwile wolne do prowadzenia działalności społecznej; r. 1879 zawiązał towarzystwo „Spójnię“ do walki ze wszelką obczyzną i wydawał w celu propagandy pisemko osobne „Spójnia“. Przeniósłszy się do Warszawy, był w ciągu dwu lat (1881—82) redaktorem „Przeglądu Bibliogr.-Archeologicznego“. Był doskonałym znawcą dziejów sztuki w Polsce; po różnych pismach oraz oddzielnie rozrzucił mnóstwo cennych i ciekawych przyczynków archeologicznych. Z nich zasługują na uwagę: „Wykopaliska z Sie-niawszczyzny“ („Przew. Nauk. i Lit.“ 1874, I); „Cmentarzysko pogańskie w Sosnowcu“ („Bibl. Warsz.“ 1880, IV); „Cmentarzysko pogańskie w Trościańcu“ („Przew. Nauk. i Lit.“ 1875, II;: ,,Z dziejów sztuki polskiej. Epoka cysterska“

Martynowskie a. Marcinkowskie s-stwo niegr.—Marusze wski Tomasz.

517

(,,Ruch lit.“ 1877); „O berłach królów polskich“ („Strzecha“ 1872); „Z przeszłości miast średniowiecznych dawnej Polski“ („Tygodnik Powszechny“ Warszawa 1880); ,,Z przeszłości cechów w Polsce“ („Tydzień lit.“, t. IV); ,,Z przeszłości grodów litewskich w. XV i XVI“ („Ku-ryer Codzienny“ 1882 J\® 292); ,,W sprawie Muzeum i wydawnictw archeologicznych“ („Przeg. bibl.-arch.“ 1881, I); ,,W sprawie konserwatorstwa zabytków przeszłości“ (tamże); „Polskie badania archeologiczne (,,Przew. Nauk. i lit.“ 1874, II); „O stylu wiślano-baltyckinr („Wiek“ 1887 J\o 51); ,,Z wycieczki w Piotrkowskie“ („Przegl. bibl.-archeol.“ 1881, I); „Lwów wobec sztuki“ („Przew. Nauk. i lit.“ 1877); „Miniaturowe malarstwo lwowskie“ („Przegl. lwowski“ 1874, Vni); „Z dziejów malarstwa polskiego w. XVI“ („Ateneum“ 1884, I); „Z dziejów ślusarstwa polskiego“ („Dodatek dla ślusarzy“ Warszawa 1883); „Broń sieczna w Zakładzie Ossolińskich we Lwowie“ („Prz. Iw.“ 1874, VII); „Z przeszłości grodów Polski w. XV. U-rządzenia“ („Kuryer Codzienny“ 1883, N-ry 52, 72, 134 i 135). Z większych prac ogłosił: „Z domu i świątyni, szkice i obrazy z przeszłości“ (Lwów 1880) oraz „Na przełomie sztuki polskiej“ (Warszawa 1882), nadto pozostawił wykończoną do druku w rękopisie pracę: „Zarysy dziejów sztuki w Polsce“.

Martynowskie albo Marcinkowskie s-stwo niegr. w woj. Kijowskiem, pow. Owruckim; składało się z m-ka i wsi Martynowa oraz ze wsi Ptoszczowa. R. 1393 siedzieli na niem ks.

Ked.

tum), nazywana też m i ę t k ą a. szałwią rzymską, przez lud piwonią wonną, uprawiana w ogrodach i zalecana jako środek przeciw pluskwom. Z gatunków niektórych, rosnących w Persyi, na Kaukazie, na półwyspie Bałkańskim z kwiatów wyrabiają t. zw. Proszek perski, służący do tępienia owadów w mieszkaniach.—M. Chińska (P. sinense) hodowana bywa w cieplarniach jako roślina ozdobna. Marunka, ob. Marun a.

Maruru, nazwa krajowa Koroniarki (Victoria regia), ob. Nymphaeaceae.

K. Chw

Wasyl i Jan Massalscy; starostą ostatnim (1775) był Justynjan Hilzen, wojewodzie Miński, gene-rał-major wojsk litewskich.

Martyrolginm. Nazwę tę nosi katalog czyli księga kościelna, w której według porządku miesięcy i dni wyliczone są imiona męczenników oraz ich życiorysy i czyny. Od r. 1475 drukowano wielokrotnie M. podług rękopisów dawnych: najlepsze wydanie jest kard. Cezarego Baroniusa (Rzym 1588; pierwsze wyszło 1586) później kilkakrotnie uzupełniane i poprawiane. W przekładzie polskim istnieje kilka wydań (Kraków 1591; Berdyczów 1711; Lwów 1860 i 1862). — Por. „Encyklop. kość.“ (XIII,

Red.

Red.

567—571).

Maruna (Pyrethrum), zwana też Ber tramem a. B e r t r a m o w c e m, roślina z rodzaju złożonych (Compositae), liście ma naprzemian-ległe, ząbkowate lub wycinane różnie, z wyglądu podobna do rumianku (ob.). M-y bywają zielne, roczne, lub trwałe. — M. bezwonna (P. inodorum) o liściach b. wąskich i kwiatach białych, b. poryolita na polach, ugorach, przy płotach itp. — M. marunka (P. parthenium), zwana dawniej Bylicą, rośnie na ziemi nieu-prawnej i kamienistej w Europie całej, woń wydaje b. silną. Dawniej używano jej do kadzenia oraz jako lek wzmacniający i przeciwgorączkowy.—M. marzy mię tka (P. tanace-

Maruszewski Tomasz, zręczny i wytrawny spiskowiec powstania Kościuszkowskiego, emis-saryusz Kołłątajowski (lata urodzenia i śmierci nieznane), był jeduym z najenergiczniejszych działaczy, którzy przyczynili się do rozpowszechnienia instrukcyi Kościuszki w kraju, oraz którzy przygotowali Warszawę do wybuchu pierwotnej organizacyi spiskowej wkrótce po aresztowaniach na sesyi u Węgierskiego (7 marca 1794).—Emigracya polska od pierwszego postanowienia powstania (w październiku r. 1792) starała się o nawiązanie stosunków z krajem, gdzie działalność Targowiczan i wypadki francuskie wytwarzały stan wrzenia żywiołowego. Dla podtrzymywania tych stosunków używano ludzi z kuźnicy Kołłątaj o wskiej: Macieja Mierosławskiego, Barssa i Tomasza M-go z Warszawy. Z pierwszej swej missyi do Berlina a potem do Frankfurtu, gdy zjechała tam de-legacya szlachty z nowoutworzonych „Siidpreus-sen“, M. wraz z Barssem wywiązali się tak znakomicie, że wysłano ich następnie z ramienia emigracyi do Warszawy do nawiązania stosunków ściślejszych z krajem. Tutaj wysłańcy zastali już pewną organizacyę spiskową, w której wodził rej Kapostas (ob.). Organizacya ta jednakże po aresztowaniach, rozchwiała się (w marcu 1794) i trzeba było całą pracę koło powstania w Warszawie rozpoczynać na nowo. Na tern polu wyróżnił się właśnie M. Zjechawszy do Krakowa, zastał tam kilku zbiegów z Warszawy, którzy strach o prześladowaniach szerzyli na wszystkie strony. Stateczny w swem przedsięwzięciu, zostawiwszy zlecenia Kościuszki w Krakowskiem i Sandomierskiem, sam udał się napowrót do Warszawy, zebrał gorliwszych i zaklął imieniem Ojczyzny, aby nie opuszczali roboty rozpoczętej. Rozdał listy do wojskowych, wyjechał sam do komend dalszych, zgoła tak swoje zlecenia załatwił, że niczego nie opuścił w dopełnieniu, niczego nie naraził w powierzeniu, tak dalece, że rzucił nowe podwaliny pod powstanie w Warszawie i poruszył całe wojsko koronne. Dzięki relacyi M-go powstanie Kościuszkowskie przyśpieszone zostało: złożył bowiem dowody niezbite, że nadchodzi chwila, w której wojsko polskie ma być przez rządy rozbiorcze rozpuszczone, a bez wojska do powstania nie przyjdzie. Był członkiem sądu wojskowego, w którym zasiadał wraz z Ra-

na „zgromadzenie“

na

E. Chw.

uwa-

roe

Red.

Drz.

(1842); „Die Musik des 19 Jahrh.“; „Ludwig v. Beethovens Leben und Schaffen“ (1859, wyd. 5-e 1901); „Gluck und die Oper“ (1863, 2 t.); „Das Ideal und die Gagenwart“ i w. in. Jako kompozytor, M. utworzył parę oper. oratoryów, pieśni itd.; sporo w nich wiedzy muzycznej, ale bardzo mało natchnienia.

fałem Kołłątajem pod przewodnictwem Józefa Zajączka (ob.). Łącznie z księdzem Mayerem (Meierem) rozstrzygnął o wypadkach kwietniowych warszawskich (1794). Ci dwaj ludzie należeli do odłamu radykalnego spisku, który występował przeciwko Kapostasowi i porozumiewał się stale z H. Kołłątajem. Po wybuchu powstania M. przystąpił do „klubu“, którego nazwę później zmieniono (aby nie wzbudzić obaw w Radzie Zastępczej), a który był odtworzeniem klubu Kołłątajow-skiego z r. 1792. W ,,Zgromadzeniu“ tem M. w kwietniu r. 1794 wraz z innymi nastawał, aby wymódz na Radzie Zastępczej natychmiastowe osądzenie, i ukaranie więźniów stanu. On to wraz z ks. Meierem, Konopką, Dembowskim i Kalasantym Szaniawskim wyzyskał panikę w Warszawie d. 8 maja r. 1794 i doprowadził do wieszali dnia następnego. D. 27 czerwca znosił na własnych barkach belki szubienice dla zdrajców. R. 1795 zaciągnął się do „Deputacyi“, związku Jakobinów polskich. Ok. r. 1798, po powrocie z emigracyi do kraju, stanął na uboczu i do żadnych więcej związków nie należał. Zbogacony mieszczanin, dzierżawił w okolicy Częstochowy od rządu pruskiego jakiś majątek poklasztorny. Tutaj też gościł u siebie r. 1802 H. Kołłątaja. Por, Tokarz W. „Ostatnie lata Hugona Kołłątaja“ (Kraków 1905, t. 3); Wybicki Pamiętniki.

Marutse-Mambunda państwo Bantu w A-fryce środkowej, należące do obszarów brytań-skich, pomiędzy 13°30'—18° szerok. płd. i 24°20' —28u50' dług. wsch. od Gr.; obszar 268 000 km. kw. Ludności około miliona. Na wschodzie i południu przez kraj przepływa rz. Zambezi, nadto wiele jest lewych dopływów jej, zwłaszcza Kafue. Z dopływów prawych największy Tszobe. Większa część kraju — to równina, z wyjątkiem górzystego płd. wschodu. Drzew prawie niema. Skwary ogromne, dochodzą w cieniu do 43° C. Nad brzegami Zambezi i na jej wyspach fauna i flora są bogate i różnolite. Ludność składa się z dwuch plemion panujących: Marutsowie inaczej Barotsowie na płn.-wsch. i Mambundowie. Wszystkie inne plemiona z wyjątkiem zamieszkałych na wschodzie Batoków i Makalaków, są niewolnikami. Daniny składane są pod postacią zębów słoniowych, skór zwierzęcych, owoców leśnych, bydła, mięsa! broni, sprzętów. Kość słoniowa i miód żane są za własność publiczną- sprzedaż tych przedmiotów karana jest śmiercią. Według prawa król jest jedynym kupcem w kraju. Rząd jest despotyczny, okrutny; utrzymuje się wskutek nadzwyczajnych ceremonii i utrzymywania ludu w zabobonie. Zajęcie główne to rolnictwo; hodowlę bydła znacznie utrudniają muchy zjadliwe, zwaue tse-tse (ob.). Miasta główne: La-albo Lialni nad brzegiem lewym rz. Zambezi i Litanda nad Lukangą — dopływem rz. Kafue. Paryska misya protestancka założyła r. 1884 stacye misyjne nad Zambezi: Szeszeke i Lefula. — Por. Holub. „Eine Kulturskizze des M. Reiches“ (Wiedeń 1879) — Depelchin „Trois ans dans l’Afrique australe“ (Bruksella 1882).E< Gr-Marvin Karol, podróżnik i pisarz, przez pomyłkę pomieszczony p. n. Marono (T. XLV, 482).

Marwar, państwo lenne w Indostanie, ob. D ż o d pu r.

Marwicz (właśc. von der Marwitz) Jan Nepomucen (* 1795 na Pomorzu — f 1886 w Peplinie) biskup chełmiński. Wykształcenie uniwersyteckie w teologii i filozofii otrzymał we Wrocławiu; w r. 1830 wyświęcony na księdza. Był kolejno proboszczem w Toruniu, Tucholi i Peplinie, w r. 1843 został kanonikiem.

D. 3 sierp. r. 1856 prekonizowany biskupem chełmińskim, był konsekrowany d. 8 listop. t. r. jako 59 biskup tej dyecyzyi. Mimo że z pochodzenia Polakiem nie był, sprzyjał narodowi naszemu i niemało wpłynął na rozwój języka ojczystego śród ludu swej dyecezyi; podczas osławionego Kulturkampfu pruskiego narażony był za to na wstrzymanie pensyi oraz inne przykrości. Był biskupem wzorowym, żył b. skromnie, a dochody swe nieomal zupełnie obracał na wznoszenie kościołów nowych, naprawę starych, oraz na kształcenie młodzieży i cele dobroczynne.

Marwingowie (Marvingi, MapooiYYoi), lud germański, zamieszkały na skłonie wschodnim gór Abnoba, należący prawdopodobnie do szczepu Cherusków; później, jak się zdaje, pomię-szali się z Chattami, a w jeszcze późniejszych czasach przyłączyli się do związku Franków.s-

Marx Adolf Bernard (* 15 maja 1795 w Halli nad Salą — f 17 maja 1866 w Berlinie), głośny teoretyk i estetyk muzyczny. Po ukończeniu uniwersytetu w Marburgu i studyów muzycznych u Tiirka i Zeltera, został powołany na profesora muzyki w uniwersytecie Berlińskim w r. 1830. W r. 1850 założył z Kulla-kiem i Sternem słynne konserwatoryum w Berlinie. Głównemi dziełami Marxa są: „Die Lehre von der musikalischen Komposition“ (1837 — 47; 4 t. wielokrotnie przedrukowywane) „Allgemeine Musiklehre“ (1839, wyd. 10-e 1884); „Über Malerei in der Tonkust“ (1828); „Die alte Musiklehre im Streit mit unserer Zeit“

Ą. Pol.

Marx Karol, znakomity ekonomista i publicysta niemiecki, twórca socyalizmu niemieckiego (* w Trewirze 5 maja 1818—f w Londynie 14 mar. 1883), pochodził z rodziny żydowskiej. Ojciec, adwokat, r. 1824 przyjął chrzest według obrządku protestanckiego. M.

uczył się w Bonn (od 1835) później w Berlinie prawa i filozofii (ze szczególnem zamiłowaniem do heglizmu [ob.]), nauki ukończył (dr. fil.) r. 1841 (rozprawa doktorska dotyczyła filozofii Epikura). Pragnął pierwotnie habilitować się w Bonn; jednak skandaliczne usunięcie Brunona Bauera z katedry uniwersyteckiej odstraszyło go od uniwersytetu pruskiego. Mieszczaństwo nadreńskie założyło w tym czasie dziennik opozycyjny (w porozumieniu z przywódcami liberalizmu w Prusiech: Hansemannem i Camp-hausenem), powołano M-a i Bauera na współpracowników. M. pisywał do „Rheinische Zeitung“ (1842) artykuły treści ekonomicznej; w październiku t. r. został redaktorem, prowadził pismo tak radykalnie, że pomimo cenzury rząd zażądał zamknięcia. M. ustąpił z redakcyi i wyjechał do Paryża z Arnoldem Rugem, również radykalnym publicystą niemieckim; tu rozpoczęli wydawn. (,,Deutsch - französische Jahrbücher“ tylko 1 zesz.). Trudności kolportowania niecenzuralnego pisma w Niemczech, różnice w poglądach redaktorów (Rugę pozostał radykałem, M. pod wpływem badań w zakresie ekonomii i so-cyalizmu francuskiego, a także obcowania z so-cyalistami francuskiemi został socyalistą) — wpływały źle na rozwój pisma. Jedynym dodatnim wynikiem pracy redakcyjnej w Paryżu była znajomość z Fryderykiem Engelsem, korespondentem pisma. Stosunek listowny, poparty przyjazdem Engelsa do Paryża (1844 we wrześniu), zamienił się w przyjaźń najbliższą, w kooperacyę autorską, która miała silnie, zasadniczo zaważyć na twórczości naukowej M-a. Pierwsze spotkanie dało życie pracy polemicznej, zwróconej przeciw radykałom protestanckim pruskim „Die heilige Familie Gegen Bruno Bauer und Konsorten“ (1845). Po upadku Roczników M. pisywał do pisemka niemieckiego, wychodzącego w Paryżu „Vorwaerts“, w którym poddawał zjadliwej krytyce stosunki polityczne panujące w Prusiech. Na żądanie rządu pruskiego (za pośrednictwem Aleks. Humboldta) ministeryum liberalne Guizota wydaliło M-a z Francyi; szukał przytułku w Brukselli (początek 1845). Tu napisał pamflet przeciw Proud-łionowi (ob.) „La misère de la philosopie, réponse à la Philosophie de la Misère de M. Proudhon“ (Bruksella 1847, przekład polski 1889) i „Discours sur la questions du libre échange“ (tamże 1848). Pisywał też do dziennika (dwa razy w tygodniu, pod redakcyą Bornstedta) demokratycznego „Deutsche Brüsseler Zeitung“. Żył i działał śród emigracyi międzynarodowej; utrzymywał stosunki z Polakami, przemawiał na zebraniach politycznych (na polskich obchodach listopadowych), we wszystkiem sekundowany przez Engelsa. Ten po kilkolet-niem pobycie w Anglii przywiózł książkę o „Położeniu robotników angielskich“. Przywiózł wielką znajomość rzeczywistych stosunków ekonomicznych i społecznych w społeczeństwie najbardziej podówczas posuniętem na polu kapitalizmu. Wnioski jego zdobyte przez obserwacyę rzeczywistości angielskiej spotykały się z poglądami M-a, otrzymanego na drodze kilkoletnie-go gruntownego przemyśliwania nad podstawami filozofii idealistycznej. Owocem tego spotkania i roztrząsań była dwutomowa książka o idealistycznej filozofii niemieckiej; nie wydana z powodu zawodu, który autorom sprawił wydawca; zginęła w składach drukarni. Zostało atoli poniej coś nierównie ważniejszego: najzupełniejsze porozumienie autorów, pogląd na świat, teorya mate-ryalizmu historycznego (ob.). Przyjaciele sprawdzali słuszność poglądów w artykułach wstępnych „Deutsche Brüsseler Zeitung“, w odczytach wypowiadanych przed robotnikami niemieckietni w Brukselli, w rozmowach i rozprawach z najinteligentniejszymi przedstawicielami emigracyi niemieckiej w Belgii (Hess, Wilhelm Wolff, Stefan Born, Weidemeyer). Jeden z takich odczy-

fei!

Fig. 58. Karol Marx.

tów wydrukowany znacznie później (1849): „Praca najemna i kapitał“ — w stanie zalążkowym zawierał treść pierwszego tomu „Kapitału“. Od r. 1847 należeli oba do „Związku Sprawiedliwych“ (Bund der Gerechten), stowarzyszenia so-cyalistycznego z siedzibą w Londynie, które odwróciwszy się od Weitlinga (ob.), po rozejściu się z nim M-a (marzec 1846 w Brukselli w toku ciekawej dyskusyi powtórzonej następnie przez Annienkowa „Wjestnik Jewropy“ (1880) i przez Kalera „Weitling“ 1886 str. 72), pragnęło zbliżyć się do pisarzy, których sława publicystyczna przenikać poczynała do kół robotniczych niemieckich, rozsianych po emigraćyi.

Zjazd związku różnych stowarzyszeń odbył się latem r. 1847, przyjął nazwę „komunistycznego“ (w odróżnieniu od stowarzyszeń socyali-stycznych, wyznających poglądy utopistów francuskich), utrwalił zasady organizacyi związku (najdrobniejsza komórka organizącyjna „komuna“

M-a na świat zjawisk społecznych, później ugruntowane w „Kapitale“, którego tom I wyszedł zaledwie r. 1867 („Das Kapital. Erstes Buch. Der Produktionsprozess des Kapitals“ Hamburg 1867, przekł. polski 1888). Tymczasem mijały lata reakcyi porewolucyjnej. W Niemczech rozwinął wielką, historyczną działalność Lassalle (ob.). W Londynie powstało „Międzynarodowe Stowarzyszenie robotników“ („Międzynarodówka“ ob. „L’Internationale“). W Stowarzyszeniu tern najwybitniejszą rolę odegrał M.: jego program został przyjęty (wbrew programowi idealistycznemu, mistycznemu Marsiniego ob.), sam pisał wszystkie manifesty, odezwy, sprawozdania w imieniu Rady generalnej, on też v/ imieniu Międzynarodówki napisał popularny manifest w przedmiocie „Komuny Paryskiej“ („Wojna wewnętrzna we Francyi“). Zajmując wielkie stanowisko w organizacyi M-ki, nie był M. popularny; miał licznych przeciwników; namiętnie zwalczali go anarchiści, w walce tej popełniano błędy z jednej i z drugiej strony. Błądził też M., chwytając się w polemice z anarchistami niebezpiecznej broni insynuacyi, podejrzeń (por. James Guillaume „L’Internationale“, 3 tomy Paryż 1905 i n., ze stanowiska anarchistycznego, Nettlan w obszernej biografii „Bakunina“ 1900). Po upadku Komuny, pod wpływem reakcyi powszechnej, a także rozłamów wewnętrznych Międzynarodówka upadła. M. powrócił do pracy naukowej. Niezmordowanie czynny w „Muzeum Brytańskiem“, badając statystykę, historyę, agronomię, zapuszczając się w dociekania geologiczne, ucząc się do późnej starości języków (tak w celu zbadania stosunków rolnych rossyjskich nauczył się po rossyj-sku), przygotowywał rękopis następnych tomów „Kapitału“. Jednak trudy i znoje życia, nędza materyalna, szczególnie ciężka w okresie rewolucyi r. 1848 i podczas pierwszych dziesięciu lat pobytu w Londynie (por. listy pani Jenny Marx, ogłoszone w przekładzie polskim w „Wiedzy“ tygodnik wileński 1909), podkopały mu zdrowie; śmierć żony i córki przyśpieszyła rozwiązanie. Wykład teoryi Marx’a i późniejszy rozwój t. zw. marksizmu ob. S o c y a 1 i z m.— Źródła do biografii M-a. Engels w „Hand-wörterb. d. Staatswissenschaften“ s. v. Marx (tenże w piśmie „Der Sozialdemokrat“ (Zurich 1883); Lafargue w ,,Neue Zeit.“ (t. IX); Gross „M.“ (1885); Liebknecht „K. M. zum Ge-dächtniss“ (1897); Mehring „Gesch. d. deutschen Sozialdemokratie“ (wyd. 3-e 1908, tenże w „Neue Zeit“ 1907 t. XXV i 1908 r. XXVI, tenże ,Jorges Briefwechsel“ 1906 i „Wiedza“ Wilno 1909). Materyalizm historyczny. „M. Zur Kritik d. polit. Oekon.“ (przedmowa); Engels „Feuerbach“; tenże „Anti Dühring“; Labriola „Essais sur la conception matérialiste de l’histoire“

[gmina] liczyła 20 członków, dziesięć [i mniej] komun tworzyło Gau [okrąg]). Postanowiono, że siedliskiem Związku będzie Londyn i polecono Engelsowi i M-owi napisanie „manifestu¹¹. M. i Engels skupili tedy w broszurze wszystkie zasady wiary wyznawanej przez dawniejsze stowarzyszenia socyalistyczne niemieckie, a także wyniki własnych dociekań w okresie lat 1845 — 7. Następny zjazd odbył się w grudniu t. r. w Londynie i po 10-dniowych roztrząsa-niach przyjął referat M-a i Engelsa p. u. ,,Manifestu Komunistycznego“. „Manifest“ stał się później kanonem międzynarodowego socyalizmu i rozszedł się po świecie w milionach egzemplarzy we wszystkich językach świata. Rewo-lucya lutowa odbiła się echem w Brukselli, urządzano wiece, ruszyła się kolonia emigrantów; stanowisko wybitne, które śród niej zajmował M. sprawiło, że go wydalono z Brukselli.

Na zaproszenie jednego z członków rządu tymczasowego w Paryżu (Flocona), przeniósł się do Paryża, gdzie zwalczał popularne hasło tworzenia legionów cudzoziemskich, powołanych do wyzwalania poszczególnych krajów uciśnionych.

W kwietniu przeniósł się do Kolonii, gdzie od d. 1 czerwca zaczął wydawać „Neue Rheinische Zeitung“ (ostatni uumer wyszedł 19 maja 1849).

Dwukrotnie ścigany przez sądy w lutym r. 1849 z tytułu przestępstw prasowych i wzywania do walki zbrojnej, odmawiania podatków i t. p., dwukrotnie też uwolniony — otrzymał w maju rozkaz wyjazdu z Prus. Wrócił do Paryża, po krwawych walkach czerwcowych rozkazano mu bądź wynieść się do Bretanii, bądź wogóle opuścić Francyę. Wyjechał tedy do Londynu, gdzie pozostał do końca życia. W Londynie wznowił wydawnictwo „Neue Rheinische Zeitung. Politisch - ökonomische Revue“ (jako miesięcznik,

1850 — 1857, 6 zeszytów). Tu zamieścił swoją pracę o rewolucyi r. 1848 — 9, jej przyczynach i stosunkach wewnętrznych. Ciągiem dalszym tej pracy była rzecz o „18 Brumaire’a Ludwika Bonapartego“ (New York 1852, wiele wydań; przekł. polski 1890). W związku z rewolu-cyą znajduje się broszura ,,Enthüllungen über den Kölner Kommunisten-Prozess“ (Boston 1853, kilka wydań). R. 1852 — 1860 był M. w Londynie korespondentem pisma amerykańskiego „New York Tribune“, w którem pisywał wiele w zakresie polityki międzynarodowej. Niektóre cykle artykułów wyszły następnie jako broszury; r. 1859 wyszedł niewielki zeszyt „Zur Kritik der politischen Oekouomie“ (Berlin 1859, przekład polski L. Wiśniewskiego 1890), owoc wie-    (1897); tenże „In Memoriam del Manifesto dei

loletnich badań w zakresie ekonomii politycznej;    Communisti“ (1895); Krauz Kazimierz ,,Mate

tu złożone zostały w zalążku wszystkie poglądy ryalizm ekon.“ (z przedmową L. Krzywickiego

S. P.

1908); Mehring w „Geschichte d. d. Socialdemokratie“ (wyd. 3-e, 4 t. 1906); tenże w „Neue Zeit“ (1907); Woltmann „D. historische Materialismus. Darstellung und Kritik d. marxistischen Weltanschauung“ (1900).—Dzieła M-a (wydane oddzielnie): „Die heilige Familie Gegen Bruno Bauer und Konsorten“ (Frankfurt 1845); „Misère de la Philosophie réponse à la Philosophie de la Misère de M. Proudhon“ (Bru-ksella 1847, wyd. 2-e 1896, wyd. 3-e 1908, po niemiecku wyd. 3-e 1895 przekł. polski i t. d.); „Discours sur le libre échange“ (Bruks. 1848, przekł. niem., ang., poi.); „Manifest der kommunistischen Partei“ (przeł. na wszystkie języki europejskie, wyd. francuskie Andlera z komentarzem 1901; przekł. na jeżyk polski 1905, z komentarzem włoskim Labrioli wyd. 3-e Rzym 1902); „Lohnarbeit und Kapital“ (wielokrotnie wydane przekł. polski, rossyjski, włoski, francuski); „Zwei politische Prozesse“ (Kolonia 1849); „Revolution and Conterrevolution of Germany in 1848“ (wyd. Eleanor Marx-Ave-ling, Londyn 1896; po niem. 1896); „Die Klassenkämpfe in Frankreich“ (pierwotnie 1850, wyd. przez Engelsa 1895; wiele przekładów, także polski); „Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte“ (New York 1852, kilka wydań; przekłady: francuski 1900, ang., polski itd.); „Enthüllungen über den köllner Kommunistenprozess“ (Bazylea 1852, Boston 1853, ostatnie wyd. niem. 1895); „The eastern question, A reprint of letters written 1853 to 1856 dealing with events of the Crimean war“ (1897); „Zur Kritik der politischen Oekonomie S. Kopf“ (Berlin 1859, wyd. 3-e niem. 1907, przekł. polski, francuski); „Herr Vogt“ (Londyn 1860), „Inau-gural-Adresse der internationalen Arbeiterassociation“ (1864, wiele przekładów); „The Civil war in France 1871“ (Londyn 1871, wielokrotnie powtarzane przekłady niemiecki, franc., polski i t. d.); „Das Kapital Kritik der politischen Oekonomie, Erstes Buch“ (Hamburg 1867, wyd. 2-e 1873, wyd. 3-e 1883, wyd. 4-e 1890, przekł. rossyjski już 1873, francuski 1883, polski 1889 i t. d. Streszczenie b. dobre G. De-ville’a (1885, przekł. na język włoski 1890), „Das Kapital. Zweites Buch“ (1885, wyd. 2-e

1893); „Drittes Buch“ (w dwu częściach 1895]. Część druga i trzecia istnieje w przekładzie francuskim i rossyjskim. Przekł. polski Zygmunta Herynga zapowiedziany był w „Ogniwie“ r. 1905); „Aus dem litterarischeu Nachlass von

K. Marx, Fr. Engels u. F. Lassalle“ (4 tomy; przedrukowano tam najważniejsze artykuły M-a z dawno zaginionych dzienników: między innemi ważny i piękny artykuł o „Kwestyi polskiej na sejmie frankfurckim r. 1848“ (przeciw nacyo-nalistom niemieckim), ciekawy artykuł o „Kwe-styi Żydowskiej“ (często przedrukowywany w przekładach; dziś byłby zaliczony do literatury antysemickiej); „Theorien über den Mehrwerth

Wielka Ene. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Ze*z. 361a,

herausgegeben von K. Kautsky“ (1905 i n,; przekład polski).—Wielkie wydanie pism M-a (także Engelsa i Lassalle’a przedsięwzięto w przekładzie włoskim, pod redakcyą E. Ciccottego (Rzym 1899 — 1903).—Literatura. O. M-ie istuieje już cała literatura w przeróżnych językach świata. Wyczerpującego i zupełnie naukowego wykładu jego teoryi dotychczas niema (próbą jest wielkie dzieło Hammacbera „Das philosophische und ökonomische System des Marxismus“ (Lipsk 1909). Wykłady popularne dają Sombart w „Sozialismus u. Soziale Bewegung im XIX Jahrh. (1896, wyd. 6-e 1908, przekł. polski tenże); ,,Das Lebenswerk von K. Marx“ (1909); Kautsky „K, M. ökonomische Lehren“ (1885, przekł. polski 1890); tenże ,,M.“ (1908)- M. Adler „M.“ (Wiedeń 1908); Tugan-Baranowsky „Grundlagen des Marxismus*' (1908); tenże „Der moderne Sozialismus“ (1908); Struve „Die Marx’sche Theorie der sozialen Entwickelung“ („Archiv f. soz. Gesetzg.“ XIV); Plechanow „Holbach, Helvetius und Marx, Beiträge zur Geschichte des Materialismus“ (1896, przekł. polski 1901, „Szkice z dziejów filozofii“ F. S.); Weryho Wł. „Marx als Philosoph*¹ (1895); Vorländer „Kant u. d. Sozialismus“ (1900); Masaryk „Die philosophischen und soziologischen Grundlagen des Marxismus“ (1899). For. także przyczynki bibliograficzne Sombarta (w „Archiv, f. Sozialwissenschaft“ XXI) i Michelsa (tamże XXVI). — Bibliografia zupełna s. v. „M,“ w Stammhammera „Bibliographie d. Sozialismus“ (3 tomy 1893, 1900; 1909), ob, S o c y a 1 i z m.

Marya (po hebr. Miriam (= cierpka, gorzka, oporna); gr, w N. Test. Maptap.; łac. i niem. Maria, franc. Marie, ang. Mary, podług wymowy ludowej Maryja, niegdyś też Marża) matka Jezusa Chrystusa (ob.), nazywana Najświętszą M-ą Panną, Matką Boską, Bogarodzicą (czesk. Matlca Bożi, Bohuro-dicka\ ross. Prjeswjataja Djeiea, Bogomatjer' Bogorodica; franc. Notre - Dame, la Sainte-Vierge; włos. Madonna i Beatissima Vergine; hiszp. Nuestra Seńora; niem. die Heilige Jungfrau, Unsre Liebe Frau, rzadziej Mutter-Gottes). Nowy Testament dostarcza nam tylko wiadomości b. skąpych i niedokładnych o matce Zbawiciela; wszystko, co mówi o M-i zawrzeć się da w kilku dziesiątkach wierszy, których większość mieści się w dwu rozdziałach początkowych ewang. św. Łukasza. Według niego M. mieszkała w mieście Nazarecie (Galilea) i była zaręczona z Józefem, potomkiem domu Dawidowego. Anioł Gabryel zwiastował dziewicy tej, że pocznie z Ducha św-go i urodzi syna, któremu da imię Jezus. Aby wylękłą, ale poddającą się woli bożej M-ę upewnić o prawdzie słów swoich anioł powiedział, że krewna jej Elżbieta, mimo lat podeszłych poczęła także przed 6-u miesiącami. M. udała się do krewnej swojej w Judei, ta zaś powi-

tała ją słowami. „Błogosławionaś ty między św. Mateusza.—Ewaug. św. Marka i Jana, nic niewiastami i błogosławiony owoc żywota two- nie mówiąc o narodzeniu, dzieciństwie Jezusa jego“. M. odpowiedziała jej na to wyrazami i latach jego młodzieńczych, nie wspominają składającemi się na hymn natchniony.—Żaba- też o M-i w tym okresie; wzmiankę krótką wiwszy trzy miesiące w domu krewnej M. po- o niej napotykamy dopiero, gdy mowa o cu-wróciła do Nazaretu (1. c. I, 26 — 56). Widocz- dzie na godach w Kanie Galilejskiej, a wtedy nie wtedy poślubił ją Józef, o czym jednak Jezus wcale nie uprzejmie odzywa się do matki w Ewąngielii tej nie wspomniano wyraźnie. (Ew. św. Jana II, 1 nast.); podobnie mówi o niej W miasteczku Betleem powiła „syna pierwo- przy sposobności innej (Ew. św. Marka III, 31 rodnego“, przybywszy tam z mężem Józefem z po- —35; Mateusza XII, 46 — 50; św. Łukasza VII, wodu popisu nakazanego przez cesarza Augusta. 19—21 i XI, 27—28).—Zdaje się, że M. była Poród odbył się w stajence, ponieważ nigdzie już wdową gdy Chrystus zaczął występować gospody dla siebie znaleźć nie mogli.—Pasterze, na widownię szerszą, ponieważ ewangielie wte-którym anioł zapowiedział, iż się narodził Zba- dy nie wymieniają już Józefa, natomiast mó-wiciel, przybyli do stajenki i cześć oddali Dzie- wią o dzieciach jego i M-i, synach i córkach, ciątku w żłobie leżącemu.—Po dniach 40-u M., wyliczając z imienia synów, a braci Chrystu-udawszy się do Jerozolimy, poszła do świątyni, sowych: Jakóba, Jozesa, Szymona i Judę (ew. aby się oczyścić według przepisu zakonu Moj- św. Mateusza XIII, 55; św. Marka VI, 3).—Kie-żeszowego. Starzec Symeon wtedy poznał w Dzie- . dy Chrystus zawisł na Krzyżu, matka jego stała ciątku Zbawiciela, a M-i przepowiedział, że du- | pod nim z siostra swą M-ą Kleofasową i M-ą Maszę jej miecz przeszyje. Podobnież w synu M-i poznała Mesyasza stara prorokini Anna, córka Fanuelowa z pokolenia Assera. Po odbyciu obrzędu M. z mężem i synem powróciła do Nazaretu. —Gdy Jezus dorosł do lat 12-u, z nim i z mężem udała się na święto Paschy (ob.) do Jerozolimy. Kiedy stamtąd wracali Jezus nie poszedł z niemi; nieobecność jego dostrzegli dopiero po dniu drogi i zaniepokojeni zawrócili szukając zagubionego; znaleźli go dopiero dnia trzeciego w świątyni, rozprawiającego z uczonymi w zakonie. Gdy matka stroskana ujrzawszy go rzekła: „Synu! przeczżeś nam to uczynił? Oto ojciec twój i ja z boleścią szukaliśmy cię“; na to usłyszała odpowiedź: „Cóż jest, żeście mnie szukali? Izaliście nie wiedzieli iż w tych rzeczach, które są Ojca mego, ja być muszę“. M. i Józef nie zrozumieli wprawdzie słów tych syna, ale matka zachowała je w sercu swojem. Wrócili wszyscy troje do Nazaretu.—Tyle tylko dowiadujemy się od św.

gdaleną (ob.), wtedy to rzekł Zbawiciel ujrzawszy matkę i ucznia, którego miłował (Jana apost.); „Niewiasto! oto syn twój“ do ucznia zaś: „Oto matka twoja“, a odtąd uczeń wziął ją do siebie (ew. św. Jana XIX, 26, 27). Wzmianka ostatnia o M-i znajduje się w „Dziejach apostolskich“ (I, 14); w „Listach“ i w „Objawieniu św. Jana“ z imieniem jej nie spotykamy się już nigdzie. Ponad to, co przytoczono powyżej, księgi kanoniczne N. Testamentu o M-i nic nie zawierają, za to księgi przez Kościół uznane za apokryfy (ob.) dostarczają o niej wiadomości obfitszych, które przeszły następnie do legendy, a po części i przez Kościół przyjęte zostały za wiarogodne. Są to: „Protevangelium Jacobi“ (Znane już Orygenesowi (ob.) w w. III), „Evangelium Pseudo-Matthaei, s. liber de ortu beatae Mariae et infantia Salvatoris“, „Evang. de na-tivitate Sanctae M-e“, „Historia Jesephi, fabri lignarii“ i „Evang. infantiae Arabicum“. Według źródeł tych rodzicami M-i byli św. Joachim i Anna, którzy ją, gdy skończyła 3 lata, zaprowadzili do świątyni w Jerozolimie, aby ją poświęcić Bogu. W świątyni przebywała do skończenia lat 12-u, obsługiwana przez a-niołów, a z dniem każdym stając się doskonalszą. Wówczas arcykapłan rozkazał wszystkim dziewczętom w tym wieku, znajdującym i chowającym się w świątyni, powrócić do domów i wyjść za mąż. M. oparła się temu, u-trzymując. że dziewictwo swe ofiarowała Bogu. Arcykapłan tern zmieszany zaczął się modlić, a wtedy stanął przed nim anioł i nauczył go, co ma czynić. Miał zwołać wszystkich wdowców i bezżenuych z Izraela, należących do pokolenia Dawidowego i rozkazać, aby każdy z nich z sobą przyniósł laskę swą. Stało się też tak. Józef, który był stary i dzietny, trzymał się na uboczu. Wszyscy inni przeszli przed nim, ale żaden znak niebieski za nimi nie przemówił. Kiedy sam stanął przed arcykapłanem z laski jego wyleciał gołąb i unosił się nad

Łukasza.—Opowiadanie w ewang. św. Mateusza jest jeszcze krótsze i nie ze wszystkiem zgodne z poprzedzającem. Naprzód z opowiadania tego wynika, że Józef i M. mieszkali w Betleem, potem, o czem Łukasz nie wspomina, że Józef dowiedziawszy się o brzemienności poślubionej przez siebie M-i, chciał ją potajemnie opuścić, czego jednak zaniechał, skoro mu się we śnie ukazał anioł i podejrzenia jego rozwiał (1. c. I,

18—25). Kiedy się już Jezus w Betleem narodził przybyli ze wschodu mędrcy (tzw. Trzej Królowie), którym gwiazda wskazywała drogę, aby cześć złożyć i dary nowonarodzonemu w „domu“ jego. Po ich odejściu Józef, przestrzeżony we śnie przez anioła, zabrawszy M-ę z Dzieciątkiem, schronił się do Egiptu, skąd powrócili dopiero po śmierci Heroda i wtedy też dopiero osiedli w Nazarecie (1. c. II). Nie łatwo to wszystko pogodzić ze szczegółami przytoczone-mi przez św. Łukasza, nie wspominającego też ni słowem o rzezi niewiniątek, opowiedzianej przez głową jego; na mocy znaku tego M. została mu zaręczona. Wtedy też zdarzyło się, iż potrzeba było zasłony do świątyni, wykonanie jej powierzono 7-u dziewicom przez los oznaczonym, także los rozstrzygał, co każda z nich zrobić miała. Na M-ę przypadło uprzędzenie purpury.

dowiedzioną.—Aui jeden z pisarzów prawowiernych do końca w. IV nie wspomina jeszcze o Wniebowzięciu, a ustępy tyczące się go w dziełach: Euzebiusza, św. Atanazego, Hieronima i Augustyna są podrobione. Dopiero w w. VI dogmat ten zaczął się ustalać (św. Grzegorz z Tours, Andrzej z Krety, Ildefons Toledański i Jan Damasceński). Święto Wniebowzięcia zaczęto na wschodzie zachowywać za cesarza Maurycego (582—602), który wyznaczył na nie d. 15 sierpnia, ale w całem cesarstwie wschod-niem, obowiązującem stało się dopiero pod panowaniem Manuela Komnena (1143 — 1180). W Kościele rzymskim także nie odrazu wszędzie je zaprowadzono; długo nie znała go Fran-cya i Anglia; Karol W. naznaczył na obchód także d. 15 sierpnia, papież zaś Leon IV (847) dodał oktawę (o świętach innych będzie niżej). —Pisma Ojców Kościoła z pierwszych czterech wieków ery naszej nigdzie nie zalecają czci osobliwej, należącej się M-i; ślady jej najdawniejsze spotykamy u Gnostyków (ob.) i Kolli-rydyanów (ob. Antydykomaryaniei), sekciarzy potępionych przez Kościół. Niewątpliwie jednakże śród ludu już wcześnie zaczęto wyróżniać z pośród innych świętych N. M-ę Pannę i oddawać jej cześć odrębną, jako matce Boga-Zbawiciela należną. Że tak być musiało dowodzi nam spór związany z imieniem Nestoryusza (ob.); biskup ten konstantynopolski jawnie wystąpił przeciw wszystkim, którzy M-ę nazywali Bogarodzicą (Osorôxoç), przyznając jej tylko miano matki Chrystusa (XptotoTÔxoç), co według mniemania jego zgodne było jedynie ze słowami ewangielii. Przeciwko Nestoryuszowi wystąpił św. Cyryl z Aleksandryi, zwalczając go usilnie. Aczkolwiek w sporze tym chodziło właściwie raczej o Chrystusa niż o M-ę, jednakże znaczenie jej od chwili gdy sobór powszechny w Efezie (431) potępił Nestoryusza i przyznał jej nazwę Matki Boga, coraz bardziej wzmagać się zaczęło w Kościele, który też odtąd coraz pilniej zaczął się nią zajmować dogmatycznie. Papież Bonifacy IV (610) poświęcił czci N. M-i P-y w Rzymie pierwszy kościół (Panteon [ob.]), a za tym przykładem z czasem powstało mnóstwo innych i wytworzyły się pomału odrębne obrzędy i nabożeństwa czci M-i poświęcone, początkowo dowolne, lecz w końcu na soborze w Clermoncie przez papieża Urbana II (1095) uznane za obowiązujące wszystkich wiernych. Ku czci M-i wprowadzono też później różaniec i szkaplerz (ob. te wyr.), a święta jej poświęcone mnożyły się z czasem coraz bardziej, zarówno w Kościele rzymskim jak we wschodnim. Święta te są dwojakiego rodzaju: uroczyste, obowiązujące Kościół cały i mniejsze, obchodzone z uroczystością tylko w niektórych krajach lub miejscowościach. Do pierwszych należą: 1) Niepokalane poczęcie (ob.) N.

Gdy dnia pewnego wyszła z dzbankiem po wodę, usłyszała głos mówiący: ,,Pan jesł z tobą, jesteś błogosławiona między niewiastami“.'

Przerażona porzuciła dzbanek, wróciła do domu i zabrała się do pracy. Gdy tak była zajęta przędzeniem purpury, światło cudowne napełniło izbę i anioł Gabryel zwiastował jej, że zostanie z Ducha św. matką Zbawiciela. Śamo narodzenie w Betleem opowiedziane jest potem do pewnego stopnia zgodnie z ewangelią, jeno z dodatkiem wielu szczegółów cudownych, o których w niej nie masz mowy.—Legenda najdawniejsza o schyłku życia M-i pochodzi z w. II, lub III, jest to „Sti Melitonis. episcopi Sarden-sis, de Trausitu Virginis M-ae liber“; legenda ta sama, lecz nieco zmieniona znajduje się również w „Iohannis apostoli de Transitu beatae M-ae virginis liber“. Źródła te apokryficzne opiewają, że po rozejściu się apostołów M. mieszkała wciąż w domu Jaua Ewangielisty przy krewnych jego w pobliżu góry Oliwnej, codziennie chodząc modlić się na Golgotę i na grób syna. Kapłani najprzedniejsi skłonili ją do zamieszkania w Betleem, zabrała tam z sobą trzy dziewice pobożne. W roku dwudziestym drugim po wniębowstąpieniu Chrystusa, gdy ją ogarnęła tęsknota niewypowiedziana do syna, zjawił się anioł, zwiastujący, że za trzy dni dusza opuści jej ciało i podał jej do ręki gałązkę palmową, którą przyniósł z raju. Wyraziła wtedy życzenie ujrzenia przed śmiercią dokoła siebie apostołów. Żyło ich wtedy jeszcze sześciu, a Duch św. wskrzesił już umarłych i wszyscy w sposób cudowny przybyli do Betleem, zjawiły się i zastępy aniołów i działy się cudy rozliczne. Również w sposób cudowny M. wraz z całym orszakiem tym przeniesiona była do Jerozolimy, gdzie cudy nie ustawały; gdy nako-niec umarła spokojnie, Jezus sam duszę jej poniósł do nieba, apostołowie zaś ponieśli ciało do grobu w dolinie Jozafata. Nagle Chrystus ukazał się znowu pytając ich: „Co mam zrobić z tą, którą ojciec mój wybrał, aby mnie nosiła w żywocie?“

Piotr św. poprosili wtedy, aby wskrzesił M-ę i zabrał ją z sobą do nieba. Jezus posłał zatem archanioła Michała po duszę matki do nieba i połączywszy ją na nowo z ciałem, wskrzeszoną zabrał z sobą. — Aczkolwiek legenda ta potępiona została przez papieża Gelazyusza na końcu w. V, jednakże Kościół, odrzucając różne szczegóły uazbyt fantastyczne, uznał jednak Wniebowzięcie N. M. Panny. Papież Benedykt XIV (1740 — 1758) przyznając, że Ojcowie Kościoła najdawniejsi milczą wprawdzie o Wniebowzięciu, lecz średniowieczni i późniejsi, za- M-i Panny (Conceptio beatae M-ae virginis, równo łacińscy jak greccy, uznali je za prawdę ' festum immaculatae conceptionis) d. 8 grud.;

w Kościele wschód, d. 9 tż m. — 2) N urodzenie N. M. P. (f. nativitatis M-ae) d. 8 wrze-ŚDia, obchodzone, o ile wiadomo, dopiero od w. VII. — 3) Zwiastowanie N. M. P. (Annun-ciatio M-ae), d. 4 kwiet. jest pochodzenia b. dawnego, szczególnie uroczyście obchodzone w 4nglii i Skandynawii; — 4) Nawiedzenie

N. M. P. (/. visitâtionis M-ae) d. 2 lip.; z obyczaju Kościoła dawnego zalecane zwłaszcza przez św. Bonawenturę (1263), następnie przez pap. Urbana VI zaprowadzone (1389), nakoniec przez sobór Bazylejski (1441) uznane za święto uroczyste, Kościół cały obowiązujące. —5) Oczyszczenie N. M. P. (f. purificationis M-ae) d. 2 lut., też świętem Matki Boskiej Gromnicznej zwane; powstało już w w. VI; w d. tym odbywa się święcenie gromnic (ob.).— 6) W niebo w z i ę c i e N. M. P. (/. assumtionis M-ae, także dormitio i pausatio M-ae), dawniej nazywane też Zaśnięciem Bogarodzicy, d. 15 sierp, (o początku święta tego powiedziano już wyżej). — Oprócz tych sześciu świąt najuroczystszych Kościół obchodzić każe nadto następujące: 7) Imienia M-i (/. nominis M-ae) w niedzielę pierwszą po d. 8 wrześ. Święto to wzięło początek w Hiszpanii, rozpowszechnione zaś zostało w Polsce i w Niemczech na pa-piątkę odsieczy wiedeńskiej (1683). — 8) Ofiarowanie N. M. P. (/. praesentationis M-ae) d. 21 listop.; naprzód obchodzone od wieków w Kościele wschodnim, zanim je na zachodzie, zwłaszcza we Francyi, ustanowił pap. Grzegorz XI (1374); pap. Sykstus V (1585), kazał je święcić powszechnie.—9) Zaślubiny N. M. P. {desponsatio beatae M-ae virginis). Święto to naprzód zaczęli obchodzić Franciszkanie; pierwotnie przywiązane nie było do dnia ściśle oznaczonego; dopiero pap. Benedykt XIII (1725) ustalił datę d. 23 stycz.—10) Oczekiwanie

N. M. P. (/. exspectationis partus beatae M-ae virginis, albo exspectatio M-ae) święto pochodzące z Hiszpanii; pap. Grzegorz XIII (1573) zatwierdził je i przeznaczył mu d. 18 grud.—11) Siedmiu boleści N. M. P. (/. compassionis, spasmi, septem dolorum M-ae) to święto obchodzić zaczęto naprzód w dyecezyi kolońskiej na początku w. XV, a dopiero pap. Benedykt XIII (1727) nakazał święcić je w całym Kościele w piątek przed niedzielą kwietnią.—12) Przeciwstawieniem jest święto Siedmiu radości

N. M. P., obchodzone d. 23 wrześ. od r. 1628; początek wzięło w mieście niemieckim Sitten i nie jest ogólnie obowiązujęce. — 13) Matki Boskiej Śnieżnej (/. M-ae ad nives), d. 5 sierp, pochodzi jakoby z w. IV i ma upamiętniać cud wydarzony przed wzniesieniem w Rzymie kościoła Maria Maggiore; święto jednakże, nawet w Rzymie samym dopiero w w. XIV stało się powszechnem. — 14) N. M. P. Szkaplerznej (f. beatae M-ae virginis de monte Carmelo), d. 16 lipca, jest świętem najuroczy-stszem zakonu Karmelitów (por. Szkaplerz). — 15) N. M. P. od wykupu niewolników (/. b. M-ae virginis de mercede), ścięto obchodzone początkowo tylko w zakonie Trynitarzy (od 1223); pap. Innocenty XII (1691 — 1700), nakazał bullą święcić je powszechnie w d. 24 września. — 16) Święto Pomocy N. M. P. (/. M-ae auxïlii Christ ianorum) ustanowione przez pap. Piusa VII d. 24 maja r. 1814, jako dziękczynienie za powrót z niewoli. — 17) N. M. P. Różańcowej (/. rosarii M-ae, solemnitas st. rosarii b. M-ae virg.\ także /. M-ae de Victoria), to święto powstało z uroczystości ustanowionej przez pap. Piusa V na upamiętnienie zwycięstwa nad niewiernymi pod Lepanto (1571), obchód oznaczono wtedy na d. 7 października, ale już w r. 1573 pod nazwą dzisiejszą przeniósł je pap. Grzegorz XIII na pierwszą niedzielę w październiku, łącząc je ze świętem ró-żańcowem Dominikanów. —18) OpiekiN. M. P. (/. patrocinii M-ae), święto b. uroczyste Kościoła wschodniego, obchodzone w d. 1 października s. st.; do Kościoła rzymskiego wprowadził je ostatecznie dopiero pap. Benedykt XIII (1725), uznając je za powszechne; przypada właściwie na d. 3 listop., może jednak być przeniesione na jedną z niedziel tego miesiąca. — 19) Pap. Pius IX uznał także za święto uroczyste (/. duplex maius), dzień Serca N. M. P.—Oprócz świąt tych poszczególnych, już od w. XI każda sobota jest uznawana w Kościele za dzień poświęcony N. M-i P.; podobnież cały miesiąc maj czci jej osobliwszej się należy. — Kościół wschodni obchodzi nadto kilka świąt

N. M-i P., których Kościół rzymski nie uznaje. — Protestantyzm luterski prawowierny obchodzi tylko święta: Oczyszczenia, Zwiastowania i Nawiedzenia N. M. P., gdy tymczasem inne odcienia protestantyzmu, zwłaszcza Kalwiniści, nie uznają żadnych świąt Matki Boskiej.—Po orzeczeniu soboru efezkiego znaczenie N. M-i P-y w Kościele wzrastało bezustannie, a cześć jej oddawana rozpowszechniała i wzmagała się wszędzie, zwłaszcza podczas wojen krzyżowych i związanego z niemi rozkwitu rycerstwa chrze-ściańskiego; sztuka też już bardzo wcześnie zajmować się zaczęła N. M-ą P-ą, obrazy zaś jej i posągi niewątpliwie przyczynić się musiały do rozszerzenia jej czci i chwały (ob. niżej).— Kościół, idąc za prądem tym powszechnym, przyznał też M-i stanowisko jedyne, wyjątkowe w świecie całym, jako królowej niebios i orędowniczce, wpływającej najbardziej na Zbawiciela, zdolnej wyprosić od niego łaski duchowe największe, więc też ustanowił dla niej cześć szczególną, pełną uwielbienia, miłości, wdzięczności i wzywania (hyperdulia), wyróżniając ją przez to i stawiając ją ponad wszystkimi świętymi, którym się należy jeno cześć zwykła mniejsza {dulia). Cześć ta, oddawana N. M-i P-ie nadaje wierze katolickiej wdzięk pewien i powab rozweselający serca wiernych i napełnia je ufnością. Z czasem kościoły, zakony du-

smo

rien-und Annenkultus“ (Halberstadt 1854); Leh-ner „D. Marienverehrung in den ersten Jahr hunderten“ (Stuttgart 1886; wyd. 2-e); Gayer „M. ihre Stelluug im Reiche Jesu Christi“ (Ratysbona 1886); Bardenhewer „D. Name M. Ge^ch. d. Deutung desselben“ (Freiburg 1895).

chowne i świeckie, stowarzyszenia, kraje i narody całe oddawały się pod opiekę M-i czcąc ją jako patronkę swą najwyższą i najpotężniejszą. Jest też patronką szczególną ziemi naszej i uznaną przez naród Królową polską, a cudowny obraz jej w Częstochowie uchodzi bezsprzecznie za największą świętość narodową, podobnie jak na Litwie obraz w Ostrej Bramie wileńskiej. — Do podniesienia czci N. M-i P-y i rozpowszechnienia jej w czasach nam już bliższych przyczynił się zwłaszcza św. Alfons Liguori (ob.), którego dzieło wydane w r. 1784, nieomal wszystkim językom zostało przyswojone; w przekładzie polskim „Uwielbienie M-i, albo wykład anty fony SaWe Regina i t. d.“ (Warszawa 1849).—Dziewictwa przed narodzeniem Chrystusa Pana M-i żaden z pisarzów ehrześciańskich nie zaprzeczał nigdy, ponieważ sprzeciwiałoby się to słowom wyraźnym i stanowczym ewangielii, lecz co się tyczy dziewictwa jej dalszego, już wcześnie między teologami zaczęły się toczyć spory. Gdy jedni utrzymywali, że M. rodząc utracić musiała dziewictwo, drudzy przeczyli temu, zapewniając, że nie uległo ono bynajmniej naruszeniu, ponieważ poród ten odbył w sposób cudowny, nadprzyrodzony (iutero clauso). Jeszcze Orygenes i św. Tertuljan (ob. te naz.) utrzymywali stanowczo, że M-a była virgo quantum a viro, non virgo quantum a partu. Przeciwnicy dziewictwa M-i po narodzeniu Jezusa, opierali się na słowach ewang. św. Mateusza (I, 25) i św. Łukasza (II, 7) gdzie Jezus jest nazwany „synem pierworodnym“, a z tego wynikałoby, że musiał mieć rodzeństwo młodsze od siebie, co też potwierdzają ustępy ewangielii, przytoczone już powyżej, wymieniające czterech braci imiennie i siostry bez podania ich imion, a że o poczęciu i urodzeniu ich cudownem mowy być nie może, przeto i dziewictwa wiecznego M-i przyznawać nie sposób. Krzewiciele tego mniemania, zwani Antydykomaryanitami (ob.), zostali potępieni przez Kościół, który naucza, że w e-wangielii jest mowa nie o braciach i siostrach rodzonych, lecz o stryjecznych, ciotecznych albo przyrodnich, które Józef św. mógł mieć z małżeństwa poprzedniego, o którem jednakże Pinie nie wspomina.—Ostatecznie według nauki Kościoła, obowiązującej wszystkich wiernych, M. powiła tylko P. Jezusa i pozostała dziewicą nienaruszoną i niepokalaną na zawsze. Kościół poszedł później dalej jeszcze, przyznając M-i urodzenie się bez grzechu pierworodnego (por. Niepokalane poczęcie), przez co nadał jej stanowisko jedyne, wyjątkowe śród całego rodu ludzkiego.—Por. — „Żywot N. M-i P-y Matki Pana naszego Jezusa Chryst., ułożony podług ks. Piotra Skargi i dopełniony przez L. Rogalskiego“ (Warszawa 1864), „Encyklop. kościelna“ (XIII, 455-474); Genthe „Die Jungfrau M. ihre Evang. u. ihre Wunder“ (Halla 1852); Frantz „Versuch einer Gesch. des Ma-

Red.

NI. w sztuce a. Madonna. Pomijając legien-darne podobizny M-i, których twórcą ma być św. Łukasz i t. p., za najdawniejsze dzieła sztuki, wyobrażające Matkę Chrystusa uznać należy freski znalezione w katakumbach rzymskich z w. II i III, np. odkryte w r. 1851 przez Ros-siego freski w katak. św. Pryscylli, św. Domi-cylli, św. Agnieszki i in. Postać M-i wyobrażana jest tu z modlitewnie wzniesionemi rękoma lub też jako młoda matka z dzieckiem na ręku; na freskach późniejszych M. siedzi nieraz na tronie przyjmując pokłon magów. Poczynając od w. V obrazy te się mnożą, a zarazem z podziemi przechodzą do bazylik, często wykonywane w roozajce. Naogół pierwotna sztuka chrześcijańska mało tym tematem się zajmuje, pogrążona w świecie symbolów i alegoryi oderwanych. Z chwilą ześrodkowania życia umysłowego i artystycznego na Wschodzie, na pierwszy plan w ikonografii chrześcijańskiej wysuwa się typ bizantyjski Bogarodzicy, a jego kształty twarde, posępne, hieratyczne, raz na zawsze niezmienne, wyciskają piętno swoje również i na sztuce Zachodu. Zerwanie z tym szkodliwym dla rozwoju twórczości indywidualnej kanonem zawdzięczamy dopiero Cimabuemu (ob.), który w obrazie zrobionym (ok. 1270) dla S. Maria Novella we Florencyi tchnął w postać M-i więcej świeżości i wdzięku (chociaż wpływy wschodnie długo jeszcze dają się w malarstwie włoskim wyczuć). Równolegle do wzrastającego przez cały ciąg Wieków Średnich i Odrodzenia kultu M-i rozwijały się też w sztukach plastycznych środki i sposoby ujęcia i ucieleśnienia ideałów: czystej, natchnionej nieziemską miłością Dziewicy, szczęśliwej, kochającej Matki, idealnie pięknej Pani, potężnej, wielbionej, otoczonej aureolą Królowej Niebios (M. da gloria), miłosiernej Pocieszycielki strapionych (M. della misericordia) i in. W odróżnieniu od innych typów pokrewnych, jak Mater dolorosa (ob.), Pietà (ob.), obrazy przedstawiające św. Rodzinę lub rozmaite fakty z Życia M-i (Narodzenie, Zwiastowanie, Wniebowzięcie i t. d.) —wyrazem „Madonna“ w ściślejszym znaczeniu nazywano postaci Matki z Dzieciątkiem (na ręku, na kolanach lub obok) i dopiero malarze późniejsi zaczęli wyobrażać M-ę samą, bez Jezusa (najpiękniejszym tego typu przykładem jest Niepokalane Poczęcie Murilla). Pod względem psychologicznym wskazać należy na dwa odrębne sposoby pojmowania typu Matki Boskiej: radosnej i szczęśliwej z Narodzenia (np. przeważnie u Rafaela) lub też zadumanej i bolesny koniec przeczuwającej (np. Simone Martini, Botticelli

Enc. II.“

za

ma-

i in.). Strona zewnętrzna obrazowania (strój, tlo, akcesorya i t. p.) zależna od zmiennych warunków technicznych i takich czynników jak narodowość, kultura, obyczaje, moda, polityka i t. p. — Najgłówniejsze w dziejach malarstwa miejsce zajmują Madonny włoskie, po nich — niemieckie, niderlandzkie, flamandzkie, hiszpańskie. Wymienimy najsłynniejsze: Belliniego Jana M. z jabłkiem granatowym (Londyn, Gal. Nar.) i M. na tronie (Wenecya, Kość. dei Frari); Duc-cia da Buoninsegna (Siena); Correggia: M. délia Cesta (Londyn), M. del latte (Petersburg, Ermitaż), M. della Scala (Parma) i Zingarella a. M. z królikiem (Neapol); Fra Angelica: w Luwrze, w galeryach Pitti i Uffizi we Florencyi i in.; Mantegni M. della Vittoria (Luwr); Filipa i Filippina Lippich (Florencya); Andrzeja del Sarto: M. del Sacco (Florencya) i M. di San Francesco (Uffizi); Tycyana: w Luwrze, Wiedniu i Wenecyi; Giulia Romano: M. z kotką (Drezno); Botticellego: we Florencyi, Dreźnie, Luwrze; Perugina: w Luwrze i Uffiziach; Leonarda da Vinci lub jego uczniów (M. przestaje być świętą, nabierając zagadkowości w uśmiechu); na-koniec—najgłośniejsze—M-y Rafaela, znajdujące się w liczbie 54 w muzeach: Florencyi (M. del Granduca, M. ze szczygłem, M. della Sedia, M. dello Baldachino), Watykanu (M. di Foligno), Drezna (arcydzieło—M. sykstyńska), Monachium (M. dei Tempi, M. della Tenda), Wiednia (M. w zieleni), Luwru (La belle jardinière, Vierge au linge), Londynu (M. Aldobraudinich), Petersburga (M. Conestabile), Berlina, Madrytu (M. z rybą) i t. d.—W Niemczech zasłynęły M. mistrza Wilhelma z Kolonii, Stefana Lochnera, Kranacha, zwłaszcza zaś Holbeina Młodszego, a przedewszystkiem Diirera. — Niderlandy dały Jana von Eycka, Memlinga, Qu. Massysa, szkoła ściśle flamandzka—Rubensa oraz Van Dycka. Z Hiszpanów wszechświatową sławę zdobył jeden—Murillo (Luwr, muz. del Prado w Madry-dzie). Z późniejszych malarzów temat ten poruszało wielu jak oto: Overbeck, Defregger, Poussain, Kaulbach, Uhde przerafaelici angielscy i in. — W Polsce, gdzie M. uważana była za Patronkę i Królową, kult Maryi w życiu bardzo był rozwinięty, w sztuce jednak wybitniejszych dzieł nie stworzył. Słynące jako cudowne obrazy Matki Boskiej Częstochowskiej i Ostrobramskiej są widocznie pochodzenia wschodniego. O malarstwie religijnym u nas i w Rossyi ob. Polska i Rossya.—Bibl.: Jameson „Le-gends of tbe Madonna...“ (Londyn 1852); La-forge „Iconographie de la Vierge...“ (Lugdun 1863); Gruyer „Les Vierges de Raphaël...“ (Paryż 1869, 3 t.); Wessely „Iconographie Gottes und der Heiligen“ (Lipsk 1874); Hasenclever „Die Mutter Jesu in Geschichte und Kunst“ (Karlsruhe 1876), Schultz „Die Legende vom Leben der Jungfrau Marie...“ (Lipsk 1878); Rohault de Fleury „La Sainte Vierge“ (Paryż 1878, 2 v.); Hauck „Die Entstehung des Chri

stustypus in der abendländischen Kunst“ (Hei delberg 1880); Eckl „Die Madonna als Gegen stand christlicher Kunstmalerei und Skulptur“ (1883); Faeh „Das Madonnenideal in den ältesten deutschen Schulen“ (Lipsk 1884); v. Schrei bershofen „Die Wandlungen der Mariendarstellungen...“ (Heidelberg 1886); Barbier de Mon-tault „Traité d’iconographie chrétienne“ (Paryż 1890, 2 t.); Baumbach „Die Madounendarstel-lung in der Malerei“ (Drezno 1893); Detzel „Christliche Ikonologie“ (Freiburg 1895); Ulrici „Ue. d. verschiedene Auffassung d. Madonnenideals bei den älteren deutschen und italienischen Malern"; Ventuzi „La Madonna. Scogli-rnento artistico delle rappresentazioni della Ver-gine“ (Medyolan 1899); Bilczewski „Archeologia chrześc. wobec historyi Kościoła...“ (Kraków 1890); Armellini „Notizie storiche intorno alla antichità del culto di Maria Vergiue“ (Rzym 1888); Gigli ,,La citta diletta di Maria“ (Rzym 1716); Kondakoff ,,Histoire de l’Art Byzantin“ (Paryż 1886); Kraus „Geschichte der christlichen Kunst“ (Freiburg 1900); „Les Mâi-tres de l’art chrétien“ (Paryż 1901); Lessing „Madonna Sixtina. Aesthetische u. religiöse Studien“-(Lipsk 1908); Rothes „Die Madonna in ihrer Verherrlichung...“ (wyd. 2-e, Kolonia 1909). — Por. art. Ikonografia i Ikonologia w „W.

M. Ab.

Marya Kleofa św., żona Kleofasowa, siostra

N. M. Panny, niewiasta cnotliwa i pobożna; obecna była przy ukrzyżowaniu Chrystusa. Kościół pamięci jej poświęcił d. 9 kwietnia. RBl1,

Marya z Betanii św., siostra św. Marty, ob. Ł a z ar z.

Marya Magdalena św., rodem z Galilei z miasteczka Magdala (stąd przydomek), kilkakrotnie wspomniana wyraźnie w N. Test., mianowicie: 1) w Ewang. Łukasza (VIII, 2) — 2) w Ew. Mateusza (XXVII, 56) — 3) Marka (XV, 40)— 4) Jana (XIX, 25)— 5) Mateusza powt. (XXVII, 61 i XXVIII, 1)- 6) Marka (XV, 47, XVI 1 i 9),—7) Łukasza (XXIV, 10),—8) Jana (XX, 1 — 18), wszakże nie jest rzeczą pewną, czy zawsze mowa o tej samej osobie. Szła P. Jezusem, który 7 dyabłów z niej wygnał. Z grzesznicy stała się niewiastą pobożną i przykładną, jej to pierwszej ukazał się Chrystus po zmartwychwstaniu. Podług podań późniejszych bawiła w Rzymie, wieściła ewangielię w Gallii, a w Efezie poniosła śmierć męczeńską.—Kościół ma ją za pokutnicę wymienioną w ewang. św. Łukasza (VII, 36) i poświęca jej pamięci d. 22 lipca.—Malarstwo często zajmowało się M-ą M-ą, wystawiając ją z puszką zawierającą pachnidła, któremi namaściła stopy Zbawiciela, albo stojącą lub klęczącą przed krzyżem i obejmującą go; także widujemy ją zawodzącą podczas składania Chrystusa do grobu, również w chwili, gdy Chrystus zmartwychwstały objawia się jej; najczęściej jednakże larze wyobrażać ją lubią jako pokutnicę piękną.

Red.

Red.

adz.

E. Chw.

Sławne są zwłaszcza M-e M-y Corregia, Ty-cyana, Rubensa, van Dyka i Batoniego. W przedstawieniach scenicznych średniowiecznych zwykle odgrywała też rolę wybitną.—Por. „Encykl.

Kościelna⁴' (XIII, 43—45).

Marya Egipcyanka św. podług legend zebranych przez Sofroniusza, biskupa jerozolimskiego (w. VII), urodzona w Egipcie. Mając lat dwanaście opuściła dom rodzicielski, uciekła do Aleksaudryi i tam lat 27 oddawała się nierządowi wyuzdanemu, jakoby nie w widokach zysku, lecz jedynie przez rozpustę wrodzoną, której się oprzeć nie umiała. Przyłączywszy się do pielgrzymów udających się do Jerozolimy na święto Podwyższenia Krzyża Świętego, popłynęła z nimi okrętem ku Palestynie, w drodze również oddając się wciąż nierządowi sprośnemu, Przybywszy do Jerozolimy, gdy w dniu święta chciała wejść do kościoła, siła tajemnicza trzykrotnie do tego nie dopuściła, a wtedy, ujrzawszy obraz N. Maryi P., padła przed nim na kolana i ślubowała, że do życia dawnego nie powróci, wyrzecze się świata i pokutę czynić będzie. Potem do kościoła już wejść mogła. Po nabożeństwie skończonem udała się na pustynie za Jordan, a tam odprawiała pokutę najsurowszą. Przez lat 17 nagabywała ją jeszcze pokusa nieraz, wkońcu jednak przezwyciężyła ją zupełnie i odtąd żyła w pokoju. Pokutnicę bardzo już starą spotkał na pustyni mnich świątobliwy Zosimus, któremu dzieje swe opowiedziała prosząc go przytem, aby w roku przyszłym zaszedł znów udzielić jej sakramentu Komunii św. Skoro po czasie tym przybył Zosimus, znalazł M-ę już nieżywą, zwróconą ku wschodowi, obok niej znajdował się napis objawiający jej imię oraz zawierający prośbę o pogrzebanie ciała. Gdy mnichowi trudno było prośbie tej zadość uczynić, nagle przybiegł lew i łapami wykopał grób, a po złożeniu w nim ciała usypał też nad nim mogiłę. Do niej pielgrzymki odprawiano później, ponieważ działy się tam cudy liczne i różne.—

Por. Mignę „Patrologia latina“ (LXXIII) jako rok śmierci M-i podany tam 521; Bollaudyści podają r. 321, Fleury zaś r. 421.

Anglia.

Marya I i II, królowe angielskie: 1) M. I Katoliczka albo Krwawa [Bloody Mary] nazywana też M-ą Tudor (* 1516 — f 1558), córka Henryka VIII Angielskiego i Katarzyny Aragońskiej, usunięta w testamencie ojca od nastąpstwa tronu. Po śmierci brata, Edwarda VI (ob.), M. nie uznała testamentu i przy pomocy arystokracyi angielskiej weszła do Londynu, rozpoczynając dzieło reakcyi katolickiej i tłumiąc niezadowolenie ludu siłą oręża; wśród tych, którzy życiem zapłacili za swe niezadowolenie byli m. in. ks. Suffolk i Joanna Gray (naznaczona następczynią w testamencie Henryka VIII). Niezadowolenie ludu wzrosło jeszcze bardziej, gdy M. wyszła za mąż (1554) za Filipa

II hiszpańskiego, syn Karola V; 270 protestantów zginęło z rąk kata w ciągu 3-ch lat następnych; legat papieski wrócił do Londynu, klasztory i b-pstwa katolickie zostały nauowo założone. Namówiona przez Filipa do wojny z Francyą straciła Calais (1558). Następczynią jej była siostra Elżbieta. — Bibi. Griffet ,,Nouveaux éclaircissements sur l’histoire de Marie“ (Amsterdam i Paryż 1766), Madden „Household book of the Queen Mary“ (Londyn 1830).    2)

M. II Stuart (* 1662 —f 1695), córka Jakóba II i Anny Hyde, wychowana w wierze angielskiej, wyszła w r. 1677 za krewnego swego Wilhelma III Orańskiego, wielkorządcę Niderlandów. Stała u boku męża, gdy ten wypowiedział wojnę jej ojcu, i wraz z nim wstąpiła na tron angielski, zajmując się sprawami kościel-nemi, a także zastępując męża podczas jego nieobecności. — Bibl. „Lettres et mémoires de Marie, reine d’Angleterre“ (Haga 1880), „Me-moirs of Mary, queen of England 1689—93“ (Lipsk 1886), Nippold „Die Regierung der Königin Mary Stuart, Gemahlin Wilhelms III“ (Hamburg 1895).

B u 1 g a r y a .

Marya Ludwika, księżna bułgarska (* 1870 —f 1899 w Sofii), córka Roberta księcia Parmy, pierwsza małżonka (1893) księcia Ferdynanda, później króla bułgarskiego. Związek ten doprowadzony został do skutku dzięki zabiegom Stambułowa (ob.), który pragnąc utrwalić dynastyę w Bulgaryi, wyszukał po długich trudach dla księcia żonę z domu królewskiego. Atoli M. L. wyszła za mąż za Ferdynanda pod warunkiem, że z konstytucyi bułgarskiej, pod naciskiem Rossyi opracowanej, usunięty zostanie punkt wymagający, aby następca tronu bułgarskiego, po Ferdynandzie, był koniecznie wyznania wschodniego. Ponieważ żądanie M-i L-i było nieodwołalne, więc Stambułów zmianę w konstytucyi przeprowadził. R. 1894 przyszedł na świat syn M-i L-i i ks. Ferdynanda, książę Borys, i został ochrzczony według obrządku katolickiego. W Rossyi zawrzało. Dokonany został silny nacisk na Bulgaryę. Stambułów został usunięty, a w krotce padł ofiarą zbira fanatycznego. Uległ ze względów dynastycznych i ks. Ferdynand i wbrew życzeniom M-i L-i przechrzci! syna r. 1896 na obrz. wschodni. W trzy lata potem zakończyła życie M. L.

Burgundya.

Marya Burgundzka księżna Niderlandów (* 1457 w Brukselli—f 1482 w Bruges), jedyna córka Karola Śmiałego i Izabelli Burbońskiej. Po śmierci ojca, gdy Ludwik XI wtargnął do Niderlandów, M. zebrała Stany Generalne w Gandawie i otrzymała od nich zasiłki do odparcia najścia, musiała jednak przyznać różne ulgi ludowi. Ludwik XI wymagał od niej zaślubin z delfinem, Stany jednak nie zgodziły się

adz.

adz.

adz.

na to, a M. wyszła za Maksymiliana (ob.), syna cesarza Fryderyka III (1477). W r. nast. wybuchła wojna, w której Maksymilian odniósł zwycięstwo nad wojskami franeuskiemi w bitwie pod Guinegatte (1479), poczem Niderlandy zostały przy M-i i księciu austryackim. Małżonkowie porozumiewali się przez tłumaczów, albowiem M. mówiła tylko po francusku, Maksymilian zaś tylko po niemiecku; małżeństwo jednak było szczęśliwe i pozostawiło dwoje dzieci: Filipa Pięknego (* 1478) i Małgorzatę (* 1480).

E t r u r y a.

Marya Ludwika królowa Etruryi (* 1782 w Madrycie—f 1824 w Lukce), córka Karola IV hiszpańskiego i Maryi Ludwiki Parmeńskiej, zaślubiona r. 1795 infantowi Ludwikowi Burbońskiemu, który w r. 1801 został królem Etruryi. Po śmierci męża była M. regentką przy małoletnim synu Karolu Ludwiku. Po zabraniu królestwa przez Francyę (1807) udała się do Hiszpanii, a po abdykacyi ojca (1808) żyła w Parmie, a następnie w Nicei. R. 1811 usiłowała uciec do Anglii, plan jej jednak udaremniono, a ją samo zamknięto w klasztorze w Rzy-mię, w którym pozostawała do r. 1814, aż kongres wiedeński przeznaczył jej synowi Lukkę. R. 1876 została kononizowana przez papieża Piusa IX. — Lemierre d’Ardy wydał,,Mémoires de la reine d’Etrurie“ (Paryż 1814).    adz-

F r a n c y a .

Marya d e’M e d i c i królowa francuska (* 1573 we Florencyi— f 1642 w Kolonii), córka Wielkiego księcia toskańskiego Franciszka I i arcy-księżniczki Joanny Austryackiej, zaślubiona (1600) Henrykowi IV francuskiemu, któremu w r. nast. urodziła delfina, późniejszego Ludwika XIII. Małżeństwo to nie było szczęśliwe skutkiem dążności M-i do panowania oraz jej Zazdrości małżeńskiej. Przed wyprawą Henryka do Niemiec w r. 1610 skłoniła go M., ażeby ją kazał koronować; następnego dnia po koronacyi Henryk został zamordowany przez Ravaillac’a; M. jednak nie była temu winna. Zostawszy regentką przy synu, przystąpiła do stronnictwa kle-rykalnego i hiszpańskiego; jej doradcą był poseł hiszpański i Włoch Concini; niezadowolenie arystokracyi zdołała z trudnością opanować. Po dojściu syna do pełnoletności (1614) utrzymała dalej ster władzy dopóki Ludwik, namówiony przez swego przyjaciela de Luynes, nie kazał zamordować Conciniego, a matkę wygnał do Blois (1617). R. 1619 M-i udało się uciec do Angou-lême, poczem syn się z nią pogodził. Gdy zaś de Luynes umarł, M. wróciła do Paryża i stanęła na czele rady państwa. Chcąc skłonić na swą stronę Richelieugo (ob.), wystarała się dla niego o tekę ministeryalną, on jeduak usunął M-yę od wszelkiej władzy, a w t. zw. „journée des dupes“ (dzień oszukanych —1.1 listop. 1630) uległa w walce z Richelieum i była zmuszona uciec do Izabeli, regentki Niderlandów. R. 1638, wygnana stamtąd wskutek starań Richelieugo, udała się do Kolonii, gdzie też zmarła prawie w nędzy. Paryż zawdzięcza jej pałac Luksemburski, Cours-la-Reine, oraz zbiór obrazów Rubensa w Luwrze.— Bibl. D’Estrées „Mémoires d’Etat sous la régence de Marie de Medicis“ (Paryż 1666); Pontchartrain „Mémoires concernant les affaires de France sous la régence de Marie de Medicis“ (Haga 1720, 2 t.). Miss Pardoe „The life of Mary de Medicis“ (Londyn 1852, 3 t.); Perrens „Les mariages espagnols sous Henri IV et la régence de Marie de Medicis“ (Paryż 1862).

Marya Teresa, królowa francuska (* 1638 w Madrycie—f 1683 w Wersaln) córka Filipa IV kr. hiszpańskiego i Elżbiety francuskiej (córki Henryka IV), zgodnie z warunkami pokoju Pirenejskiego i po wyrzeczeniu się wszelkich praw do tronu hiszpańskiego, zaślubiona Ludwikowi XIV francuskiemu. Znosiła wiele przykrości skutkiem intryg dam dworskich, z któremi Ludwik XIV szukał uciech miłosnych. Mimo jej wyrzeczenia się praw następstwa w Hiszpanii, po śmierci jej ojca Ludwik rościł pretensye do Niderlandów hiszpańskich, a w r. 1700 nawet do samej Hiszpanii.

Marya Leszczyńska, królowa franc., ob. Leszczyńska Marya.

Marya Antonina, arcyksiężniczka austryacko-lotaryńska, królowa francuska (* w Wiedniu 1755 — stracona w Paryżu 16 paźdz. 1793). Najmłodsza córka cesarza niemieckiego, Franciszka I i cesarzowej Maryi Teresy (ob.), wychowana niedbale, wykształcona powierzchownie na dworze zepsutym. W r. 1770 wydana została za delfina francuskiego jako zakładniczka sojuszu austryacko-francuskiego, wysoce niepopularnego we Francyi; w r. 1774 została królową francusku. Lekka, swobodna, o temperamencie bujnym, niehamowauym żadną ideą przewodnią, nie posiadając żadnych ideałów, spędzała czas na zabawach, które dochodziły niekiedy do granic hulaszczości; przekorna, dumna i śmiała, zwalczała formalistyczną etykietę dworu francuskiego szyderstwem zjadli-wem, bezwzględnem; zjednywała sobie samych prawie wrogów wśród otoczenia najbliższego, które starało się ją jak najsilniej i jak najszczerzej depopularyzować; celowali w tych dążeniach dwaj bracia królewscy: ks. Prowancyi za pośrednictwem zręcznych insynuacyi, ks. Artois przez oczernianie i wystawianie na szwank o-pinii jej czci niewieściej; wrogami jej również zaciętymi byli ks. Orleański, Kondeusz i in. M. A., bezwględna monarchistka austryacka, nie rozumiała zupełnie nowej Francyi liberalnej i wolnomyślnej; to też była jej jaknajbardziej wroga, ściągając sobie i w stanie trzecim tern samem zaciętych nieprzyjaciół. Niezliczone pam-flety, obrazki obrażające, plotki, na które często narażała się nieostrożna i lekkomyślna następ-

czyni, później królowa, sprawiły, że i lud znienawidził M-ę A-ę, nienawidząc wrogiego dworu królewskiego, nienawidząc sojuszu z Austryą; w M-i A-ie widział ucieleśnienie, a nawet przyczynę swych krzywd. Tymczasem M. A. na politykę nie miała wpływu, nie miała zdolności i zachceń w tym kierunku. Uważana przez matkę za narzędzie jej polityki, usiłowała niekiedy wpływać na sprawy publiczne, związane ze sprawami austryackiemi, spotkała się jednak z oporem męża, podówczas jej nie kochającego, a przeciwnego polityce austryackiej; nie umiała zaś zjednać sobie mężów stanu, to też nie wiedzie jej się w narzucanych przez dwór wiedeński przedsięwzięciach politycznych; nie zdołała zapobiedz nominacyi Maurepasa, utrzymać Choi-seula, zwolennika sojuszu z Austryą. Nieudolność polityczna wraz z zamiłowaniem do zabaw pozbawiały ją wszelkich wpływów, zwłaszcza że dawano (Maurepas) na ujście jej lekkości, by ją usunąć od spraw publicznych; pobłażliwie pozwalano jej wydawać sumy szalone na stroje, na ulubienice i ulubieńców oraz ich rodziny (księżniczki de Lamballe i Polignac). To też szał zabaw ogarniał królową, niepowstrzy-mywaną przez króla rozkochanego i uległego jej po kilku pierwszych latach obojętności małżeńskiej. Stąd płynęła zazdrość dworaków pominiętych, nienawiść szerokich warstw, nawiedzonych głodem, nędzą, podjudzanych przeciw bezmyślnej kobiecie, przez coraz nowe pam-flety, intrygi, skargi publiczne w parlamentach na niemoralność i nadużycia królowej. Niepo-pularność wzrastała, bo królowa nie zachowywała pozorów ani w życiu prywatnym, ani w publicznym; podejrzenia i w jednym kierunku i w drugim, zwłaszcza w kierunku jej intryg austryackich szły daleko jeszcze poza rzeczywistość; a jednak i ta rzeczywistość była ciemna; z pamfletów o jej niewierności małżeńskiej należy stwierdzić fakt, że nie czuła dla swego męża, ani miłości, ani szacunku; z obelg o zdradę „ Austryaczki“ faktem jest, że nie licząc się zupełnie z interesami swej nowej ojczyzny, gotowa była wykonywać plany matki i jej doradców wiedeńskich.—Wobec pierwszych wstrząśnień rewolucyjnych zajęła stanowisko stanowczo wrogie; przejęta zasadami legitymi-styczno-monarchicznemi, szukała punktu oparcia wobec żądań stanu trzeciego na szlachcie; opóźniała zwołanie Stanów Generalnych, uważając je za ognisko zamieszek rewolucyjnych; w ciągu całego okresu rewolucyi opierała się wszelkim ustępstwom, póki się tylko dało, zyskując popularne a obelżywe miano „Madame Veto“; broniła praw tronu i feodałów, jako podpory tronu. Historya jej w tym okresie związana jest jaknajściślej z wypadkami ogólnemi. Dni październikowe r. 1789, pierwszy napad na ideę królewską, wymierzony był głównie przeciw N-i A-e.—Do chwili nieudanej ucieczki do

Wiel Encykl. Powsz. Ilustr Ser. I. Tom XLV. Zesz. 361a.

Varennes M. A. zajmuje postawę czynną; tajnie, ale zacięcie zwalcza rewolucyę wewnątrz; popiera usiłowania emigracyi nazewnątrz; gotuje wraz z dworakami plany ucieczki; zamachy stanu; ona to przyczynia się do sprowadzenia zaciężnych wojsk flamandzkich, prowadzi tajne knowania z zagranicą, przedewszyst-kiem z bratem cesarzem, w celu uzyskania pomocy zbrojnej przeciw Francyi. Złamana próbuje układów wewnętrznych up. z Mirabeau (który pierwszy w czerwcu r. 1789 jeszcze żądał postawienia królowej w stanie oskarżenia, w celu ratowania monarchii konstytucyjnej). Nieudana ucieczka do Varennes z d. 21 czerw. r. 1791 tworzy w życiu M. A. chwilę przełomową; energia jej został złamana, a tymczasem wzrastała republikańska. Po d. 20 czerw. r. 1792, po najściu ludu paryskiego na Zgromadzenie i na Tuileries, królowej wróciła odwaga wobec niebezpieczeństwa groźnego; ratunek jednak widziała jedynie za granicą, o pogodzeniu się z ludem nie myślała. Dla obrony Francyi przed wrogą koalicyą wytężyła rewolucya wszystkie siły nazewnątrz, usiłując zniszczyć jednocześnie wroga wewnętrznego (dni wrześniowe), zawieszając władzę królewską; d. 20 wrześn. r. 1792 Konwencya ogłosiła republikę we Francyi, a d. 3 grud. pociągnięto przed sąd Ludwika Capeta, na co wpłynęło ostatecznie znalezienie papierów w „szafce żelaznej“ w Tuileries, kompromitujących króla i królową, stwierdzających mianowicie ich stosunki z zagranicą. M. A. uwięziona wraz z mężem w Tempie odpokutowała ciężko swą lekkomyślność; odebrano jej tu syna, do którego była bardzo przywiązana; kilkakrotne próby ucieczki nie powiodły się. Stawiona nakoniec przed trybunałem rewolucyjnym, oskarżona została o sprzyjanie kontr-rewolucyi, wszczynanie wojny domowej, zdradę ojczyzny, jednocześnie zaś dotknięto w bolesny sposób jej uczuć niewieścich i macierzyńskich. Śledztwo i obrona były formalne tylko; wyrok śmierci przyjęła M. A. spokojnie. Ścięto jej głowę d. 16 paźdz. r. 1793, lud który przez całe jej panowanie nie szczędził oznak nienawiści i wstrętu, przyjął śmierć jej okrzykiem „niech żyje republika!“. W r. 1815 zwłoki jej wraz ze zwłokami Ludw. XVI przewieziono do St-De-nis. — Literat. Liczne pamiętniki współczesnych m. in. Webera, pani Campan, Huarda, korespondencya M-i A-y z Maryą Teresą, Józefem II, Leopoldem II; Goncourt ,,Histoire de M.-A.“ (Paryż 1859); Feuilles de Couches „M A. et Mad. Elisabeth“ (Paryż 1873); Youge „Life of M. A. Quen of Fr.“ (Londyn 1876); Leseure „M.-A et sa famille“ (Paryż 1878; wyd. 4); Lord Ronald Gorez „Iconographie de le reine M.-A.“ (Paryż 1883): Chambrieu „M.-A. reine de Fr.“ (Paryż 1887; wyd. 3); Max de le Rocheterie „Hist, de M.-A.“ (t-że 1895). Tenże i de Beaucourt „Lettres de M.-A.„ (t-że

i nast.

cesarza.

dauce de M.-L.“ (1887).

Marya Amelia de Bourbon królowa francuska (* 1782—f 1866), córka Ferdynanda IV sycylijskiego i Maryi Karoliny, żona Ludwika Filipa (ob.).

Marya Józefa saska, córka Augusta III króla polskiego, elektora saskiego i arcyksiężniczki austryackiej Maryi Józefy (* 4 listopada 1731 w Dreźnie — j marca 1767 w Wersalu), druga żona delfina francuskiego Ludwiką, syna Ludwika XV. Miała z nim 8-o dzieci, z których troje wcześnie umarło; dzieci pozostałe: Ludwik XVI, Ludwik XVIII, Karol X, Marya KIo-tylda królowa Sardynii i Elżbieta (Mme Elisa-

E. Gr.

beth).

E. Gr.

Red.

1895) ; Tourueaux „M.-A. devant l’histoire“ (t-że

1896) .— Por. Naszyjnika sprawa, Ludwik XVI i Francya (dzieje) w Ser. I, t. XXIII, 49

N. G.

Marya Ludwika cesarzowa Francuzów, druga żona Napoleona I, a po jego upadku księżna Parmy, Piacenzy i Guastalli (* 12 grud. 1791 —- f 17 gr. 1847 w Parmie); najstarsza córka cesarza Franciszka I Habsburga z drugiego małżeństwa z Maryą Teresą Neapolitańską. — Po rozwodzie Napoleona I z Józefiną przybyła do Paryża d. 2 kw. r. 1810 i wyszła za mąż za D. 20 marca r. 1811 porodziła syna, którego Napoleon jeszcze przed urodzeniem obdarzył tytułem króla Rzymu. Podczas pobytu Napoleona na w. Elbie znajdowała się w Scłión-brunnie pod Wiedniem wraz z synem; pozostawała tam i podczas 100-u dniowego panowania cesarza (1815). Na zasadzie traktatu w Fontainebleau otrzymała tytuł księżny Parmy, Piacenzy i Guastalli; księstwa te objęła w posiadanie w kwietniu r. 1816. Król Rzymu pozostał w Wiedniu. R. 1822 M. L. wyszła za mąż mor-ganatycznie za hr. Neipperga, z którym miała syna—ks. Montenuovo. — Por. Helfert „M. L., Erzherzogin von Oesterreich, Kaiserin der Franzosen“ (Wiedeń 1873); Wertheimer „Die Heirat der Erzherzogin M. L. mit Napoleon I“ (1882); M-me Durand „Mémoires sur Napoléon et M L, 1810 — 1814“ (Paryż 1885); Imbert de Saint-Amand „M.-L.“ (Paryż 1885 — 86, 4 części w książce: „Femmes des Tuileries“) „Corespon-

E. Gr.

adz.

Hiszpania.

Marya Ludwika, żona Karola IV, króla Hiszpanii (* 9 grud. 3 751 —-f- 2 styczn. 1819), córka księcia Filipa z Parmy, r. 1765 wyszła za infanta Don Carlosa. R. 1788, po wstąpieniu na tron infanta, mąż powierzył jej rządy. Z mądrością i przenikliwością łączyła niebywałą namiętność; pomimo, że była szpetna, miała licznych bardzo kochanków. Jeszcze, gdy była księżną Asturyi, miała romans ze starym Go-doy, który też z tego powodu przez króla Karola III został z Madrytu wydalouy. Wówczas księżna zawarła stosunek z bratem wydalonego, Manuelem Godoy, późniejszym księciem Alku-dyi i uczyniła gó nieograniczonym niemal władcą Hiszpanii. Poświęciła dlań nawet najstarszego syna swego, Ferdynanda, księcia Asturyi, którego chciała pozbawić tronu. Bezładne te stosunki sprowokowały m. in. fakt, że rodzina królewska hiszpańska została przez Napoleona w Bayonnie zmuszona do zrzeczenie się tronu. M. udała się do Compiègne; potym osiadła kolejno w Marsylii, Nicei i Rzymie.

Marya Krystyna królowa i regentka Hiszpanii (* w Neapolu 27 kwiet. 1806 — f w Ha-wrze 22 sierp. 1878) córka Franciszka I króla ob. Sycylii; d. 11 grud. r. 1829 została czwartą małżonką króla hiszp. Ferdynanda VII, którego wnet umiała opanować, przez co ściąguęła na siebie nienawiść tzw. stronnictwa apostolskiego oraz brata królewskiego, Don Carlosa lob.) i rodziny jego. Rozdrażnienie to wzrosło jeszcze gdy król d. 29 marca r. 1830, ulegając królowej, zniósł tzw. Auto arrodado z d. 10 maja r. 1713, wyłączające królewny od dziedziczenia tronu i przywrócił dawne prawo sukcesyjne kastylskie, następstwa córek nie wyłączające. Gdy M. K. d. 10 paźdz. r. 1830 powiła córkę, Don Carlos ujrzał się pozbawionym następstwa po bracie i rozpoczął walkę przeciwko królowej, która, opierając się na stronnictwie libe-ralnem, mężnie stawiała mu czoło, tembardziej że i król stary ją popierał. D. 30 stycz. r. 1832 powiła drugą córkę. Skoro Ferdynand VII zmarł d. 29 wrześ. r. 1833, w Madrycie proklamowano królową Izabellę (ob.) córkę jego, wówczas 3-letnią, M. K. została zaś regentką w jej imieniu. Już d. 28 grud. 1833 zawarła małżeństwo morganafyczne z Don Fernandem Muńoz (* 1808), służącym w gwardyi królewskiej, którego później mianowała księciem Rian-zares. Tymczasem już w paźdz. r. 1833 w A-ragonii i w prowincyach baskijskich wybuchło powstanie na rzecz Don Carlosa; ponieważ go popierało stronnictwo zachowawczo-klerykalne, więc M. K. oparła się na liberałach konstytucyjnych, czyniąc im ustępstwa coraz dalej i-dące; pomimo odniesienia zwycięstwa nad przeciwnikiem nie zdołała jednakże panowania swego utwierdzić i wskutek zaburzeń ludowych d. 10 paźdz. 1840 zmuszona była złożyć regencyę. Wyjechała do Francyi wywożąc z sobą skarby b. znaczne. Po upadku Espartera (ob.) w r. 1843 powróciła do Madrytu i odzyskała wpływ wielki na sprawy rządowe i dworskie. W r. 1854 rewolucya zmusiła ją powtórnie do opuszczenia Hiszpanii i szukania przytułku we Francyi. W r. 1864 po raz trzeci wróciła do Madrytu, lecz na krótko i resztę życia spędziła bądź we Włoszech, bądź we Francyi.

Marya Krystyna królowa i regentka hiszpańska (* 1858 w Gross-Seelowitz), córka arcyks. Karola Ferdynanda Austryaekiego i Elżbiety Austryackiej Este-Modeńskiej, zaślubiona królowi hiszpańskiemu Alfonsowi XII (ob.). Po śmierci męża została regentką królestwa z początku w

adz.

K. G.

imieniu swej córki Maryi de las Mercedes (* 1880), następnie w imieniu syna, pogrobow-ca (* 17 maja 1886), obecnego króla Hiszpańskiego, Alfonsa XIII.

Niemcy.

Marya Teresa, cesarzowa niemiecka, królowa węgierska i czeska, arcyksiężniczka austriacka (* w Wiedniu 1717—f tamże 1780). Najstarsza córka cesarza Karola VI i Elżbiety Krystyny brunświckiej; otrzymała wykształcenie powierzchowne, aczkolwiek ojciec w braku potomków męskich, gotował jej przez sankcyę pragmatyczną (ob.) dziedzictwo tronu; zaprawiał ją też wcześnie do polityki czynnej. W r. 1736 wyszła za mąż za Franciszka Stefana, księcia lotaryńskiego. Po śmierci Karola VI w r. 1740 objęła panowanie po nim, zwalczywszy kandydatury elektorów, bawarskiego i saskiego i króla pruskiego, którzy nie uznali sankcyi pragmatycznej. W walce 8-letniej o dziedzictwo austrya-ckie wykazała wiele energii i stanowczości. Zastała państwo średniowieczne, osłabione, skar-bowość bezładną, wojsko niedołężne, niezadowolenie powszechne; odczuwała również dotkliwy brak mężów stanu i wodzów zdolnych w chwili, gdy wszyscy sąsiedzi wystąpili do walki przeciw Austryi. To też początki wojny były dla M-i T-y groźne; król pruski pobił wojsko austryackie; elektor bawarski przy pomocy wojsk francuskich zajął Czechy i koronował się w Pradze jako król czeski, we Frankfurcie — jako cesarz Karol VII; Hiszpanie zajęli posiadłości austryackie we Włoszech. Wówczas M.

T. znalazła oparcie u Węgrów, którzy wraz z Tyrolczykami zajęli Bawaryę, wtargnęli do Czech. Gdy jednak generałowie M-i T-y zostali pobici, musiała przyjąć warunki traktatu Wrocławskiego (1742), który jej zapewniał neutralność Prus wzamian za ustąpienie Śląska. Wtedy dopiero Austryacy zdołali zająć Pragę, odnieśli zwycięstwo w walce we Włoszech i Niemczech, zawarli sojusz z Jerzym II angielskim. Pozostała bezwzględnie wrogą Austryi Francy a; Ludwik XV, nie obawiający się jeszcze wzrostu Prus, połączył się z królami pruskim i szwedzkim i wysłał wojska do Czech; walka o dziedzictwo została wznowiona. W r. 1745 umarł Karol VII; wówczas M. T. dopięła tego, że mąż jej został koronowany na cesarza we Frankfurcie. Jednocześnie król pruski zwycięsko wkroczył do Drezna, gdzie M. T. zmuszona była zawrzeć pokój. Francya odmówiła w nim swego udziału, aż wkońcu zawarty pokój w Akwizgranie zakończył wojnę wyczerpującą; M. T. utrzymała się kosztem strat terytoryalnych przy swych prawach dziedzicznych, monarszych. W następnym okresie swego panowania M. T. całą swą energię wytężyła w kierunku uzdrowienia wewnętrznego państwa; leczyła je z ran otrzymanych w wojnach ciężkich; poprawiła finanse; zmniejszyła długi państwa, zwiększyła dochody bez podwyższania podatków, podniosła handel, przemysł, rolnictwo, łagodząc zarazem poddaństwo chłopów; wprowadzała reformy w administracyi, wymiarze sprawiedliwości, dbała o oświatę, zakłady naukowe i dobroczynne; żarliwa katoliczka, broniła jednak praw państwa od urosz-czeń papieża i duchowieństwa. W polityce zewnętrznej, europejskiej zyskała kierownictwo ministra Kaunitza (ob.). Zdobywszy nieco sił M.

T. rzuciła się w wir nowych wojen, chcąc odebrać utracone prowincye. Zawarła koalicyę przeciw Prusom w celu odebrania im Śląska. Francy a za cenę części Hollandyi (pomimo że w jej interesie podówczas nie leżało osłabienie Prus), przystąpiła do koalicyi wraz z Austryą, Saksonią i Rossyą, gdy za Prusami stanęła Anglia. Maleńkie Prusy, znajdujące się dopiero w okresie tworzenia, zostały uratowane z pod nacisku koalicyi przez jej rozpadnięcie się, wywołane przez śmierć cesarz. Elżbiety (ob.), której następca Piotr III połączył się z Prusami. Wówczas M.

T. zmuszona została do zawarcia pokoju Wr Hu-bertusburgu r. 1763, na którego zasadzie Śląsk ostatecznie dostał się Prusom. W r. 1766 współ-rządcą M-i T-y został syn jej, Józef II (ob.); pozostawioną miał jednak niewielką sferę działania, ograniczoną niemal do spraw wojskowych; wypływało to między innemi i z różnych zupełnie systemów rządowych matki i syna Gdy bowiem M. T. była zwolenniczką reform, ale umiarkowanych, stopniowych, Józef II zdążał do zmian nagłych, gwałtownych. Dzięki własnemu systemowi M. T. zdołała pomimo klęsk wojennych, postawić państwo na torach rozwoju nowożytnego; w polityce zewnętrznej dopuściła do wzmocnienia Prus, ugruntowania wpływów pruskich w Niemczech. Brak polityki samodzielnej zewnętrznej, ujawnił się przede-wszystkiem w zgodzie na podział Polski r. 1772 w bezmyślnym a gorączkowym udziale w akcyi rozbiorowej, z której korzyści realne odnieśli tylko wrogowie Austryi: Prusy i Rossya. W orgii ówczesnej rozbiorowej uczestniczyła M. T. raz jeszcze, mianowicie przystępując do podziału Bawaryi i zagarniając dolną jej część; groźby walki z Prusami, które nie chciały dopuścić do wzrostu wpływu Austryi w Niemczech, zostały zażegnane w r. 1779. — M. T. prowadziła rozległą korespondencyę z dziećmi i z wy-bitnemi politykami swego czasu; koresponden-cya ta, przeważnie wydana, świadczy o znacznej inteligencyi wrodzonej; dzięki jej, dzięki również warunkom zewnętrznym panowania, które obfitowało w chwile tragiczne, stała się M. T. bardzo popularną wśród swych poddanych i w całej Europie. Miała 5 synów, 10 córek. W r. 1887 odsłonięto wspaniały jej pomnik w Wiedniu.—-L i t'.: Duller „M. T. u. ihre Zeit." (Wiedeń 1844); Wolff „Oesterreich unter M. T.“ (1855); Ramshorn „M. T. u, ihre Zeit.“ (Lipsk 1859); Arneth „Geschichte M. Theresias“ (Wiedeń 1863 — 79, 10 t.). Korespondencya M. T-y z Józefem II, Maryą Antoniną i in.

Marya Antonia Saska, żona Fryderyka Chr. ₍ dworze polskim i, z wiedzą i osobistem stara-Saskiego, ob. Fryderyk Chrystyan.    j niem M-i L-i, zaofiarować rękę jej królowi o-

Polska.

Marya Ludwika (właściwie Ludwika Marya) Gonzaga de Nevers, królowa polska, córka księcia Karola z linii Gonzagów, ks. Man-tuańskich, osiadłych we Franc, na księstwach Kle-we, Nevers i Retel, i Katarzyny Lotaryńskiej, ks. Menu (* 18 sierp. 1611 w Paryżu—f 10 maja 1667 w Warszawie), nigdy dziedzictwa swojej rodziny poza Alpami nie widziała. Postradawszy wcześnie matkę (1618), chowała się pod opieką ciotki, p. de Longueville. Wskutek związków ojca z dworem królewskim francuskim i stosunków p. de Longueville, M. L. wcześnie weszła do towarzystw najznakomitszych paryzkich. Szybko przyswoiła sobie ich zwyczaje i układ, a stała się wkrótce prawdziwą ozdobą i chlubą dworu i salonów paryskich. Przez obcowanie na zebraniach literackich u p. de Rambouillet z takimi umysłami jak Corneille, Bossuet, Malherbe, Balzac, La Rochefoucauld (ob. te nazw.) i inn. rozwinęła się umysłowo, stykając się zaś często z paniami de Sévigné, de Sablé, de Choisy, de Châtillon, de Bregy i w. in. ukształ-ciła serce, charakter, wyobraźnię i nabrała dobrego tonu i smaku. To też młódź dworska podkochiwała się na zabój w „principesse Marie“, jak M-e L-ę ogólnie na dworze francuskim nazywano. Zakochał się w niej nawet książę Orleański, brat Ludwika XIII, króla francuskiego, lecz zawiść dynastyczna królowej stosunek ten gwałtownie przerwała, poleciwszy zawieść M-ę L-kę wraz z p. de Longueville do zamku Vin-ceDnes, służącego pospolicie za więzienie polityczne. Smutny ten wypadek w życiu M-i L-i nie wpłynął jednak ujemnie na dalsze jej stosunki z dworem: owszem, dwór francuski, ceniąc przymioty znakomite M-i L-i, troskliwie i nadal zajmował się jej losem i dokładał już w r. 1635 starań, aby nakłonić Władysława IV, króla polskiego, do poślubienia jej. Zabiegi te spełzły tymczasowo na niczem wskutek intryg stronnictwa rakuskiego na dworze polskim, które przeprowadziło związek Władysława IV z arcyksiężniczką austryacką, Cecylią Renatą (ob.). Niebawem nowy cios ugodził w M-ę L-kę: straciła ojca (f 1637), a w kilka lat potem umiłowanego przez siebie Ciną-Marsa, wielkiego koniuszego królewskiego, który za knowania przeciw Richelieumu (ob.) zginął w r. 1642 na rusztowaniu. Odtąd M. L. wpadła w dęwocyę, która wyrobiła w charakterze jej rezygnacyę niezwykłą, pokonywającą trudności wszelkie. Duch jej nie słabnął w przeciwnościach, ale owszem nowych sił nabierał tak, że niebawem zaczęła znowu głaskać swą dumę przeczuciem, „że się na królowę urodziła“. Śmierć przedwczesna Cecylii Renaty nastręczyła M-i L-e sposobności po temu. Mazariniemu (ob.) udało się ostatecznie podkopać wpływ stronnictwa rakuskiego na

wdowiałemu. Względy tedy polityki ogólnej, na spółzawodnictwie Bourbonów i Habsburgów oparte, sprawiły, że Władysław IV, za wpływem rezydenta polskiego w Paryżu, Ronkaliu-sza, posła francuskiego w Warszawie, de Bregy-Flecelles, i sekretarza swego, Fantoniego, M-ę L-kę za żonę sobie obrał (lipiec 1645). Skoro Gerhard Denhof, wojewoda pomorski, umowę przedślubną z dworem francuskim zawarł (26 wrześ, 1645), wyprawiono w celu odbycia ślubu per procura z M-ą L-ą „comme filie de France“ z Polski do Paryża poselstwo, na którego czele stał Krzysztof Opaliński (ob.), wojewoda poznański, i ksiądz Wacław Leszczyński (ob.), biskup warmiński. D. 5 list. r. 1645 nastąpił ślub w zastępstwie w kaplicy królewskiej, do którego za króla polskiego stanął Opaliński, a obrzędu religijnego dopełnił biskup warmiński, świadkami zaś byli: dziewięcioletni Ludwik XIV, jego matka, królowa regentka Anna, i wielu książąt krwi królewskiej. — Szybko urządziwszy dwór swój, ruszyła M. L. w towarzystwie ambasado-rowej de Guébriant i biskupa d’Orange z Paryża (27 list. 1645) do Polski. Przejazd nowej królowej przez dzielnice Rzpltej, zwłaszcza przez Gdańsk (11 lutego 1646), Elbąg i Mal-borg, odznaczał się przepychem niesłychanym. Wskutek choroby króla, trapionego podagrą dokuczliwą, M. L. zatrzymała się czas jakiś w Falentach u Opackich pod Warszawą i dopiero d. 10 marca r. 1646 odbyła wjazd uroczysty do stolicy i tegoż dnia wzięta osobiście ślub z królem w katedrze św. Jana z rąk nuncyu-sza papieskiego Jana de Torres.—Pożycie M-i L-i z Władysławem IV nie było najmilsze. Charakter Władysława IV, jakkolwiek nie odznaczał się energią szczególną, zanadto był jednak samodzielny, umysł jego zanadto był do spraw publicznych wdrożony, aby fantazya nader bujna i chęć rządów niepohamowana M-i L-i przy nim pole swobodne dla siebie znaleźć mogła. Dumna z dopięcia celu: zostania królową, potrafiła się jednak nagiąć do charakteru króla, umiała być cierpliwą, lecz nie przestawała torować drogi wpływom własnym tak, że Władysław IV widział się zniewolonym liczyć się z życzeniami żony bardziej, niż przedtem z wolą Cecylii Renaty, i w stosunku do niej uciekać się częściej do próśb, niż do rozkazów. Niebawem królowa stała się uczestniczką projektu wyprawy tureckiej, nie szczędząc na nią nie tylko zabiegów osobistych na dworach cudzoziemskich, ale i funduszów własnych (pożyczyła na rzecz króla od Tiepolego 250 000 talarów), czem ostatecznie zjednała sobie króla. Tymczasem śród tego planowania umiera Władysław IV w Mereczu (20 maja 1648). Przerażona tym wypadkiem M. L. wnet się jednak z położeniem nowem oswaja, i aby utrzymać się w dalszym ciągu na tronie, rozpoczyna starania energiczne podczas bezkró-

lewia, aby ten królem polskim został obrany, któryby był jej mężem — i to mężęm uległym. Dzięki tym staraniom osobistym ambitnej królowej udało się dyplomacyi francuskiej, wielce przemożnej w Europie ówczesnej, przeprowadzić wybór Jana Kazimierza na króla polskiego, bo on zdawał się być po myśli M-i L-i, a zatym odpowiadał także widokom polityki Mazariniego względem dynastyi Habsburskiej. Niedługo też po koronacyi (17 stycz. 1649) na radzie tajnej senatu, za wpływem M-i L-i, uchwalono ze względów rzekomo na oszczędności, aby dwuch królowych nie utrzymywać, związek małżeński pomiędzy M-ą L-ą a królem. Nie rad był temu na razie Jan Kazimierz dla zbyt dojrzałego wieku królowej, podówczas 38 lat liczącej, lecz wspomniawszy jej zabiegi koło wyniesienia siebie na tron, uległ przedstawieniom Ossolińskiego i biskupów. Posłano po dyspensę do Rzymu, a tymczasem zawarto kontrakt małżeństwa (1 marca 1649), który d. 30 maja t. r. uwieńczono ślubem w Warszawie (bez żadnej wystawności). Tak pojął Jan Kazimierz bratową za żonę „pragnąc okazać znakomitem świadectwem wszystkim narodom świata swe chęci utrzymania przyjaźni i porozumienia dobrego Polski z Francyą“. Wkrótce M. L. opanowała króla tak, że kierowała nim „jak mały etyop-czyk słoniem“. I Jan Kazimierz, stroniący od spraw publicznych, upuścił niebawem całkiem wodze rządu, które chciwa panowania M. L. namiętnie uchwyciwszy, z rąk swych do ostatniej chwili życia nie wypuściła. Nieugaszona nigdy żądza M-i L-i kierowania sprawami pu-biicznemi, rozdmuchiwała w jej sercu chęć sławy europejskiej, która, głaszcząc dumę rodową królowej, zawracała jej głowę do tego stopnia, że w chęci przypodobania się dworowi francuskiemu, zapominała często, że jest królową polską; przeprowadzeniem zamiarów polityki gabinetu francuskiego „swą powagę w Polsce i swoją sławę warunkowała“. Niezmordowana w zachodach o przyszłość rodziny swojej, uganiająca się przytem za poduięsieniem królestwa, wikłała się w intrygi najrozmaitsze, a gdy ją misternie uknute plany zawodziły, nie zawahała się nawet szarpnąć honoru narodu, który ją na tronie Jagiellonów osadził, byle tylko Paryż o jej zręczności w sprawych publicznych nie zwątpił. Brak potomstwa własnego (z Władysławem nie miała dzieci, z Janem Kazimierzem zaś dwoje: Annę Teresę [* 22 lipca 1650] i syna Karola Ludwika [* 1652]—które pomarły nie przeżywszy roku), pchnął M-ę L-ę do chęci zapewnienia siostrzenicy swej tronu polskiego. Plan ten powzięła jeszcze w r. 1655 i przekonała w tym celu Jana Kazimierza o potrzebie mianowania już za życia następcy tronu. Początkowo zwróciła oczy na elektora brandenburskiego i Rakoczego Siedmiogrodzkiego, a kiedy te nadzieje okazały się złudnemi, wysunęła kandydaturę arcyksięcia Karola pod warunkiem, że koniecznie pojmie za żonę córkę jej siostry. W tym celu do traktatu związku króla węgierskiego z Rzpltą (27 maja 1657) wstawiła warunek, mocą którego Kraków, Poznań i Toruń, jako miejsca strategicznie ważne, Austryakoin, niby w zakład, dla ich załóg przeznaczono. Dla tych samych widoków dynastycznych sprawę pruską z niemałą szkodą Rzpltej ugodą welaw-ską (19 wrześn. 1657) i bydgoską (6 list. 1657) jak najlekkomyślniej na korzyść elektora rozstrzygnęła. Wzgardzona w swych pretensyach dynastycznych przez dwór wiedeński, M. L. rzuciła się z całą namiętnością miłości własnej obrażonej, za radą Jerzego Lubomirskiego, do widoków polityki francuskiej, w nadziei, że dla zapewnionego synowi W. Kondeusza następstwa w Polsce, siostrzenica jej w owym znakomitym księciu męża znajdzie. W sierpniu r. 1659 plan M-i L-i już tak daleko był posunięty, że między znakomitszymi dygnitarzami polskimi stanął związek „pod opieką jej królewskiej Mości“, który pod przysięgą przyrzekł przeprowadzić elekcyę księcia d’Enghien, z warunkiem że weźmie sobie za żonę siostrzenicę królowej. Takież zobowiązanie do przeprowadzenia elek-cyi złożyła M. L. w kontrakcie ślubnym siostrzenicy z kięciem d’Enghien. A gdy się przekonała o nieudolności kandydata swego, zamierzyła dać tron polski jego ojcu, Kondeuszowi. W tym celu wymogła na Janie Kazimierzu formalne, acz nieprawne upoważnienie prowadzenia sprawy obioru następcy swego i obietnicę złożenia korony (już w r. 1662j, sama zaś miała pozostać w Warszawie w nadziei, że będzie nadal panowała, jako opiekunka króla nowego, cudzoziemca, nie znającego stosunków i praw polskich. Ta natarczywość, z którą M. L. usiłowała przeprowadzić plany swe dynastyczne, zbudziła przeciw niej niechęć szlachty i wojska. Wynikiem bezpośrednim tego był rokosz Lubomirskiego (1665 — 1666). Tymczasem przeciw elekcyi zamierzonej Kondeusza wystąpiła zaprzyjaźniona z Francyą Szwecya, wobec czego Francya odmówiła M-i L-e pomocy przeciw Lubomirskiemu. Zawiedzione w oczekiwaniach stronnictwo królowej nie odstąpiło jednak od zamiaru powziętego. Owszem z bronią w rękach myślało poskromić opór szlachty i rokosz Lubomirskiego. Pobity atoli pod Częstochową i pod Mątwami przez Lubomirskiego Jan Kazimierz zawarł z rokoszanami i z Lubomirskim taką ugodę, jakiej się szlachta domagała, w Łę-gonicach (1666), wyrzekając się zamiaru złożenia korony, potępiając projekt elekcyi i przebaczając Lubomirskiemu. Tymczasem w Polsce, obok stronnictwa królowej, powstało nowe, za elekcyą falcgrafa Nowoburskiego, Filipa Wilhelma, przemawiające. To skłoniło ją do szukania zgody z Lubomirskim i do skrzętniejszego zabiegania koło przeprowadzenia swych planów. Znowu przybyły pieniądze francuskie i hojniejsze od nich obietnice, namowy, ułudy. M. L.

E. Chw.

rzem

mo-

za-

za-

pracowała z wysileniem; skracając sobie sen, wyczerpała nakoniec siły i zmarła (10 maja 1667) podczas sejmu, który z tego powodu zawiesił na jeden dzień obrady. Wraz ze śmiercią M-i L-i upadły wszelkie nakazy i nakłady Ludwika XIV, zostały zniweczone.—M-i L-ce zawdzięczamy głównie przeniesienie obyczajów francuskich do Polski, kilka fundacyi kościelnych i dobroczynnych. Pochowana na Wawelu w Krakowie.—Por. Raczyński „Porto-folio Maryi Ludwiki“ (Poznań 1844, 2 t.); J. Plebański „Jan Kazimierz Waza i M. L. Gonzaga“ (Warszawa 1862); P. Noyers „Lettres de M.-L. de Gonzague pour servir à l’histoire de Pologne et de Suède de 1655 a 1659“ (Berlin 1859); W. Czermak „Listy Jana Kazimierza do Maryi Ludwiki, 1663 —1665“ („Kwart. Hist.“, 1891); J. Szujski „Opowiadania i roztrząsania“ (Kraków 1885, I); Waliszewski „Marya Mantuańska, 1644-1648“ („Bibi. Warsz.“ 1885, III).

Marya Kazimiera (królowa Marysieńka), królowa polska (* między 1635 a 1639 w okolicy Nevers — f 30 stycznia 1716 w Blois, we Francyi), córka margrabiego, później księcia Henryka d’Arquien de Lagrange ( ob. ) i ochmistrzyni królowej polskiej Ludwiki Maryi (ob.), Fr anciszki de la Châtre de Bruillebaut, Pierwsze wychowanie otrzymała w klasztorze Urszulanek w Nevers, a od roku 11-go życia, przy dworze Ludwiki Maryi, która ją zabrała następnie do Polski, uczyniła naprzód ulubienicą, a potem swym agentem politycznym najlepszym. Urody niepospolitej, o rysach regularnych i cerze świeżej, o twarzy ożywionej oczyma czarnemi ognistemi, z włosami czarnemi, długiemi, które w splotach obfitych spadały na kibić wysmukłą, jaśniała M. K. światłem gwiazdy pierwszej wielkości śród licznego dworu niewieściego królowej i wielu znajdowała wielbicieli. R. 1655 na jednej z zabaw dworskich wpadł mile w oko młodziutkiej M-i K-rze młody starosta jaworowski, Jan Sobieski, który również odrazu powziął tak głębokie przywiązanie do panny, że postanowił nigdy się z inną nie ożenić. Wyczuwszy wzajemność M-i K-y, nie oświadczył się mimo to Sobieski o jej rękę wciągu trzech lat i dał się ubiedz ordynatowi Janowi Zamoyskiemu. Oświadczyny te zostały przyjęte, chociaż, jak powiadano, serce M-i K-ry biło do Sobieskiego. Królowa Ludwika potrafiła jednak wytłumaczyć ulubienicy swej ubogiej, że dobrze jest zostać w Polsce wielką panią—Sobieski nie miał jeszcze wtedy w posiadaniu wszystkich rozległych dóbr rodzicielskich, — zresztą królowa widziała w tern skojarzeniu swój interes dynastyczny: zjednać sobie chciała przez tę piękność młodą jeszcze jednego magnata polskiego. Odbył się ślub d. 3 marca r. 1658; M. K. została przez nowe tytuły męża wojewodziną kijowską, a w roku następnym (1659) sandomierską. Pożycie ich nie było szczęśliwe. Coraz częściej zaczęła

się M. K. wymykać z domu męża do Warszawy, do dworu, pod pozorem poratowania zdrowia. Nie dla przyjemności, a zapewne i bez wiedzy męża, zawiązała też korespondencyę z Sobieskim, jako z sąsiadem (Dwór Sobieskicli w Pilaszkowicach o 6 mil odległy był tylko od Zamościa). Stosunki między niemi zaczęły się zacieśniać. Powiernikiem, a następnie pośrednikiem stałym pomiędzy zakochanymi był Krzysztof Korycki, chorąży nowogrodzki. Podczas pobytu wojewodziny Zamoyskiej r. 1661 w Warszawie, stosunki serdeczne obojga zakochanych doszły do tego, że oboje przyszli do Kościoła Karmelitów w dzień św. Jana (1661) i Sobieski, solenizant, przysiągł M-i K-rze przed ołta-miłość dozgonną. Jednocześnie stosunek M-i K-y z mężem psuł się coraz bardziej. Nie mogąc Zamoyskiego ujarzmić, odjechała nako-niec odeń r. 1662 do Francyi. Wróciła z Paryża dopiero d. 22 paźdz. r. 1663, kiedy Sobieski wyruszył już był z królem na wyprawę skiewską. Zręcznie pogodziła się szybko z mężem, tak że d. 24 list. t. r. Jan Zamoyski publicznie manifestował dobrą zgodę z małżonką. Jednakże zaraz po powrocie zaczyna posyłać do Sobieskiego listy, jako „dobraprzyjaciółka i sługa uniżona“ z różnemi poleceniami i z wyrażeniem nadziei, że „kochana Beaulieu (kryptonim Sobieskiego), dla której jestem i będę wsze zarówno czuła, napisze czasem“. Po kłótni Zamoyskiego z bratem M-i K-y, markizem d’Ar-quien, który przyjechał szukać sobie karyery w Polsce w r. 1664, pożycie M-i K-y z wojewodą stawało się jeszcze bardziej przykrem, Trawiła go choroba, a leczyć się nie chciał, i owszem, bankietował z gośćmi, przebierając nieraz miarę w kielichach. Skarżyła się na to w listach do królowej Ludwiki Maryi, lecz ta radziła tylko, „mieszkać przy nim sobie, jak przy ojcu“, a właściwie przeprowadzić separa-cyę, z wydzieleniem majątku według zapisów, otrzymanych od magnata hojnego. Względy majątkowe wiele ważyły przy ubóstwie całej rodziny d’Arquien, więc wychowanica stosowała się do nauk mistrzyni swej, królowej, siedziała w Zwierzyńcu lub Zamościu przez cały rok 1664, nie wyjeżdżając podobno ani razu do Warszawy do dworu, i oświadczając wszystkim że jest zadowolową z „fujary“ (Zamoyskiego) i że niecha swych projektów separacyi. Te gwałtowne kontrasty pomiędzy projektami wyjazdu do Paryża i rozwodu, a postanowieniem ostatecz-nem zaniechania separacyi musiały srodze szarpać serce Sobieskiego, lecz nie ostudziły jego „pasyi“ do Marysieńki. Tymczasem Jan Zamoyski, po kilkudniowej jakiejś strasznej chorobie, zmarł d. 7 kwietnia r. 1665. M. K. została wolną bez rozwodu. Wypadku tego nie omieszkała zużytkować królowa do swej roboty politycznej. Sobieski wówczas zyskał bowiem sławę bohatera, zdobył wpływy śród szlachty i był bardzo potrzebny królowej w intrygach dynastycznych. Przez Marysieńkę skuteczniej, niż przez kogokolwiek innego, można było skusić Sobieskiego do przyjęcia laski i buławy polnej, można go było kupić, zdobyć w najpewniejsze posiadanie, zająć jego wpływy magnackie i szablę jego cenną. Więc oplątała go królowa siecią gęstą intryg, w której małżeństwo z Marysieńką odegrało rolę złotej rybki -przynęty. We dwa tygodnie po śmierci Zamoyskiego, d. 21 kwietnia, Sobieski znalazł się się w Warszawie, zapewne na wezwanie, i zastał tu już Marysieńkę. Pod jej wpływem przyjął wkońcu odrzucaną dotąd laskę marszałkowską i urzędową przysięgę złożył d. 18 maja r. 1665. W nagrodę za to królowa przyjęła oświadczyny Sobieskiego o rękę Marysieńki i, w niespełna 3 miesiące po śmierci Zamoyskiego, nuncyusz Pigna-telli połączył d. 5 lipca r. 1665 od lat 10-ciu zakochanych w kaplicy zamkowej, w obecności obojga królestwa węzłem dozgonnym. Odtąd rozpoczyna się w dziejach naszych przemożny wpłw M-i K-y na sprawy Rzpltej.—Za miłość Sobieskiego nie wywzajemniała się M. K. czułością, przeciwnie dręczyła go zimnem obejściem i wymówkami przykremi. Umiała go po mistrzowsku wodzić na pasku. Dręcząc ustawicz-nemi zmianami uczucia, pedejrzewając raz o miłostki pokątne, to znowu wskazując mu innych, którzy jej się niby bardziej podobali, oskarżając go raz to o oziębłość, to znowu oświadczając mu, że go nie kocha, z męczennika zrobiła M. K. najpowolniejszego sługę swego. Odjeżdżała go i odwiedzała Francyę, gdzie nawet powiła syna pierworodnego Jakóba (d. 2 listop. 1667). Powtórnie opuściła Sobieskiego w połowie sierpnia r. 1670 jadąc do Francyi, aby tam pozostać aż do października r. 1671. Podsuwała często mężowi projekt „expatryacyi“, lecz bacznie jednocześnie śledziła bieg wypadków w Polsce, czynnie zabiegając koło wyniesienia go na tron. Dla przypodobania się jej zamiarom ambitnym, kiedy okazało się na konwokacyi r. 1674, że ks. Neuburg ma mało zwolenników, a Kondeusza imię, jak dawniej, nie posiada miru śród Szlachty, Sobieski wystąpił z własną kandydaturą do tronu i oświadczył Toussaintowi de Forbin - Janson, dyplomacie francuskiemu, że tylko stawiając siebie zdoła obalić kandydaturę zwalczanego przez Francyę Lotaryńczyka, mającego za sobą dotąd najwięcej głosów. Forbin się zgodził i, dzięki zabiegom M-i K-y, obrócił znaczną sumę na głosy dla Sobieskiego. D. 21 maja r. 1674 został ogłoszony Sobieski królem polskim. M. K. stanęła u szczytu swych marzeń. Pacowie wprawdzie żądali potajemnie, aby Jan III, rozwiódłszy się z M-ą K-ą, poślubił Eleonorę, wdowę po Michale Wiśniowieckim, lecz Sobieski odrzucił z pogardą projekt podobny. Ale nawet jako ukoronowana królowa polska czuła się M. K. więcej Francuzką niż Polką. W początkach zaraz r. 1676 zapragnęła się udać do Francyi i poszczycić się koroną przed liczną rodziną i znajomymi, w nadziei, że oddane jej zostaną przez dwór wersalski takież same honory, jakie zazwyczaj odbierała królowa angielska. Lecz gdy zapytany o to Ludwik XIV lekceważąco odpowiedział, że przyjmie ją tylko, jako królowę elekcyjną, M. K., obrażona, postanowiła się zemścić i dołożyła wszelkich starań, aby zerwać sojusz francusko-polski na korzyść Austryi. Udało się to jej tym łatwiej, że związek z Francyą zaczynał już ciążyć Janowi III. Poseł francusski, Forbin-Janson, przez ciągłe okazywanie swojem zachowaniem, że on właśnie dał koronę Janowi III, przez ciągłe narzucanie się królowi osobą swoją nawet w obozach i bitwach, bez potrzeby i użytku, zraził ostatecznie Sobieskiego. To też M. K. jeno z czystej przekory, Jan III w celu wyzwolenia się z więzów francuskich, rzucają się w ramiona przymierza austryackiego.- Jako królowa M. K. intrygami nieustannemi, chciwością i mieszaniem się do rządów często paraliżowała najlepsze zamiary Sobieskiego. Tak z niewiadomych bliżej przyczyn (z przyjaźni dla żony czy dla samego Jabłonowskiego) obaliła projekt królewski w r. 1676, aby władza hetmańska nie dożywotnią, jak dotąd, lecz trzyletnią była. Pragnąc wiedzieć o wszystkich działaniach politycznych męża, towarzyszyła mu często w podróżach, niekiedy w wyprawach wojennych: była z nim podczas oblężenia Lwowa (1675), przy zdobyciu Jazłowca (1684) i t. d. Chciwa, nie przebierała w środkach byle gromadzić pieniądze, nadużywała swej powagi majestatycznej, sprzedawała urzędy, których rozdawnictwem kierowała. Przekorna, z siostrą swoją, margrabiną de Bethune, żoną posła francuskiego w Warszawie, nienawidziły się, zapamiętale obiedwie szkalowały się wzajemnie, zniechęcając tein samem naród do rodziny Sobieskich. Jeszcze bardziej przyczyniły się do tego niesnaski domowe w samej rodzinie królewskiej, wybuchłe z powodu niezgodnego charakteru M-i K-y. Potulna palatynówna, żona królewicza Jakóba, nie przypadła królowej do smaku i wielorakich doświadczała od niej przykrości. A kiedy królewicz wystąpił w obronie żony ukochanej, M. K. powzięła nienawiść gorącą zarówno do Jakóba, jak i do niej. Niepohamowana i nierozsądna ambicya M-i K-y, szkaradna chciwość i kaprysy potworne, któremi uległego i zakochanego męża dręczyć i do swego widzimisię nakłaniać umiała, zaciężyły równie ważnie i na stosunkach zewnętrznych Polski. Za tytuł para Francyi dla ojca-hulaki, M. K. znowu przechyliła się na stronę francuską i w ostatnich latach stale intrygowała w sprawach polityki międzynarodowej wspólnie z posłem francuskim Poligna-kiem w Polsce. Przeczuwając śmierć bliską króla, uprosiła biskupa Załuskiego, aby skłonił go do napisania testamentu, w obawie aby królewicz Jakób jej nie usunął. A kiedy Jan III umarł (17 czerwca 1696), wszczęła z synem

zatargi gorszące z powodu podziału pozostałych po królu skarbów. Wskutek tych niesnasek przyczyniła się M. K. do upadku kandydatury królewicza Jakóba: sejmiki konwoKacyjne wypadły bowiem po większej części nieprzychylnie dla rodziny Sobieskich. Pragnąc bądź co bądź utrzymać się przy władzy w Polsce, pogodziła się na razie z królewiczem Jakóbem i starała się poprzeć jego kandydaturę. A kiedy tego w Warszawie dokonać nie mogła, wyjechała na Ruś i, intrygując śród wojska, szuka- wa“ 1885). ła w konfederacyach wojskowych pomocy do o-

dites de la correspondence de M.-C. de la Grange d’Arquien, du Marquis d’Arquien, son père, de Louis de la Grange d’Arquien, son frère Nevers“ (Valliers 1895); K. Waliszewski „Marysieńka. Marie de la Grange d’Arquien, Reine de Pologne, femme de Sobieski“ (Paryż 1898); T. Korzon „Dola i niedola Jana Sobieskiego, 1629 — 1674“ (Kraków 1898, 3 t.); W. Czermak „M. K. Sobieska“ (Kraków 1899); K. Jarochow-ski „Rehabilitacya królowej Marysieńki“ („Ni-

E. Chw.

Marya Józefa, królowa polska, żona Augu-

Portugalia.

Marya II da Gloria, królowa portugalska (* 1819 w Rio de Janeiro — f 1853 w Lizbonie), córka dom Pedra I-ego, cesarza Brazylii, i arcyksiężniczki Leopoldyny Austryackiej. Po śmierci dziadka, Jana VI (1826), następstwo tronu nie było ustalone. Po krótkiej regeucyi czwartej córki Jana, Izabelli Maryi, na tron wstąpił dom Pedro, który nadał krajowi kon-stytucyę liberalniejszą, lecz tegoż roku złożył koronę na rzecz, córki M-i, wówczas 7-letniej, oddając regencyę bratu Miguelowi, zaręczonemu z M-ą. Ten za poparciem stronnictwa abso-lutystycznego ogłosił się królem (1828), a M. wróciła do Brazylii. Dopiero gdy Pedro przy pomocy Anglii i Francyi zdobył tron portugalski z powrotem, została M. ogłoszona królową portugalską (1833) i objęła panowanie po śmierci ojca (1834). Małżeństwo z ks. Augustem von Leuchtenberg zerwało się po 2-ch miesiącach skutkiem śmierci księcia (1835), poczem r. nast. M. wyszła za ks. Ferdynanda von Koburg-Ko-liary. M. nie była powołana do panowania i była nie lubiona przez lud. Następcą jej był dom Pedro V.

adz.

R o s s y a.

chowawczym, popieraniem wyłącznie interesów klas uprzywilejowanych. W tym samym duchu prowadziła utworzone niedługo przedtym Domy Podrzutków (w Petersburgu i Moskwie). Zarząd wszystkich tych i tym podobnych instytucyi oświaty i filantropii wyodrębniony jest z ogólnych ministeryów i ześrodkowany w wydziale IV Kancelaryi Własnej J. Ces. Mości. — M. T.

siągnięcia swych celów. Kiedy i te nadzieje za- sta III ob. August III. wiodły, wysunęła projekt obioru Jabłonowskiego na króla, za którego wyjść gotowa była, byle utrzymać się przy władzy i nadal nosić koronę. Zawiedzona ostatecznie w swych widokach politycznych—kiedy i zięć Maksymilian Emanuel, elektor bawarski, małżonek królewny Teresy Kunegundy (ob.), nie dostał korony, choć i o to się starała —porzuciła nakoniec Polskę i r. 1699 wyjechała do Rzymu, gdzie ojciec jej, dzięki wstawieniu się Jana III otrzymał r. 1695 kapelusz kardynalski i gdzie przyjęta została z należnemi królowej honorami. Prowadziła tam dom świetny, a przybywający do Rzymu Polacy składali jej hołdy, jakby jeszcze była królową. Jednakże i tam nie przestawała zajmować się polityką. Otoczona rodziną—z jednym tylko Jakóbem nie godziła się nigdy—panowała w rodzinie. Kiedy wszakże umarł najukochańszy jej syn Aleksander, znękana boleścią postanowiła się przenieść do Francyi, gdzie Ludwik XIV przeznaczył jej zumęk Blois. Zaledwie przyjechała, życie zakończyła d. 30 stycznia r. 1716.—Była matka 3 synów i córki: królewiczów Jakóba (* 2 list. 1667--f 1737), Aleksandra (* 1677—f 1716) i Konstantego (* 1 maja 1680 —f 28 lut. 1726) oraz królewny Teresy Kunegundy (* 4 marca 1676). —Pomimo tylu stron ujemnych M. K. wskutek ambicyi niezmiernej, przy władzy, którą miała nad Sobie- Marya Teodorówna, cesarzowa rossyjska, skim, wywarła wpływ dodatni i stanowczy na żona Pawła I, córka księcia Wirtembergii Fry-jego losy: ona to podniecała w nim żądzę sła- deryka Eugeniusza (* w Szczecinie 26 paźdz. wy i wyniesienia, ona to pchnęła go do posta- 1759 jako Zofia Dorota Augusta Ludwi-wienia kandydatury na króla, ona też pośrednio ka—f 24 list. 1828). Po zawarciu w r. 1776 przyczyniła się do zwycięstw jego, których sła- małżeństwa przez dłuższy czas, bo aż do śmier-wa opromieniła i Polskę. Założyła w Warsza- ci Katarzyny II (ob.), żadnej roli przy dworze wie kościół i klasztor Sakramentek i gmach nie grała, a nawet wychowanie synów, Aleksan-Marywil, na którego miejscu wznosi się obecnie dra i Konstantego, było jej odjęte. Dopiero w li-teatr wielki. — Pochowana na Wawelu. — Por.: stopadzie r. 1796 otrzymała władzę zwierzchni-„Listy M-i K-y królowej“ (Niemcewicz ,,Pamięt- czą nad całym działem oświaty, mianowicie nad niki“ IV); E. Raczyński „Listy Jana III pisane zakładami naukowymi dla panien. Działalność do królowej Kazimiery w ciągu wyprawy pod jej na tem polu odznaczała się kierunkiem za-Wiedeń“ (Warszawa 1823); W. Czermak „Potrójne śluby Jana Sobieskiego i Marysieńki“

(„Przew. Nauk. i Lit.“ 1890); „Listy M-i K-y“

(„Przew. Nauk. i Lit.“ 1891); K. Waliszewski „Une Française Reine de Pologue, Marie d’Arquien Sobieska, d’après les doc. inédits des arch. étrangères“ („Le Correspondant“, Paryż 1884, luty);

G. Gauthier „Lettres de Pologne. Lettres iné-

M. Ab.

M. Ąb.

M. Ab.

szczególną przychylność okazywała poecie Żukowskiemu (oh.), któremu powierzyła nawet wychowanie kilkorga dzieci ze swojej rodziny. —Por. Szumigorskiej: „Impjeratrica Marija Fio-dorowna“ (Petersburg 1892).

Marya, córka cesarza ros. Pawła I, żona Karola Fryderyka, w. księcia Sachsen-Weimar-Eisenach (* 1786, wyszła za mąż 1804—-f 1859). Odznaczała się inteligencyą i wykształceniem, grała wybitną rolę w życiu umysłowym swej nowej ojczyzny. Znała osobiście Goethego, Schillera, Liszta i in. mężów wybitnych. Popierała nauki, literaturę i sztukę, założyła w Weimarze muzeum.

Marya Aleksandrówna, cesarzowa ros-syjska, żona Aleksandra II, córka Ludwika II, w. ks. Hessyi (* 8 sierpn. 1824 jako Maksymiliana Wilhelmina Augusta Zofia Marya; wyszła za mąż d. 28 kwiet. 1841—f 3 czerw. 1880). Znana z działalności na polu o-światy i filantropi. Z jej inicyatywy w r. 1860 powstały w Rossyi szkoły średnie (gimnazya) dla dziewcząt, dostępne dla wszystkich stanów. Zreformowała nieco „instytuty“—zakłady naukowe żeńskie, dotąd ściśle odosobnione od wpływów rodziny i społeczeństwa wogóle. Podała myśl zakładania szkół dyecezyalnych dla córek duchowieństwa prawosławnego. Przy jej poparciu zorganizowane zostało T-stwo opieki nad rannymi i chorymi (1867), które w r. 1879 przekształcono na T-stwo Ros. Czerwonego Krzyża. Popierała również towarzystwa misyonar-skie oraz inne instytucye filantropijne.

Marya Teodorówna, cesarzowa rossyjska, żona Aleksandra III, córka króla duńskiego Chrystiana IX (* 26 listop. 1847 jako Marya Zofia Fryderyka Dagmara), zawarła małżeństwo d. 10 listop. r. 1866, owdowiała d. 1 listop. r. 1894.—Zapoczątkowała w r. 1882 zakładanie po miastach szkół żeńskich od jej imienia nazwanych „Maryińskiemi“. Kurs trwa 4 lata i ma znaczenie przygotowawcze do gi-mnazyów.—W jej ręku pozostaje kierownictwo naczelne Zarządu Instytucyi im. Maryi.—Do niej należy szefostwo kilku pułków gwardyi, kira-syerów i dragonów.    M- Ab-

S z k o c y a.

Marya Stuart, królowa francuska i szkocka, córka Jakóba V i Maryi Gwizyuszki (* w zamku Linlithgon w Szkocyi 7 grud. 1542 — f w zamku Fotheringhay w Northampton 8 lut. 1587). W pierwszym roku życia przyobiecano rękę jej Edwardowi, księciu Walii, parlament jednak oparł się temu, co wywołało zatarg z Anglią, matka zaś musiała ukrywać ją gdzieś na wysepce Inchmahome. R. 1548 postanowiono zaręczyć ją z delfinem Francyi, synem Henryka II; w tym celu flota franc, d. 15 sierp, przywiozła ją do Francyi, gdzie miała przy dworze królewskim w Śaint-Germaiu odebrać wykształcenie staranne: łaciny uczył ją Buchanan,

Wiel. Encykl. Powsz. Uustr. Ser, 1. Tom XLV. Zesz. 361a.

poezyi — Ronsard itd. D. 24 kwiet. r. 1558 odbył się jej ślub z Franciszkiem w kość. Notre-Dame. Młodzi przybrali tytuł królestwa Anglii nie uznając Elżbiety, jako córki z nieprawego łoża, M. zaś, która jako wnuczka Małgorzaty, siostry Henryka VIII, uważała się za spadkobierczynię tronu Anglii, zawarła jednocześnie układ tajemny, którego mocą czyniła królów Francyi swymi następcami, gdyby umarła bezdzietna. D. 10 lipa Franciszek II i M. wstąpili na tron Francyi, król jednak już d. 5 grud. r. 1560 umarł, a M., poróżniona ze świekrą, Katarzyną Medyceuszką, którą nazywała: ,,filie de marchands“, opuściła d. 15 sierp. r. 1561 Francyę i przybyła do Szkocyi, gdzie ludność powitała ją przyjaźnie. Pomimo że uznała u-roczyście wobec parlamentu protestantyzm za religię panującą i za pierwszego ministra przybrała brata swego nieprawego, Jakóba Stewarta, głowę kalwinistów (któremu nadała tytuł hr. Murraya), to jednak lekkością obyczajów prędko obudziła w stronnictwie purytanów niechęć ku sobie. Niechęć ta przedzierzgnęła się w o-pór otwarty, gdy M. wyraziła zamiar poślubienia krewnego swego, pięknego lorda Darnleya, przywódcę katolików szkockich. M. jednak pobiła powstańców i stanęła wyraźnie po stronie katolicyzmu, zawierając sojusz z papieżem, Gwi-zyuszami i Hiszpanią. Ślub z Darnleyem odbył się d. 29 lipca r. 1565. Wkrótce jednak nastąpiły pomiędzy nimi niesnaski. Darnley, chciwy władzy i zazdrosny o wpływ zaufanego sekretarza królowej, starego Włocha Dawida Riccia, porozumiał się z protestantami i d. 9 mar. r. 1566 Riccio zamordowany został 56 razami puginału pod drzwiami M-i, która uciekła do Dunbaru i d. 19 czerw, powiła syna Jakóba, ochrzczonego w nieobecności ojca. Nienawiść pomiędzy małżonkami wzrastała, i kiedy w stycz. r. 1567 Darnley zapadł na ospę w Glasgowie, M. przeniosła go do Edynburga, gdzie go eo-dzień odwiedzała i gdzie w nocy z d. 9 na 10 lut. zaduszono go, prawdopodobnie z jej rozkazu. Wykonawcą był nowy kochanek M-i hr. Bothwell, człowiek odważny, lecz rozpustnik i intrygant ambitny, którego sąd w tej sprawie uniewinnił, a królowa, porwana przez niego, d. 15 maja poślubiła go. Oburzyło to wszystkich, nawet zabójców Darnleya. Opuszczoną w d. 15 czerw, przez wojsko, lordowie zaprowadzili do Edynburga, poczym zamknięto ją w zamku Loch Leven; d. 24 lipc. zmuszono do abdykacyi na rzecz syna i do uznania Murraya za regenta. Uciekłszy d. 2 maja r. 1568 z więzienia, zgromadziła wojsko 6-tysięczne, które jednak Murray pobił d. 13 maja. Nie pozostawało jej nic innego jak udać się pod opiekę Elżbiety, przepłynęła więc zatokę Solvay łodzią rybacką i wysłała do niej prośbę tkliwą o pomoc. Ta jednak, zgodnie z radą Cecila, odmówiła jej osobistego widzenia się, aż się nie oczyści z zarzutu mężobójstwa i za-

M. Ab.

Red.

trzymała ją w więzieniu (lipiec). Komisya z lordów ang. złożona, wobec której Murray osobiście z oskarżeniem wystąpił, nie orzekła nic stanowczego. M-ę więziono dalej, a w obawie spisków ze strony katolików, przenoszono do coraz innych zamków. W r. 1569 stłumiono powstanie jej sprzymierzeńców na północy Anglii, tak samo się nie udał spisek ks. Norfolk, który wspomagany przez Rzym i Madryt, usiłował ją uwolnić, ażeby potem zaślubić, schwytany jednak w r. 1572 głową to przypłacił. Ostatni taki spisek utworzony był przez Antoniego Babingtona (4586), który miał zamiar zgładzić Elżbietę a uwolnić M-ę. Po wykryciu oskarżono ją o współudział i stawiono przed sądem, którego kompetencyi z początku zaprzeczyła, przed którym jednak potem winę swoją częściowo wyznała. D. 25 paźdz. r. 1586 skazano ją na śmierć, a parlamet wyrok teu zatwierdził i o przyśpieszenie wykonania nalegał. Elżbieta wszakże bała się opinii publicznej. Wahała się więc z podpisaniem i radaby była usunąć ją po cichu, naczelnik jednak więzienia, Paulet, odmówił jej w tej sprawie pomocy. Nakoniec d. 1 lut. 1587 wyrok został podpisany i d. 7 lut. ogłoszony skazanej, która go mężnie wysłuchała. Księdza jej odmówiono, kapłana protestanckiego sama nie chciała. Nazajutrz przyjęła poświęconą przez papieża ho-styę, ustroiła się w czarny aksamit i w sali sądowej położyła sama głowę pod topór, który dopiero za trzecim uderzeniem życia ją pozbawił.—Londyn z radością powitał wieść o jej straceniu, Elżbieta zaś udała zgrozę. Pochowano ją na razie w katedrze w Peterborough. Dopiero w r. 1612 syn jej, król szkocki Jakób VI, który nic nie zrobił dla uratowania matki, rozkazał przenieść ciało jej do Westminsteru i pochować w kaplicy Henryka VII oraz zburzyć zamek Fotheringhay.—Była to niewiasta piękna, powabna, płocha, pełna temperamentu, nie cofająca się nawet przed zbrodnią, która 19 lat z 45 spędziła za kratą. Wizerunek jej zachował nam portret zrobiony przez Cloueta oraz posąg na grobie. Odznaczała się zdolnościami i wykształceniem: mówiła kilkoma językami, pisywmła wierszem i prozą. Pozostały po niej: „Méditations“ (napisane 1572, wyd. 1574) oraz obfita korespondencya i pamiętniki. Napisana przez nią dla syna książka „o wychowaniu monarchy“ zaginęła w r. 1627. Natomiast znany wiersz: „Adieu, plaisant pays de France!“ nie jest jej utworem, tylko niejakiego Meusnier de Querion (1780). Smutne jej losy natchnęły wielu poetów i pisarzy, np. Alfierego (1799 — słaby dramat), Schillera (1800), którego piękną tragedyę przerobił w r. 1820 Lebrun, Montchrestiena (1601), Walter Scotta, (1820), Kostera (1842), Schneegansa (1867), Słowackiego (1832). Opery na ten temat tworzyli: Donizetti, Fétis i in. Bibliografia nader obszerna. Pomijając rzeczy dawniejsze, wy-

mienimy jedynie niektóre dzieła z w. XiX. Wielbiciel M-i, ks. Łobanow-Rostowskij wydał: „Lettres inédites de M. S.‘‘ (Paryż 1839);,,Lettres, instructions et mémoires de M. 8.“ (Londyn 1844 — 5, t. 7; dopełń. 1859) i „Notice sur la collection des portraits de M. S. appartenant au prince A. Lobanoff“ (Petersburg 1856). Te właśnie materyały posłużyły Miguetowi do napisania „Histoire de M. S.“ (1851. t. 2). Dzieła późniejsze: Dargand „Histoire de M. S.“ (1851, t. 2); Cheruel „M. S. et Catherine de Medicis“ (1858); Teulet „Lettres de M. S.“ (1859); Wie-sener „M. S. et le comte de Bothwell“ (1863), Caird ,,M. S. lier guilt or innocence“ (Londyn 1866); wyd. przez Morrisa ,,The letter-books of sir Paulet, Keeper of Mary...“ (Lond. 1874); Strickland „Life of Mary, quen of Scots“ (t-że

1873); Hosaek „Mary, quen of Scots and her accusers“ (t-że 1874, t. 2); Gauthier „Histoire de M. S.“ (t. 2, 1875); Chantelauze ,,M. S., son procès, son exécution“ (1876); Ranke „Englische Geschichte“ (wyd. 4, Lipsk 1877, t. I); Gaedecke ,,M. S.“ (Heidelberg 1879); Opitz ,,M. S.“ (Fryburg 1879—83, t. 12); Fronde ,,History of England“ (Londyn 1881); Becker ,,M. S., Darnley und Bothwell“ (Giessen 1881); Cardanus „M. S.“ („Hist. Jahrb.“, Münster, 1881); Bresslau ,,Die Kasseteiibriefe der Königin M. S.“ (,,Hist. Taschenbuch“, Lipsk 1882); Nau „History of M. S. from the murder of Riccio uutil her flight iuto England“ (wyd. Stevenson, Edynburg 1883); Pawłowski „Les poésies françaises de M. S.“ (Paryż 1883); Bresslau „Beiträge zur Geschichte M. S.“ („Hist. Zeitschr.“, Monachium 1884): Gerdes „Geschichte des Königin M. S.“ (Gota 1885); A. S. „Nowiejsza li-tjeratura o M. S.“ (,,Russk. Wiestn.“ 1885); Sepp „Prozess gegen M. S.“ (Monach. 1886); Kervyn de Lettenhove ,,M. S. L’oeuvre puritaine, le procès, le supplice“ (Paryż 1889 t. 2); Henderson „The caskett letters and Mary queen of Scots“ (Edymburg 1889); Bell ,,,Mary, queen of Scots“ (Londyn 1890, t. 2). Philippson „Hist, du règne de M. S.“ (Paryż 1891, t. 3); Ruble „La première jeunesse de M. S.“ (t-że 1891); Forst ,,M. S. und der Tod Daruleys“ (Bonn

1894), art. M. S. w „Enc. Britanica“.

Węgry.

Marya królowa węgierska (* 1370 — f 17 maja 1395) córka Ludwika d’Anjou, króla węgierskiego i polskiego, prawnuczka Wład. Łokietka a siostra Jadwigi kr. polskiej, małżonka cesarza Zygmunta Luksemburczyka, z którym zaręczono ją w kołysce jeszcze, ślubowała mu zaś dopiero po śmierci ojca w r. 1385; pożycie jej z mężem było b. nieszczęśliwe; w r 1387 zmusił ją Zygmunt do zrzeczenia się praw swych królewskich na swoją korzyść.

Marya królowa węgierska (* w Brukselli 13 wrześ. 1505— f 17 w Cigales [Hiszp.] 1558), córka Filipa Pięknego ks. Burgundyi i Joanny

Obłąkanej (la Loca) hiszp., siostra cesarza    lestwie Polskiem. Po miastach (M.—5 079 i Pre-

Karola V; w r. 1522 poślubiła Ludwika II wę-    ny — 3 147) 8 220 m-ców, w tem Żydów 5 345,

gierskiego, syna Władysława Jagiellończyka katolików 2 069, protestantów 573, prawosław-i wpływ znaczny wywierała na rządy jego. nych 222, starowierców 12 i in. 5; po osadach Gdy mąż jej zginął pod Mohaczem walcząc z Tur- (Balwierzyszki —1 215, Pilwiszki —stacya kolei kami (1526), brat Karol V powierzył jej w r. z Kowna do Królewca—3 208, Poniemoń—1843, 1531 rządy namiestnicze w Niderlandach, które    i Sapieżyszki—458) 6 724 m-ców, wtem 4 288

przez lat 24 ręką silną rozumnie sprawowała;    Żydów, 2 179 katolików, 247 ewangielików i 60

ewan-

brata posiłkowała w wojnach przeciwko Frań- prawosławnych; po wsiach 98 167 m-ców, w cyi. W r. 1551 popierała gorliwie zabiegi dą- tem 85 729 katolików, 6 820 Żydów, 5 332 żące do zapewnienia korony cesarskiej Filipowi gielików, 246 prawosławnych, 32 starowierców II (ob.) hiszpańskiemu; niejednokrotnie wystę- i 8 in wyznań (1909). Niegdy obszar pow. powała też jako jednaczka, łagodząca niepo- M-skiego zalesiony był całkiem przez szereg rozumienia między braćmi, Karolem V a Ferdy- puszcz, jak Preńska, Dorsuniska, Frejda i Ka-nandem. W r. 1555, gdy Karol V złożył ko- mionki, w których ongi odbywały się słynne ronę, ustąpiła z namiestnictwa i lata życia ostat- polowania królewskie. Tu bowiem część Niemnie spędziła w Hiszpanii.    Red- na, bardzo kręta, w okolicach Balwierzyszek,

Maryampol, m-to pow. w gub. Suwalskiej, Pren i Birsztau tworzy t. zw. półwysep bir-nad rz. Szeszupą, pod 54°32’5 szer. i 41°1’2 dł. sztański. Szczątki tych lasów pozostały obecnie Gr., o 56 w. o Suwałk i o 23 w. od najbliż- między Balwierzyszkami, Prenami i Michaliszka-szej stacyi Wyłkowyszki, kol. i żel. Wierzbołów- mi, z licznemi jeziorami wewnątrz (największe Landwarowo odległe, 5079 m-ców (1909), wtem Pale), tworząceini widocznie niegdyś dno je-2460 m. i 2619 k., a według wyznań 3643 ży- ziora. Wody leśne tej części uchodzą rz. Pilwą dów, 943 katolików, 292 ewangielików, 184 i Jura. do Szeszupy, która od Ludwinowa pły-prawosławnych, 12 starowierców i 5 in. Ko- nie granicą powiatu, od Kwieciszek do Giewał-ściół katolicki o 2 wieżach wysokich (1819 towa, przerzyna część jego zachodnią, a następ-wzniesiony, 1878 odnowiony), kościół ewangie- nie aż poza Pilwiszki oznacza jego granicę od licki (1828), dwie synagogi, cerkiew wojskowa, zachodu. Część południową powiatu zrasza Piet-urzędy powiatowe, magistrat, poczta, telegraf, czajka czyli Pierszajka, wpadająca do Niemna gimnazyum klasyczne męskie, 4 szkoły począt- pod Balwierzyszkami. W spuściźnie po puszkowe, ogród spacerowy, straż ogniowa ochotni- czach dawnych pozostała ziemia dobra, której cza, kasa pożyczkowo-wkładowa (od 1893), sąd należy 56.8$ do włościan, 21.4$ do skarbu, pokoju i gminny, biura akcyzy i biura komunika- 15.7$ do dworów, 4.9$ do majoratów, 0.6$ cyi lądowych i wodnych. Jarmarków 6. Prze- do osad i 0.6$ do in. kategoryi (miast itd.). mysł nieznaczny: browar, dwie dystylarnie, dwie Włościanie (1907) posiadają ogółem 110 324 fabryki wyrobów miedzianych, garbarnie, ole- dj., w tem pod pługiem 72 481, pod łąkami jarnie, z wytwórczością ogółem do 21000 rb. 17 241, nieużytków 8 673, pod pastwiskami 5868, (1907). W pobliżu miasta wieś Wejwery z se- pod ogrodami, sadami i budowlami 5 268 i la-minaryum nauczycielskiem. M. m-sto schludne, sów zaledwie 793. Własność to przeważnie kar-dość ożywione, ponieważ leży przy trakcie do ko- łowata, gdyż składająca się z posiadłości (1904) lei wiodącym. Powstało w w. XVIII. Nazwę do 3 inrg.—18.3°/₀, od 3 do 15 mrg.—42.5%, otrzymało od klasztoru Maryanów, których tu od 15 do 20 mrg.—-8.5%, od 20 do 30 mrg. sprowadziła starościna pińska, Franciszka ze —13.9%, od 30 do 40 mrg. — 7.5%, od 40 do Szczuków Butlerowa, i dla których r. 1765 wznio- 50 mrg. — 3.9% i powyżej 50 mrg. — 5.4%. sła tu klasztor. Prawo miejskie otrzymał M. od Dwory posiadające 30 550 dj., w tem pod płu-Stanisława Augusta r. 1792. Od r. 1817 jest giem 16 552, lasów 5 609, łąk 2 877, pastwisk m. powiatowem. —Maryarnpolski powiat 2 704, nieużytków 2 105, sady, ogrody i budyn-leży na płn. wschodzie Królestwa Polskiego, ki 703. Ogółem 67 folwarków, każdy średnio zajmuje 1913 w. kw. i graniczy na płn. z gub. po 759.1 mrg. Skarb posiada olbrzymie szma-Kowieńską. na wsch. z gub. Wileńską, od któ- ty gruntów, przeważnie leśnych, zajmujących rych oddziela powiat rz. Niemen, na płn. z pow. 41688 dj. Kilkanaście majoratów obejmuje kalwaryjskim i na zach. z pow. wyłkowyskim 9 508 djes. Reszta ziemi należy: do osad 1222 i władysławowskim. M-ców w r. 1909 było dj., do miast 695 i drobnej szlachty 74. Słu-113117, w tem 5311 m. i 59999 kob., a we- żebności ciążą na 6 folwarkach (1907), sza-dług wyznań: 89 927 atolików, 16 453 żydów, chownica w 18 majoratach, arenda b. rozpo-6 152 ewangielików, 528 prawosławnych, 44 wszechniona: wydzierżawiano 4 431 djes. ziemi starowierców i 13 uiechrześc. Pod względem dworskiej, z tego włościanom 174 dj. Bezrol-narodowości, według obliczeń spisu jednodniowego nych (1901) było po wsiach 29 681, po osadach (1897), było Litwinów 76.98$, Żydów 10.33$,    2101, w ciągu lat 10-ciu (1891—1901) ludność

Niemców 4.98$, Rossyan 4.56$, Polaków bezrolna wzrosła o 11382. Wychodźtwo zarob-2.9$ i in. 0.24$. Powiat jest zatem jednym kowe kwitnie: r. 1904 udało się na zarobki do (z 5-u) najbardziej litewskich powiatów w Kró- Niemiec—22, do Ameryki —357, do Anglii—30

i do Cesarstwa—1 420. W ciągu 1894—1905 emigrowało z powiatu M-go zupełnie 4 319 osób.

— Jako przemysł domowy powszechne płócien- tugalii, gdzie założyli kilka klasztorów, nictwo i sukiennictwo, po za tem w gminie Aleksocie wyrabiają sznury z łyka, w Antonowie — wozy, w Balwierzyszkach — bednarstwo.

Przemysł fabryczny, przeważnie oparty na rolnictwie, wytwarza (1907) towarów za 645 690 rb. i skupia się głównie w Prenach (204 950 rb.).

Oświata słabo rozwinięta. Handel nieznaczny.

Po za Mariampolem zasługują na uwagę; Alek-sota, wieś nad Niemnem, naprzeciwko Kowna, którego jest przedmieściem pięknie położona, punkt handlowy ważny; Poniemoń nad Niemnem z fabryką serów, gorzelnią i hodowlą świń rasowych. W pobliżu góra, z której Napoleou w r. 1812 przypatrywał się przeprawie wojsk przez Niemen; Freda, twierdza; Jakimiszki z fabryką serów; Antonowo, handel wędlinami z Prusami; Pilwiszki z kopalnią bursztynu i Sa-pieżyszki, ongi miejsce jednej z najważniejszych świątyń pogańskich litewskich. Pod względem administracyjnym powiat M-ski składa się z 2 miast (M-la i Pren) i 14 gmin: Aleksota (12153 m-ców), Antonowo (5 373), Balwierzy-szki (7 545), Chlebiszki (6 575), Freda (8 455),

Hudele (8 171), Jaworowo (6 657), Kwieciszki (4 746), Michaliszki (6 727), Pilwiszki (6 587),

Pogiermoń (7 640), Poniemoń-Pożajscie (9 676).

Szumsk (5630) i Wejwery (8 055).

Maryandynowie (Mariandyni, Mapiavôovoi), lud osiadły w północno-zachodniej części Bitymi, nad morzem Czarnem, odmiennego szczepu od trackich Bityńczyków albo Tynów; w perskich wojnach walczyli w jednych szeregach

S, Drz.

z Paflagończykami.

Maryandynus (MaptavSovoç, Mariandynus), według trądycyi mitycznej, syn F’ineusa, który mu skutkiem oszczerstwa macochy oczy kazał wyłupić, za co bogowie ślepotą go ukarali, według inuej opowieści był on synem Frykso-

S. Drz.

E. Chw.

sa (ob.).

Maryanie albo Maryanici, jedyne zgromadź, męskie pochodzenia polskiego, założone w połowie drugiej w. XVII przez ks. Papczyńskie-go. Głównym celem była cześć dla N. M. Panny oraz dobre uczynki, opieka nad biednymi, chorymi, upośledzonymi i modlitwa za umarłych. Zapoczątkowany w puszczy Korabiewskiej nie rozszerzył swych wpływów, nie posiadał bowiem wśród siebie mnichów zdolnych, jednocześnie zaś krzewiły się bujnie w Polsce liczne zgromadzenia innych reguł, przedewszyst-kiem zaś Jezuici i Pijarzy. Początkowo M. trzymali się reguły św. Augustyna, wkrótce jednak zmienili ją na nadaną przez papieża regułę dziesięciu cnót, ulegali zaś silnym wpływom reformatów. Za panowania Stanisława Augusta zdobyli sobie pewną samodzielność wewnętrzną, nazewnątrz jednak nie nabrali powagi, stopniowo ulegali powszechnemu rozkładowi w życiu zakonnym. W Polsce posiadali 12 klasztorów, z tych kilka przetrwało do ukazu r. 1864. W połowie w. XVIII zostali powołani do Por-

JS. G.

Maryański 1) Witalis, ksiądz, protonota-ryusz Stoi. Ap., tajemny rządca archidyecezyi gnieźnieńsko-poznańskiej, po złożeniu z urzędu przez rząd pruski ks. arcyb. Ledóchowskiego (ob.), (* 1835 w Gniewkowie, na Kujawach pruskich, z ojca Sylwestra i matki Joanny z Marcinkowskich— f 18 lut. 1895). Po ukończeniu gimnazyum w Trzemesznie, odbywał nauki teologiczne w semin. duch. w Poznaniu i w Akademii w Münster, w Westfalii, oddając się głównie nauce pisma św. Zawsze nader słabe zdrowie nie pozwoliło mu ukończyć nauk akademickich. Po wyświęceniu w Gnieźnie na kapłana, w r. 1858, przechodził przez różne stanowiska niższe duchowne, a w r. 1866 został sekretarzem i kapelanem arcyb. Ledóchowskiego, otoczony odtąd jego szacunkiem i zaufaniem. Pięć lat na tem stanowisku widzimy go, jako nieodstępnego towarzysza prac i podróży swego zwierzchnika. W r. 1869—70 towarzyszy arcyb. Led. na sobór do Rzymu; w listop. r. 1870, podczas srożącej się wojny francusko-pruskiej, wśród niebezpieczeństw i niewygód niezmier nych, udają się oba do Wersalu, do głównej kwatery króla prus. Wilhelma. Podróż ta, której pobudki tajemnicą były i pozostały dla ówczesnych dziennikarzy i historyków późniejszych, podjęta była przez arcyb. Led. na wyraźny rozkaz Piusa IX, który łudził się nadzieją płonną, że potężna interwencya Wilhelma zdoła kres położyć okupacyi włoskiej Rzymu i przywróci papieżowi bodaj maluczką niezależność teryto-ryalną. Arcyb. Led. przyjęty w Wersalu przez Bismarcka i inn. dygnitarzy prus. z nadzwyczajną grzecznością, co nie przeszkodziło po czterech latach więzić go dwa lata i ścigać później nawet w Rzymie, tak iż z obawy przed wydaniem w ręce rządu pruskiego schronił się do murów Watykanu. W r. 1871 otrzymuje ks. M. kanonię katedralną poznańską, lecz wkrótce rozpoczyna się tak zwany Kulturkampf, podczas którego, gdy arcyb. Led. został usunięty z dye-cezyi, Kościół był pozbawiony zarządu prawowitego aż do ustanowienia arcyb. ks. Dindera (ob.). Przez ten czas tajni delegaci sprawowali rządy. Pierwszym był ks. kan. Heliodor Kurowski, który zaszczyt ten opłacił więzieniem dwulet-niem i długą tułaczką. Trzecim z rzędu był ks. M. Rządy te sprawował z wielką pracą i poświęceniem, co do reszty jego zdrowie wątłe podkopało. Doczekał się na tem stanowisku ks. Dindera. Poza temi obowiązkami oddawał się czynom miłosierdzia i działalności obywatelskiej, zakładając szkołę tajemną w mieszkaniu swem dla dziatwy polskiej. Po ustaniu walki z Kościołem, rząd pruski zmuszony był do wypłacenia całemu duchowieństwu zatrzymanych dochodów; wynosiło to sumy znaczne. Ks. M. z kwoty odebranej wszystko rozdał na cele pol-

M, D.

skie i katolickie, nic nie zostawiając swym najbliższym. Prace jego piśmiennicze składają się z broszur treści religijnej, bądź oryginalnych, bądź przerobionych z dzieł Abellego lub ks. de Ségur. 2) M. Aleksander, współczesny, brat poprzedzającego, ksiądz, erudyt niepospolity w zakresie wszystkiego, co tyczy się Polski, jej dziejów politycznych i kościelnych. W czasach dzisiejszych jest to u nas erudycya w tym zakresie wyjątkowa. Niezmierna pamięć i wielkie uczucie polskości pomocą mu były do zdobycia owej wiedzy szerokiej rzeczy polskich. (* 24 lut. 1845 w Gniewkowie, na Kujawach pruskich). Kształcił się w gimnaz. w Trzemesznie i w Poznaniu; odbywał nauki teologiczne w semina-ryum Poznańskiem i Gnieźnieńskiem. Po wyświęceniu na kapłana pracował pewien czas w zakładzie wychowawczym ks. Koźmiana i jako kapelan SS. Sercanek. Po wypędzeniu tego zakonu przez Prusaków, przeniósł się do Lwowa, gdzie przeszło 20 lat przebywał, jako pedagog, później zaś jako katecheta, w zakł. Sercanek lwowskich. Choroba zniewoliła go do powrotu do rodzinnej Wielkopolski, do Gniezna; mieszka tam prywatnie; stan zdrowia nie pozwala mu pełnić obowiązków kapłańskich. Wśród ksiąg zagrzebany przez życie całe, obdarzony wielką łatwością pióra, napisał nader znaczną ilość broszur, artykułów literackich, podejmował wydawnictwa rzadkich rękopisów, opracowując je stosownie. W przedmiotach historycznych i literackich bardzo wiele pisał do pism poznańskich (jak „Warta“, „Przegląd Kościelny“, „Dziennik Pozn.“), do lwowskich („Gaz. Kościelna“, „Lud.“); we Lwowie redagował pismo p. n. „Bonus Pastor“ (od 1874 do 1878), w zastępstwie ks. Ottona Hołyńskiego, dającego tylko firmę redaktorską. Pospolicie pisał bezimiennie, niekiedy tylko używając inicyałów: „L. Gn., B. J. K„ Ks. M. S.“.—Nader cenne są jego wydawnictwa druków dawnych polskich lub prac rękopiśmiennych; ale i te jego przedruki rzadkie już są dziś. Wymieuiamy tu niektóre; „Matka Bolesna... ks. Przemysława Domiechowskiego przeora Cystersów Mogilskich, z r. 1686“ (Poznań 1872); „Dyaryusz więzienia Moskiewskiego... Adama Kamieńskiego Dłużyka z rękop. w. XVII“ (Poznań 1874), najstarszy to pamiętnik o pobycie poi. wygnańców na Syberyi. Są tam przypisy, dodane bez wiedzy wydawcy, które nie są jego pióra. „Kazania ks. Piotra Skargi“ (nowe wyd., 3 tomy, Lwów 1883 — 84); „Mowa przy pogrzebie Ant. Kołłątaja porucz. w korp. inż.“ (poległego w 1794, synowca podkanclerzego); „Kazanie miane na pogrzebie ks. Karpowicza, pierwszego bis. wigierskiego“ (oryginalne wyd. z 1803. Oba przedruki powyższe, jak i inne swe wydania opatrzył autor cennemi przypiskami); „Czasy Nerona w w. XIX“ (Lwów 1878); „Wspomnienia o Słucku“ (Poznań 1905). Prace oryginalne, najczęściej bezimiennie drukowane: „Materyały do hist. czci Matki B. w Polsce“ (1883?);

„Krótka wiadomość o życiu O. Floryana Jaroszewicza, Reformatora“ (Poznań 1893); „Róża złota, fragment historyczny“ (Lwów 1890); „Unicka M. Bos. Nowogródzka zamkowa“ (Lwów 1898 — 9); „Krzywdy Kościoła poi. pod berłem ross.“ (Lwów 1878); ,,Materyały do dziej, upadku Unii w dyec. Chełmskiej“ (Poznań 1878); „Gody weselne w Sielcu‘‘ (Gniezno 1910). —3) M. Modes t—górnik — współczesny—brat poprzedzających (* 1854 w Trzemesznie). Nauki szkolne w Trzemesznie, Akademię Górniczą w Berlinie ukończył. Pracował na Śląsku górn. potem w Galicyi, ale głównie w Kalifornii, w Meksyku i Australii zach., obecnie wrócił do Europy. Wydawał w r. 1907 w m. Shenectady (stan Nowy Jork) pismo ,,Polska praca“. Drukiem Ogłosił: „Z kresów Ameryki północ, stan Washington“ (Lwów 1891); „O emigracyi, a wszczególności o emigr. poi. do Stan. Zjedn. półn. Amer, i o koniecznej potrzebie jej zorganizowania“' (Chicago 1893); ,,Przewodnik polsko-angielski dla wychodź, pol.“ (Chicago 1905); „Wskazówki dla wychodźców do Ameryki“ (w „Kalend, kółek roln.“ Lwów 1908).

Maryańskie wyspy (Ladrony). — R. 1899 przez Hiszpanię sprzedane Niemcom z wyjątkiem wyspy Guam, zajętej przez Amerykanów. Położone w części płn.-zach. oceanu Spokojnego pomiędzy 13°21° szerok.płn. i 145°146° dł. wsch. od Gr.; archipelag ciągnie się z północy na południe, składa się zaś z 15-tu wysp, ogólnej powierzchni 1 140 kim. kw. z ludnością 1 938 m-ców (1900), bez amerykańskiej wyspy Guam, liczącej 11490 ludności (1908). Pod 16° szer. płn. kanał dzieli wyspy na 2 części. Wyspy południowe są płaskie, pochodzenia koralowego ze skałami wulkanicznemi. Brzegi są otoczone rafami koralowemi, po za któremi są porty dobre. Wyspy południowe nazywają się: Guam (największa), Rota, Tiaian, Saypan. Wyspy północne są pochodzenia wulkanicznego, posiadają wulkany czynne, często są przez trzęsienia ziemi nawiedzane. Klimat zdrowy, fauna i flora ta sama jak na wyspach Karolińskich (ob.). Mieszkańcy wysp — Chamorrowie bardzo byli liczni podczas odkrycia wysp pzez Magalhäesa r. 1521 (miało ich być do 50 000), stali na pewnym poziomie cywilizacyi, właściwym pozostałym mikronezyjczykom; oni tylko wśród wyspiarzy oceanu Spokojnego uprawiali ryż. Dla europejczyków żywili początkowo uczucia dobre. Gdy jednak Hiszpanie na w. Guam r. 1668 założyli kolonię, stosunki zmieniły się. Wybuchła wojna krajowców o wolność; trwała 50 lat i zakończyła się zupełnym niemal ich wytępieniem. Nieliczni pozostali osiedli na w. w. Guam i Rota; ponieważ zaś i ci wymierali, przeto z wyspy Luwu sprowadzano osadników z plemienia Tagalów. Dzisiejsi zatym krajowcy są mieszaniną Chamorrów i Tagalów; mówią językiem, będącym mieszaniną ich języków z hiszpańskim. Ślady starej cywilizacyi znaj-

Miasto główne — Agańa — na w.

dują się zwłaszcza na w. Tinian pod postacią zwalisk starych świątyń i pałaców. R. 1856 epidemia zgładziła połowę ludności. R. 1899 Niemcy kupiły archipelag z wyjątkiem w. Guam od Hiszpanii za 25 mil. pesetów (przesżło 7l/2 mil. rbl.); obszar niemiecki wynosi ogółem 626 kim. kw.

Guam. Znaczenie ekonomiczne dla Niemiec z nabycia tych wysp płynące jest niewielkie, polityczne — o wiele poważniejsze. Wprowadzono obowiązkowe nauczanie w języku Chamorrów. Z czasów hiszpańskich istnieje obowiązek mieszkańców do bezpłatnej pracy dla urzeczywistnienia celów użyteczności publicznej. Rolnictwo—mało rozwinięte. Główne zajęcie — to polowanie. W czasach ostatnich znać pewne ożywienie ekonomiczne; zaczątki hodowli bydła, kilka zakładów przemysłu rolnego, mleczarstwo. Archipelag ze względów na rozwój handlu ma wielką przyszłość i leży na wielkich drogach handlowych morskich, łączących Japonię z Australią, San Francisko z Filipinami, Azyą Wschodnią — z Panamą. Budżet niemieckich wysp M. złączony jest z budżetem niemieckich wysp Karolińskich. Zarząd wysp podlega wydziałowi kolonialnemu niemieckiego ministeryum spraw zagranicznych. Obowiązują prawa niemieckie, m. in. niemieckie prawodawstwo cywilne z r. 1900.—Por. Montero y Vidal „El archipiélago Filipino y las islas Marianas“ (Madryt 1886).®- Gr-Maryawici są to dosyć już liczni wyznawcy szczególnej czci N. M. Panny Nieustającej Pomocy oraz szermierze idei odrodzenia Kościoła katolickiego w Polsce. Ziścić zamiary swoje M-ci zamierzają: 1) przez naśladowanie ścisłe postępowania w życiu Apostołów i chrześcian z pierwszych wieków naszej ery; 2) przez ado-racyę Przenajświętszego Sakramentu (Chrystusa w nim utajonego); 3) przez cześć do obrazu

N. M. Panny Nieustającej Pomocy oraz; 4) przez prowadzenie życia czystego.—M. wyznają dogmaty Kościoła rzym.-katolickiego, lecz w celu osiągnięnia swych dążeń tworzą Kościół oddzielny, który w sprawach zarządu, ustroju wewnętrznego i działalności uniezależniony jest od Kościoła rzym.-katolickiego. Jako głowę Kościoła swego M-ci uznają Pana Jezusa. Wyznają siedm Sakramentów, zachowują liturgię katolicką i spełniają wszystkie obrzędy według rytuału katolickiego, posiłkując się zarówno Mszałem, jak i Brewiarzem, z nieznacznemi zmianami w celu uwydatnienia swej szczególnej czci dla Przenajświętszego Sakramentu (Missale et Breviarinm Ku char ist i eu m ). Liturgię oraz wszelkie inne obrzędy kościelne M. sprawują, na żądanie wiernych, w ich języku ojczystym (t. j. u nas po polsku). Obchodzą również wszystkie święta Kościoła rzym.-kat., do których nadto włączyli: święto N. M. Panny Nieustającej Pomocy 2 sierpnia na pamiątkę założenia swego Kościoła, oraz święto św. Franciszka z Ąssyżu, dn. 4 paźdz., jako swego patrona. Odróżniają się od katolików rzymskich w swem wyznaniu wiary głównie tem, że nie uznają Papieża za głowę Kościoła, że przeczą dogmatowi nieomylności papieskiej, że głoszą odmienne impedimenta dirimentia i impedientia w małżeństwie (ob.) i że szczególną cześć mają dla Przenajświętszego Sakramentu. Komunikują bardzo często, niektórzy codziennie. Komunię przyjmują pod jedną postacią, chociaż na żądanie parafian i sub utraąue. Tak siostry gminy płockiej, pod zarządem K. Kozłowskiej będącej, komunikują pod obydwiema postaciami. Poza tem istota poglądów religijnych M-tów sprowadza się do trzech założeń zasadniczych: 1) in necessariis imitas — w takich prawdach chrześciańskich jak Bo-skość Chrystusa, dogmat św. Trójcy i Odkupienia, 2) in dubiis libertas, a do tych liczą sprawę „filioque“ oraz niepokalanego poczęcia N. M. Panny, nakoniec; 3) in omnibus charitas,— aby wszędzie zapanowała miłość chrześciańska na gruncie miłości braterskiej, powszechnej; z tego też względu M-ci są zwolennikami zjednoczenia Kościołów, zachodniego i wschodniego, lecz z zachowaniem odrębnej dla każdego or-ganizacyi. Uznają nadto M-ci ewolucyę form obrzędowych, które uzależniają od poziomu umysłowego parafian. Z tego względu są zdania, że różne relikwie i obrazy świętych w kościołach nie są częściami niezbędnemi Domu Bożego, w którym znajduje się, największej czci godny Przenajświętszy Sakrament. —M-ci, jako tacy, obowiązani są czcić przedewszystkiem Chrystusa Pana w Przenajświętszym Sakramencie, spełniać przykazania Boskie, zwłaszcza czcić Pana Boga, kochać bliźniego swego i miłość tę stwierdzać czynem, oraz spełniać uczciwie swe obowiązki. Jako oznakę widomą przynależności do swego Kościoła M-ci noszą zwykle na szyi medaliki z wyobrażeniem po jednej strouie Mon-strancyi, po drugiej Przenajświętszej M. Panny Nieustającej Pomocy. Winni nadto M-ci pomagać sobie nawzajem, biorąc wzór z pierwszych chrześcian.—Liczebność M-tów; Ilość wyznawców maryawityzmu w Królestwie Polskiem nie jest jeszcze ściśle w liczby ujęta. Sami M-ci obliczają się na 200 000 wyznawców, Po-godin liczy ich na 180 000, v. Reineke—na 162 000, a warszawski Komitet Statystyczny na 73 000. Liczby Komitetu oraz Reinckego podajemy poniżej, ze względu, że dają się roz-klasyfikować na grupy możliwe do zestawień. Liczby te jednak są bardzo zawodne i mylne: tak np. w Płocku, siedzibie biskupstwa M-ckiego i zakładu zakonnego M. Kozłowskiej, Komitet Statystyczny nie doliczył się ani jednego M-ty. Dla Łodzi znów wciągu jednego roku (1908-

1909) wykazuje niczem nie usprawiedliwiony spadek wyznawców maryawityzmu o 20 000 itd. Otóż w zestawieniu z latami 1907 (poraź pierwszy statystyka urzędowa zaczęła w tym roku

Według obliczenia Rein-ckego 1909

R.

R.

R.

Kaliska

Lubelska

4    200

39850    64462    45839    85500

Płocka

207    200

6308    6566    6355    15100

587    529    513    1100

9060    10891    14883 |

35    2056    2818 /

44850

Król. Polskie

uwzględniać M-tów) i 1908, liczba M-tów w Król. Polskiem według poszczególnych guberni tak się przedstawia;

Dane Warsz. Kom. Stat.

Gubernia

Radomska Siedlecka Suwalska Warszawska m. Warszawa

58 859    88426    73 033 158950

Liczby powyższe, jak wspomnieliśmy, nie są ścisłe, wykazują wszakże, pomimo spadku znacznego przy zestawieniu z rokiem 1908, poważuy wzrost (19.4$) zwolenników maryawityzmu u nas w ciągu ostatniego dwulecia (1907 —1909). Z poszczególnych miejsc do najludniejszych gniazd M-u należą (według urzędowych danych z r. 1909): Łódź 30 793, Zgierz—3 733, gm. Dobra w gub. Piotrkowskiej—3718, gm. Czyste pod Warszawą — 3 210, miasteczko Cegłów wraz z gminą — 2 852, Warszawa — 2818, gm. Czarnogłów w pow. Węgrowskim— 2145 i t. d. W ostatnich czasach M. przekroczył granice Królestwa Polskiego i przeniknął z jednej strony na Litwę (w kilku powiatach gub. Wileńskiej, w Kownie i w Wilnie są już gminy maryawickie), z drugiej —na Śląsk Górny. Ustrój; Wyznawcy M-tyzmu organizują się w gminy, zalegalizowane d. 10 grudnia r. J906 na zasadzie § 87 Praw zasadniczych, lecz oczekujące jeszcze przeprowadzenia prawodawczego. Właściwa organizacya gmin rozpoczęła się dopiero w lutym r. 1909, kiedy uchwalono i zatwierdzono urzędownie ustawę gmin (parafii) maryawiekich. Według ustawy gmina może wznosić kościoły i kaplice, urządzać cmentarze, obierać księży parafialnych itd. Wszelkie tego rodzaju sprawy ważniejsze rozstrzyga zebranie ogólne gminia-ków. Sprawy drobniejsze i bieżące rozstrzyga zarząd gminy, składający się z księdza proboszcza i dwucb przedstawicieli świeckich gminy, obieranych też przez zebranie ogólne gminia-ków. Zarząd jest przedstawicielem gminy we wszystkich sprawach na zewnątrz i jest odpo-

wiedzialny przed zebraniem ogólnetn. Pozatem ustawa nadaje gminie prawo kupna i sprzedaży nieruchomości i ziemi, prawo zakładania szkół itd. Natomiast odmawiano dotąd M-tom prawa prowadzenia własnych ksiąg metrycznych i przekazano je władzom cywilnym. Nadzór rządowy nad gminami jest równie uciążliwy, jak i dla wszelkich nieprawosławnych wyznań w Ros-syi: mianowanie księży, budowa i naprawa świątyń, otwieranie szkół i tworzenie nowych gmin uwarunkowane są zgodą na to władzy administracyjnej. Narzucono im również i język ros-syjski w biurowości. Z ustawy tej skorzystali M-ci zręcznie i umiejętnie. Nietylko wyzyskali ją w celu utrwalenia widomych znaków (kościołów i kaplic) swej wiary, ale rozwinęli szeroko działalność kulturalną i oświatową, zakładając szkoły, ochrony, domy robotnicze i iu-stytucye współdzielcze. Gminy bowiem m-kie składają się niemal wyłącznie z ludności robotniczej miejskiej i z ludności wiejskiej. Tak z 63 zalegalizowanych dotąd gmin (1910) maryawi-ckich posiadają: gm. Błonie (g. Warsz.)—kościół: gm. Brzeziny (g. Piotrk.) -r- kościół i kaplicę; gm. Cegłów (g. Warsz.) — kościół, 6 kaplic, szkołę, 2 przytułki dzienne dla dzieci, pięć warsztatów rzemieślniczych, ambulatoryum, sklep spożywczy i czytelnię; gm. Czerwonka (g. Siedl.)

—    kaplicę; gm. Dąbrowa (g. Piotrk.) — kaplicę;, gm. Długa kościelna (g. Warsz.) — kościół; gm. Dobra (g. Piotrk.) — kościół, 3 kaplice, szkołę i 3 przytułki dzienne dla dzieci; gm. Filipowo (g. Suwał.) — kaplicę; gm. Gombin (g. Warsz.)

—    kościół; gm. Grembków (g. SiedL) — kościół, przytułek dla dzieci i majsternię; gm. Grotów (g. Kai.) — kościół i przytułek dla dzieci; gm. Grodzisk (g. Warsz.) — kaplicę; gm. Jakubów (g. Warsz.) — kaplicę; gm. Jeruzal (g. Warsz.)

—    kościół, kaplicę, przytułek, warsztat rzemieślniczy gminny, zakład dobroczynny dla starców i kalek oraz dom gminny; gm. Jonek (g. Warsz.)

—    2 kościoły (w budowie) i kaplicę; gm. Koź-dzidło (g. Łomż.) — kościół; gm, Kołocińsk (g. Piotrk.) — kaplicę; gm. Kowno — kaplicę; gm, Kałuszyn — kaplicę; gm. Kicki (g. Warsz.) — 4 kaplice; gm. Kobylniki (g. Płock,) — kościół, 3 kaplice i sklep spożywczy współdzielczy; gm. Kociegłowy (g. Piotrk.) — kościół (w budowie) i 2 kaplice; gm. Krośniewice (g. Warsz.) — 2 kaplice; gm. Leszno (g, Warsz.) — kościół, pięć kaplic, przytułek, 4 warsztaty rzemieślnicze gminne, fermę rolniczą, sklep spożywczy spółdzielczy i skład maszyn rolniczych; Lublin (dwie gminy) — kościół i kaplicę; gm. Lutkówka (g. Warsz.) — kościół i przytułek; Łódź (3 gminy)

—    trzy kościoły, przytułek, 5 domów gminnych (w tem 4 w budowie) i drukarnię, gdzie od r. 1907 drukuje się pismo „Maryawita“: Łowicz — 2 kościoły, przytułek, zakład tkacki przy klasztorze żeńskim i dom gminny; gm. Małachowice (g. Kai.) — kościół; gm. Miżew (g. Kał.) — kaplicę; gm. Nowo-Sułków (g. Warsz.)

—    kościół, 5 kaplic, 2 przytułki, sklep spożywczy współdzielczy i dom gminny; Mińsk mazow.

—    kościół i 2 kaplice; Okrzesza (2 gminy) — 2 kościoły, 2 przytułki, 3 majsternie; Osiek (g. Siedl.), 2 gminy — 2 kościoły; gm. Ozorków (g, Kalis.) — kaplicę; w Pabianicach — kaplicę, przytułek i warsztat rzemieślniczy; gm. Piętno (g. Kai.) — kościół, piekarnię, sklep spożywczy współdzielczy, dom gminny i zakład rzemieślniczy; Płock (rezydencya biskupa M-go, klasztor żeński M. Kozłowskiej), 2 gminy — 2 kaplice, przytułek i 2 zakłady rzemieślnicze; gm. Pocześnia (g. Piotrk.) — kościół; gm. Radzymin

—    kościół i 2 kaplice; gm. Siennica (g. Warsz.)

—    4 kaplice; gm. Skoszewy (g. Piotrk.) — 1 kaplicę; gm. Skórzek (g. Siedl.) — kościół; gm. Skubiec (g. Warsz.) — kościół; gm. Smogorzew (g. Warsz.) — kościół i dom gminny; gm. So-batka (g. Kai.) -- kościół i przytułek dzienny dla dzieci; w Sosuowcu — kościół; gm. Stryków (g. Piotrk.) — kościół, szkołę, i przytułek; gm. Swiatoszyn (g. Suw.) — 2 kaplice; gm. Swię-cice (g. Płock.) — kościół, kaplicę i dwa przytułki; gm. Wiśniew (g. Siedl.) — kaplicę, szkołę, dwa przytułki, 4 warsztaty rzemieślnicze, sklep spożywczy współdzielczy, własną fermę rolniczą i dom gminny; Warszawa (3 gminy) -- kościół, 2 kaplice, 5 szkół i dom gminny; w Wilnie — kaplicę i przytułek; gm. Zduny (g. Warsz.)

—    kościół i przytułek: w Zgierzu — 2 kościoły, kaplicę, szkołę, przytułek, 3 warsztaty rzemieślnicze i dom gminny; gm. Żyk — kościół; gm. Żeliszew (g. Siedl.) — kościół szkołę i przytułek, w Żyrardowie nakoniec—kaplicę. — Na pomieszczenie instytucyi rzeczonych M. wznoszą budowle mniej lub więcej pomnikowe. W wielu gminach rozwinęli nowe ogniska pracy, zakładają warsztaty zbiorowe: tkackie, stolarskie, ślusarskie, introligatorskie, piekarskie i sklepy spółdzielcze. W Zgierzu M-i założyli warsztaty stolarskie na wielką skalę, zaopatrzywszy je w maszyny, motor, dynamomaszynę itd. W niektórych gminach utworzyli fermy wzorowe prze-mysłowo-rolne, jak w Lesznie lub w Wiśniewie, w których pracują na rzecz gminy rolnicy, o-grodnicy, pasiecznicy itd. W ostatnich latach rzucili się do parcelacyi majątków ziemskich; pomimo wielu| trudności nabyli w płockiem spory majątek i rozparcelowali pomiędzy swoich współwyznawców. Budowanie tylu naraz kościołów, szkół i instytucyi innych dobra ogólnego wymagało, oprócz ogromnego nakładu energii, sum bardzo poważnych. To też dopatrywano się w tein jakiejś potajemnej pomocy zewnętrznej. Atoli dokładne sprawdzenie źródeł przekonywa niezłomnie, że mamy tu do czynienia jedynie z faktem niezwykłej ofiarności tych rzesz robotniczych i wiejskich, które pociągnęła żarliwość M-tów i ich hasła religijno-społeczne. Ogółem tedy M-ci posiadają obecnie (1910): 54 kościołów (w tem 10 w budowie), 166 kaplic, 35 przytułków i 16 szkół, w których się kształci razem 3 700 dzie-ci, 1 łaźnię, 32 zakłady przemysłowe, 5 sklepów współdzielczych, 1 drukarnię, 1 księgarnię, tygodnik „Maryawitę“ i „Wiadomości Marya-wickie“ (2 razy na tydzień) i rocznik („Kalendarz Maryawicki, illustrowany“). Ełróez tego wydają po litewsku miesięcznik „Marijawitos“ z dodatkiem „Marijawicu Zinios“. Szereg gmin tworzy okrąg, szereg okręgów—prowincyę, z pro-wincyi składa się związek religijny M-tów. Gminy posiadają prawo zakładania filii. Na czele związku M-tów stoi minister generalny (Mini-ster generalis), zastępcą jego jest wikary generalny (Vicarius generalis). Prowincyą zarządza minister prowincyonalny {M. provincia-lis), posiadający również zastępcę w osobie wikarego prowincyonalnego. Okręgiem rządzi kustosz (Custos), którego zastępcą jest wikary. Nakoniec zarządcą zwykłej gminy jest proboszcz (Parochus) lub jego zastępcy, wikaryusze. Filią rządzą coadiutores. Ministra generalnego obierają ministrowie prowincyonalni i kustosze w kapitule generalnej (capitulum generale), na zebraniu ogólnem, drogą tajnego głosowania (% głosów rozstrzyga). Minister generalny obierany jest dożywotnie. Zastępcę swego oraz ministrów prowincyonalnych mianuje on już sam. Nominacya proboszczów uwarunkowana jest nadto jeszcze zgodą na to parafian. Kapituła generalna zbiera się co trzy lata i jest najwyższą instancyą, zarówno dogmatyczną, jak i administracyjną. W każdej prowincyi istnieje nowi-cyat dla życzących poświęcić się stanowi kapłańskiemu. Kandydaci obowiązani są czuć w sobie powołanie, mieć zdrowie, nie należeć do żadnych stronnictw politycznych i posiadać co-najmniej wykształcenie 4-klasowe. Początkowo kandydaci podlegają próbie 5-letniej, przyczem poleca im się najczęściej ukończyć jakiś wyższy zakład naukowy świecki: zwłaszcza kurs nauk przyrodniczych lub który z wydziałów politechniki. Po ukończeniu tej próby, w ciągu roku pędzą życie ascetyczne i uczą się obrzędów liturgicznych, dopiero potem uzyskują święcenia kapłańskie.—Księża maryawiccy noszą ubranie szare z wyszytą monstrancyą na piersiach i mają pasy św. Franciszka z Assyżu. Z wyjątkiem zimy, noszą zawsze sandały. Aczkolwiek pędzą żywot ascetyczny zakonnika, nie zamykają się w klasztorach, których nie uznają, lecz mieszkają przy kościołach, korzystając do pomocy z usługi wyłącznie męskiej. Stosunek pomiędzy hierarchią maryawicką oparty jest nie tyle na surowej, urzędowej subordynacyi, ile na poszanowaniu moralnem. Na parafian wpływają za pomocą kazań i przez przyświecanie im własnein życiem wzorowem. To też śród M-tów zanika pijaństwo, trafiają się coraz częściej fakty zamykania i znoszenia sklepów monopolowych z braku konsumentów, oraz coraz polepszający się stan oświaty i moralności. Wszelkie obowiązki religijne duchowni maryawiccy winni spełniać bezpłatnie. Utrzymują się

E, Ohw.

N. G.

z ofiar dobrowolnych i ze sprzedarzy niektórych wyrobów. Wszelka własność, z której korzystają uważana jest bądź za własność danej gminy, bądź też za własność całego Kościoła M-ckiego. — D z i ej e M-ty z mu: M-tyzm powstał u nas wskutek coraz bardziej pogłębiającej się przepaści pomiędzy słowem głoszonem przez kapłanów w kościele, a czynami ich względem siebie i względem parafian w życiu po-wszedniem. Niezadowolenie z takiego stanu rzeczy istniało długie czasy, również w szerokich rzeszach wiernych, jak i śród umysłów kapłańskich, pragnących Słowo Boże głoszone wcielać w czyn i czynem szerzyć je śród ludu. Mate-ryał zapalny był gotów. Pochop dała Marya Kozłowska, zwierzając się ze swemi pragnieniami reformy Kościoła w r. 1893 przed ks. Strumiłłą, który tegoż był zdania. Myśli podobne świtały i w umysłach wielu innych księży młodych, jak Jan Kowalski, Próchniewski, Przy-jemski i t. d. Ostatui z nich zaszczepił tę myśl śród księży warszawskich. Do r. 1897 myśli te nurtowały potajemnie, potem, kiedy wyszły na jaw, spotkały się z repressyami wyższych władz duchownych. Tymczasem liczba wyznawców M-zmu zarówno śród kapłaństwa, jak i śród ludu wzrastała. R. 1904 Kozłowska opracowy-wuje Ustawę zakonną M-tów według reguły św. • Franciszka, która początkowo zyskuje uznanie Rzymu, lecz d. 22 września r. 1904 zostaje potępiona przez kongregacyę Inkwizycyi. W odpowiedzi na to księża maryawiccy złożyli areb. Popiołowi w sierpniu r. 1905 memoryał wyjaśniający ich zasady. Otrzymali na to we wrześniu r. 1906 odpowiedź z konsystorza za Nr.

4 831, że są winni niesubordynacyi hierarchii duchownej. Kiedy zaś w r. 1906 całe parafie poczęły przechodzić na M-tyzm, w celu położenia kresu temu, ogłoszono d. 5 kwiet. r. 1906 encyklikę papieską, potępiającą M-tyzm. W odpowiedzi na to minister generalny M-tów, Jan Kowalski złożył d. 27 kwiet. r. 1906 arcybiskupowi Popielowi i biskupom płockiemu i lubelskiemu oświadczenie, że księża maryawiccy odmawiają posłuszeństwa encyklice. Nastąpił wobec tego rozdźwięk, który przeszedł w rozłam otwarty, kiedy dekretem papieskim w d. 22 grudn. r. 1906 wyklęto księdza Kowalskiego i Kozłowską. Wobec tego M-ci, uzyskawszy na zasadzie § 87 Praw Zasadu. pozwolenie na założenie sekty własnej (Kościoła), zwołali zgodnie z § I swej ustawy św. Frauciszka z Assyżu d. 10 paźdz. r. 1907 pierwszą kapitułę generalną w Warszawie, na której obrali ks. Jana Kowalskiego pierwszym ministrem generalnym Kościoła Maryawickiego. W sierpniu r. 1909 minister generalny M-tów otrzymał zaproszenie na kongres starokatolików w Wiedniu. Tutaj wyjaśniono, że w punktach zasadniczych M-ci zgadzają się ze starokatolikami, wobec czego nastąpiło zjednoczenie się Kościoła M-ckiego ze Starokatolickim. Owocem tego zespolenia była

Wiel. Kucyki. Powsz. Ilustr. Ser. X. Tom XLV. Zesz. 361b.

konsekracya ministra generalnego M-tów, ks. Jana Kowalskiego, w Utrechcie w październiku r. 1909 na biskupa M-ckiego.--Por. Z. Morzkow-ski „Smutna Puścizna“ („Kościół narodowy ina-ryawicki") („Gazeta Warszawska“ Nr. Nr. 131 i 134 z 1910); „Maryawici“ („Głos Warszawski“ z d. 10 list. 1908); M. Reineke „Marya-wity“ (Petersburg 1910); K. I. Rowinskij „Ma-ryawity w Carstwie Polskom“ (tamże 1910); „Kalendarz Maryawicki na r. 1910“.

Maryawitki (Congregatio Mariae Vitae), zgromadzenie życia Maryi, jedyny zakon żeński pochodzenia polskiego, założony przez ks. Turczynowicza w pierwszej połowie w. XVIII. Zadaniem ich było przedewszystkiem nawracanie żydówek, wychowywanie dziewcząt ubogich, zwłaszcza sierot, nakoniec praca ręczna. Zaraz w początkach istnienia M. uległy prześladowaniu ze strony duchowieństwa, wskutek intryg spółzawodniczących z niemi innych zakonów żebrzących, przetrwały je jednak i rozwijając się powoli, doszły do posiadania kilkunastu klasztorów, przeważnie na Litwie i Rusi; niektóre z nich istniały do r. 1864. Poważniejszego znaczenia nigdy nie miały.

Maryborongh 1) m-sto w Australii w stanie Quensland, leży nad rz. Mary, o 40 kim. od jej uścia, pierwsza stacya kolei żel. do Gym-pie; wielkie odlewnie żelaza, tartaki, budowa statków, połów ryb, żółwi, port ważny dla całej żyznej i bogatej okolicy, obfitującej zwłaszcza w węgiel kamienny; 10139 m., w tern wielu Niemców i Duńczyków. 2) miasto w australijskim stanie Victoria, węzeł kolei żel., szkoła przemysłowa, wielkie warsztaty kolei żel., 5 633 m. (1901). W pobliżu bogate kopalnie złota.M> Ko

Maryca albo Moryca (po bulg. Mari ca, po turecku Gebr, po niem. Mari tza, u starożytnych Hebrus Taenarum), po Dunaju największa i najznaczniejsza rzeka ua półwyspie Bałkańskim, wypływa z 3 jeziorek płoniny Bylskiej, ze stoków góry Musaly (2474 m.) pod wsią Banje w Rumelii wschodniej, spływa do szerokiej równiny Płowdywskiej (PłowdiwrrFi-lippopol), —300 m. n. p. m. wzniesionej—i, kierując się w ciągu dalszym na wschód, przeży-na wyżyny Tymowskie. Na całej przestrzeni swego biegu górnego, od źródeł do Tyrnowa, płynie wartko, śród brzegów wysokich, skalistych. Pod Cala-Kazak wkracza do Turcyi, zatacza łuk płd.-zachodni, dosięga Adryanopola (30 m. n. p. m.) i biegnie wzdłuż wschodnich stoków gór Rhodopskieh, nakoniec niedaleko od błot Enesa wpada tworząc deltę szeroką do m. Egejskiego. Ogółem przebiega 490 kim. i wraz z dopływami swemi z prawej: Kryczyma, Cze-pelar i Arda, oraz z lewej strony —Giopsu, Tundża (największy) i Ergene zrasza 53 846 kim. obszaru, tworząc dorzecze odznaczające się żyznością, wydające obficie pszenicę, kukurydzę, tytoń, nawet bawełnę. Od Adryanopola, w dół, M. jest spławna dla drobnych statków paro-

E. Chw.

K. A

Maryi Teresy order, ob. Ordery Ser. II T. V, 499.

Maryi Teresy talar, zw. też talarem le-wantyńskim. Talar srebrny z r. 1780 z popiersiem ces. Maryi Teresy (ob.) wartości 4,21 marek prus. wybijany w Wenecyi, od r. zaś 1866 w Wiedniu, nie mający kursu w Austryi, lecz służący w stosunkach handlowych na Wschodzie. Mennica cesarska wybija talary takie ua zamówienie z dostarczonego sobie srebra, potrącając sobie ll/a proc. kosztów; monetę tę podrabiano i gdzieindziej, zachowając tę samą wartość srebra, zwłaszcza w Genewie. Talary M-i T-y z Tryestu wywożone bywają do Afryki i Azyi, najbardziej zaś do Afryki półn.-wschód, gdzie aż do równika są monetą obiegową, zwią się tam Bu-ter, w Abisynii Ber, Gersz i Chersz, nad wybrzeżem Somali, Kersz i Kirsz, w Arabii, Franzy. Obecnie talary te znacznie już mniejszy mają obieg, ponieważ wypierają je monety angielskie i indyjskie.—Por. Peez u. Raudnitz „Gesch. d. Mariatheresienthalers“ (Wie-

Red.

M Ab.

M. Ab.

wych. Wzdłuż M-cy ciągnie się kolej żelazna od Adryanopola do Konstantynopola.

Marycki Szymon (Maricius Simon), prawnik, filolog klasyczny i pedagog (* 1516 w Pil-znie w ziemi sandomierskiej,— f 30 maja 1574). Nazwisko „Marycki‘‘ jest tylko trawestacyą łac. nazwy „Maricius“, której rzeczywiście używał; być może, iż za przykładem innych humanistów przełożył swoje nazwisko prawdziwe („Kociołek“?) na jęz. klasyczny (grec, Màptç = „ko-cieł“, stąd Maricius?). Później jako nabywca wioski Czystochlebic przybrał jeszcze nazwisko „Czystochlebski“. W każdym razie w księgach uniwersytetu krakowskiego zapisany był tylko jako „Szymon z Pilzna“. Popierany przez Kmitę, wojewodę krakowskiego, ukończył nauki ze stopniem bakałarza (1535), a nast. magistra (1539). Uzyskał także doktorat obojga praw i teologii, bawił jakiś czas na naukach we Włoszech (w Padwie i Rzymie). W r. 1539 rozpoczął wykłady w uniwersytecie Jagiellońskim; w r. 1540 został profesorem retoryki. Po kilku latach owocnej pracy porzucił jednak katedrę, z powodów dotąd nieustalonych.

O powodzeniu i rozgłosie M-go można poniekąd wnosić z pochwał oddawanych mu przez współczesnych kolegów erudytów, np. przez prawnika hiszpańskiego Royzyusza (Ruiz de Moroz), który wykładał (od. 1542) prawo cywilne w akad. krakowskiej. O działalności nauczycielskiej M-go świadczą wydania klasyków greckich i rzymskich, które w swym czasie ogłaszał: „Demos- ' thenis de pace oratio Simone Maricio Pilsnense interprète“ (Kraków 1546; z równoległym przekładem łacińskim); „Demosthenis pro libertate Rhodiorum oratio Simone Maricio interprète“ ft-że 1547, tłum. łac., tekst, objaśnienia); ^Simonis Maricii Pilsnensis in M. Tulli Ciceronis pro P. Quinctio oratiouem anuotationes“ (tamże 1547); „S. M. P. (jak wyżej) in M. Tulli Ciceronis ad Quintum fratrem dialogos III de Ora-tore annotationes‘‘ (t-że 1548). Wydania te miały wartość w swoim czasie, dziś należą do historyi kultury polskiej (i bibliografii). Natomiast ciekawy, choć może przeceniany w swojej doniosłości jest traktat pedagogiczny M-go ,,De scholis seu academiis libri duo“ (Kraków 1551). Pierwsza część tej książki dowodzi pożytku nauki i potrzeby szkół w zasadzie (nie wychodząc po za ogólniki powszechnie uznawane), druga natomiast dotyczy rzeczy swojskich i piętnuje opłakane stosunki ówczesnego szkolnictwa polskiego. M. zwraca tu uwagę na małą fre-kwencyę szkół, wadliwe ich urządzenie i bezprzykładnie marne wynagradzanie nauczycieli, poniewierkę stanu nauczycielskiego w Polsce ówczesnej. Podając rady i wskazówki naprawy złego, M. zatrzymuje się wyłącznie na naukach filologicznych i filozofii; przemilcza inne. Główna myśl M-go, jego żądanie, aby Rzeczpospolita ujęła w swe ręce rozwój i kierunek szkolnictwa polskiego, została na razie bez skutku;

znalazła bowiem gorliwych i uzdolnionych wykonawców dopiero po 200 latach w Ko misy i edukacyjnej (ob.) Po wydaniu tej książki (1551) M. opuszcza Kraków i udaje się na dwór b-pa Chełmińskiego, Jana Lubodzieckiego, który ofiarował mu urząd kanclerza (świeckiego). W r. 1569 wysłany został jako poseł „stanów pruskich“ na sejm lubelski, na którym, zgodnie z otrzymanem poleceniem, głosował przeciwko unii.

deń 1898).

Maryinsk, miasto okręg, w gub. Tomskiej, nad rz. Kiją, przy kolei Syberyjskiej. Ludność (około 15 000) zajmuje się rolnictwem i handlem. Założone w pierwszej połowie w. XVIII jako wieś, zamieniona na miasto w r. 1856

Maryinski okrąg zajmuje część wschodnią gub. Tomskiej. Powierzchnia — 66 000 wiorst kw. Klimat umiarkowany (ciepłota średn. 0°). Część połudn. górzysta (granit). Rrzeki należą do zlewiska Obi; główna z nich—Czułym (obfitość ryb). Na północy bagna rozległe. Wiele lasów (sosna, świerk, modrzew, cedr, brzoza, osika, topola i olcha). Pokłady złota znalezione w r. 1828- niezbyt bogate. Ludność w r. 1894 wynosiła 105 000; 1897—140 000 (wzrasta dość szybko); składa się z Rossyan i Tatarów. Zajęcia: rolnictwo, ogrodownictwo, hodowla koni i bydła, przewóz towarów. Przemysł słabo rozwinięty.

Maryinski system wodny łączy morze Bałtyckie z Kaspijskiem i składa się — oprócz kanałów sztucznych — z rz. Newy, jez. Ładogi, rz. Świr, jez. Onegi i rz. Wytjegry (zlewisko Bałtyckie) oraz rz. Kowży, jez. Białego i rz. Szeksny (zlewisko Kaspijskie). Kanał pomiędzy Wytjegrą a Kowżą, rozpoczęty jeszcze przez Piotra W., wykończony został dopiero w r. 1808, udoskonalono zaś tę drogę przez utworzenie kanałów pomocniczych, służących do okrążenia

jezior Onegi i Białego (1852). Długość całej , czas krótki zamarza. Upały letnie są umiarko-drogi wodnej od Rybińska (uście Szeksny) do wane wskutek wiatrów morskich. Ciepłota śred-portu w Petersburgu wynosi 1071 wiorst, z któ- nia roczna na wybrzeżu 13°, letnia 23°, zi-rych 65 % przypada na drogi naturalne. Admi- mowa 0°. Deszczu pada sporo (rocznie 1100 nistracyjnie należy do trzech okręgów minist, ko- m. m.). — Ludność r. 1900 wynosiła 1 188 044 munikacyi (kazański, wytjegrski i petersburski). (1820—407 350, 1860 —687 049); w r. 1906 przy Główne ładunki: zboże, drwa i budulec. Statki puszczalną ilość ludności obliczają na 1 275 434. wyłącznie drewniane, ciągnione gdzieniegdzie Z ogólnej liczby w r. 1900 czerwonoskórych siłą pary, przeważnie zaś końmi, a nawet przez było 235064, urodzonych za granicą 93 934, ludzi. Drogi holownicze w stanie złym. Wo- a w tej liczbie urodzonych w Niemczech góle eksploatacya pierwotna. Rozpoczęta w r.    —44 000, w    Irlaudyi 14000, w Rossyi i Król.

1890, zakończona w czerwcu 1896 przebudowa    Polskiem —    13 374, w Anglii — 5 000. —W r.

systemu polepszyła warunki przewozowe o tyle, 1907 w szkołach publicznych elementarnych że podniosła siłę nośną statków, skróciła czas było nauczycieli 4 973, uczących się — 227 369. trwania przewozu od Rybińska do Petersburga W szkołach wyższych publicznych nauczy-z 40 do 32 dni i zmniejszyła fracht do 2,99 cieli 317, uczących się 6 716. Najważniej-kop. za 1000 pudowiorst; najważniejszego jed- szym zakładem naukowym wyższym jest uni-nak celu nie osiągnięto: nie zdołano pogłębić wersytet Johna Hopkinsa, powstały r. 1876. całej drogi o tyle, by statki o sile nośnej 40 W Baltimorze rezyduje biskup rz.-katolicki, w tys. pud. mogły bez przeładowywania dochodzić    Baltimorze i    Caston dwaj biskupi episkopalni,

do Bałtyku. Coraz bardziej wzrasta konkuren-    trzej biskupi    metodystów. 82 % ziemi zużytko-

cya z koleją żel.: w r. 1896 kolej Rybińsk-Bo-    wane są na    rolnictwo. Kraj obfituje w łąki

łogoje przewiozła tylko 31 % całego ładunku i rozwiniętą uprawę ryżu, pszenicy, ziemnia-w kierunku Petersburga, droga zaś wodna - 69 % , ków; również—owsa, żyta, jęczmienia, nakoniec gdy tymczasem w r. 1903 stosunek ten wyra- —tytoniu (w 1907—25 700 akrów). Wiele owo-ził się już w liczbach 44°/₀ i 56%. Po prze- ców. W d. 1 stycznia r. 1908 koni było 158 000, prowadzeniu kolei na Wołogdę (1905) współza- mułów 20 000, rogacizny 295 000, owiec 164 000, wodnictwo to jeszcze wzrosło. Ruch towarowy świń—292 000. Rybołówstwo bardzo rozwinięte, skierowany wyłącznie prawie ku Petersburgowi, Górnictwo daje w znacznej ilości węgiel, że-wzrastając stopniowo od 90 (pod Rybińskiem) lazo, cynk i miedź. Przemysł bawełniany, wy-do 340 mil. pud. (1905). — Bibl. Hoerschelman roby odzieży, wełniane, maszyny, żelazo, stal, „Istoriczeskij oczerk wnutren. wodnych soob- odlewnie. Handel ześrodkowuje się w Baltimo-szczenij“ (Petersburg 1892); Trojanowskij „Ma- rze. —Władzę prawodawczą sprawuje senat zło-rjinskaja sistjema w cifrach...“ (t-że 1898); To- żony z 27 senatorów, wybieranych na 4 lata inaszewskij i Ljebjedjew: „Obzor wnutren. wod- i izba deputowanych ze 101 posłów, wybieranych putjej Rossii“ („Puti soobszcz. Rossii“, 1908, nych na 2 lata. W Kongresie Stanów Zjednoczo-

N. V i VI); Puzyrjewskij „Wodnyja i żeljezno- nych M. reprezentuje 2 senatorów i 6 posłów, dorożnyja soobszczenija...¹* (t-że 1909, V i VI) Gubernatora wybiera lud na 4 lata. Sędziowie i wiele materyałów cennych, zgromadzonych są wybieralni, z wyjątkiem sędziów pokoju, przez utworzoną w r. 1908 komisyę prof. Ti- mianowanych przez gubernatora. Większość urzęd-monowa i drukowanych w Biuletynach odręb- ników administracyjnych również jest z wy-

nych.

timoré; po jego śmierci M. objął syn jego Ce-cyl Calvert, który rozpoczął systematyczną ko-lonizacyę. Po dłuższych walkach z mieszkańcami Wirginii proklamowano w M. tolerancyę religijną, skutkiem czego kolonizacya wzrastała. R. 1650 ogłoszono konstytucyę, władze prawodawczą powierzono dwum izbom. Za Cromwella pozbawiono władzy w M. katolickich Calvertôw; za Karola II władzę tę im przywrócono, potym znowuż ich wypędzono, a w r. 1716, gdy przyjęli protestantyzm, znowu do władzy powrócili. Po powstaniu przeciw Anglii, w którym M. odgrywał rolę wybitną, rodzina Calvertôw została na zawsze od rządów usunięta; na zasadzie zaś konwęncyi z d. 28 kwietnia r. 1788 przyjęta

m. Ab. boru. Stan podzielony jest na 24 hrabstwa; sto-Maryland, jeden ze Stanów Zjednoczonych lica—Annapolis (9 000 ludn.); największe miasto Ameryki Półu., położony pomiędzy 37°53’ — Baltimore — 553 669 ludności (1906). — Dzieje. 39°43’ szer. płn. i 75°4’ — 79°33’ dług. zach. Pierwsze kolonie w M-zie zorganizował kapitan od Gr.; graniczy na północy z Pensylwanią, na Clayborne; kolonistów sprowadzał z Wirginii, wsch. z Delavare i z Atlantykiem, na płd. zach. R. 1631 król Karol I ofiarował M. lordowi Bal-i zachodzie z Wirginią, od której jest oddzielony rzeką Potomak. Powierzchnia—31620 km. kw.—Kraj po obu stronach zatoki Chesapeake jest równy, urodzajny, pochodzenia aluwialne-go. Przeważają pokłady kredowe, trzeciorzęd i czwartorzęd. Północna i zachodnia część Stanu M. jest krajem pagórkowatym z dolinami urodzajnemi, skałami pochodzenia przeważnie archaicznego i paleozoicznego, z lasami pięknemi.

Zatoka Chesapeake obfituje w ryby, kraby; wybrzeża—w ptactwo nadwodne; zatoka jest dostępna dla największych okrętów, liczy wiele dobrych portów. Rzeki największe: Potomak, Sus-quehanna, Patapoko, Patuxeut, Choptauk. Klimat jest łagodny, port jednak w Baltimorze na

została konstytucya Stanów Zjednoczonych. R. 1790 M. odstąpił obwód Kolumbię Unii. W wojnie pomiędzy Stanami M. stanął po stronie Stanów Północnych. —Por. Browne i Scharf „History

E. Gr.

Ked.

of M.“ (Baltimore 1878).

Maryland, część republiki Li bery a (ob.).

Marylski Eustachy (* 1806 — f w Żółwi-nie [p. Błoński g. Warsz.] 1871), ziemianin i pisarz. W uniwersytecie królewsko-warszaw-skim uczył się prawa i w r. 1826 uzyskał dyplom magistra. W r. 1828 podróżował po Europie w towarzystwie hr. Fryder. Skarbka (ob.) w celu zwiedzenia wybitniejszych zakładów dobroczynnych oraz więzień, a spostrzeżenia i u-wagi swoje ogłosił następnie w pismach „Kolumb“ i „Pamiętnik podróży“; wtedy też został powołany na członka król. towarzystwa geograficznego w Paryżu. W r. 1829 zamieszkał na wsi w Książenicacli (p. Warsz.), gdzie częstym gościem jego bywał zaprzyjaźniony z nim ściśle K. Brodziński (ob.), któremu też po śmierci M. wystawił w kościele P. P. Wizytek w Warszawie pomnik wykonany przez Wł. (Reszczyńskiego (ob.). — Drukiem ogłosił; „Wspomnienia zgonu zasłużonych w narodzie Polaków“ (Warszawa 1829) i „Pomniki i mogiły Polaków na cmentarzach zagranicznych“ (t-że 1860, z 7 ryc. kolor.). Pozostały też po nim prace rękopiśmienne.— Por. życiorys w „Kłosach“ (1871, .Ne 326).

Marymont, posiadłość rządowa, niejako przedmieście Warszawy, w płn.-zach. stronie miasta, w pobliżu Wisły, pomiędzy Bielanami i Cytadelą położona, pow. warszawski, gm. Młociny. Nazwę swoją otrzymał M. od pałacyku, który Marya Kazimiera (ob.), królowa polska wzniosła tu sobie w połowie drugiej w. XVII i nazwała Marie mont (góra Maryi), dlatego, że istotnie stał na wzgórzu. Tutaj miał r. 1683 poseł austryacki Wilczek otrzymać zapewnienie od króla Jana III, że w wyprawie przeciw Turkom wspólnie z Austryą wystąpi. W M-cie również w r. 1691 przyrzekł Jan III, za wstawie-nictwem królowej Maryi Kazimiery, posłowi austryackiemu, hr. de Thun, że pokoju z Portą nie zawrze, lecz na wojnę przeciw niej wyruszy. Po śmierci królowej Maryi Kazimiery, której M. był własnością prywatną, pałacyk wraz z posiadłościami przeszedł drogą spadku na królewicza Konstantego Sobieskiego, od którego odkupił go w r. 1720 król August II i świetnie urządził, przepędzając od r. 1724 tu stale lato i ucztując. August III założył w M-cie rozległy park ze zwierzyńcem, w którym polował bardzo chętnie. R. 1744 odbył się pod M-tem głośny pojedynek Adama Tarły, w-dy lubelskiego, z Kazimierzem Poniatowskim, podkomorzym koronnym. Za Stanisława Augusta elektorowie sascy, jako właściciele M-tu, wydzierżawiali go osobom prywatnym. Pierwszy dzierżawca, poseł angielski, Tomasz Wroughton, wielce przyczynił się do przyozdobienia M-tu. Otworzył go nawet dla publiczności. Natomiast dzierżawca następny Franciszek Rzewuski, marsz. nadw. koronny, zamknął M. przed publicznością i doprowadził go w końcu do zniszczenia przez niedbalstwo. R. 1776 w jednym z młynów pod M-tein, — które tu założone zostały jeszcze za Augusta II przez młynarzy, wychodźców z Saksonii, i które wyrabiały głośną przez długi czas z delikatności swej mąkę „marymoncką“ — spędził Stanisław August pamiętną noc listopadową, kiedy porwany został z Warszawy przez konfederatów barskich. Po rozbiorach Rzpltej rząd pruski, zająwszy tę część Polski, odkupił wszystkie posiadłości saskie, między niemi i M., którego zarząd zdał na prostego leśniczego. Stał się podówczas M. ulubionem miejscem wycieczek warszawian i słynął ze swych zabaw majowych. Po wyjściu Prusaków (1806) M. przeszedł na własność Księstwa Warszawskiego, a następnie Król. Polskiego, za którego zasłynął swym Instytutem Agronomicznym. Pierwsza ta szkoła rolnicza w Polsce ustanowiona została dekretem z d. 5 paźdz. r. 1816, przeznaczającym dobra M., Rudę, Bielany, Wawrzyszew i Buraków na Instytut Rolniczy. Zostawała ona do r. 1830 pod kierunkiem Benjamina Flatta. Po zorganizowaniu gospodarstwa odpowiednio do planu szkoły, — co zajęło czas od r. 1817 do 1820,— przyjęto na naukę w r. 1820 trzech uczniów. R, 1821 było uczniów 12. Postanowienie namiestnika z d. 26 grud. r. 1821 ustanawiało urządzenie szkoły z podziałem na dwie klasy; niższą i wyższą. Pierwsza klasa, właściwie oddział, kształcić miała owczarzów, gorzelanych i parobków; druga klasa, wyższa, miała kształcić rządców dóbr i ekonomów. Profesorów w szkole było trzech: Flatt wykładał rolnictwo, Heinrich—nauki przyrodnicze, Czaki — miernictwo, budownictwo i rachunkowość gospodarską. Dwa folwarki oddane były na użytek szkoły. R. 1822 było już w niej 20 uczniów. Początkowo miano wyłącznie cele praktyczne na względzie. Do szkoły M-ckiej przyjmowano młodzież w wieku 1. 17, posiadającą już pewną praktykę gospodarską, z wykształceniem przynajmniej 4-klasowem gimnazyalnem. Kurs był dwuletni, dla zdolniejszych nawet roczny. Poza naukami teoretycznemi praktyka była na pierwszy plan wysunięta. Pomimo to szkoła M-cka do r. 1830 wegetowała. Synowie obywateli jeszcze do niej nie uczęszczali. Poziom nauk nie był jeszcze dostatecznie wysoki. R. 1824 otwarto w M. instytut weterynaryjny, a dawną klasę niższą zamieniono na szkolę wiejską dla dzieci ubogich. Od r. 1830 do 1835 Instytut Rolniczy w M-cie był zamknięty. W r. 1835 napowrót go otworzono i przekształcono. Na czele stanął Michał Oczapowski, wielki erudyta rolny, powiększono personel profesorski do 11 osób, założono ogród rolniczo-botaniczny, pole doświadczalne, owczarnię wzorową w Warzyszewie, a w r. 1840 rozpoczęto nawet naukę leśnictwa.

za

mi

za

kład

Chw.

Odtąd instytut przekształcony został na Instytut gospodarstwa wiejskiego i leśnictwa, z 2 oddziałami: gospodarczym i leśnym, i oddauy pod rząd kuratora okręgu naukowego warszawskiego. Oprócz praktyków, rolników, Instytut miał kształcić leśników wytrawnych i czynić spostrzeżenia i doświadczenia rolne. Wstąpienie do Instytutu uwarunkowane było wiekiem lat 16 i posiadaniem wykształcenia 6 - klasowego. Kurs nauk był dwuletni. W ten sposób M. stał się poważną akademią rolniczą, z której wychodziło rok rocznie liczne grono dzielnych, uzbrojonych w wiedzę bojowników postępu rolniczego. Pierwszy taki zastęp wypuścił M. r. 1838 w liczbie 26. W r. 1846 było już w M-cie 86 uczniów. Uczniowie M-tu pod przewodnictwem prof. Jastrzębowskiego, odbywali podczas wakacyi letnich wycieczki po kraju, podczas których, zwiedzając po kilkadziesiąt majątków, wyżej w kulturze posuniętych, sami znacznie się wyrabiali, z drugiej zaś strony sieli ziarna dążności postępowych. Sprawozdanie z takiej wycieczki („Bibi. Warsz.“ 1847) zwraca uwagę na nędzę ludu pracującego, pomimo postępu materyalne-go folwarków. Postęp w M-cie rozumiano snadź szerzej, praguiono go dla całego społeczeństwa. W r. 1854 objął kierownictwo Instytutu Seweryn Zdzitowiecki, umysł mniej encyklopedyczny, lecz bardziej ścisły od Oczapowskiego. Zdzitowiecki podniósł poziom nauki udzielanej w M. stopień naukowy wyższy, równając ten z zagranicznymi. R. 1857 znowu przekształcono Instytut M-cki, usunięto wydział leśny i uczyniono Instytut wyższą akademią rolniczą, zamkniętą, na 150 akademików obliczoną, od których wymagano już znajomości nauk całego kursu gimuazyalnego (bez języków starożytnych). Rozszerzono też zakres nauk i kursy dwuletnie przekształcono na trzyletnie. W r. 1862 zamknięto Instytut M-cki zupełnie, w zamian zato otwarto wydziały, agronomiczny i leśny w politechnice w Puławach. Z profesorów M-ckich, oprócz wspomnianych: Flatta, Oczapowskiego i Zdzitowieckiego, zasłynęli: Przystański, Jastrzębowski, Bogucki i Cichocki, którzy cennemi pracami swemi wielce wzbogacili literaturę agronomiczną polską.—W ciągu pierwszego 20-le-cia ukończyło Instytut M-cki —176 osób, w ciągu drugiego: 1 287, w tej liczbie 697 uzyskało tytuł agronoma, a 352 — tytuł leśnika. Ogółem tedy z M-tu wyszło 1 563 uczniów. Był to spory zastęp rolników postępowych, tem cenniejszy, że wychowańcy M-tu wszyscy wynosili, oprócz wiedzy, silne dążenia korzystnej dla kraju działalności na tle gospodarczem oraz prawdziwie obywatelskie przekonania społeczne. Obe-cuie w gmachach b. Instytutu mieszczą się różne dykasterye zarządu wojskowego.—Por. Wł. Grabski „Historya Tow. Rolniczego“ (Warszawa 1904, 2 t.); Jordan „Ze wspomnień M-ckich“ (tamże 1879); A. Mieczyński („Tyg. lllustr.“, 1869); K. Wł. Woycicki („Kłosy“ 1876).E>

Maryna Mniszchówna, żona obu samozwańców Dymitrow, carowa moskiewska. Córka wojewody sandomierskiego, Jerzego Mniszcha (Mniszka) i Jadwigi Tarłówny, chorążanki sandomierskiej (* 1588 lub 1589 — f w Kołomnie 1614), wychowała się w Samborze, od Bernardynów tamtejszych w katolicyzmie utwierdzona, i wyszła, nie za popędem serca, lecz dla ambitnych zamysłów ojca za pierwszego Dymitra, który jej r. 1604 w Samborze hojne dary i zobowiązania na piśmie wystawił; gdy nakoniec w Moskwie osiadł, dopełnił ich, wysyłając w zastępstwie Atanazego Własjewa; ten poślubił uroczyście Marynę d. 22 listop. r. 1605 w Krakowie. Dopiero w marcu r. 1606 wyruszyła córka z ojcem do Moskwy, d. 18 maja odbyła się tu koronacya i powtórny ślub z Dymitrem; ale już d. 27 maja zamordowali sprzysiężeni Dymitra w Kremlu; ją i ojca uwięziono i wysłano w sierpniu r. 1606 do Jarosławia, gdzie smutne wiedli życie, nadaremnie uwolnienia i powrotu do Polski się domagając. Pogłoski tymczasem że Dymitr szczęśliwie od rzezi uszedł, nie ustępywały, aż w końcu zjawił się, w sierpniu r. 1607, w Starodubie on nowy Dymitr i odtąd starał się Mniszech nakłonić i Zygmunta III i własną córkę do popierania jego osoby i zamysłów przeciw Szujskiemu. Pzełamał w końcu opór córki; gdy ich do Moskwy Szujskij przewieźć kazał (w czerwcu 1608), aby ich nakoniec odesłać do Polski, wysłał „wor tuszynskij“ (drugi „Łżedymitri“) partyę, która odbiła w sierpniu r. 1608 Mniszchów na owym powrocie i do Tuszyna przywiodła, gdzie M. go za męża uznała i widoki jego przez to bardzo podniosła. Na początku r. 1609 opuścił ja ojciec w Tuszynie i do Polski powrócił. U boku nowego męża, sprośnego pijanicy, życie jej upływało smutno, ale gdy „wor“ z Tuszyna do Kaługi uciekł (1610), i ona za nim podążyła; ambicya jej urosła gwałtownie; nie myślała wrócić do roli skromnej szlachciauki i czuła się coraz bardziej carową; wtedy też rozwinęła energię, przytomność umysłu i odwagę osobistą. Gdy „wora“ w Kałudze zabito, uwięziono i Marynę, ale niebawem oświadczył się za nią i jej synkiem (którego wtedy powiła), Iwan Zarudzkij, ataman kozaków dońskich i odtąd dzieliła M. jego losy, jego pierwotne wielkie powodzenie, które go znowu pod Moskwę przywiodło, i jego upadek ostateczny. Gdy się jego plany rozwiały, uciekł z Astrachania na morze, ale schwytanego wbito w Moskwie na pal, synka powieszono, a Marynę uwięziono w Kołomnie, gdzie niebawem ze zgryzoty umarła, jako sama sobie przed laty w liście do Zygmunta III wyprorokowała; wieżę M-y pokazują do dziś w Kołomnie; inne wiadomości o jej śmierci gwałtownej, nie są prawdziwe.—-W epice ludowej rossyjskiej przetrwała jej pamięć; Marinką nazywają „byliny“ czarownicę zdradziecką, żonę niewierną, karaną śmiercią. W literaturze nadobnej figuruje jej po

339).

stać we wszystkich Dymitryadach, od Lope de Vegi aż do Nowaczyńskiego, ale zgodnie z hi-storyą lat 1603 —1606, nigdy wybitniej nie występuje. Była wzrostu drobnego i wcale nie grzeszyła urodą, prócz oczu wyrazistych, ile z jej portretów widzimy. Osobie jej poświęcił obszerne, wyczerpujące studium Aleks. Hirschberg p. n. „Maryna Mniszchówna“ (Lwów 1906, str.

A. Br.

Marynarka (z łac. marinus=morski), w znaczeniu szerokiein, oznacza wszystko co się dotyczy żeglarstwa, co tworzy i znamionuje potęgę morską państwa. Pod względem swego przeznaczenia M. dzieli się na M-kę wojenną, mającą za zadanie obronę brzegów oraz handlu morskiego, budowaną i utrzymywaną kosztem rządu, oraz na M-kę handlową, zajmującą się przewozem towarów, podróżnych i t. d., tworzoną głównie w drodze inicyatywy prywatnej. W znaczeniu ściślejszem, częściej używanem, pod wyrazem M. rozumiemy siły wojenne wodne każdego kraju, a zatem; statki wojenne wszelkiej pojemności, klasy i gatunku, liczebność i stan bojowy marynarzy i majtków, stopień uzbrojenia statków, liczbę i rozmiary warsztatów okrętowych wojennych i t. d. W tem znaczeniu poraź pierwszy spotykamy się w dziejach historycznych ludzkości z M-ką około r. 700 przed Chr. u Koryntczyków. Tucydydes (ob.) pierwszą walkę morską zapisuje pod r. 664 pomiędzy Koryntem a w. Korcyrą. Temistokles (ob.) zapawnił Ateńczykom na długie lata przewodnictwo na morzu przez zbudowanie wielkiej M. z tryer (ob. Okręt) złożonej, która odniosła świetne zwycięstwa podczas wojen z Persyą i z Peloponezem.—Podczas wojen punickich młoda M. rzymska długo ze szczęściem zmiennem walczyła z doświadczoną M-ką Kartagińczyków zanim odniosła nad nią zwycięstwo. Osiągnęła je głównie dzięki odwadze swej załogi, oraz dzięki temu, że walka pomiędzy M-kami ówczesnemi polegała na zczepianiu się statków ze sobą, łączeniu ich pomostami i walce zapaśniczej załóg, na pomostach, podobnie jak na lądzie. Zaprowadzony przez Temistoklesa sposób walczenia w M-ce za pomocą haków, wyrywających z załogi statków nieprzyjacielskich oddzielnych marynarzy po czasie niedługim został zaniedbany, natomiast bardzo długo utrzymało się najeżdżanie okrętów na siebie, jako sposób walki b. skuteczny; napadający starał się przodem statku ostrym, okutym (rostrum) ugodzić w bok statek nieprzyjacielski, przedziurawić go i w ten sposób zatopić.—Od bitwy morskiej pod Actium (31 przed Chr.) datuje się w dziejach M-ki pierwsza próba uzbrojenia jej artyleryjskiego. Była to jednak artylerya pierwotna* składająca się z katapult, bailist i wież obronnych, ciskano z nich kamienie, belki i naczynia napełnione smołą płonącą.—Za Konstantyna W. wszedł w M-ce w użycie t. zw. ogień grecki (ob.) do walki.—W okresie Wieków Średnich przedewszystkiem Normandowie przyczynili się do rozwoju M-ki, urządzając śmiałe, dalekie nieraz wyprawy wojenne, przejmujące strachem mieszkańców nadbrzeżnych. —W bitwie pod Sluys r. 1340, największej morskiej w dobie średniowiecznej, uczestniczyły dwie największe M-ki, francuska i angielska, ścierały się na pełnein morzu i występowały jako dwie odrębne, odpowiednio złożone całości. Od tego czasu przyjął się w M-ce zwyczaj odbywania ćwiczeń na pełnem morza.—Na żaglowcach ustawiano działa na miejscu najszerszem na pokładzie, co, po wynalezieniu prochu, przyjęto powszechnie. Zmienił się również i sposób walki w M-ce: zaniechano dotychczasowego zahaczania i ścierania się bok o bok, zastąpiono je przez walkę działową na odległość. Zaczęto budować okręty

3-piętrowe, o 3 lub 4 masztach. Henryk VIII, król angielski, pierwszy utworzył M-kę stałą w Anglii; on również wybudował pierwszy okręt liniowy „Henry-Grace-a-Dieu“, o 1000 t. pojemności, uzbrojony w 2 baterye artyleryjskie o 80 działach (1515). — Okręty wiosłowe aż do nowych czasów były w użyciu w M-ce śródziemnomorskiej. Do w. XVII M. zaledwie w drobnej części składała się z właściwych okrętów wojennych, po większej części były to u-zbrojone okręty handlowe, które, wrazie wojny, obowiązane były wraz z załogą uzupełniać M-ę wojskową. Tak M. angielska, wysłana przez kr. Elżbietę w r. 1588 przeciwko Armadzie hiszpańskiej składała się tylko z 34 okrętów wojennych, królewskich, reszta były to uzbrojone okręty handlowe kupców angielskich. — W. XVII jest w dziejach M-ki dobą okrętów liniowych oraz szybko płynących fregat, używanych w celach wywiadowczych. Jako właściwe okręty bojowe uważano wtedy statki zaopatrzone w więcej niż 50 dział. W w. XVII M. posiadała własną taktykę morską, regulamin dla załogi obsługującej armaty i również stałe kanony w używaniu flag, salutowaniu się wzajemnem okrętów i t. d. Znane były i brandery w celu unieruchomienia lub spalenia floty nieprzyjacielskiej. Pomimo to w oddzielnych potyczkach morskich, po uprzedniej rozprawie działowej, były jeszcze w użyciu starodawne sposoby wzajemnego zahaczania się i walczenia na pomostach piersią o pierś. Wogóle w w. XVII wszystkie mocarstwa, pragnąc utrzymać swoje znaczenie wiel-koświatowe, gorliwie starają się o stworzenie M-ki wojennej narodowej i współzawodniczą ze sobą w zakładaniu kolonnii i zajmowaniu mórz. We Francyi Richelieu (ob.) położył podwaliny pod rozwój przyszły M-ki francuskiej, zażądawszy od Notablów zbudowania dla ochrony żeglugi handlowej przynajmniej 24 okrętów wojennych królewskich i wcieliwszy swój wniosek w czyn.—U nas w Polsce pierwociny polityki morskiej zaczynają się rozwijać niemal równocześnie, jak na Zachodzie. Zawiązki M-ki za Zygmunta IH są nawet wcześniejsze od powstania floty wojennej francuskiej za Riche-

lieugo. Również Duńczycy i Szwedzi zdobyli się w w. XVII na silną M-kę wojenną. Nieco później Piotr Wielki, wzorując się na Hollandyi, stwarza M. rossyjską. Widownią główną ich zapasów był Bałtyk.—Nowa epoka w M-ce angielskiej datuje się od chwili objęcia jej kierownictwa przez lorda Jervisa i dzięki jego zabiegom, właściwie zaś od Nelsona (ob.).    0-

kres 1. 1798 —1805 jest dobą Nelsona w dziejach M-ki angielskiej i powszechnej. Nelson był zawsze stroną zaczepną. On to główny nacisk w M-ce położył na doskonałość artyle-ryi, dzięki której zasypywał szybko okręty nieprzyjacielskie kartaczami i rozbijał je, kiedy francuzi, trzymając się dawnych zasad taktyki M-ej strzelali powoli, niepewnie, mierząc nie w same okręty, lecz do lin i masztów okrętowych, aby ówczesne żaglowce w ten sposób obezwładnić.—Ostatnia wielka bitwa morska pomiędzy żaglowcami rozegrała się d. 20 paźdz. r. 1827 pod Nawarinem pomiędzy złączoną M-ką Anglii, Prancyi i Rossyi z jednej strony, a M-ką turecką pod dowództwem Ibrahima paszy—z drugiej.—Po zastosowaniu pary do M-ki, rozpoczęto budować przadewszystkiem fregaty parowe, korwety i statki awizowe (do okrętów liniowych nie stosowano jeszcze tego wynalazku ze względu na wielkie rozmiary kół, których wymagałyby tego rodzaju okręty), jednakże koła okazały się wkrótce bardzo niepraktycznemi ze względu na to, że zajmowały najważniejszą część okrętu, były celem doskonałym i bardzo wrażliwym dla pocisków nieprzyjacielskich, oraz często się psuły. Dopiero zastosowanie śrub do poruszania okrętów usunęło tę niedogodność, gdyż dało możność ukrycia przyrządu poruszającego pod wodą i zabezpieczenia go od pocisków nieprzyjacielskich. Wraz z tern powstała znowu inna niewygoda: potrzeba zabierania ze sobą olbrzymich zapasów węgla i przechowywania ich.—Zastosowanie pocisków ulepszonych w artyleryi morskiej okazało się zabójczem dla M-ki. Przeciwko pociskom tym wynaleziono jednak środek zabezpieczającą w opancerzeniu okrętów. Pancerze pierwszy wprowadził do M-ki Napoleon III: polecił 5 okrętów, posiadających najlepszą artyleryę morską obić blachą żelazną grubości 3¹/₂ calowej. Podczas wojny krymskiej 3 z tych okrętów opancerzonych u-czestniczyły w bitwie i podczas bombardowania Kinburnu d. 18 paźdz. r. 1855, potwierdziły pokładane w pancerzach nadzieje. Było to sygnałem do rewolucyi zupełnej w M-ce. Kiedy dotąd rozróżniano okręty tylko pod względem ich wielkości, pojemności, odtąd rozpoczęto klasyfikować je według celów i zadań, do których spełniania były budowane i uzbrajane właściwie. O potrzebie tego przekonały ostatecznie doświadczenia uczynione z pancernikami podczas wojny domowej amerykańskiej oraz podczas wojny austryacko-włoskiej. Utarczka pod Hamptonem i bitwa morska pod Lissą (20 czerw.

1866), w której kontradmirał austryacki zwyciężył Włochów, dowiodły, że pancerze są obroną należytą okrętów od pocisków nieprzyjacielskich i dały bodźca do ulepszenia artyleryi niszczycielskiej w celu przezwyciężenia tych trudności. Bitwy morskie pod Kubą i pod Cu-szymą wykazały znowu przewagę pocisków 12" dział nad pancerzami. Walka zatem pomiędzy pancerzem i działem morskiem nie została u-kończona, nadto każda strona liczy mnóstwo zwolenników dotychczas: jedni wierzą w pancerze coraz grubsze, drudzy przekładają działa kalibru coraz większogo. Obecnie bardzo jest wątpliwe, czy powtórzy się wypadek, który zaszedł w w. XVIII, kiedy wojnę europejską rozstrzygnęła bitwa morska; M-ce teraźniejszej przypadnie raczej zadanie uwolnienia wojsk lądowych od obrony brzegów i obowiązek obrony floty handlowej od nieprzyjaciela. Jednocześnie M. może zadać nieprzyjacielowi ciosy ciężkie przez zniszczenie jego sił morskich, portów wojennych, warsztatów okrętowych, floty handlowej i kolonii. Podczas pokoju M. stoi na straży handlu morskiego i kolonialnego. Stąd w M-ce spółczesnej zachodzi potrzeba budowy okrętów bojowych do celów obrony państwa, okrętów liniowych do obrony brzegów i krążowników do obrony floty handlowej na wodach cudzoziemskich przebywającej. Pancerniki (ob.) są dotąd właściwemi okrętami bojo-wemi, ich liczba, uzbrojenie w działa i pancerze jest miarą siły każdej M-ki. Ponieważ pancerniki nie pełnią służby wywiadowczej, przeto do M-ki wojennej należą również lekkie, szybkie statki awizowe. Najuowszemi siłami składowemi każdej M-ki są uadto torpedowce, kanonierki i łodzie podwodne. — Wyniki bitwy pod Cuszymą (1905) wpłynęły wszędzie na reorganizacyę M-ki stosownie do osiągniętych w tej słynnej bitwie wyników i nabytych doświadczeń o dotychczasowym stanie uzbrojenia M-ki. Anglia przystąpiła natychmiast do budowy tzw. Dreadnoughtów, pau-eerników-olbrzymów. Oprócz tych „twierdz pływających“ zwrócono również uwagę na potrzebę budowy krążowników opancerzonych, jako floty wojennej pomocniczej, o szybkim biegu i znacznej pojemności (do 17 500 t.). Ulepszono opancerzenie, a jednocześnie przystąpiono do podniesienia siły artyleryjskiej. Osiągano to bądź przez powiększanie kalibru dział, bądź przez wydłużanie ich. Przekonano się pod Cuszymą, że działa 30,5 cm. przy długości 50 kalibrów i wadze 60 ton., w które zaopatrzona została niedawno M-ka angielska, rozporządzają, przy wyjściu kuli z działa, szybkością 900 m. i siłą 16 000 metro-tonnów, czyli zdolne są przebić 775 mm-ową cementowaną stal Kruppowską. Przy użyciu zaś działa 34,5 cm. kalibru 45 i wagi 86 ton. daje się osiągnąć wprawdzie mniejsza początkowa szybkość kuli (860 m.), ale za to siła jej jest wprost przerażająco wiel-

ka (21 350 metro-tonnów), zdolna przebić pancerze 840 mm. ze stali cementowanej Kruppow-skiej. Działa te atoli odznaczają się krótko-trwałością, po 60-ciu strzałach stają się już niezdolne do użytku dalszego, gdyż pod wpływem żaru olbrzymiego w lufie, który podczas strzała powstaje (3 000n—5 000° według P. Si-wyego), tracą na spoistości i harcie. Wobec tego w każdej M-ce obecnie znajduje się szereg luf armatnich zapasowych, które w razie potrzeby zastępują zużytkowane. Wyrób tych luf koncentruje się w Niemczech w zakładach Kruppa, jedynie Anglia i Japonia zdobyły się na wyroby własne. Stany Zjednoczone Am.

na lat 15 określają czas pełnienia służby bojowej przez okręty pierwszej i drugiej klasy. W M-ce niemieckiej, według przepisów z r. 1908, utrzymano dla okrętów liniowych i krążowników czas 20-letni. W M-ce Stanów Zjednoczonych Am. Półn. pancerniki tylko lat 16 mogą pełnić służbę bojową. Drobne, szybkie krążowniki i torpedowce jeszcze krócej (do lat 10) zachowują sprawność bojową. Od niedawna wobec wstąpienia wszystkich wielkich mocarstw na drogę usilnej budowy i powiększania swej M-ki, przystąpiono również do ujęcia tej budowy w pewne szranki prawne. Inicyatywę w tym względzie dały pierwsze Niemcy; parlament francuski taksamo opracował w r. 1908 całe przepisy morskie. Duma rossyjska w obradach nad budżetetem M-ki również napomykała o tern. Nakoniec Kongres Stanów Zjednoczonych Am. Północnej ujął dzieło budowy M-ki w ściśle o-

Północnej osiągają powiększenie siły działowej przez wydłużanie lufy i doszły do wyników doskonałych: pociski na 6 kim. pewnie lecą do celu i zę straszną siłą burzą przeszkody spotkane.

W ostatnich czasach zwrócono uwagę na zastąpienie prochu w artyleryi M-skiej innemi ma- kreślone prawo. W latach ostatnich wielkie teryałami wybuchowemi, które nie niszczyłyby | mocarstwa wydały na M-kę (według „Nauticusa", tak prędko lufy. Chwycono się nitrogliceryny | licząc markę = 50 kop.) w mil. rub.: (ob. Tablicę)

w r. 1906 w r. 1907 w r. 1908*

Mocarstwa

w tern na

w tern na

w tern na

wogóle budowę wogóle budowę wogóle budowę nowych

nowych

uowych

Anglia

Stany Zjedn.

Francya

Niemcy

Japonia

Włochy

Austrya

Rossya

325

120    320,5

214,5 130    47,5

126

41,5

55,5

24

112,5

70

53

105,5

208

125

139

21    86,5

13,5

56

11    27,5

51

81

50

37,5

60,5

48,5

14

00    t-”

329.5    95,5

257.5    63,5

128

43

24

7,5

94    31,5

oraz nitrocellulozy, atoli materye te odznaczają się łatwą samozapalnością, przez co są bardzo niebezpieczne. W marcu r. 1907 nastąpił nawet wybuch na pancerniku francuskim „Jena“ w Tulonie wskutek samozapalenia się nabojów nitroglicerynowych. Wypadek ten skłonił M-kę angielską i francuską do urządzania umyślnych chłodni dla nabojów na okrętach wojennych. Od r. 1908 zaprowadzono chłodnie (poniżej 21°) i w M-ce niemieckiej. Szybki rozwój techniki morskiej sprawia, że okręty wojenne szybko się starzeją i tracą sprawność bojową. Średnio po latach 20 każdy okręt wojenny przechodzi w stan spoczynku i wymaga bądź odnowienia zupełnego z wielkiemi zmianami w szczegółach najdrobniejszych, bądź też zupełnego wycofania z M-ki, w Anglii nawet

Z zestawienia powyższego widzimy, że Anglia przy budowie M-ki stale trzyma się starej zasady „Two Powers Standard“, tj. powiększa swoją M-kę o tyle sił bojowych morskich, o ile powiększają swe floty dwa najpotężniejsze mocarstwa obce. Szybko również od r. 1905 powiększają swoją M-kę Stany Zjednoczone, Niemcy taksamo nie pozostają w tyle, choć Stanom Zjednoczonym dorównać w tempie nie mogą. W ostatnich również latach rozwinęły gorączkową działalność na drodze powiększenia swej M-ki: Japonia, Włochy i Austrya, która przystąpiła nawet do budowy kilku Dreadnoughtów. O ile wszystkie mocarstwa wielkie wykonają ściśle projekty organizacyjne swych M-rek, to w r. 1911 w zestawieniu z r. 1908 tak się będą przedstawiały (liczymy tylko okręty liniowe po-

wyżej 10 000 t. i krążowniki pancerne powyżej 5 000 t.) (ob. Tablicę):

cyjnym Towarzystwem „White Stare Line“, przez co obniżył się wprawdzie koszt przejazdu, pasażerskiego przez Atlantyk, lecz jednocześnie osłabł rozwój w budowie okrętów. Wobec tego pojemność wybudowanych w r. 1907 w Anglii okrętów handlewych spadła o 220 000 tonn w porównaniu z r. 1906. Ogółem w r. 1907 wybudowano w Anglii 841 okrętów handlowych o pojemności 1607 890 tonn brutto, w tej liczbie 752 parowców o pojemności 1581521 tonn i 89 żaglowców o pojemności 26 369 tonn, prócz tego zbudowano jeszcze 36 okrętów wojenuych o pojemności 134475 tonu. W Anglii uderzający jest nadto upadek budownictwa żaglowców. W r. 1907 liczba żaglowców angielskich w M-ce handlowej spadła o .197 okrętów z 998 883 tonn pojemności, kiedy natomiast liczba parowców wzrosła o 493 okręty o pojemności 717 703 tonn. Świadczy to najlepiej, że wszelkie środki sztuczne, używane do podtrzymania rozwoju w budownictwie żaglowców, jak to się dzieje we Francyi i w Niemczech, do niczego nie doprowadzają; doba żaglowców ma się ku schyłkowi. Na morzach panuje parowiec. Jedynie Brema, Hamburg i Havre, z miłości ku tradycyi, trzymają się jeszcze u-porczywie budowy nowych okrętów typu żaglowego.—Ostatnim wyrazem rozwoju w M-ce handlowej są liczne kartele i trusty, które opanowały morza i usiłują uregulować transport towarów i przewóz pasażerów morzem, a prze-dewszystkiem utrzymać nadal intratue zarobki przewozu. Do najważniejszych trustów morskich należą: „Shipping Federation“ (1908), „International Mercantile Marine Company“ i t. d. O wzroście M-ki handlowej od r. 1871 do r. 1907 daje pojęcie dokładne tabelka następująca (liczone są tylko parowce powyżej 100 tonn i żaglowce powyżej 50 tonn) (ob. Tablicę, na str. 554):

Por. Du Sein „Histoire de la Marine de tous les peuples“ (Paryż 1862 — 1879, 2 t.); Graser „De veterum re navali“ (Berlin 1864); Julien de la Graviere „Les marins du XV-e et du XVI-e siècle“ (Paryż 1878, 2 t.); King „The war Ships and Navies of the World“ (Boston 1880); v. Henk „Die Kriegsführung zur See in ihren wichtigsten Epochen“ (Berlin 1881); Cha-band-Arnauld „Histoire de flottes militaires“ (Paryż 1889); Randaccio „Storia navale universale antica e moderna“ (Rzym 1891, 2 t.); B. v. Werner „Die Kampfmittel zur See“ (Lipsk 1892); Rittmeyer „Seekriege u. Seekriegsweseu in ihrer weltgeschichtlichen Entwickelung“ (Berlin 1907);

. ..    ,    , .    . Maltzahn „Der Seekrieg, seine geschichtliche

transportowych lmu okrętowych obniżyły się I Entwickelung“ (w zbiorze .Aus Natur und Geis-(do 4,5$), a towarzystwa okrętowe pasażerskie dały jeszcze niższe dochody. Zbudowanie przez Towarzystwo morskie Cunarda dwuch wielkich okrętów pasażerskich „Luzytanii“ i „Mauryta-nii“ w r. 1908 wywołało zatarg z konkuren- |

Wielka Eac. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Zesz. 361b,

Włochy

Japonia

Niemcy

Stany Zjedn.

Anglia

Mocarstwa

O¹ 02    00

to O1 to    o< to

64 335

31 800

98 760

155 244

51 167

18 990

35 050

110170

IO

260 020

218 290

370 585

765 713

::

oo CB m

79 980

152 890

208 993

408 426

m to

O 02 CO O¹ O* CO o

125 101

75 300

115 552

236 244

314000

282 387

450 243

56    857515

02

Oi 02 CD ^ O CD

67 366

18 990

74 382

158188

110000

200321

199 950

493 368

Licz

ba

Pojemność w ton-nach

Licz

ba

Pojemność w ton-nach

Licz

ba

Pojemność w ton-nach

Licz

ba

Poje: mnosc w ton-nach

Okręty liniowe

Krążown. panc.

Okręty liniowe

Krążown panc.

w r. 19 0 8

w r. 19 11

Marynarka handlowa. Kiedy w r. 1897 M. handlowa niemiecka była wszystkiego zaledwie l/₇ częścią M-i handlowej angielskiej, w r. 1907 podniosła się do ¹fi M-ki tejże. W ciągu ostatniego 10 - lecia (1897 — 1907), Niemcy podnieśli swą M-kę handlową o 99$ kiedy Anglia w tymże czasie tylko o 38 %, a M. handlowa świata całego wogóle wzrosła o 56 %. Wysokie ceny węgla i wzrastające koszty pracy podniosły znacznie wydatki na budowę okrętów i dały się przedewszystkiem we znaki Anglikom. Jednocześnie nowe ustawy morskie angielskie, zwłaszcza „Merchant Shipping Act“ z r. 1906, ustanawiając szczegółowo budowę okrętów według przeznaczenia, wpłynęły ujemnie na budownictwo okrętowe w Anglii; pod wpływem tych ustaw zarobki j

teswelt“, Lipsk 1906); Radunz „Hundert Jahre Dampfschiffahrt, 1807 — 1907“ (Rostock 1907). —Por. też Okręt.

E' Chw

Marynarka polska, ob. Polska.

554

• 'S

M-rka handlowa świata całego

P 50 CD N

P-

50

olslo„vs⁰^o'*'

₀ p 4 P ® (ją

P P P P-

*<

⁸⁰ P

<Jq

*<

CD

P J»

P.

Mocarstwa

CS!

one

2794.4 16042.5

72.4    545.6

36.4    907.6

28.4    346.2

1651.8    6993.2

105.5    1046.0

513.8    2400.6

7.3    389.9

213.0    891.8

Pojemność

parowców

Pojemność

żaglowców

ii

s*r

18835.0    24423 111427.7

8645.6    11949    6741.4

1151.1    1361    1034.3

2914.4    3939    535.0

997.2    1012    364.4

1104.8    1531    499.9

—    246.9

1087    235.7

431    192.4

—    197.6

—    233.5

763    324.1

—    826.5

618.0

944.0

374.6

Pojemność

ogólna

Zdolność

przewozowa

ogólna

Pojemność

parowców

oo

-i

8894.7

451.4

399.4

280.5 128.2 164.2

1090.5

31.7

3098.6

544.4

1332.8

1103.3

269.7

Pojemność

żaglowców

:*r

20322.5 | 40178 |20014.7

9840.0

1578.8

1867.8 1463.7

769.5

278.7

687.1

591.8

478.1 361.7

488.2 1917.1

Pojemność

ogólna

00

cc

23323 10132.4 3646    2267.9

2938    1263.5

2184    775.4

1769    736.9

773    666.1

1159    518.1

977    505.8

874    459.1

829    510.3

1136    422.6

3570    1705.6

Zdolność

przewozu

ogólna

Pojemność

parowców

•<1

7245.6 27260.3

1683.3 11866.8

444.3    2712.2

1462.8    2726.3

702.8    1478.2

521.4    1258.3

168.4    834.5

473.3    991.4

564.3    1070.1

248.6    707.7

85.1    595.3

81.1    503.3

810.2    2515.8

Pojemność

żaglowców

Pojemność

ogólna

i-i

ł—■

ccj

67290

32234

7248

5253

3029

2732

2167

2028

2082

1626

1616

1349

5926

Zdolność

przewozu

ogólna

—Maryonetki.

Marynata. Przyprawa kuchenna, używana w celu trojakim: 1) aby mięsu, drobiowi, zwie-rzyni nadać kruchości przed upieczeniem; 2) aby mięsa te, albo ryby już upieczone lub uwarzone przechowywać dłużej, chroniąc je od zepsucia, nakoniec 3) aby mięsu lub rybom nadać smaku ostrawego.-M-y bywają złożone b. rozmaicie; zwykle bierze sie do nich w stosunku różnym przedewszystkiem octu surowego lub przegotowanego, soli, pieprzu, ogrodowin, korzeni (nieraz ocet zastępuje się winem albo sokiem cytrynowym), dalej do M-y wchodzi oliwa, która atoli dodawana zwykle bywa dopiero bezpośrednio przed jedzeniem. W M-ę taką wkłada się mięso, ryby, drób, zwierzynę surową na czas pewien, albo warzy się je w niej odrazu i przechowuje w niej po ostygnięciu, nakoniec uwarzone lub upieczone zalewa się nią na gorąco lub na zimno. Mięso jelenie i łosie, głusz-. ce, cietrzewie, aby skruszały, marynuje się zazwyczaj przez tydzień przed ich upieczeniem; podobnie postępuje się też nieraz z wołowiną i baraniną. — Podajemy tu przepis na 2 M-y staropolskie podług S. Czernieckiego „Compendium ferculorum" (Kraków 1682) jak oto: 1) ,,M-a Mięsna. Bażantów weźmiy, albo Jarząbków, albo Kuropatw, albo Przepiórek, kaczek dzikich, albo Gęsi dźikich, àlbo Cyrńnek oclię-doż, upiecz dobrze, nasol według smaku. Weźmiy Czosnku niemało, uwierć iâko masło rospuść Octem winnym, wley Oliwy y soli y Rozmarynu, przywarz, à wychłodziwszy, ułożoną rnate-ryą w Jaszczu pieczoną zaley, choway na zimno“ (1. c. 41). 2) „M-a z Czosnkiem. Jakiegokolwiek Rodzaiu masz Ryby, Łosoś, Pstrągi, Szczupaki, Czeczugi, Jesiotry, albo cuiuscunąue generis Ryby bydź mogą, tak gotować na Marynatę będźiesz. Oczesane Ryby co większe Rysuy (t. j. rozpłataj), à co mnieysze całkiem, sprawiwszy posol, à smaż w czym chcesz, potrząsnąwszy mąką, à kiedy usmażysz, włóż w naczynie iàkie masz. Weźmiy Czosnku niemało, uwierć w donicy żeby był iàko Masło, rozpuść Octem Winnym tak żeby było gęsto iàko Migdałowa polewka, wley Oliwy, y Rozmarynu, Soli, przywarz, zaley Ryby, à choway na zimno“ (1. c. 68). — Pospolicie używaną u nas dawniej M-ą był też t. zw. rosół polski czyli ka-szanat (ob.).

Maryonetki, nazwa pochodząca od niewielkiej, w misteryach średniowiecznych używanej figurki N. M. Panny („Marion“), oznaczająca lalki z drzewa lub gałganków, poruszane ręką ludzką lub też za pomocą nici a nawet maszyneryi właściwej i odgrywające rolę aktorów w sztukach o charakterze przeważnie ludowym__Początki teatru M-k,

związanego prawdopodobnie z kultem religijnym, gubią się w pomroce dziejowej. Herodot (II, 48) opowiada, że wEgipcie noszono podczas pochodów obrzędowych posążki Ozyrysa, poruszające człou-j kami. Z czasem jednak M. hieratyczne straciły znaczenie swoje i wywędrowały ze świą-

Dr i. v.

tyń do teatrów i na place publiczne. W Grecy i lalki te nosiły miano „agalmata neuró-spasta“ (orf dinara veopooTraota) i były ulubioną rozrywką ludową, do repertuaru zaś wchodziły, oprócz pantomin, również utwory prawdziwie literackie (np. Arystofanesa).—Typy M-k rzymskich były wspólne z typami tyle popularnych atellanów (ob.), gdzie występowały postaci: łysego i uszastego Maccusa (późniejszy Poliszynel), gadatliwego żarłoka i łgarza Bucca, podejrzliwego a powszechnie oszukiwanego starca Pappusa (przodek Pantalona), straszydła z olbrzymią, uzębioną paszczą — Manducusa, ogolonego i umazanego sadzami Sannia (pierwowzór Arlekina). Wzmianki i aluzye do M-ek w Rzymie z okresu późniejszego spotykamy w „Rozmyślaniach“ Marka Aureliusza oraz w in. dziełach. W Wiekach Średnich—pomimo zasadniczej niechęci Kościoła do zbytniej w obrzędach plastyki — wymogi uspołecznienia i upowszechnienia kultu stworzyły nowe ważne postaci teatru M-ek —jasełka i szopkę (ob. te wyr.), wraz z odpowiednio ulepszoną techniką, z czego znów skorzystała wprowadzona w w- XVI przez Anioła Beolca z Padwy, zwanego Ruzzante, i przez aktora Burattina z Neapolu „commedia dell’arte“ (ob.). W komicznych tych, a wielce popularnych im-prowizacyach główne role odgrywali: poczciwy, naiwny, ale też czasem i dowcipny, a zawsze zakochany Arlekin, rodem z Bergamu; ziomek jego, sprytny fanfaron Brighella, od którego pochodzą: Scapin, Turlupin, Gaudoliu, Jodelet i in.; weneckiego pochodzenia Pantalone, wy-kpiwany powszechnie skąpiec lub uczony głupiec („doktór prawa z Bolonii“ ) oraz pokrewne typy: Cassandro i Cassandrino (karykatura kardynałów); głupi i zająkliwy południowiec, przedstawiciel władzy — Tartaglia; bezczelny cynik i dowcipniś, ulubieniec ludu neapolitańskiego — Pulcinella, dla głosu kurczęcego tak przezwany, egoista „point méchant au fond“ (Taine), rodzic francuskiego Polichinelle’a i angielskiego Punch’a; wymarły z czasem typ lokaja — Co-viello, rodem z Kalabryi; do nich dołączyli się później; Stenterello z Florencyi, Meneghino z Medyolanu i Gianduja z Piemontu (z szeregiem podtypów: Zacometto, Jeannot, Jocrisse i in.) i nakoniec: tchórzliwy kapitan samochwał o kilku imionach: Spavento, Matamore, we Francyi — Fracasse, pierwowzór doskonałych figur Szekspira i Ben Jonsona.—Wogóle M. we Włoszech są dotąd b. rozpowszechnione (osobny teatr w Medyolanie) i znane pod rożnemi nazwami (ulepszone — „fantoccini“, zwykłe — „bu-rattini“, „bambocci“, „puppazzi“ itp.).—We Francyi, pomijając maskę karnawałową Paryża, Pier-rota, głównym bohaterem teatru ludowego jest podwójnie garbaty gaskoüczyk Polichinelle, (może karykatura Henryka IV), łotr zmysłowy, jowialny i cyniczny; wierną jego towarzyszką jest „Dame“ albo „Mère Gigogne“, kumoszka wesoła, pyskata, energiczna, znana z potwornej płód-ności; obok nich zjawiają się później z Lug-duuu: Guignol i jego towarzysz Gnafron. We Francyi M. zjawiły się w w. XVI i kwitły do połowy w. XVIII. Nazwa ta użyta po raz pierwszy przez Bouchera w r. 1584. W Paryżu rozpowszechnił je w poł. w. XVII Piotr Brioche; w r. 1674 istniała tam opera M-ek; śmiały głos satyry ludowej wywiera wrażenie na społeczeństwo i rząd; w r. 1719 na czas jakiś zabroniono M-om „wtrącać się do spraw zbyt poważnych jak na lalki“; repertuar nie wstydzili się wspomagać tacy pisarze jak Piron, Lesage i in.; za Rewolucyi M. ulegały prześladowaniom. W w. XIX pomału stały się pustą zabawką (G. Sand miała taki teatr w Nohant).—W Hiszpanii pokazywano M. już w w. XVI, jak widać z Don Kiszota; nazywały się tam „titeres“, a pierwszą śród nich osobą był Don Cristoval Puliciuello, tchórzliwy, lecz chełpliwy hidalgo; duchowieństwo walczyło z temi lalkami („ima-ginculis fictilibus, mobili quadam agitatione com-positis“); istniały też w podobnych teatrach przedstawienia walk byków.—W Anglii z mi-steryów religijnych i jasełek („puppet shows“) wcześnie się wytworzyły intermedya świeckie i teatry M-ek, w których główną rolę zaczęli od r. 1688 odgrywać: zanglizowany Pulcinello —łobuz, kobieciarz i libertyn Punch, oraz jego małżonka Judy (Judyta). Pierwowzorami histo-rycznemi Puncha są Henryk VIII i Ryszard III; w postaci tej łączą się zmysłowość, sceptycyzm, trywialność, śmiech i zbrodnia. Z pisarzy angielskich o M-ach wspominają często: Chaucer, Szekspir, Ben Jouson, Fielding i in. W r. 1830 — 40 „Theatre ot Arts“ Browna wystawił przy pomocy M-tek („puppet“, „mammet“, „motion“, „drollery“) dzieje Napoleona.—Pomijając Hollandyę, gdzie M. występują głównie pod postacią: „Pickelhveringa“ i „Jana Klaassena“, wskażemy na Niemcy, gdzie już w w. XII odbywały się przedstawienia zwane „Die Tokken-spiele“, dramatyzujące legendy starogermańskie (Nibelungi) oraz francuskie (piękna Magelona dama z Russilonu itp.) ale gdzie czas rozkwitu „Puppenspielu“ przypada na okres po wojnie 30-letniej. Wielki wpływ na teatr M-k w Niemczech wywarł „Faust“ Marlowe’a (ob.), na którym się wzorował Goethe (wielki również amator M-ek oraz autor dwuch dla nich napisanych utworów: „Jarmarku w Plunderweiler“ i „Wesela Hanswursta“). Żarłoczny gbur Hanswurst wytwarza pierwiastek komiczny niemieckiego teatru lalek, nazywanego też niekiedy „Himmelreich“; po za nim koloryt ogólny tych sztuk jest dosyć posępny, a w każdym razie poważny („Staatsactionen“). Ten sam typ gamonia w Niemczech połudn. i w Austryi nazywa się „Kasperle“, w Czechach zaś — „Kasparek“ (po czesku utwory dla teatru M-ek — „loutkové diva-dlo“ — pisali: Maciej Kopeckÿ i syn jego Antonin).—U nas M., zwane dawniej „łątkami“ (Kochanowski) nie rozwinęły się dalej z form

ji, Ko

jasełkowych i nie dały nic oryginalnego, poprzestając na dość plaskiem wyśmiewaniu żydów, cyganów, bab itp. (ob. Szopka). Nasza szopka wpłynęła w sposób b. wyraźny na takież „wertepy“ napoły świeckie na Ukrainie i Białej Rusi, skąd przez osiedleńców i zesłańców wpływy te dostały się aż na Syberyę (dotąd bowiem M. noszą tam miano „panów“ lub „bohaterów“), na Rosyę zaś właściwą oddziałały z jednej strony wędrowne teatry M-owe niemieckie, holenderskie i angielskie (wspomina o tym Olearyusz w 1-ej połowie w. XVII), z drugiej zaś może Wschód (np. Chiny). W każdym razie rossyjski Poliszynel „Pietruszka“ jest figurą dość żywą i żywotną, gdyż przetrwał dotąd i jest ulubioną rozrywką ludu miejskiego.—Teatr M. znany jest na całym wschodzie; w Chinach (chińskie cienie), Japonii, na Cejlonie i Jawie (M. jawańskie słynne w całej Azyi), w Indyach (wspomina o M-ach już Mahabha-rata i nazywa je: „sûtraprotâ“); w Persyi (bohaterem jest układny hipokryta, zwykle duchowny, Keczel-Pehlewan), w Algieryi, Tunisie, w Turcyi, gdzie teatr ten, b. sprośny, jest ulu-bionem widowiskiem kobiet i dzieci, a główna jego postać, „czarnooki“ Karagoż, jest cynikiem i rozpustnikiem o własnościach Pryapa (tłumaczenie zbiorku tekstów tego rodzaju wyd. Igua-cy Kunos, uczony węgierski, w r. 1886).—Bibl.: Magnin „Hist. de M. en Europe“ (1862); Engel „Deutsche Puppenkomödien“ (w 12 częśc., Oldenburg 1875—93); Soherillo „La commedia dell’arte in Italia“ (Turyn 1884); Croce ,,I tea-tri di Napoli“ (Neapol 1891); Champfieury „Le musée secret de la caricature“ (1886); Kralik i Winter „Deutsche Puppenspiele“ (Wiedeń 1885); Rollmann „Deutsche Puppenspiele“ (Lipsk 1891); Brückner „Początki teatru i dramat średniowieczny“ (,,Bibl. Warsz.“ 1894, II, III); Win-dakiewicz „Teatr ludowy w dawnej Polsce“ (Kraków 1902); materyały rozproszone w „Wiśle“ itd.; Reuling „Die komische Figur in den wichtig, deutschen Dramen“ (1890); Peretz: „Ku-kolnyj teatr na Rusi“ (1895); Ałfjerow „Pjetrusz-ka i jewo prjedki“ (Moskwa 1895); M. Sand „Masques et Bouffons“ (o typach włoskich); teksty jawańskie wyd. Kern, Humme, Meche-len i in.; Al. Chodźko „Théâtre persan“; Nodier „les M.“; Lemercier de Neuville „Hist, anecdotique de M. modernes“ (1892); i „Théâtre des M.“ (2 t., 1904); Maindron „M. et guignols. La poupée dansante et parlante depuis l’antiquité...“ (1900); Matuszewski „Bohaterowie jasełek“ („Swoi i obcy“ 1898); Honig „Kölner Puppen-Theater“ (Kolonia 1903). W naszych czasach teatrem M-ek zajmowali się Maurycy Bou-chor, Signoret, Richepin, Maeterlinck („Théâtre libre“) i in.    M Ab-

Maryport m - czko nadmorskie w Anglii, w hrabstwie Cumberland, przy uściu rz. Ellen, posiada doki zbudowane r. 1857 i 84 (21,8 hektarów powierzchni, 7,7 m. głębokości); handel

ożywiony stalą, żelazem, węglami, 11897 m. W porcie znajduje się (1903) 19 statków morskich objętości 18 418 ton i 46 lodzi rybackich. Wartość wwozu wynosiła w r. 1903 — 338 698 funt. st., wywozu 523 664 f. st.. Na szczycie góry skalistej, w pobliżu miasta zwaliska starożytnego Uxelodunum.

Maryupol, m-to pow. gub. Ekaterynosław-skiej, przy uściu rz. Kalmusa do m. Azowskie-go, 46 600 m-ców (1909), w tein 52% Greków. Port, stacya kolei żel., poczta, telegraf, urzędy powiatowe, 10 cerkwi, kościół katolicki, 5 domów modlitwy, gimuazyum męskie i żeńskie, 5 szpitali (200 łóżek), biblioteka, czytelnia, 3 teatry, 3 drukarnie, 27 fabryk (garbarnie, wyrób mydła, makaronów, narzędzi rolniczych, młyn parowy, browar itd.), z 3 915 robotnikami i 11584 000 rb. wyrobu (w 1904), 4 jarmarki, 2 banki, siedziba konsulatu belgijskiego, wicekonsulatu greckiego i agentów konsularych, austryackiego i włoskiego. Ludność trudni się przeładowywaniem towarów w porcie z wielkich statków do małych, rybołówstwem, sortownią zboża i handlem drobnym. Port otwarty 8 miesięcy (od kwietnia do grudnia), przystań otwarta w stronę płd.-zachodnią, okręty zatrzymują się o 10 w. od miasta, najwięcej pod flagą angielską (94.7% wszystkich okrętów z 63.2% tonnażu), następnie grecką, włoską, szwedzką, norweską, austryacką i rossyjską (zaledwie 1.6% okrętów i 1.1$ tonnażu). Wywóz zboża, węgla kamiennego i rzepaku. Kabotaż b. rozwinięty: liczy do 3000 statków. Budżet miejski (1904): 276 800 rb. dochodu, 269 000 rb. wydatku, długi miejskie 383 300 rb. M. wzniesiony, zdaniem archeologów niektórych na zwaliskach grodu starożytuego, Adama-cha, założony został w r. 1779 przez wychodźców greckich z Krymu, od r. 1874 jest miastem powiatowem.-M aryupolski powiat zajmuje płd.-wschodni kąt guberni Ekaterynosław-skiej, 8064.7 w. kw. i jest równiną, obfitującą w doliny czarujące, głębokie i wzgórza skaliste; najpiękniejsza jest okolica Bestaż, prawy brzeg rz. Kalmusa i dolina Kalczyka (dawnej Kałki). Brzeg morza Azowskiego jest niziną. Przeważa czarnoziem. Z bogactw mineralnych znaczne pokłady miedzi, alabastru, węgla, krzemieni, porfiru i kaolinu. Grunta należą: 44% do Greków, 27$ do Rossyan, 9$ do kolonistów niemieckich, 2% do miasta, 1% do kolonistów żydów i 1 $ we wspolnem władaniu miasta i Greków ziemi nadbrzeżnej. Pod pługiem 55%, pod łąkami—25%, pod inną uprawą—7%> pod domostwami—3%, pod sadami i ogrodami—2$, nieużytków—7%. Lasy są dopiero przez rząd zaprowadzone, składają się z dwuch leśnictw (Wielko-Anadolskiego i Azowskiego) i obejmują razem 1638 djes. Nadto Niemcy zasadzili lasem 661 djes. Ludności (1909) 349 700, z tego w mieście 46 600 i na wsi — 303 100. Pod względem narodowości ludność składa się z Ros

syan, Greków (około 70 000), Niemców (30 000), Bułgarów (10001, Żydów (12 000) i in. Trudnią się głównie rolnictwem i hodowlą bydła, jednakże Bulgarowie uprawiają głównie ogrodow-nictwo i sadownictwo, Niemcy (wraz z Bułgarami)— tytuń i wino. Grecy, przybyli tu w okresie 1779 — 1826 z Krymu, do r. 1852 cieszyli się autonomią; Niemcy przesiedlili się tu z gub. Grodzieńskiej w drugim lat dziesiątku w. XIX i do r. 1872 rządzili się samodzielnie. R. 1835 osiedli w powiecie Mennonici. Rybołówstwo kwitnie w pobliżu morza: do 50 wielkich zakładów przymysłowych rybnych. Mnóstwo młynów (4 parowe) i cegielnie (w braku lasów, budowle są wznoszone i po wsiach z cegły). Pod względem oświaty ludność stoi bardzo wysoko: mnóstwo szkół początkowych, bibliotek i

E. Chw.

Ked.

w niedostatku, lecz w karności surowej, która siły jego fizyczne wzmocniła i tak zahartowała, że równie głód i pragnienie znosił, jako też na skwary i mrozy był wytrzymały. Gardził zawsze wykształceniem wszelkiem, szczególnie zaś literaturą grecką, za śmieszną rzecz uważając poznać takie nauki, których nauczyciele są innych niewolnikami. Była to natura ambitna, energiczna, na wskroś żołnierska. Służby wojskowej i taktyki wojennej wyuczył się w Hiszpanii pod rozkazami Scypiona młodszego podczas wojny Numantyńskiej, razem z późniejszym swym przeciwnikiem Jugurtą (ob.). Takim sposobem znalazł jedyną drogę, na której uzdolniony, żądny sławy, lecz nizko urodzony młodzieniec mógł dobić się w Rzymie zaszczytów

kursów zawodowych.

Maryusza łuk tryumfalny w Orange (ob.) stojący dotąd na półn. miasta tego, należy do pomników najwspanialszych tego rodzaju, wysoki 22 m., szeroki 21 m., a głęboki 8 m., podpierają go 4 słupy porządku korynckiego. Posiada 3 otwory bramne, zasklepione półkolisto, środkowy znacznie wyższy od bocznych. Rzeźby na licu zachód, uległy już zniszczeniu zupełnemu, na trzech zaś pozostały zachowane stosunkowo nieźle, napisy, niestety, są także zniszczone, pozostały jeno ślady niewyraźne po literach z bronzu. Przypuszczano dawniej, że łuk ten wzniesiono na cześć Maryusza starszego, zwycięzcy Cymbrów i Teutonów, mniemanie to atoli okazało się stanowczo błędnem, a ustaliło się zdanie, mające za sobą prawdopodobieństwo wszelkie, że łuk ma uświetniać zwycięstwo odniesione w r. 21 po Chr. nad Sacrovirem, wodzem gallijskim, przez wodzów ces. Tyberyusza (ob.); za tern przemawia styl pomnika, zarówno architektoniczny jak i rzeźbiarski.

Maryusze {Marii), ród rzymski plebeju-szowski, z którego jako pierwszy zasłynął 1) G a i u s M., przesławny zwycięsca Cymbrów i Teutonów (* 156 przed Chr. we wsi Cereatae Marianae, dzisiaj Casamare, w pobliżu miasta Arpinum, w ziemi Wolsko w), pochodził z niskiego rodu i odebrał też wychowanie liche. Wzrósł najwyższych. W r. 119 został obrany trybunem ludowym. Przeprowadzając na tym urzędzie prawo lex Maria de suffragiis ferendis, zmierzające do ukrócenia przekupstwa przy wyborach urzędników, okazał wrodzoną sobie gwałtowność charakteru i namiętność wobec wpływowych kół arystokratycznych. Wszakże o wyższe godności ubiegał się zrazu daremnie. Dopiero w r. 115 małżeństwo z Julią, ciotką Juliusza Cezara (ob.), utorowało M-owi, spowinowaconemu teraz z jednym z najznakomitszych i najstarszych rodów rzymskich, drogę do najwyższych w państwie dostojeństw. Zaraz bowiem w tym samym roku został pretorem, w następnym propretorem Hiszpanii, gdzie miał sposobność nie tylko okazania swych wojskowych zdolności, lecz także przez sprawiedliwe i energiczne rządy zjednania sobie dobrego imienia. Pierwsze wawrzyny zwycięzkie osiągnął jednakże dopiero w r. 109 w wojnie z Jugurtą, w której jako dowódzca legionu (leyatas) stał pod rozkazami naczelnego wodza Metellusa; przez surowość bezwzględną przywrócił rozluźnioną karność w wojsku i do zwyciężenia wrogiego króla w znacznej mierze się przyczynił. Otrzymawszy po długiem dopiero namyśle od Metellusa życzony urlop, udał się do Rzymu na termin wyborów konsularnych. Stronnictwo arystokratyczne było mu przeciwne, jednakże był on ulubieńcem plębejuszów, ubóstwiali go żołnierze, z którymi jak z równymi przestawał, mimo że surowo każde ich wykroczenie karał; a że nadto na każdej wyprawie wojennej okazał się i osobiście walecznym i wodzem dzielnym, nie odważyli się arystokraci mimo wielkiej odrazy ku niepolerownemu parweniuszowi (homo novus) otwarcie przeciw jego zabiegom o uzyskaniu godności konsularnej wystąpić. Wybrano go też w istocie w r. 107 konsulem, a zarazem zyskano także przeciw bitnemu Ju-gurcie daleko lepszego wodza od wszystkich dotychczasowych. Z upoważnienia senatu obejmując dowództwo naczelne w wojnie przeciw Jugurcie (ob.), zabrał M. zaraz z sobą dla wzmocnienia i odświeżenia sił zbrojnych rekrutów, wybranych rozmyślnie z najniższych, najbiedniejszych warstw ludności stolicy, aby przez takie wyszczególnienie zjednać sobie równocześnie wiernych popleczników do dalszych planów ambitnych. W Afryce odniósł niebawem kilka zwycięztw świetnych nad wrogiem, którego w r. 106 przez intrygi Sulli (ob.) i zdradę teścia jego, Bokchusa, w swe ręce dostał. Sława M-a zajaśniała odtąd tak świetnie, że w r. 104, mimo że w Rzymie nie był obecny, wybrano go bez namysłu znowu konsulem przeciw Cym-brom i Teutonom, grożącym najściem Italii i Rzymowi samemu, a co więcej, godność ową wysoką powierzano w jego ręce przez kilka lat bez przerwy. Fakt to był w dziejach rzymskich dotychczas niesłychany, a nawet z prawem konsty-tucyjnem sprzeczny. Wszakże M. jeden w czasach

tak groźnych państwu powodzenie obiecywał:

Fucyńskiego. Następnie cofnął się rzekomo dla podeszłego wieku na krótki czas od spraw publicznych. Kiedy jednakże w r. 88 wojna z Mi-tradatesem wybuchła, zapragnął znowu głów-uego w niej dowództwa, jako też sprawowania po raz siódmy godności konsula. Atoli w zabiegach tych prześcignął M-a Sulla (ob.), uzyskał bowiem istotnie konsulat w r. 88. Takim sposobem tłumiona od lat wielu nienawiść pomiędzy obydwoma mężami, dążącymi równocześnie do zagarnięcia w swe ręce władzy najwyższej, wybuchła naraz płomieniem. Bezwłocznie sprzymierzył się M., jeszcze w tym samym roku, z trybunem ludowym Sulpicyuszem Rufusem, który stawił wniosek, aby nowych obywateli przydzielono wszystkim dzielnicom miejskim (tribus), w tym celu wyraźnym, aby większość ich demokratyczna przegłosowała starszych, zasiedziałych obywateli zachowawców, a mianowicie aby naczelne dowództwo w wojnie przeciw Mitradatesowi M-owi powierzyła. Wniosek ten przyjęto też po zaburzeniach krwawych. Gdy zaś zabiegi M-a zjednania sobie legionów Sulli spełzły na niczem, a Sulla energiczny przeciw stolicy w pole wyruszył i Rzym też wkrótce zajął, musiał sędziwy M. razem z synem adoptowanym ratunku szukać w ucieczce śpiesznej. Błąkał się tedy uchodząc przed pościgiem. Na-koniec znalazł przytułek u rybaka pewnego w bagnach w pobliżu miastn Minturnae, gdzie go jednakże znaleziono, jako jeńca do miasta przyprowadzono i na śmierć skazano. Gallij-skiemu, czy cymbryjskiemu niewolnikowi rozkazano wyrok spełnić. Ten jednakże, przerażony piorunującym głosem olbrzymiego starca, który do niego te słowa wykrzyknął: ,,Ty śmiesz, niewolniku, M-a zamordować“, uciekł pośpiesznie z więzienia, nie spełniwszy wyroku. Natenczas Minturneńczycy, widząc w tern wyraźną wolę bogów, wypuścili M-a na wolność. Po wielu przeróżuych niebezpieczeństwach, przedostawszy się szczęśliwie do Afryki, wylądował zbieg w łachmany odziany w Kartaginie. Gdy tamtejszy namiestnik Sextilius kazał mu natychmiast kraj opuścić, zlecił M. posłańcowi, aby panu swemu powiedział, że widział M-a siedzącego na gruzach Kartaginy jako zbiega biednego. Przerażający w rzeczy samej obraz zmienności losów ludzkich! W Kartaginie spotkał się także M. z młodszym M-em, który się z nim w Italii podczas ucieczki był rozłączył. Skoro w r. 87 pomyślniejsze wieści z Rzymu nadeszły, podążył M. zaraz do Italii, ściągnął hufce, ze stronników swoich i z niewolników złożone, i połączył się z Cynną (ob.), aby wyruszyć przeciw stolicy, gdzie senat, w największych opałach zostając, starał się z nim układy zawiązać. Cynua wkroczył zaraz do Rzymu, M. zaś czekał przed bramami, aż formalnie dekretu jego banicyjnego nie zniosą. Już samo przybycie jego do stolicy szerzyło postrach ogólny.

„Rusticanus vir, sed plane vir“, mieni go Cy-cero („Tusc. disput.“ II 22, 53). Gdy wylękłe klęskami poprzedniemi wojsko rzymskie w silnie obwarowanym obozie nad brzegami Rodanu do widoku dzikich hord barbarzyńskich przyzwyczaił, a sam w zabobonności swej po radę do wróżbitki Marty, nieodstępnej towarzyszki swej, się udał, wyruszył śladami Teutouów, którzy minęli jego obóz, aby napaść na ziemię Italską, i pobił ich na głowę pod Aquae Sextiae (dziś Aix-en-Provence), w r. 102 przed Chr. Wkrótce po tej bitwie otrzymał życzenia uroczyste senatu z powodu piątego wyboru na konsula. Wyruszył potem w r. 101 do Italii, a połączywszy swe wojska z legionami prokonsula Katulusa, pod którego rozkazami także Sulla służył, pobił Cym-brów na polach Raudyjskich (Campi JRaudii) w pobliżu Vercellae (dziś Vercelli) i wyciął ich doszczętnie. Zbawcę Rzymu odznaczono zaszczytami tryumfalnemi. Lud mienił go trzecim Ro-mulusem, drugim nazwano już dawniej Kamil-lusa (ob.), zwycięzcę Gallów; nawet stronnictwo optimatów nie szczędziło mu życzeń pochlebnych. Męża, chciwego zaszczytów podobnych i władzy nieograniczonej, któremu wszystkie owe honory głowę zawrócić musiały, obrano znowu na r. 100 konsulem. Lecz teraz ukazał się pod postacią odmienną, jako mąż stanu, który zrazu wprawdzie przez niegodziwe intrygi dawnego przeciwnika zaciętego, Matellusa, w pole wywiódł. Trybun ludowy Saturninus stawił wniosek do prawa rolnego, z tym dodatkiem, że wrazie przyjęcia jego przez lud powinien także senat w przeciągu czterech dni przysięgę uroczystą złożyć, że prawa tego sumiennie dotrzyma; ktoby z senatorów się wzbraniał, miał postradać swą godność. Przy pierwszem głosowaniu oświadczył M., że takiego zgubnego prawa nie zaprzysięże, poczem Metellus złożył toż samo oświadczenie. Jednakże przy drugiem głosowaniu złożył M. bez wahania przysięgę żądaną, a w jego ślady poszedł cały senat; jedynie Metellus słowa swego dotrzymał i na wygnanie udać się musiał. W podobnie podstępny sposób postąpił sobie M. z dotychczasowym poplecznikiem swym politycznym, Saturninusem, przeciw którego demagogicznym reformom z upoważnienia senatu wystąpił, przez co znaczną część plebejuszów sobie odstręczył. Widząc teraz, że tylko przez nowe czyny wojenne niezbędnym się stanie dla państwa rzymskiego i wpływy dawniejsze odzyska, udał się po upływie konsulatu do Azyi, gdzie Mitradatesa (ob.), do walki drażnić począł. Tymczasem wybuchła wkrótce wojna t. zw. Marsyjska (ob.), wywołana ostatecznie przez radykalne reformy trybuna Druzusa (ob.). M. służył w wojsku podczas tej wojny zrazu w stopniu legata, a dopiero po śmierci konsula Rutyliusza Lupusa w bitwie nad rzeką Tolenus, objął dowództwo naczelne i pobił Marsów w krwawej walce w pobliżu jeziora Starzec, ponurym wzrokiem obywateli mierzący,

ryna.

zajadłością dziką przejęty, otoczony był zgrają niewolników zbrojnych, czyhających tylko na jego skinienie, aby rzeź sprawić pomiędzy spokojnymi mieszkańcami. Każdy obywatel, któremu M. za pozdrowienie nie podziękował, był na śmierć skazany. Rzezi, która teraz nastąpiła, ofiarą padli przedewszystkiem stronnicy Sulli. Cały Rzym był odtąd widownią najokropniejszych mordów, bezeceństw i łupieztw. Sulli majątek uległ konfiskacie, jego samego odsądzono od czci i wiary, poczem M. i Cynna objęli samowolnie godność konsulów, i to M. po raz siódmy, w r. 86. Wszakże już w 17 dni po objęciu tej godności, dnia 13 stycz., wycieńczony do reszty okropnemi wypadkami tygodni ostatnich, zmarł M., licząc 70 lat wieku. Sulla zemścił się jeszcze na jego popiołach, kazał je bowiem wrzucić do rzeki Anio. — Biografię M-a napisał Plu-tarcb. — Por. Gerlach „Marius und Sulla“ (Ba-zylea 1856); Straten „Rettungen des Marius“ ( Meldorf 1869); Botsch „Gajus Marius als Reformator das römischen Heerwesens“ (Berlin

1886). — 2) G ai us M., usynowiony przez poprzedzającego, zwyczajnie M-em młodszym zwany (* 109 przed Chr.), w r. 82 przyjął samowolnie godność konsula. Pod względem okrucieństwa i dzikości charakteru podobny był do ojca przybranego, któremu podczas ucieczki towarzyszył, później wszakże się z nim rozłączył i dopiero w Afryce go spotkał. Po śmierci jego stanął w walce przeciw Sulli na czele stronnictwa ojcowego; poniósłszy jednakże klęskę oblężony został w warownem Praeneste. Gdy miasto już blizkie było poddania się, ratować się chciał ucieczką, lecz albo zaraz z ręki powiernika, albo też dobrowolnie podczas ucieczki śmierć poniósł.—3) Gaius M. Gratidianus, rodem z Arpinum, dostał się przez adopcyę do rodziny M-ów, a w Rzymie podczas sprawowania pretury zjednał sobie wielu przyjaciół, przez przedwczesne, w istocie bezprawne ogłoszenie prawa monetarnego. Z rozkazu Sulli zamordował go w r. 82 przed Chr. Catilina w sposób okrutny. — 4) Gaius Amatius, fałszywy M., pierwotnie lekarz oczny, zwał się prawdziwie Herophilus, a przezwał się Amatius. Z nizkiego rodu pochodząc, zjednał sobie wielu zwolenników pomiędzy ludem, gdy wystąpił z twierdzeniem, że jest wnukiem (albo też synem) M-a starszego. U Cezara, którego ciotkę Julię miał starszy M. za żonę, starał sie o le-gitymacyę pochodzenia swego, lecz ten go z Italii wypędził. Po śmierci Cezara powrócił do Rzymu, udawał wielki żal z powodu zamordowania dyktatora, jakoteż wielką nienawiść ku mordercom jego, poczem go Autoniusz (ob.) stracić kazał. — 5) Publius M. Celsus, żył za czasów cesarza Nerona i jego następców, dowodził w r. 63 po Chr. legionami w Pannonii, służył potem wiernie i z wielkiem poświęceniem cesarzowi Galbie jako i Othonowi, w którego sprawie walczył przeciw WItelliuszowi. Wpływy jego

były tak znaczne, że nawet rozpustnik i marnotrawca Vitellius pozostawił go później, objąwszy rządy państwa, w spokoju. — 6) Lucius M. Maxi mus, żył za czasów cesarza Aleksandra Sewera, pod którym po raz drugi w r. 223 po Chr. konsulat sprawował, zarządzając poprzednio, pomiędzy r. 217 a 222, prowincyą Afryką jako prokonsul. On to prawdopodobnie napisał ciąg dalszy życiorysów cesarzów rzymskich Swetoniusza (ob.), począwszy od Nerwy aż do Heliogabala. Dzieło to, tworzące główne źródło t. zw. „Scriptores historiae Augustae“, napisane jest bardzo rozwlekle, jednakże ze zrozumieniem przedmiotu i bez osobnych pochlebstw. — Por. I. Müller, w Buedingera „Untersuchungen zur römischen Kaisergeschichte“ (1870).—7) M. Victor, poeta chrześciański z w. V, opracował wierszami wzorowemi pierwszą księgę Mojżesza w trzech częściach; jeszcze więcej talentu okazał w liście do opata Salomona, w 105 heksa-metrach skreślonym, zawierającym obraz satyryczny obyczajów współczesnych. — 8) Gaius M. Victorius, rodem z Afryki, krasomówca i gramatyk z w. IV po Chr., napisał kilka rozpraw filozoficznych i retorycznych, szczególnie zaś dzieło o metryce starożytnej, w 4 księgach, wydane razem z kilku mniejszemi utworami rzekomego Maksym usa Wiktoryna przez Keila w „Gramm. Lat.“ (VI, 1 i nast.); później gdy przyjął wiarę chrześciańską, napisał komentarz do kilku listów św. Pawła i poematy treści biblijnej, chociaż te, według badań ściślejszych, wydają się utworem innego Wikto-

S, Drz.

Marzana, mniemane bóstwo słowiańskie; Długosz je na Olimp wprowadził, a za nim fałszerz Hanka Morzanę (niby od moru, boginię śmierci i zimy) sfabrykował. Wyliczywszy wprzód M-ę i Dziewanę, niby Cererę i Dianę, między bóstwami polskimi, opowiada dalej Długosz (X,    117), że gdy z niszczeniem bał

wanów za Mieszka I zanadto się ociągano, rozkazał Mieszko w całym kraju na dzień 7 marca je wszystkie potopić (!) i zniszczyć; ten-to obrząd przedstawia się do dzisiaj po niektórych wsiach polskich, gdzie Dziewany i M-y podobieństwa na długim drągu wynoszą i za-tapiaja w niedzielę Laetare. Otóż z tego to wynoszenia Smierci-M-y za wieś, o czym i chro-niści w. XVI, Bielski i in., i polemiści teologiczni (S. Turnowski i in.), nieraz wspominają, wywnioskował Długosz bóstwo staropolskie. Na niedzielę Laetare (czwartą wielkiego postu), albo Iudica (piątą), albo nawet na kwietnią, wynoszą dziewczęta bałwana ze słomy, obwieszonej łachami, na żerdzi i śpiewając obchodzą z nim domostwa, zbierając dary; wrzucają go w końcu do wody i spiesznie wracają do domu. śpiewając w Czechach (wedle tekstu z r. 1617): „ Jiż nesem smrt se vsi, nove léto do vsi,r vitej, léto libeznć, oblicko (zboże) zelene“; na Śląsku Górnym, gdy dzieci „Marzaneczkę we wieńcu*“

A. Er.

Red.

Red.

do Osobłogi wrzuciły, wracały ze śpiewką: „Wynieśliśmy mor ze wsi, latorośl niesieni do wsi“, Wzmianki najdawniejsze o takim obchodzie niedzieli „śmiertnej“ zawierają ustawy synodalne praskie z r. 1366 i 1384, zabraniające go surowo; w Czechach uchodził on później za sprowadzony z Polski, co naturalnie mylne; powaga Długosza i jego następców tu zawiniła. Obchód ten kwitł najbardziej właśnie w Czechach całych (i na Morawie i Słowaczyźnie), gdzie się miejscami do dziś dochował; u nas znikł zupełnie od dawna i nigdy, nawet w w. XV, nie był powszechny, trzymał sięr głównie połaci zachodniej, Wielkiej Polski i Śląska. Bardzo mało rozpowszechniony w Niemczech środkowych, w Frankonii, Turyngii i in., zdaje się, że stamtąd do nas przyszedł wraz z dyngusem i śmigusem (ob. te wyr.) inni Słowianie takiego obchodu wcale nie znają.—Bogatą literaturę zestawił o śmiertnej niedzieli C. Zibrt w czeskim „Ludzie„ (II), a dopełnił ją w książce osobnej p. n. „Smrt nesem ze vsi itd.“ (Praga 1910, 41—77); nie podzielamy jego mniemania o prawieku (przed-chrześciańskim) tego obchodu; imię Marzany jest tylko imieniem Maryi.

Marzanka, roślina, ob. Asp er ul a.

Marzanna (Rubia) rodzaj roślin należący do Marzanuowatyeh (Rubiaceae), podrodziny ka-wowatych (Coffeaceae), plemienia gwiazdkowa-tycli (Stellatae). Kielich rurkowato-jajowaty, korona dzwonkowata, pięciodzielna; owoc, ziarn-czak mięsisty, dwukomorowy, dwunasienny. Najważniejsza jest M. barwierska, brocz, re-ta (R. tinetoria\ niein. Krapp; franc, garance). Jest to ziele trwałe, 60 — 90 cm. wysokie, o kwiatach zielonawo-żółtych, owocach czerwonych, później czerniejących; liście eliptyczno-lancetowate z obu stron nagie, po brzegach i na nerwie spodnim uzbrojone cierniami ku tyłowi odgiętemi; u odziomka stoją poczwórnie, ku wierzchołkowi są sześciorne, pod kwiatami naprzeciwległe. Korzenie grubości pióra gęsiego gałęziste, głęboko w ziemię wchodzące. . M. b. rośnie dziko w Azyi Mniejszej i w Europie połud., w środkowej tylko hodowana na roli dobrze uprawnej. Wyrasta zupełnie dopiero po 3 latach i wtedy bywa zbierana. — W handlu znajdują się korzenie M-y suszone, często zmielone na proszek. Gatunki najlepsze pochodzą ze Wschodu i noszą nazwę lizari lub al-lizari; dobrych dostarcza Alzacya, Hollandya i Śląsk. Poddając korzenie M-y działania kwasu siarkowego otrzymujemy barwnik czerwony, z w. g a-rancyną, gatunek jej pośledniejszy w handlu nosi nazwę garanceut (fr. Garanceux), na-koniec wyciąg wyskokowy, wyparowany do suchości przedawany bywa jako koloryna. — M. służy do barwienia tkanin wełnianych i bawełnianych na czerwono, a przy dodaniu przymieszek innych także na fioletowo, brunatno i czarno; zabarwienia przez nią osiągnięte odznaczają się trwałością i niezmiennością, pomi-mo to obecnie coraz bardziej wypierają z użycia M-ę barwniki anilinowe (ob.j. Z M-y wyrabia się też piękna farba malarska, zw. laką marzannową (fr. laque de garance), jest nieco podobna do karminu. — Częściami składowemi głównemi M-y są: alizaryna (ob.), kwas rube-rytrynowy, rubiacyna, purpuryna, oraz inne ciała bezbarwne.—Dawniej M. używana też bywała w lecznictwie.—Na Wschodzie uprawiana także bywa M. obca (R. peregrina), której korzenie w barwnik obfitujące w handlu zwią się M-ą (krapem) smirneńską, a. lewautyńską; podobnież w farbierstwie używane bywają korzenie M-y lśniącej (II. lucida L.J. W Indyach hodują M-ę indyjską (R. Munjista Roxb.), której korzenie przywożone bywają do Anglii; w Indyach uchodzą za lek wyborny przeciwko błędnicy.

Marzannowate (Rubiaceae), rodzina roślin dwuliściennych; kielich zrosły z zawiązkiem, o brzegu przeważnie 4—5-dzielnym, rzadziej 3 — 8-szczepnym a. ząbkowanym lub niewyraźnym; korona górna, jednopłatkowa, lejkowata lub czarkowata, płaska, na brzegu najczęściej na 4, rzadko na 5 — 6 działków rozcięta; pręcików zwykle 4 (niekiedy 5 — 6), przyrośniętych do korony i z jej działkami naprzemianległych; zawiązek dolny, dwu lub wielokomóreczkowy, uwieńczony krążkiem mięsistym; szyjka pojedyncza, znamię dwu (lub wielo) szczepne. Ü-woc, torebka, jagoda lub pestkowiec, ziarna o postaci rozmaitej różnie bywają ułożone. Do M-ych należą zioła o łodydze często czworograniastej, krzewy i drzewa o liściach przeciwległych, całobrzegich i kwiatach ułożonych w podbaldaszki, wiechy lub główki. Zalicza się do M-ych blisko 4 000 gatunków, rosnących przeważnie w krajach gorących; w częściach nadziemnych zwykle zawierają istoty gorzkie i w smaku ściągające, w korzeniach barwuiki, istoty wonne, nieraz także związki wzbudzające wymioty. Niektóre zawierają kwas chinowy, inne koffeinę. Wiele z nich posiada znaczenie gospodarcze, przemysłowe lub lecznicze.

Marzec—Z łaciny (ob. Marti us men sis) wzięta nazwa trzeciego w roku (podług obecnego kalendarza) miesiąca, w którym słońce ze znaku Ryb wstępuje w znak Barana i w którym przypada chwila wiosennego zrównania dnia z nocą. Drugiej połowie M-a odpowiada 9-y miesiąc attyckiego roku zwany sXacp7]ßoXtd>v. Ludy germańskie i romańskie mają nazwy jego również z łaciny zapożyczone, Niemcy tylko od czasów Karola W. nazywają go także Lenz-, Birken - lub Frühlingsmonat. W dawnej Polsce zwano go czasem z czeska: „brzezień“; podobnież brzmi jego nazwa u Słowaków, Serbów, Bułgarów. W kalendarzu juljańskim Nowy Rok przypadał na M. (na d. 1 lub—jak było w Anglii do r. 1752—na d. 25); wtedy też rozpoczynali N, Rok Hebrajczycy starożytni.

bitną.

1740).

Marzymigta, ob. Maruna.

Masa pewnego ciała jest to — według określenia, wprowadzonego przez Newtona (ob.) i najczęściej odtąd używanego — ilość materyi w nim zawarta; ponieważ jednak o ilości materyi, zawartej w danym ciele, możemy sądzić nie inaczej, jak tylko na podstawie znajomości jego masy, przeto określenie powyższe okazuje się niedostatecznem, nadto sprowadza pojęcie ścisłe M-y do pojęcia materyi (ob.) nieokreślonego i nieścisłego. Dokładne (dynamiczne) określenie M-y opiera się na spostrzeżeniu, że przyśpieszenia dwuch ciał wzajemnie na siebie działających (czy to przez zetknięcie, czy też na odległość) są w stałym i niezmiennym stosunku względem siebie, niezależnym od rodzaju sił działających.

Otóż odwrotność tego stosunku przyjmuje się jako stosunek mas danych ciał. Porów-nywując z sobą różne ciała i przyjmując M-ę jednego z nich jako równą jedności, otrzymuje się dla reszty szereg liczb, oznaczających ich M-y, wyrażone w jednostce przyjętej. W ten sposób można oznaczać M-y ciał niebieskich, przyjmując za jednostkę M-ę jednego z nich (np. ziemi).-—Według tzw. prawa działania i przeciwdziałania (3-ej zasady dynamicznej Newtona) siły, które wywierają na siebie dwa ciała są sobie równe; łącząc tę zasadę z określeniem powyższem M-y, dochodzi się do twierdzenia, że jedna i ta sama siła nadaje różnym ciałom różne przyśpieszenia, odwrotnie proporcyonalne do ich mas, co się wyraża wzo- ciała niezmienną i niezależną od warunków,

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I Tom XLV. Zesz. 36lb.

rem: y =

W Rossyi pod względem kościelnym M. był i jest dotąd siódmym miesiącem w roku; w życiu zaś cywilnym pierwotnie był pierwszym, od w. XIV—XV—siódmym, nakoniec od r. 1700 trzecim miesiącem.—W kalendarzu republikańskim (ob.) M. odpowiada dwom dekadom ven-tose’aijednej — germinala. — W folklorze, zwłaszcza ludów słowiańskich, M. gra rolę dosyć wy-

M. Ab.

Marzenie, ob. Sen.

Marz§cki Antoni, ksiądz Pijar od Niepokalanego Poczęcia N. M. Panny (* 1700 w Brzezinach w Wielkopolsce — f 1749 w Warszawie), kaznodzieja i rektor kollegium o. Pijarów w Warszawie. Jest autorem dzieł: „Krzywda na pierw-szem oku i celu sprawiedliwości położona, tj. kazanie przy powstaniu J. O. Trybunału skarbowego koronnego z herbu Krzywda JW. J. M. P. Wacława Rzewuskiego, starosty kruszwickiego“ (Warszawa 1731); „Oratio pro instauratione studiorum“ (Częstochowa 1721); „Róże, dziedziczny J. W. Bobrownickich zaszczyt, od przy-zwoitey kwiatem skazitelności windykowane t. i. kazanie na solennym akcie egzekwii Pani Konstytucyi z Bobrownickich Ożarowskiej 0-boźuej koronnej“ (Warszawa 1737) i „Życie zabawue, śmierć, rekreacya przy pogrzebowym akcie depozycyi ciała JWP. Jana y Pawła Pe-płowskiego, kasztelana wołhyńskiego“ (tamże

E, Chw.

f

— (2-a zasada Newtona); to twierdzenie bywa zazwyczaj podawane jako określenie M-y, różni się ono tem na swoją niekorzyść od wyżej przytoczonego, że opiera się na pojęciu siły, gdy tymczasem tamto jest od niego zupełnie niezależne (ob. Siła).—Ze wzoru przytoczonego wynika bezpośrednio inny: f = rn.-f, który mówi, że dla nadania różnym ciałom jednego i tego samego przyśpieszenia y, potrzebne są siły różne, proporcyonalne do ich mas. Im więc większa jest M-a ciała, tem większej pracy potrzeba na nadanie mu pewnej szybkości, oraz tem większą pracę ciało może wykonać, przechodząc z ruchu o pewnej szybkości w stan spoczynku. Ponieważ własność ciał trwania w spoczynku i zachowywania raz nabytej szybkości bez działania sił zewnętrznych, czyli bez pobierania lub oddawania pracy, nazywamy bezwładnością, przeto M-ę danego ciała możemy uważać za ilościowy wyraz jego b e z w ł a d-ności. — Praktyczne mierzenie mas opiera się na prawie proporcyonalności ciężaru ciała, czyli siły, z jaką jest ono przyciągane przez ziemię, do jego M-y, o czem przekonywa fakt, że wszystkie ciała, swobodnie puszczone, doznają podczas spadania na ziemię jednakowych przyśpieszeń (w próżni, gdzie niema oporu powietrza); prawo to stwierdził pierwszy Newton, obserwując ruch wahadeł o jednakowej długości, lecz różnych masach (ob. Wahadło). Znając stosunek ciężaru dwuch ciał, znamy tem samem stosunek ich mas; ważenie polega więc na porównywaniu M-y ciała ważonego z M-ą użytych do ważenia ciężarków.—Jako jednostkę masy przyjmuje się masę 1 cm.³ wody o ciepłocie 4° C. (największa gęstość), zwaną gramem; łącznie z centymetrem i sekundą, tworzy ona podstawę t. zw. bezwzględnego lub naukowego układu miar, w którym wszystkie inne jednostki fizyczne wyprowadzają się z tych trzech, dowolnie przyjętych. Natomiast w układzie miar praktycznym jako jednostki zasadnicze przyjmuje się, obok metra i sekundy, jednostkę siły — ciężar 1 kilograma (1 Kg.); jednostka M-y nie może tu być dowolna, lecz musi wyprowadzać się z wymienionych; będzie nią taka M-a, która pod działaniem siły 1 Kg. nabędzie przyśpieszenia 1 m./sek.², a że M-a jednego kilogr. nabywa pod działaniem siły 1 Kg. przyśpieszenia 9,81 m./sek.³ (spadek swobodny), zatem praktyczna jednostka M-y musi być 9,81 razy większa, czyli wynosić 9,81 kg. Ponieważ wartość przyśpieszenia ziemskiego nie jest wielkością stałą, lecz zależy od szerokości geograficznej i wzniesienia ponad poziom morza (ob. Ciążenie), więc i wartość praktycznej jednostki M-y ulega zmianom odpowiedniem.— Pomimo związku ścisłego pomiędzy M-ą a ciężarem, są to pojęcia zgoła różne: M-a jest cechą

Dr. W. Wer,

M, Ab.

w jakich się ono znajduje, o jej wielkości prze-konywujemy się wtedy, gdy szybkość ciała u-lega zmianie, ciężar zaś jest siłą, występującą dopiero w obecności innego ciała (ziemi) i zmienną wraz z jego masą i oddaleniem od niego. Różnicę oświetlają przykłady następujące: przy podnoszeniu w górę koła zamachowego przezwycięża się jego ciężar, t, j. siłę, z którą je ziemia przyciąga; przy nadawaniu temu samemu kołu ruchu obrotowego odczuwa się opór, pochodzący od jego M-y. Kula armatnia w spoczynku może zdruzgotać podstawę, na której się wspiera, wskutek swego ciężaru, wystrzelona druzgocze przedmioty napotkane swoją M-ą (i szybkością).—M-a układu kilku ciał jest cechą jego tak dalece stałą, że nie zmienia się nawet wówczas, gdy pomiędzy częściami układu zachodzą reakcye chemiczne. To prawo wykryte przez Lavoisiera (ob.) nosi nazwę prawa zachowania M-y, a ponieważ M-ę można uważać jako miarę ilości materyi, przeto nazywają je popularnie prawem zachowania materyi.—Masa elektromagnetyczna, ob. Ma-terya. — Por. E. Mach „Die Mechanik in ihrer Entwickelung“.

Masa upadłości, oh. Upadłość i Bankructwo.

Masaccio — przezwisko słynnego malarza włoskiego Tomasza Guidi (* w Castel-Giovanni pod Florencyą 21 grud. 1401—f w Rzymie w końcu 1428). Pochodził ze znakomitej w rzeczypospolitej Florenckiej rodziny urzędniczej Guidi della Scheggia i był synem rejenta Jana (Giovanni di Simone). Czy uczył się, jak przypuszczają niektórzy, rzeźby od Ghi-bertiego i Donatella oraz perspektywy — od Bruneleschiego (ob. te nazw.), niewiadomo; wątpliwa również, czy w malarstwie był uczniem Masolina (ob.) da Panicale, jak napomyka Va-sari; to jednak pewna, że wcześnie oddał się malarstwu i że odrazu wielkie wykazał zdolności. Tak był przejęty sztuką, że o wszyst-kiem innem zapominał i w życiu codziennem za niedołęgę uchodził, za co też ową końcówkę — accio otrzymał (Vasari). D. 7 stycz. r. 1421 wpisał się już M. do stowarzyszenia degli spe-ziali we Florencyi, które się składało z robotników, kupców, aptekarzy i artystów i do której należał m. in. Orcagna (ob.), do cechu zaś malarzy wstąpił w r. 1424. Dokładnego pojęcia o tym, które mianowicie dzieła są pędzla M-a, nie mamy, przez długi bowiem czas obrazy jego krytyka zaliczała do dzieł Masolina i naodwrót, a nawet osoby obu tych mistrzów utożsamiano nieraz, strona zaś faktyczna jego życiorysu do tego stopnia była nie ustalona, że nietylko Lanzi (1830), ale i Kugler (w t. II „Handbuch der Geschichte der Malerei“, wyd. 3-e, Lipsk 1867) opowiadają jeszcze o jego działalności we Florencyi po r. 1430 i datę śmierci odsuwają aż do r. 1443.—Najwcześniejsze dzieła jego (lub Masolina?) są to freski w kość. św. Klemensa w Rzymie, wykonane na zamówienie papieża Eugeniusza IV: wiele w nich prawdy, jednak popsuto je przez „naprawianie“. W r. 1425 powołano M-a do przyozdobienia freskami kaplicy Brancaccich pod wezw. św. Piotra w kość. S. Maria del Carminé we Florencyi. Robotę tę rozpoczął był Masolino, ukończył zaś ją — przypuszczalnie— Filippiuo Lippi (ob.). Ze znajdujących się tu fresków niewątpliwie należą do M-a: Wygnanie z Raju oraz cały szereg koui-pozycyi mających za przedmiot życie św. Piotra. Poraź pierwszy zdobyło się tu malarstwo włoskie na całkiem realistyczne odtworzenie nagiego ciała ludzkiego. Freski te wywarły wpływ wielki na całe malarstwo Quattrocentystôw: Leonardo, Michał Anioł i Rafael study owali je i podziwiali. ^ Jego również pendzla ma być fresk (Trójca Św.) w innym kość. florenckim S. Maria Novella, Pracował w mieście rodzinnem do r. 1427 — 28 i, nie ukończywszy roboty, a nie posiadając nic prócz licznych długów, przeniósł się do Pizy (gdzie wymalował obraz ołtarzowy, którego część przechowuje muzeum w Berlinie), a stamtąd do Rzymu, gdzie umarł w nędzy. — O obrazach jego olejnych niewiele wiemy, w każdym razie mało ich jest, autentyczności zaś ich nie dowiedziono (Głowa starca w Uffiziach florenckich, Głowa młodzieńca w Londynie, Dziewica z Dzieciątkiem w Akademii florenckiej i in.).— Bądź co bądź i to, co niewątpliwie do niego należy, musimy uznać za godne podziwu, jeżeli weźniemy pod uwagę, że umarł tak młodo i że w pełnym rozwoju swego talentu cztery lata tylko właściwie pracował. Uczniôvy prawie nie zostawił i bezpośredni wpływ jego nie był wielki, nie da się jednak zaprzeczyć w dziełach np. Fra ADgelica i Benozza Gozzolego. Anatomię ciała ludzkiego znał wybornie, więc je modeluje śmiało; rozumie perspektywę, bez wysiłku osiąga stosunek harmonijny pomiędzy człowiekiem a otoczeniem; przyrodę odtwarza w barwach krzepkich, ale spokojnie i pogodnie. Wo-góle cechuje go równowaga, prostota i wzuio-słość. Dla malarstwa Odrodzenia M. stał się tym, czym Quereia dla rzeźby. - Bibi.: Patch „M., sua vita e collezione di 24 teste“ (Flo-rencya 1770); Milanesi „Giornale storico degli archivi Toscani“ (1860); Mantz „Les Chefs-d’oeuvre de la peinture italienne“ (Paryż 1870); Crowe i Cavalcaselle „A new History of pain-ting in Italy“ (Londyn 1864 — 72); Knudtzon „M. og den florentinske malerkonst paa hans Tid“ (Kopenhaga 1875); Müntz „Les Précurseurs de la Renaissance“ (t-że 1892); Schmar-sow „M.-Studien“ (Kassel 1895 — 99); Creutz „M.“ (Berlin 1901); Muther „Historya malarstwa“ (t. I „Trecento i Quattrocento“, Warsz. 1902); Chłędowski „Siena“ (Kraków 1904).

Masagan (B r i d s Z a), port na marokaùskiem wybrzeżu Atlantyku, 33°18' szer. półn., leży o 7 kim. od uścia rz. Elm-er-Rabia na północny zachód od Azemmuru — silnie obwarowany, jest

M, Ko

Red.

siedzibą kilku konsulów, posiada wielkie cysterny, prowadzi handel ożywiony, liczy 6 000 m-ców. Wartość wwozu wynosiła w r. 1900 6 601940 marek (wyroby bawełniane, cukier, herbata, jedwab itd.) — wywozu 7 734 900 mrk. (groch, bób, kukurydza, pszenica, jęczmień, wełna, jaja, wosk, oraz, najważniejszy płód miejscowy, daktyle. Wpłynęło do portu 288 statków, mających razem 189 013 ton objętości. Od czasu zbudowania kolei i wprowadzenia w porcie pewnych ulepszeń, port M-u posiada znaczenie i dla Marrakeszu. M. został założony w r. 1510 przez Portugalczyków, r. 1769 wzięty przez sułtana Mohammeda.

Masajowie (Masai, Massai sami zwią się O i g o b) plemię afrykańskie, zamieszkałe między 35 a 37° dł. wschód, od Gr. i na połud. równika do 5° szer. połud.; z budowy ciała należą do szczepu Galla (ob.), językowo zaś do ludu Bari (ob.) nad Nilem, z którego brzegów górnych do siedzib dzisiejszych przywędrowali; posiadają sporą przymieszkę krwi hamickiej. Jest to lud rosły (średnio 1, 82 m.), o budowie ciała kształtnej, oczy mają wąskie, nieco skośne, kości licowe wystające, nosy proste, podbródek ostro zakończony, włosy posiadają dłuższe niż murzyni krwi czystej, a smarując je tłuszczem i gliną i czesząc się starannie, usiłują pozbawić je kędzierzawości. Kształ i wielkość ust bywają różne, zależy to od czystości rasy; zabarwienie skóry czekoladowe, wszakże zdarzają się M. i zupełnie czarni, zwykle i mniej kształtni, co dowodzi, że są mieszańcami z ludami murzyńskiemi innemi. Tatuowanie (ob.) między M-mi jest ogólnie rozpowszechnione, również obrzezanie (ob.) chłopców i dziewcząt w okresie dojrzewania płciowego wykonywane. Mężczyźni chadzają zwyczajnie zupełnie nago, lub odziani tylko płaszczem skórzanym, zarzuconym na ramiona. Niewiasty odziewają się płaszczem obszernym ze skóry wołowej, wyprawionej na miękko. Wojownicy podczas wyprawy stroją się w kawał długi sukna, mający przez środek naszyty pas barwy odmiennej, nogi powyżej kostek okrążają paskiem ze skóry koziej lub małpiej, głowę zaś zdobią wkoło piórami strusiemi. Uzbrojenie ich składa się z dzidy o grocie szerokim a długim, z miecza krótkiego i tarczy podłużnej ze skóry bawolej, wysokiej na 110 cm. Łukiem i strzałami posługują się rzadko. Do wojowników zalicza się młodzież od lat 17 do 24. Po przygotowaniu 3-letniem, b. surowem otrzymują nazwę El-Morua, a żywią się wyłącznie mięsem i mlekiem. Do wyparaw wojennych, dalekich starsi nie bywają już pociągani. Niewolników nie miewają. Zajęciem ich jedynem jest hodowla bydła; spotyka się między niemi bogaczów posiadająch do 10 000 rogacizny. Ponieważ tylko majętnym wolno się żenić, więc każdy M. stara się o powiększenie stada swego sposobami wszelkiemi, głównie zaś za pomocą okradania i ograbiania ludów sąsiednich, więc też słusznie uchodzą u nich za rabusiów śmia-łych i niebezpiecznych. Mieszkają w chatach, a raczej w szałasach b. prostych, okrągłych, pokrytych skórami bydlęcemi, — Są poganami, fetyszyzmu (ob.) nie znają, bożek ich zwie się Ngai, a kapłani jego cieszą się powagą i wpływem niemałym. Wiara w czary i duchy jest śród M-ów powszechna, oddają też cześć drzewom i wężom. Liczba ich oceniana bywa na pół miliona głów. — Pierwsi zwiedzili kraj M-ów misyonarze Rebmann (1847) i Krapf (1849), później nawiedzali go podróżnicy różni, zwłaszcza angielscy i niemieccy.—Na mocy układu zawartego między Anglią a Niemcami, kraj M-ów podzielono na dwie części podlegające wpływom dwu tych mocarstw, które starają się położyć koniec rozbójnictwu krajowców, co im się też jako tako udaje. Pobudowano linię telegraficzną od Mombazy do Ongandy i założono kolej żel. z Mombazy do jeziora Victoria (1892). Niektórzy naczelnicy M-ów pozawierali układy z rządem angielskim, który pozakładał stacye handlowe wzdłuż rz. Tana.—Por. Krapf „Travels... in Eastern Africa“ (Londyn 1860); von der Decken „Reisen in Ost-Afrika“ (Lipsk 1869); Ch. New „Life, wanderings a. labours in East Africa“ (Londyn 1875); Last „The Masai People and country“ (t-że 1882); G. A. Fischer „D. Massailand“ (Hamburg 1885); Lugard „The Rise of our East African Empire“ (Londyn 1893); Baumann „Durch Massailand zur Nilquelle“ (Berlin 1894) i Sievers-Hahn „Afrika“ (Lipsk i Wiedeń 1903),

Masalsk albo Mosalsk, m-to pow. gub. Ka-łuskiej, pod 54°29’ sz. płn. i 52°39’ dł. wsch., po obu stronach rz. Możajki, o 106 w. od Kaługi, na miejscu wyniosłem, otoczone wzgórzami 800 st. wysokości; sobór, 3 cerkwie, progim-nazyum żeńskie, szkoła powiatowa, biblioteka z czytelnią, stacya pocztowa, szpital ziemski, kasa pożyczkowo-oszczędnicza, 4 jarmarki, urzędy powiatowe i 2 600 m-ców (1909), trudniących się rzemiosłami i handlem zbożem (według narodowości ludność się składa 96.2 % Rossyan, 1.3# Polaków, l°/₀ Turko-tatarów, 1% Żydów i 0.5% Niemców). Mnóstwo ogrodów i sadów. — Dzieje: M. należał ongi do księstwa Czernihowskiego. R. 1231 wytrzymał oblężenie Jarosława Wsiewołodowicza, księcia nowgorodzkiego, zwaśnionego z Michałem, ks. Czernihowskim. Następnie M. wszedł jako część do udziału karaczewskiego. Niebawem władcy M-a, potomkowie książąt czernihowskich, książęta Massalscy (ob.), uznali nad sobą władzę książąt litewskich. R. 1493 M. został zajęty przez wojska Iwana III. R. 1500 książęta Massalscy wraz z M-em uznali nad sobą protektorat Moskwy, co Zygmunt I r. 1508 potwierdził. Iwan Groźny r. 1572 trzecią część M-ska przeznaczył dla swych synów, resztę pozosta-

E. Chw,

E. Gr.

M Ab.

wił w posiadaniu Massalskich, którzy za to zobowiązali się służyć carom moskiewskim. R. 1708 został M. zaliczony do gub. Smoleńskiej. R. 1819 wcielono go do prowincyi kałuskiej gub. Moskiewskiej. Od r. 1776 jest mia.stem pow. gub. Kałuskiej.—Mo sals ki powiat leży w płn.-zachodniej części gub. Kałuskiej, graniczy na płn. i zach. z gub. Smoleńską (pow. Juchnow-ski i Jelnicki), zajmuje 3888 w. kw. i liczy— 186 700 rn-ców (1909). Zajmuje wyniosłość płaską, najwyższą w Rossyi środkowej, w płn wsch. części równą, na płn.-zach. bagnisto-ni-zinną, w pozostałych częściach falowatą; w nim doliny rzek: na zach. —Snopoti i Bołwy (w biegu górnym) oraz część górna rz. Ugry (z dopł. Worony); kolo Masalska—dolina rz. Ressy z dopływami Perakszą i Popołtą, nakoniec na płd. —dolina rz. Neruczy i Użati. — Pod względem geologicznym powiat należy do okresu kredowego, jurajskiego i węglowego. Margle i fosforyty w obfitości. Grunt gliniasty z piaskiem i z czarnoziemem zmieszany, bardzo żyzny. Z jezior: Bezdonnoje albo Kaługowo (510 sąż. dł. i 335 sąż. szer.) i Milatinskij staw (4 w. dł. i 1 w. szer.). Błot przeszło 2292.2 djes. Lasów około 78 000 djes. Najurodzajniejszą okolicą powiatu jest część wschodnia: doliny rz. Pe-rekszy i Ressy. Wyrób rogożek.

Masalski, herb, ob. Massalski.

Masalski, rodzina, ob,Massalskich książąt rodzina.

Masampo port na wybrzeżu południowym Korei, na zachód od Fusanu, otwarty dla handlu zewnętrznego od d. 1 maja r. 1899.

Masaniello, wł. Tomasz A n i e 11 o, przywódca powstania ludowego w Neapolu przeciwko Hiszpanom (* w Amalfi, ochrzczony 29 czerw. 1620 w Neapolu—f 16 lipca 1647).—Ludność Neapolę jęczała pod ciężarem podatków, gdy nowe, w styczn. r. 1647 przez wice-króla, ks. d’Arcos wprowadzone, spotęgowały wrzenie powszechne. Już w maju lud w Palermo począł się burzyć. D. 7 lipca nastąpił wybuch w Neapolu. M., rybak ubogi, skromny handlarz owocami, obarczony rodziną liczną, z powodu starć osobistych z urzędem celnym szczególnie wrogo był względem władz usposobiony, a znany ze swych piosnek satyrycznych, cieszył się wzięciem wielkiem wśród pospólstwa. Wyniesiony na czoło ruchu przebiegał ulice miasta z o-krzykiem: ,,Precz z podatkami, niech żyje król!“ Tłum rozjątrzony zrabował komory celne, zburzył więzienia i zmusił wicekróla do ratowania się ucieczką do Castel-Nuovo. M., obwołany wodzem powstania, został panem nieograniczonym miasta. W stroju powszednim rybaka zasiadał teraz na placu Toledo i wydawał wyroki natychmiast wykonywane. Na śmierć skazywano każdego, kto nie chciał wstąpić do szeregów. W zawierusze spalono kilkanaście pałaców, a z niemi drogocenne dzieła sztuki; kradzież jednak karano surowo. Człowiek skromny, nie ambitny, zupełnie nie chciwy, M. pod względem politycznym był całkiem naiwny. Ruch kierowany przez nikogo stał się bezcelowym. Wskutek pośrednictwa i intryg arcybiskupa Filomarina i in., powstanie — pomimo wzrostu pomyślnego i rozszerzenia się szybkiego na miasta okoliczne, jak Sorento, Salerno i t. d.—rozproszyło się w karceniu doraźnym urzędników znienawidzonych, nie wzniosło się natomiast do walki rewolucyjnej z dynastyą i najazdem. Doprowadzono do ugody tymczasowej, której mocą zniesiono wprowadzone po Karolu V podatki i obiecano amnestyę powstańcom—pod warunkiem uznania rządu legalnego. Wówczas to w M-u, który władzę złożył był uroczyście, zachodzi zmiana dziwna: budzą się w nim jakieś porywy despotyczne, dzikie, niemal obłąkańcze. Zamożniejsza i żądna spokoju część ludności Neapola, zniechęca się do ogólnego niedawno jeszcze ulubieńca. Wrogowie korzystają z tej chwili id. 16 lipca nasłani żołdacy zabijają M-a w oczach tłumu, który nawet pozwala pastwić się nad trupem. Co-prawda nazajutrz przychodzi opamiętanie, lud woła: „beato M., ora pro nobis\u; wyprawia mu pogrzeb wspaniały. Wkrótce potem D’Arcos nowemi obietnicami uspokaja masy łatwowierne, poczem bombarduje miasto i na łup wojsku wydaje. — Dzieje krótkotrwałego tego ruchu spisali zaraz potym: Santis w Neapolu, Giraffi w Wenecyi i Turris w Genewie, że pominiemy Capecelatro i Agnello della Porta, których prace w rękopisach pozostały. — Bibl. późniejsza: M. C. L. „Histoire du soulèvement de Naples“ (Paryż 1828);' Anioł Saavedra „In-sureccion de Napoli eu 1647“ (Madryt 1849; jest i przekład franc, z tegoż roku); Reumont ,,Die Carafa von Maddaloni“ (Berlin 1851); Zeller „Les tribuns en Italie“ (1874).*—Tragiczne losy M-a budziły wyobraźnię poetów i artystów oddawna. W r. 1863 Weise wydał dramat: ,,M.‘‘ (przedruk, w Halli 1907); Defauconpret napisał romans: ,,M. ou Huit jours à Naples“ (Paryż 1822); opery na ten temat tworzyli: Keiser (1706); Bishop (1825), Carafa (dramat liryczny w 4 akt.: ,,M. ou le Pêcheur napolitain“, słowa Moreau i Lafortelle, 1827), nakoniec najznakomitszy—Auber („Niema z Portici“ 1828).—Portrety M. są pędzla Micca Spaduro i Salvatora Rosy, którzy obaj walczyli u jego boku, drugi zaś—malarz wtedy już znany—stał nawet na czele stworzonej przez M-a „.Kompanii śmierci“.

Masaryk Tomasz filozof, publicysta i polityk czeski, jeden z najwybitniejszych doby współczesnej, poseł do parlamentu wiedeńskiego (* 7 marca 1850 w Hodoniczu na Morawach). Początkowo terminował w rzemiośle, później zdał egzamin na nauczyciela ludowego i w ciągu dwu lat wykonywał obowiązki nauczycielskie (1864—5). W tym czasie przygotował się do gimnazyum, które ukończył w Wiedniu. Do-

s. p.

M. Ko.

Dr J. .P

ktorat filozof, otrzymał w Lipsku (1876). W r. 1878 ożenił się w Brooklynie w Stanach Zjednoczonych z Amerykanką Miss Garigue, której nazwisko przyłączył do swego, podpisując odtąd prace swoje nazwiskiem złożonem: G.-M. Habilitował się w Wiedniu na zasadzie rozprawy „Der Selbstmord“; w r. 1882 przeszedł do Pragi Czeskiej do świeżo otwartego uniwersytetu czeskiego; wykładał tu różne przedmioty filozoficzne i społeczne. Jednocześnie uprawiał politykę. Wybrany w r. 1891 do parlamentu, jako kandydat młodoczeski, złożył mandat w r.

1893    wskutek różnic w poglądach politycznych z większością stronnictwa; stworzył własne stronnictwo „realistów“ (postępowe). Organy stronnictwa: „Czas“, „Nasza Doba“. Od r,

1894    jako realista, wszedł ponownie do parlamentu w r. 1907, kandydat wszystkich stronnictw postępowych (antyklerykalnych) na Mo- < rawach. M. jest bowiem przeciwnikiem klery- I kalizmu, domaga się reformy religijnej w du- | chu poglądów Husa, Taborytów, Braci Czeskich (nie jest atoli M. przeciwnikiem religii wogóle). Jako polityk jest przeciwnikiem szowinizmu narodowego. Anti-szowinizm swój przenosi M. na sprawy naukowe: naukową działaluość swoją rozpoczął od walki o tzw. „rękopis królodwor-ski“ (ob.) w piśmie „Atbeüeuin“ (1883—8), tytuł do rzekomej chwały narodowej, zarzucony pod wpływem krytyki naukowej; przekonany autonomista i patryota czeski, zwalcza atoli program młodoczeski, zabiegi koło wyodrębnienia korony św. Wacława itp. Uważa, że praca koło krzewienia zasad postępu i samodzielności kulturalnej wypełnia program pracy „realnej“. Domaga się rozdziału kościoła i państwa, zaprowadzenia rozwodów, usunięcia duchowieństwa ze szkoły ludowej. Przeciwnik panslawizmu

i neoslawizmu, zabiera atoli głos wymowny, ilekroć chodzi o krzywdę Słowian południowych. Tak było w wielkich procesach w Zagrzebiu r. 1909 („Der Agramer Process“, kilka wydań Wiedeń 1909); w procesie Chorwatów przeciwko dr. Friedjungowi, który z polecenia mi-nisteryum spraw zagranicznych ogłosił dokumenty sfałszowane, dowodzące zdrady stanu Chorwatów (styczeń 1910). D. 7 marca 1910 obchodzono w Pradze 60-tą rocznicę urodzin M-a, w której uczestniczyli przedstawiciele wszystkich stronnictw politycznych czeskich (z wyłączeniem katolickich). Jako filozof jest M, eklek-tykiem-pozytywistą. Popularyzował Comte’a i filozofów angielsk. Napisał: „Der Selbstmord als soziale Massenerscheinung der modernen Civilisation“ (1881), „David Humes Prinzipien der Moral“ (1883); „David Humes Skepsis und die Wahrscheinlichkeitsrechnung“ (1884); „Versuch einer konkreten Logik“ (1886, por. sprawozdania Mahrburga w „Kraju“, 1887). Parę lat życia poświęcił M. badaniom socyalizmu, owocem tych prac była książka obszerna, rozwlekła „Die philosophischen und soziologischen Grundlagen !

des Marxismus“ (1899), dzieło nierównej wartości, przeważnie nieprzychylnie przyjęte przez krytykę zawodową (M. jest rewizyonistą zasadniczym, przecenia wpływy Feuerbacha na Marxa (Por. Labriola w „Neue Zeit“, 1899, t. XVIII); zresztą książka ta jest kopalnią materyałów skrzętnie zgromadzonych; w zakresie literatury przedmiotu może oddać usługi znakomite. Obecnie M. pracuje nad dziełem większem, mającem zobrazować przewrót dokonany w Rossyi w dziesięcioleciu ostatniem.

Masaya in-sto w Nicaragua, pomiędzy jeziorami Nicaragua i Monagua, w pobliżu znajduje się wulkan M. (wybuchał w 1. 1782, 1857 i 1902). M-sto liczy 15 000 m-ców, jest najbardziej przemysłowe w Stanie. Wody dostarcza mieszkańcom maleńkie jeziorko M., wypełniające otwór krateru głębokiego. W okolicy uprawa tytoniu wybornego.

Masaż, ob. Mie sie nie.

Mascagni Paweł (* w Casteletto pod Sieną J752 — f we Florencyi 19 paźdz. 1815), anatom wybitny i zasłużony. W uniwersytecie sieneńskim uczy! się przeważnie anatomii, chemii i nauk przyrodniczych, a wykazał przytem zdolności takie, że w r. 1774, skończywszy za-ledwo nauki, a licząc dopiero 22 lata, został w Sienie prof. anat. Na stanowisku tem zajął się gorliwie badaniem układu naczyń chłonnych u zwierząt i wydał o przedmiocie tym dwa dzieła znakomite: „Prodrome d’un ouvrage sur le système des vaisseaux lymphatiques“ (Siena 1784, 24 tabl. in fol.) i „Vasorum lymphatico-rum corporis humani hist. et iconogr.“ (tamże 1787 z 41 tabl. in fol., po wł. t-że 1816, przekł. niem Lipsk 1789). W r. 1800 przeniósł się na katedrę anatomii do Pisy, lecz już w r. nast. osiadł jako profesor we Florencyi. Oprócz dzieł wyżej wymienionych napisał nadto słynną na świat cały „Anatomia per uso degli studiosi di scultura e pittura“ (wyd. pośmiertne, Flo-rencya 1816 z 15 tabl. in folio) i przysposobił 2 atlasy anat., które także wydano dopiero po jego śmierci. Por. „Biogr. médic.“ (VI, 209 —210); „Diet. histor.“ (III, 534) i Dechambre „Diet. encyclop.“ (ser. 2, V 170).

Mascagni Piotr (* 7 grud. 1863 w Livor-nie), kompozytor muzyczny włoski. Kształcił się w muzyce u Ponchiellego w kouserwato-ryum raedyolańskiem, poczem kierował przedstawieniami oper na wielu pomniejszych scenach włoskich. Od r. 1895 — 1903 zajmował urząd dyrektora Liceum Rossiniego w Pesaro, odtąd występuje, jako przygodny kapelmistrz, w teatrach pierwszorzędnych europejskich i amerykańskich. Do r. 1890 M. nikomu nie był znany, prócz podrzędnych trup operowych, wędrujących po miasteczkach włoskich. W tym roku stanął do konkursu ogłoszonego przez wydawcę medyolańskiego Sonzogna, na operę jednoaktową i zdobył pierwszą nagrodę za „Rycerskość wieśniaczą“ (Cavalleria Rustica-

A. Pol.

K. Or.

w Petersburgu. Prace dotyczą głównie optyki fizycznej, oraz elektryczności i meteorologii; zbudował narzędzie zapisujące zmiany magnetyzmu ziemskiego. Ogłosił: „Eléments de mécanique“ (1866), „Traité d’électricité statique“ (1876, t. 2); „Leçons sur l’électricité et le magnétisme“ (z Joubertem, 1882, t. 2; w przekł. niem. 1888); „Traité d’optique“ (1889 — 94). Przełożył Zeuthena „Histoire des mathématiques dans l’antiquité et le moyen-âge“ (1902).

Mascheroni Wawrzyniec, matematyk włoski (* 1750 pod Bergamo — f 1800 w Paryżu), ksiądz, nauczyciel gimn. w Ticino, nast. prof. uniw. w Pawii, uczestnik kongresu w Paryżu zajmującego się ułożeniem układu metrycznego miar. Ogłosił między innemi: „Metodo di misurare i poligoni piani“ (1787); „So-luzione d’un problema dell’Eulero“ (1788); „Ad-notationes ad Calculum integralem Euleri“ (1790 — 92); „Geometria del compasso“ (1795, po franc, „Cazette“ 1796, — o rozwiązywaniu zagadnień konstrukcyjnych przy pomocy samego tylko cyrkia); „Notizie generali del nuovo sistema dei pesi e misure de dotte della gran-

A. Ł

1909).

na). Verdi natychmiast uznał w M-im swego następcę, król obdarzył go orderem, krytyka głosiła o nim hymny pochwalne, publiczność włoska witała w nim nową gwiazdę Italii. W ciągu kilku tygodni M. stał się najpopularniejszą osobą we Włoszech i najsławniejszym kompozytorem w Europie. „Rycerskość“ obiegła tryumfalnie wszystkie sceny większe i mniejsze na obu półkulach globu ziemskiego i po dziś dzień nie schodzi z repertuaru. Mimo lekceważące sądy krytyki niemieckiej (do nich zaliczyć trzeba i uczonego Riemanna). „Rycerskość wieśniacza“ zasłużoną cieszyła się sławą. W niej bowiem M. zapoczątkował, a przynajmniej zaznaczył wyraźniej od innych, nowy o-kres w muzyce operowej, po wagnerowskiej: okres weryztnu muzycznego, który ogromny wpływ wywarł na twórczość kompozytorów włoskich, a przytem odtworzył na scenie obrazy realne życia wieśniaczego, malowane w słońcu gorącego nieba włoskiego, uczucia zaś bohaterów sztuki zilustrował muzyką może grubo in-strumentowaną i nie zawsze odpowiadającą wymaganiom estetyki, ale za to charakterystyczną w melodyi, namiętną, pełną ognia i temperamentu południowego i nie rzadko oryginalną w pomysłach. Wszystkie następne opery: „Przyjaciel Fryc“, „Bracia Rantzau, „Ratclif“, ,,Za-netto“, „Sylwano“, „Iris“, „Maski“ i ,,Arnica“, nie dorównały „Rycerskości“ i rozwiały stopniowo nadzieje pokładane w jej autorze. Szybko też gwiazda M-go blednąc zaczęła, aż w końcu zagasła zupełnie. Dziś należy on do grona tych, którzy — jak się wyraził Riemann — sławę swą przeżyli.

Mascąra — m-to w Algieryi, w prow. Oran, położone pod 30"26' szer. płn. i 0°8 dług. zach. od Gr., stacya kolei, prowadzącej do Ain-Sefra, nad rzeką Ued-Tuman. Ludność—22 934 m-ów (1906). Dokoła miasta ciągnie się wał. M-to składa się z dzielnicy francuskiej, obfitującej w studnie, posiadającej porządnie zabudowane ulice i z dzielnicy arabskiej o uliczkach wąz-kich; piękny ogród pabliczny. Handel wiuem, wełną, owocami, oliwą, tytuniem. M-to datuje z w. X, znanem się stało w w. XII; w w. XVIII rezydowali tu pewien czas bejowie tureccy, r. 1832 osiadł w M-e Abdel Kader (ob.), r. 1841 miasto zdobyli Francuzi.

Mascart Eleuteryusz Eliasz Mikołaj fizyk i meteorolog franc. (* 1835 w Quarouble, d. Nord — f 1908 w Paryżu). Kształcił się w Szkole normalnej, przy której w r. 1858 został konserwatorem zbiorów naukowych. W r. 1864 mianowany prof. fizyki w kollegium Cliap-tala oraz asystentem prof. Regnaulta w kollegium francuskiem. Po śmierci tegoż w r. 1872 zajął katedrę opróżnioną; r. 1873 za pracę nad eterem odznaczony nagrodą Akademii; r. 1878 mianowany dyrektorem centralnego biura meteorologicznego; r. 1884 powołany do Akademii w Paryżu, był nadto korespondentem Akad.

A, Ł

dezza della terra“ (1798).

Mascimento, odsyłacz błędny od Elysio Fi-linto, być powinno Naści mento (ob.).

Mascow Jan Jakób, prawnik i polityk niemiecki (* 1689 w Gdańsku — f 1761). Uczył się w niwersytecie Lipskim, naprzód teologii, później historyi i prawa. W r. 1717 został towarzyszem podróży młodego v. Buchwalda i v. Watzdorfa. W r. 1719 objął katedrę praw w Lipsku, z początku jako profesor nadzwyczajny, później zwycz. — został wybrany radcą miejskim, później był zastępcą burmistrza, w końcu został przez elektora saskiego mianowany radcą dworu i przez zakład Zeitz a powołany na stanowisko dziekana. Był też członkiem sejmu saskiego. Z dzieł jego najcenniejsze są: „Principia juris publici romano-germanici“ (Lipsk 1729, wyd. 2-e 1769), książka, którą w niwer-sytetach niemieckich przez długi czas posługiwano się przy wykładach; „Abriss einer vollständigen Geschichte des Deutschen Reichs“ (t-że 1722 — 30); „Geschichte der Deutschen bis auf den Abgang der Merowingischen Könige“ (t-że 1726 — 37, 2 t.), książka ciekawa z tego względu, że w niej po raz pierwszy nie panujący, ale naród występuje na widownię wypadków. „Commentarii de rebus Imperii Romano-germanici“ (t-że 1751—53, wyd. 2 1757, t. 3); „Einleitung zu der Geseh. d. römisch-deutschen Reichs“ (t-że 1752).—Por. W. Goerlitz „Die historische Forschungsmetode J. J. M-s“ (Lipsk

M. Ko.

Masdeu Jan Franciszek historyk i krytyk hiszpański (* w Barcelonie 1740,—f w Wa-lencyi 1817). Po wydaleniu Jezuitów, do których należał, osiadł we Włoszech w Foligno; potem wrócił do ojczyzny. Napisał obszerną historyę Hiszpanii. Pierwsze swe dzieło wydał

E. Gr,

E. Gr.

M, Ko

po włosku p. n. ,,Storia critica di Spagna“ (Fo-ligno i Florencya 1782 — 87, 2 t.); obszerniej dzieje Hiszpanii aż do w. XV opracował w „Historia critica de Espafia“ (Madryt 1783— 1805, 20 t.). Dzieło bardzo sumiennie napisane z wielką erudycyą, ale pozbawione szerszej syntezy historycznej.

Mąsella Kajetan Aloizy nuncyusz papieski (* 1826 w Pontecorvo — f 1900 w Rzymie). Nauki filozoficzne i teologiczne odbył w Neapolu i w seminaryum papieskiem w Rzymie; r. 1849 został księdzem, r. 1850 — sekretarzem nuncyatury papieskiej w Neapolu, r. 1859 — w Monachium, r. 1864 — w Paryżu; r. 1867 mianowany prałatem domowym Piusa IX i sędzią w Consulta w Rzymie; r. 1871, wraz z Franchira, uczestniczył w misyi nadzwyczajnej do Konstantynopola, r. 1874 mianowany sekretarzem Propagandy, potym został biskupem Nowej Cezarei in partibus na miejsce Bian-chiego, który się naraził przez wmieszanie się do klerykainych nadużyć wyborczych. R. 1877 został nuncyuszem papieskim w Monachium, gdzie mu się udało dobrze dla kuryi usposobić rząd bawarski. Gdy r. 1878 Bismarck wykazał gotowość bezpośredniego porozumienia się z kuryą, M. został wysłany do Kissingen dla wejścia w stosunki z Bismarckiem. R. 1879 został nuncyuszem w Lizbonie, r. 1883 —odwołany, r. 1887 otrzymał kapelasz kardynalski; wkrótce został prefektem Kongregaeyi Rytów i na tym stanowisku zmarł.

Masius Herman, pedagog (* 1818 w Tre-bnitzy koło Bernburga — f 1893 w Lipsku). Kształcił się w Halli, później był nauczycielem i dyrektorem, naprzód w Halli, później w Anna-bergu, Salzwedlu, Stralsundzie, Halberstadtcie i Dreźnie, w r. 1862 został profesorem pedagogii i dyrektorem seminaryum pedagogicznego w Lipsku. Z pośród licznych książek szkolnych jego największym powodzeniem cieszyły się „Deutsches Lesebuch“, oraz „Naturstudien“, książka przełożona na różne języki, a zawierające opisy i charakterystykę najbardziej zna-szych zwierząt i roślin, z uwzględnieniem nie tyle strony historyczno-przyrodniczej, ile estetycznej (Lipsk 1852, wyd. 10; 1900; tom drugi tamże 1868, wyd. 3-e, 1900). Toż samo dotyczy napisanego przez M-a tekstu do Fisch-bacha rysunków drzew leśnych „Deutscher Wald und Hain in Bild und Wort“ (Monachium

1871) . Popularną książkę „Die gesammten Naturwissenschaften“, M. opracował wspólnie z kilkoma przyrodnikami, część dotyczącą zoologii napisał sam (wyd. 3-e, Essen 1873 — 77, 3 t.). Prócz tego wydał: „Luftreisen von Glaisher, Flammarion, Fonvielle und Tissandier“ (Lipsk

1872) , oraz „Geographisches Lesebuch“ (tamże 1874, cz. 1-a). Od r. 1863 redagował wraz z Fleckeisenem „Neue Jahrbücher für Philogie und Pädagogik“, od r. 1858 —65 wraz zW.O.V. Hornem wydawał pismo ludowe: „Die Maje“.

Maska (śred. łac. musca, fr. masque, hiszp. mascara, wł. maschera, z arab. maschara = żar-towniś, błazen; wedtug in. z nowogr. ßaaxa— straszydło, widmo). Pokrycie lub osłona sztuczna twarzy, naśladująca twarz inną, często opatrzoną w rysy dziwaczne, nieraz przerażające, czasem wcale do ludzkich nie podobne. — 1)

(w etnologii). — Dotąd nie jest jeszcze należycie zbadane i wyjaśnione pochodzenie tak powszechnego narzędzia kultu, jakim jest M. nie-tylko u ludów pierwotnych. Po wsze czasy M. grała rolę wybitną w symbolistyce obrzędowej, zwłaszcza człowieka pierwotnego. Widzimy ją dzisiaj u szczepów znajdujących się na różnych stopuiach rozwoju, napotykamy ją również w wykopaliskach starożytnego np. Egiptu jako też wśród pomników prastarej kultury Hellenów. Za materyał do wyrobu M-ek służą; kora drzewna, kość, glina, gips, metale, skóra, płótno, papier, liście itp. Używano ich na wojnie, w tańcach wojennych i religijnych, przy obchodach weselnych i pogrzebowych. Wygląd ich naśladuje najczęściej albo zwierzęta, albo istoty urojone, lecz zawsze brzydkie i straszne. Cel ich realny—to zwykle osłona własnej twarzy oraz przerażenie wroga. Ważniejsze bodaj znaczenie M-i jest inne, „przenośne“, mistyczne—odstraszanie i odpędzanie duchów złych, szkodliwych, które na człowieka czyhają, M-i pogrzebowe Aleutów bronią zmarłych przeciwko upiorom, któreby chciały ich pożreć. Podobne M-i widzimy w grobowcach egipskich i my-ceńskich. Gdzieindziej (np. w Polinezyi) tworzą cale pochody M-k w zamiarze pokrewnym— skutecznego oddziałania na moce niewidzialne, np. podczas zarazy lub też w okresie przesilenia zimowego dnia z nocą, kiedy nasionom w ziemię wrzuconym grozi zagłada. Nawet bogom M-i wkładano (Meksyk). Chińczycy w noc przed Nowym Rokiem uciekają się też do procesyi maskowych. Mit grecki Gorgony (ob.) ma również związek z temi pojęciami. Pląsy w M-ch zwierzęcych z naśladownictwem ruchów tych zwierząt, zwykle w miejscach ustronnych i z wyłączeniem kobiet i dzieci, praktykują ludy rozliczne (znane są m. in. t. zw. „święta niedźwiedzia“ u ludów azyatyckich). W Brazylii są nawet chałupy w kształcie M-i „przerażającej“ zbudowane. — M-i, używane w Grecyi starożytnej w obchodach wiosennych i jesiennych na cześć Dyouizosa (ob.), przekształciły się w biegu dalszym rozwojowym w M-i teatralne (ob.). —Przeżytki pogańskie pomieszane z pierwiastkami nowemi, zaczerpuiętemi z misteryów chrze-ściańskich, uczyniły M-ę nader popularną i w okresach następnych, przez całe średniowiecze, Odrodzenie, aż do naszych czasów. Pomału jednak, wraz z włoską „commedia dell’Arte“ i całym zastępem zrodzonych przez nią typów komicznych i satyrycznych, M. traci swój wygląd przerażający i odrażający i staje się stopniowo przyborem śmiesznym, groteskowym do wesołej, „zapustnej“ zabawy. We Francyi np. takie maskarady w wiekach średnich były b. powszechne a rozmaite obchody, procesye itp. (podczas świąt Osła, Lisa itd.) w zupełnie ścisłym jeszcze związku pozostają z uroczystościami kościelnemi. Swawola i wybryki ułatwiane przez M-i wywoływały nieraz wmieszanie się władzy świeckiej i duchowieństwa. Noszenia masek często zupełnie zabraniano (np. w r. 1535); w r. 1626 stracono nawet we Francyi dwuch mieszczan za maskowanie się podczas karnawału (ob.). W klasach wyższych zwyczaj ten przetrwał bardzo długo: nie mówiąc już o damach, wśród których M-i weneckie z czarnego aksamitu (loup) upowszechniły się od czasów Franciszka I (przywdziewano je wychodząc na ulicę) zaginęły zaś dopiero w w. XVIII; we Włoszech, jeszcze na początku w. XIX, duchowieństwo nawet często używało M-i. Posługiwali się też M-ami członkowie inkwizycyi, karbonaryu-sze, niektóre zgromadzenia mnisze (przy pogrzebach), niekiedy nakoniec kaci (kat zamaskowany ściął Karola I).—Maskarady czyli bale maskowe, jako zabawa towarzyska, obecnie coraz bardziej wychodzą z użycia. —Bibl.: Andrée „Ethn. Parallelen und Vergleiche“ (1889); Hellwald „Die Urgeschichte der Maske“ (Londyn 1891); M. Sand „Masques et bouffons“ (Paryż 1860); Dali „Masks, labrets and certain aboriginal customs“ (Waszyngton 1885); Flögel „Geschichte der komischen Literatur“ (Legnica 1784 — 7); Benndorf „Antike Gesichts-helme und Sepulcralmasken“ (Wiedeń 1878); Mayer i Parkinson „Schnitzereien und Masken vom Bismark-Archipel“ (1895), Edgar „Graeco-Egyptian coffins, masks and portraits“ (Kair 1905); Karutz „Die afrikanischen Hörner-maskeu“ (Lubeka 1901); Bastian „Ueb. Masken und Maskereien“; Flögel „Geschichte des Grotesk-Komischen“ (ed. Ebeling, Lipsk 1858).— 2) M. teatralna. M. sceniczna, narodzona w Gre-cyi jest pewną zróżniczkowaną postacią M-k używanych podczas uroczystości Dyonizyj-skich, z których się narodził dramat. Uczestnicy owych tłumnych obchodów świątecznych, przyprawiali sobie brody wielkie z liści portulaki i farbowali twarze lagrem winnym lub minią, później używano kory drzewnej (zwyczaj zasłaniania sobie twarzy podczas procesyi trwał jeszcze za Plutarcha). Thespis (ob.) uchodzi za wynalazcę M-k płóciennych o rysach ludzkich, Frynich wprowadzić miał M-i kobiece, Choirilos — ulepszyć M-ę tragiczną. Horacy u-waża Eschilosa za wynalazcę „personae“, w rzeczywistości jednak zasługi jego polegają na wprowadzeniu polichromii oraz M-k strasznych (îrpôa(ô7ra ôeivà), do których należały np. Eu-menidy z wężami. Szkielet M-i był z łubku cienkiego lub z płótna otynkowanego. M. miała kształt hełmu i okrywała nietylko twarz, lecz i znaczną część głowy, a była zwykle tak ciężka, że podkładano pod nią jamułki pilśniowe.

Otwory ua oczy były małe (nawet źrenicę zwykle malowano), natomiast otwór na usta—wielki, aby głos wyraźnie na większą odległość mógł rozbrzmiewać (personare). M-i tragiczne posiadały najczęściej tzw. 07x0? czyli trójkątne wzniesienie nad czołem, przykryte peruką, co wspólnie z koturnami (ob.) miało na celu wyolbrzymienie postaci aktora wobec zbytniego oddalenia widzów od sceny; nie same jednak względy optyczne tu oddziałały, w Rzymie bowiem aż do Terencyusza M-k nie znano. Do stron dodatnich M-i zaliczyć należy: 1) iż metaliczne obramowanie ust wzmacniało głos na podobieństwo trąby: 2) iż mężczyzna mógł grać rolę kobiety, a również ten sam aktor mógł kolejno grać kilka ról w jednej sztuce-, prze-dewszystkiem zaś 3) iż M. dla widzów mniej wykształconych i inteligentnych tłumaczyła niejako charakter roli naocznie. Czynnikiem ujemnym było unicestwienie gry twarzy, mimiki, tj. tego, co w teatrze współczesnym jest jednym z najważniejszych środków scenicznych. „Martwocie“ i „nieruchomości“ tego rodzaju zapobiegano przy pomocy zmiany M-k w toku gry oraz przez używanie M-k o wyrazie dwojakim. M-i tragiczne, podług Polluxa („Onomasticon“), miały 28 odmian: z nich 6 przeznaczone były dla starców i ludzi w wieku dojrzałym (brodatych), 8 — dla młodzieńców, 3 — dla niewolników i 11 — dla kobiet. W liczbie tych M-k było kilka typów mniej lub więcej stałych i przez trady-cyę uświęconych, jak oto: Pryam, Dyonizos, Ino, Antygona, Elektra. M-i typowe zwano svaxeoa. M - ki satyryczne były czterech rodzajów: Satyrowie r.okioę (siwy), jevsiibv (brodaty) i âyéveioç (bez brody), oraz łysy SsiXyjvôç 7ra7t7roę. Pośród M-k komedyi starszej były niektóre całkiem fantastyczne (np. w „Obłokach“ lub „Ptakach“ Arystofanesa), inne zaś znów do złudzenia nieraz naśladowały ludzi znanych współczesnych, np. Eurypidesa, Kleona lub Sokratesa, który wstawał nawet zwykle podobno podczas przedstawienia „Obłoków“, aby cudzoziemcy mieli możność porównania wzoru i podobizny. W komedyi nowszej Pollux wylicza aż 43 rodzaje M-k (9 starców, 11 młodzieńców, 7 niewolników i 14 kobiet); wszystkie te typy przeszły z czasem na scenę rzymską, a pośrednio i na włoską (np. matronae, mores, puellae, lencie, meretriculae, aneillae itd.); tu też tkwił już w zarodku typ miles gloriosus („żołnierz-samochwał“). Fabrykacya M-k (axsooxoda) miała swoje prawidła umówione, których, całość tworzyła symbolikę b. ciekawą, a w zarysach głównych już w w. V przed Chr. utrwaloną. Płeć męską np. oznaczała cera ciemna, ogorzała (piXaç), cera kobiet była biała (Xsoxôç); młodzieńców wyobrażano jasnowłosych (£avł>óę). Szczegóły stroju cechowały stanowisko społeczne; nierządnica ma klejnoty we włosach, stręczycielka — wstęgę purpurową na głowie; posłaniec musi mieć twarz zarumienioną. Stany duchowe wyrażano przez

raz na zawsze ustaloną fizyognomikę.’ Rudego, służą pagórki, gaje, laski itp. — -5) M. w łowię-za Arystotelesem, uważano za podstępnego, w nosie spłaszczouym widziano lubieżność, czoło pa-sorzyta musiało być zawsze gładkie, ,,porządni“ zaś młodzieńcy powinni byłi posiadać zmarszczki na czole itp. Musimy tu dodać, że o M-ch teatralnych greckich wnosić możemy — po za opisem Polluxa i kilku innemi wzmiankami — tylko z rozmaitych zabytków sztuki starożytnej jak oto: fresków, posążków, naczyń, mozaik przechowanych lub znalezionych w wykopaliskach, wszystko to jednak są wyobrażenia jedynie M-k, będące przytym zazwyczaj jakimś motywem dekoracyjnym, nie posiadamy natomiast ani jednej prawdziwej M-i scenicznej Greków starożytnych lub Rzymian.—Bibl.: Fico-roni „Le Maschere sceniche...“ (Rzym 1736); tenże ,.De larvis scenicis et figuris comicis“

ctwie. a) Okrycie z gałęzi przymocowanych dokoła obręczy, którem otacza się myśliwy podkradający się ze strzelbą pod zwięrzynę lotną, b) Skóra zwierzęca, którą okrywa się strzelec lub ptasznik, starający się podejść ptaki, —6) M. w chirurgii, przyrząd z drutu mosiężnego, mający postać gruszki przepołowionej, powleczony fłanelą; przed rozpoczęciem zabiegu chirurgicznego nakłada się go na nos i usta chorego i kroplami leje się nań chloroform albo eter w celu wywołania znieczulenia i uśpie-

Dr j. p.

nia.

Maska Żelazna, więzień polityczny za Ludwika XIV. Pod datą d. 18 września r. 1698 czytać można w dzienniku, pisanym przez Du Junca, urzędnika królewskiego w Bastylli paryskiej m. in.: „We czwartek d. 18-go września o 3-ej godz. po poł. pan de Saint-Mars, gubernator zamku Bastylli, przybył, powracając z zawia-dywanych przezeń wysp Sainte-Marguerite-Ho-norat i ze sobą sprowadził w lektyce więźnia z czasów dawnych, którego miał przy sobie w Pignerol i kazał zawsze trzymać w masce, imienia jego się nie wymawia; po wypuszczeniu go z lektyki umieścił go aż do nocy w pierwszej komnacie wieży Basinnière, ażebym go o godz. 9-ej wieczorem przeprowadził wraz z p. de Rosarges, jednym z policyantów, sprowadzonych przez p. gubernatora, do trzeciej komnaty wieży Bretaudière, gdzie więzień ten miał siedzieć samotnie; komnatę tę na kilka dni przedtym zaopatrzyłem w sprzęty niezbędne, z rozkazu p. de Saint-Mars, więźniowi temu usługiwać miał i dbać oń p. de Rosarges, utrzymywany przez gubernatora“. W innym dzienniku Du Junca, pod datą 19 list. r. 1703 czytać można o tym więźniu, że ustawicznie znajdował się w masce z aksamitu czarnego, że w dniu, w którym dziennik był pisany, więzień po wyjściu ze mszy zachorował i o godz. 10-ej wiecz. umarł po spowiedzi odbytej u spowiednika Giraut, nie przyjąwszy sakramentów. Więźnia tego od tak dawna trzymanego, pochowano we wtorek o 4-ej po poł. d. 20 listop. na cmentarzu Saint-Paul, w rejestrze zmarłych wpisano nazwisko de Mar chi el.—Oto materyał, z którego urosło mnóstwo legend. Z materyału tego jednak prawdę wydostać się udało. A więc przedewszystkiem maska więźnia nie była z żelaza, lecz z aksamitu czarnego. Więźniem zaś nie był nikt inny, jeno hrabia Antoni Herkules Mattioli, sekretarz stanu Karola IV Gonzagi, ks. Mantui. Mattioli był zdradził swego pana oraz króla Francyi, przy dworach w Wiedniu, Turynie i Madrycie podczas nego-cyacyi tajnych, dotyczących nabycia przez króla fortyfikacyi w Casale. Z rozkazu Ludwika XIV Catinat w sposób pokojowy ujął Mattiolego; w d. 2 maja r. 1679 Mattioli został osadzony w Pignerol; w r. 1694 przewieziono go na wy-

(Rzym 1754); Böttiger ,,Die Furienmaske, im Trauerspiele und auf den Bildwerken der alten Griechen“ (Weimar 1801): Valentini „Trattato sulla commedia dell’arte“ (Berlin 1826); Wie-seler „Das Satyrspiel“ (Getynga 1848); Rohde „De J. Pollucis in apparatn scaen. enarrando fontibus“ (1869); Girard „L’expression des masques dans Eschyle"; Arnold „Ueb. antike Theatermasken“; Dierks „De tragicor. histrion, habitu scaenico ap. Graecos‘‘ (1883); Müller „Lehrbuch der griechisch. Bühnenalterthümer“

(Freiburg 1886); Haigh „The Attic Theatre“

(Oxford 1889); Oemichen „Das Bühnenwesen der Griechen und Römer“ (Monachium 1890);

Altmann „Die Maske des Schauspielers“ (Berlin 1893); Navarre „Dionysos“ (Paryż 1895);

3) M. w budownictwie.

M. Ab.

Bethe „Prolegomena zur Geschichte des Theaters im Alterthum“ (Lipsk 1896); Foucart „Le culte de Dionysos en Attique“ (1904); Hense „Die Modificirung der Maske in der griechischen Tragödie“ (Freiburg 1905). —Obecnie pod wyrazem „M.“ rozumiemy całokształt środków, którymi rozporządza aktor do uplastycznienia pewnego zespołu wartości psychicznych, wytwarzających dany typ sceniczny (wyraz twarzy, ruchy, strój, głos itp.).

a) M-ami, maskaronami (wł. mascherone) nazywamy twarze ludzkie, rzeźbione wypukło z kamienia, albo odlewane z gipsu, służące do przyozdabiania fryzów (ob.), nagłówków okiennych lub bramnych itp. b) M-ą zwie się też część budynku, wzniesiona jedynie w celu dekoracyjnym, aby zakryć części jego inne, które psułyby wrażenie estetyczne wyglądu całości.

4) M-ą w fortyfikacyi nazywa się zasłona wszelka, zakrywająca przed okiem nieprzyjaciela, a więc do pewnego stopnia i przed ogniem jego, urządzenia do obrouy właściwej przeznaczone, tj. wały, baterye itp. M-ą taką jest np. stok zasłaniający tzw. drogę zakrytą, okalający całe twierdze, lub części jej poszczególne, np. forty (por. Fortyfikacya). M-mi sztucznemi bywają zwykle nasypy ziemne, jako naturalne

Wiel. Encykl. Powsz. Ilustr. Ser. 1. Tom XLV Zesz. 36lb.

(Leodyum 1769).

Maskarada, ob. Maska l.

Maskareńskie wyspy leżą na wsch. od Madagaskaru (ob.), w płd.-zachodniej części oc. Indyjskiego i składają się z grnpy wysp pochodzenia wulkanicznego. Najbardziej z nich na zachód wysunięta Réunion (dawniej Isle-de-Bour-bon)—należąca do Francyi—zajmuje 1980 kim. kw. i liczy 173 315 m-ców (1902); uprawia kawę, kakao, trzcinę cukrową, tytoń, maujok, bawełnę, ananasy, herbatę itd.—Do Anglii z M-skich wysp należą: wyspa św. Maurycego (ob.), oraz szereg cały drobniejszych: jak Rodriguez, dawniej Isle-de-France (1826 kim. kw.), Cargados Garajos, Adalega Coëtivy i St-Juan zaludnionych przez Indów, Kreolów, Murzynów, Chińczyków oraz Europejczyków,—Wyspy M-skie odkryte zostały przez żeglarza portugalskiego, Mas-carenhas r. 1505, od którego też otrzymały nazwę swą. — Por. Hermann „Madagaskar und die Seychellen, M. etc.“ (Lipsk 1886).

Maskaron, ob. Maska 3a.

Maskat stolica sułtanatu Oman w Arabii od

fi. Chw.

ny.

da pod Kępą Małą do Warty.

A. Ł.

spy św. Małgorzaty, d. 18 września r. 1698 — do Bastylli. Naj pierwszym, który odkrył tożsamość zamaskowanego więźnia z Mattiolim, był baron Heiss w liście, datowanym z Falc-burga w d. 28 czerwca r. 1770 i opublikowanym w „Journal encyclopédique“. Do tych samych wywodów doszli Dutens, baron de Cham-brier, Roux-Farillac, Reth, Delort i Maryusz Topin. Dowodzenia ich opublikowała „Revue historique“ w r. 1894 (wrzesień — grudzień). Krytyka historyczna jednogłośnie wywody te uznała. Dawniej jednak o więźniu tym krążyły wieści najrozmaitsze; dowodzono, że był nim książę de Yermandois, syn nieślubny Ludwika XIV i księżny de la Vallière, skazany na dożywotnie więzienie za policzek, wymierzony przyrodniemu bratu swemu, delfinowi. Według innych, był to szlachcic cudzoziemski, podobno szambelan królowej Anny, prawdziwy ojciec Ludwika XIV, według innych nakoniec — ks. de Beaufort, albo też bliźniaczy brat Ludwika XIV.—Por. Ksiądz de Griffet, spowiednik Bastylli: „Traité des différentes sortes de preuves, qui serveut â établir la vérité dans l’histoire“

E. Gr.

r. 1808 rezydencya sułtana, nad brzegiem zatoki malowniczej, otoczonej skałami, dostępnej dla okrętów największych. Jedno z ważniejszych miast Arabii, otoczone murem wysokości m.; dostęp do miasta tylko przez 2 bramy; miasto i port są ufortyfikowane. Wewnątrz miasto brudne, ulice wązkie, kręte. Zachowało się kilka Kościołów z czasów panowania Portugalczyków (1508 —1658); dziś zamieniono je na śpichlerze. Znaczny handel morski i niewolnikami. Przedmioty wywozu: daktyle, farba czerwona, ryby solone, perły, rodzynki, sól, osły, konie; przedmioty wwozu: ryż, kawa, cukier, oliwa, nafta, mąka, wyroby bawełniane, Ludnośsi ok. 30 000; mieszanina mieszkańców Azyi i Afryki. Sporo

Beludżów (6000) i kupców indyjskich (Bania-nów)—ześrodkowujących handel perłami i kawą. Klimat dla Europejczyków nieznośny, upal-

E. Gr.

Mąskawa, dopływ prawy Warty, rzeka w W. ks. Poznańskiem, 6 mil długa, wytryska pod wsią Tulce, w pow. średzkim i płynie początkowo aż po za Żerniki w kierunku płd.-zach., następnie, wszedłszy do pów. śremskiego, zmienia kierunek ku płd. i wsch., dotykając wzgó-rzy szczodrzykowskich. Pod Kromolicaini wpływa znowu do pow. średzkiego, pod Włostowem przyjmuje mały strumień (Szpora?); od wsi Nietrzanowa zakreśla łuk i zmienia poprzedni kierunek na zach.-południowy, przerzyna las murzynowski i łączy się ze strumieuiem bezimiennym, idącym do Smiecisk, Przyjąwszy wkońcu po za Olendrami wody rz. Szywry, wpa-

E. Chw.

Maskeline Ne vil, astronom angielski (* 1732 — f 1811), poświęcał się zrazu teologii, pod wrażeniem jednak zaćmienia słońca w r. 1748 poświęcił się astronomii. — Długi czas był asystentem Bradleya, po którym w r. 1765 został dyrektorem obserwatoryum w Greenwich. Od r. 1767 redagował „Nautical Al-mauac“; przy współudziale K. Masona ogłosił tablice księżycowe T. Mayera (przedrukowane nast. przez Lalaude’a w r. 1792). Podczas przejścia Wenery r. 1761, które obserwował z wyspy św. Heleny, po raz pierwszy wyznaczył bardzo dokładną wartość parallaksy (ob.) słońca. Sprostował wartość pochylenia eklip-tyki, otrzymując na nią liczbę bliską Delam-bré’owej. Pierwszy wyraził domysł dotyczący istotnej natury gwiazd spadających. Udoskonalił metody obserwacyi i m. in. wprowadził do lunety krzyż z 5 nici, dając możność czynienia dostrzeżeń z dokładnością do 0",1. Najbardziej znany z powodu badań wyznaczania gęstości ziemi, a to za pomocą doświadczenia z ołowianką (1774) pod górą Shehallieu w Szko-cyi; pracy tej dokonał wskutek namowy Bon-guera, który toż był czynił w Peru.

Maskiewicz Samuel (niekiedy, acz niewłaściwie, nazywany Maszkiewicz) pamiętni-karz polski, z początku w. XVII (* około 1580 na Litwie, w wojew. Nowogródzkiem). Pierwszy to Litwin piszący po polsku. Poprzedził go o lat kilkadziesiąt wcześniejszy, również z Nowogródzkiego, i również pamiętnikarz Fedor (Teodor) Jewłaszowski, lecz ten pisał po białorusku, w mowie ludu tamecznego i uskarżał się, że niewiele się nauczył, bo tam nauk wcale jeszcze nie było. M. żył już w czasach szczęśliwszych. Dokonana unia polityczna ziem litewskich z Koroną zbliżyła jeszcze bardziej owe prowincye wschodnie Rzpltej z cywilizacyą polską. Stosunki rodzinne, spowinowacenie z możnymi rodami Chreptowiczów i Wiśuiowieckich, przyczyniają się niemało do rozszerzenia horyzontu myśli pamiętnikarza, który wcześnie rozpoczy-

na zawód rycerski; wprowadza go to do zakresu życia czynnego, pełnego przygód, wrażeń, zapoznaje z mnóstwem ludzi, z dalekiemi okolicami kraju własnego i ziem obcych. To co widział, słyszał, do czego należał staje się mate-ryałem do jego pamiętników. Rozpoczyna swe wspomnienia od czasów Nalewajki (od 1594) i prowadzi do r. 1621. Zaciągnąwszy się do chorągwi prowadzących na tron moskiewski Dymitra, dzieli trudy tej wyprawy, i patrzy na-zmienną jej dolę. Kreśli nie na wzór innych, współczesnych pamiętnikarzy i towarzyszy broni szereg faktów, potyczek, ale z humorem maluje, obok zdarzeń ważniejszych dziejowych, jak tryumf pod Kłuszynem, lub głód w murach Kremlu, życie ówczesne Moskwy, jej obyczaj i ciemnotę niezmierną. Umiejętność wpatrywania się w stosunki, w życie Moskwy tamtoczes-nej uczyniła jego pamiętnik bardzo cennym.

obcował, o wypadkach przesuwających się przed jego okiem; a tych wypadków dziejowego znaczenia, tych przeskoków od tryumfów do klęsk, tak wielka moc od początku w. XVII, iż rodzi się w owem stuleciu u nas pamiętnikarstwo rozległe, jakiego w. XVI, nie znał. Na dworze Zebrzydowskiego, kaszt, lubel., przedtem zaś u Bogusława Radziwiłła, chor. lit., M. nie miał tyle materyału, ile później, gdy się zawiesił u dworu Ks. Jeremiasza Wiśniowieckiego.—Pamiętnik M-a nosi nazwę „Dyaryusza“ i obejmuje szerzej zaledwie dwa lata: rok ciszy przed burzą Chmielnickiego (ob.) i rok, czy półtora burzy. W roku ciszy opisuje podróż na sejm do Warszawy, zwiedzanie Kudaku, wybrzeży Dnieprowych i z całą prostotą i prawdą odtwarza tę chwilę, gdy „jakiś Chmielnicki zbiera trochę hultajstwa“... Ks. Jeremiasz Wiśniowiecki stawi czoło szybko wzbierającej fali niebezpieczeństw. —M. ciągle mu towarzyszy. Wszystkie zmiany losu walki skrzętnie zapisał, tworząc temsamem materyał pierwszorzędnej wartości do dziejów początku buntu Chmielnickiego, jak również do historyi obyczajów, do położenia Kudaku. Przy „Dyaryuszu“ był plan twierdzy, czyli, jak się autor wyraził, „dyspozycya miejsca i obozu pod Kudakiem“. — Plan, który istniał przy odpisie z w. XVIII zaginął. Można przypuszczać, iż był obszerniejszy ten pamiętnik, nagle urywa się on wśród opisu r. 1649. Losy dalsze autora nieznane. — Jul. Ur. Niemcewicz z wyżej wskazanego odpisu, odnalezionego w Bibl. Puławskiej, wydrukował jego tekst w V t. „Zbioru Pam. hist. o dawnej Polsce“. Uzupełnień żadnych tego ciekawego „Dyaryusza“ dotąd nie

M. D.

Maskonur (Mormon fratercula s. arctica), gatunek ptaków pływających (Natatores) z rodziny alk (Alcidae). Dziób krótki, prawie tak wysoki, jak długi, z brózdami poprzecznemi po bokach; u nasady dzioba woskówka zgrubiała na kształt wałka; nozdrza wolne; nad powieką górną tępy wyrostek rogowy. Część górna głowy» pręga na szyi i strona grzbietowa czarna; policzki i gardło popielato-szare; strona brzuszna biała, boki ciała szare lub czarniawe; dokoła oka pierścień czerwony; dziób jasno-czerwo-ny, u nasady niebiesko-szary, kąty otworu gęb-nego poinarańczowo-żółte- nogi czerwoue; długość—31 cm., długość skrzydeł —17 cm.,—ogona 6 cm.—M-r zamieszkuje wybrzeża i wyspy części północnej oceanu Atlantyckiego, a także i ocean Lodowaty półn. na wybrzeżach, morza Niemieckiego i Bałtyckiego rzadki.—Lata zazwyczaj nad samą powierzchnią morza, dotykając się wody skrzydłami i nogami. —Żywi się skorupiakami drobnemi i rybami. — W połowie kwietnia lub w pierwszych dniach maja M-y wygrzebują w ziemi długie przewody, tam się

— Po przebyciu całego szeregu przygód, w drugiej życia połowie, spisał swe pamiętniki jedynie dla najbliższych i dla przypomnienia wypadków, do których należał, lub zdała na nie patrzył. Pragnął być bezstronnym i rzeczywiście był nim, opisując uwijanie się po Polsce Konfederatów, ich biesiady, libacye, nocne wybryki, dyabelskie widzenia. Że nie schlebia nikomu, że niema pretensyi do godności pisarza, mówi o tern w godle postawionem na czele pracy: „Komu co się nie zlubi w raojem opowiadaniu, niechaj mnie nie wini; sam śpiewam sobie, sam pocieszam siebie“. — Kilka odpisów tego pamiętnika doszło do naszych czasów. Odpis znaleziony w Bibl. Załuskich, w Petersburgu, przełożony na język ros. przez Ustrjało-w a, wyd. w Petersburgu w r. 1834. Jest to odnaleziono, odpis najdokładniejszy. Na jego podstawie Jan Zakrzewski uzupełnił rękopis pamiętników niezupełny, zaczerpnięty z Biblioteki Chreptowiczów w Szczorsach. Wydał je w Wilnie, w r. 1848, p. n. „Pamiętniki do historyi Rossyi i Polski wieku XVI i XVII“. — Wydanie to jednak straciło wiele na wartości, gdyż Zakrzewski uzupełnia, polegając wyłącznie na tekście tłumaczenia ros., dokonanego przez Ustrjałowa, i nie zestawia z odpisem oryginalnym z Bibl. Załuskich.

M. D.

—O Samuelu M. pisał Al. Darowski p. n. „Samuel Maskiewicz“ (Paryż 1862).

CO

Maskiewicz Bogusław Kazimierz, pa-miętnikarz z połowy w. XVII (również jak i poprzedni, niekiedy niesłusznie nazywany Masz-kiewiczem) pochodził z tejże samej rodziny Samuel, był prawdopodobnie, jego bratankiem, a także wybitnym pamiętnikarzem (* w w.

XVII, w pierwszej połowie jego). Ziemianin to Nowogródzki, podobnie jak wszyscy M-e, którzy tam byli od wieków wmieszkali. M. po ukończeniu szkół, na dworach panów szukał ogłady, uzupełnienia wiadomości, a również clileba. O jego życiu szczupłe wiadomości w pa- gnieżdżą. Samica składa jedno jaje, mające oko-miętniku, który daje obraz zaledwie lat kilku, ło 170 mm. średnicy poprzecznej. Skorupa gru-Nie o sobie mówi, lecz o ludziach, z którymi bo-ziarnista, chropawa, biała, przechodząca na-

stępnie od ziemi torfiastej w barwę żółtawą i nakoniec brunatną. Czas lęgu trwa pięć tygodni.—M-r wydaje krzyk głuchy przeciągły „orr-orr^    g z* st»

Dr J F.

Maskowate rośliny, ob. Trędowniko-w a t e.

Masław (Moj sław u Nestora, Mieczysław w kronice Galla), osobistość bardzo ciekawa, lecz, niestety, z powodu braku źródeł wiarogodnych spółczesnych nie dosyć dokładnie znana; miał się wychować na dworze gniezień-skiin i być podczaszym Mieszka II. Gdy po zejściu króla tego wybuchło zamieszanie, królowa Ryksa uszła do Niemiec, a królewicz Kazimierz nie mógł utrzymać się na tronie i także za matką podążył na obczyznę, Czesi najechali Polskę i część jej znaczną spustoszyli lub pod władzę swą zagarnęli, wtedy to M. na Płocku osiadłszy około r. 1040 jako książę Mazowsza zdołał zgromadzić wkoło siebie lud miejscowy i zbiegów z dzielnic innych, przez co urósł w potęgę i stał się chwilowo jedynym władcą ziemi polskiej nie zajechanej przez napastników obcych. Jest rzeczą b. prawdopodobną, że po jego stronie stanęli też wszyscy zwolennicy od niedawna przytłumionego pogaństwa narodowego, upatrując w nim bohatera mogącego przywrócić czasy dawne i oswobodzić naród od panowania Piastowiców, oddanych wierze i obyczajom obcym. Gdy Kazimierz, wspomagany przez Niemców, powrócił do Polski, aby odzyskać ojcowiznę i powalić ostatecznie pogaństwo podnoszące głowę, sprzymierzył się z Jarosławem w ks. kijowskim i w r. 1042 z dwu stron uderzyli na M-a; po obronie walecznej uległ przemocy i musiał ujść z Mazowsza, chroniąc się do Prus. Udało mu się tam uzyskać nietyl-ko samych Prusaków, ale również Pomorzan, Jadźwingów i Litwinów, na których czele, mając i w kraju stronników chętnych, po czterech latach wkroczył na Mazowsze, aby niem zawładnąć na nowo, ale i tym razem poniósł klęskę stanowczą i najprawdopodobniej w boju poległ, to bowiem, co o końcu jego opowiada kronika Kadłubka, a za nią powtarzają inni późniejsi, na wiarę nie zasługuje wcale. Przypuszczać należy iż M. był potomkiem rodu dynastów polskich, których było wielu, a wszyscy, zwłaszcza za czasów Bolesława Chrobrego, musieli ulec i poddać się ostatecznie władzy najwyższej Piastowiców, dążących do utworzenia państwa jednolitego i potężnego, podlegającego władzy króla samowładnego na wzór krajów zachodnich.—M. skorzystał widocznie z zamieszek krajowych, zakłócających już koniec panowania Mieszka II, a które po śmierci jego wybuchłych jeszcze gwałtowniej, aby stanąwszy na czele dążeń zachowawczo-narodowych, zwalczać nowy porządek rzeczy, a może i wiarę „niemiecką“, a przy sposobności tej dojść do władzy najwyższej w kraju.—M-em niejednokrotnie zajmowała się literatura nadobna nasza, a J. I. Kraszewski napisał o nim powieść historyczną, zalet niemało posiadającą.—Por. Kozłowski „Dzieje Mazowsza za panowania książąt“ (Warszawa 1858).

Masło jest to zespolona masa tłuszczów, znajdujących się w mleku, śmietance, śmietanie i serwatce, pod postacią kuleczek małych, zaledwie pod mikroskopem widomych. — Tworzenie się M-a. Zespolenie to osiągamy przez poddawanie danych cieczy wstrząsaniu lub kłóceniu silnemu. Wstrząsanie uskutecznia się w sposób najrozmaitszy. W praktyce maślarskiej używa się w tym celu przyrządów zbudowanych umyślnie, zwanych kierzniami, masłobójkami lub maślnicami. Kierznię wprowadza się w ruch ręcznie lub za pomocą pary albo siły zwierząt w ten sposób, aby ruch ten udzielił się zawartej w kierzni cieczy. W warunkach zwykłych zbijanie M-a trwa 30—40 minut. Podczas zbijania M. nie tworzy się stopniowo i statecznie, lecz pojawia się po upływie pewnego czasu, nagle: odgłos, wydawany przez materyał wstrząsany w kierzni, zmienia się niespodzianie: zrazu głuchy i jednostajny, naraz pozwala nam rozróżnić doskonale obok ciekłego płynu (maślanki) uderzenia miękkiego ciała stałego (M-a). Zmiany zachodzące w materyale, który zma-ślamy, dostrzegalne są jedynie pod mikroskopem. Polegają na tern, że kuleczki tłuszczowe tracą powoli właściwy sobie kształt kulisty i przyjmują kształty nieprawidłowe. Zrazu tylko większe kuleczki ulegają tej zmianie, następnie mniejsze i t. d. Jednocześnie następuje zespolenie się rozpryśniętycli kuleczek drobnych w skupienia większe, które wT miarę zbliżania się ku końcowi sprawy zmaślauia dosięgają rozmiarów coraz większych, stają się już widomemi dla oka nieuzbrojonego i wnet tworzą grudki lub bryłki M-a. Następuje zmaślenie. Wytłumaczenia naukowego zadowołającego sprawy powyżej opisanej dotąd nie posiadamy. Aleksander Müller usiłował objaśnić tworzenie się M-a działaniem „fermentacyi słodkiej mlecznej“, odbywającej się podczas zmaślania. Spxhlet widział w tem działanie „napięcia powierzchni“. Punktem wyjścia teoryi Duclaux są prawa stałości emulsyi. Wszakże wszystkie one nie dają dokładnego wytłumaczenia sprawy zbijania M-a. —Dobroć, trwałość i wydajność M-a zależy od szeregu czynników. Do najważniejszych z nich należą: ciepłota materyału, który zmaślamy, i szybkość obrotów kierzni. Ciepłota zbyt niska albo ruch zbyt powolny kierzni sprawiają, że tworzenie się M-a odbywa się powolniej albo nawet wcale się nie odbywa, że M. jest kruche, trudniej się daje przerabiać i że wydatek jego jest mniejszy. Prawidłowa ciepłota powinna wynosić: dla śmietanki około 12°C, dla śmietany około 16° — 17°C, dla mleka nadkwaszo-nego około 18°C. Nadto tworzenie się M-a zależy od stopnia skwaśnienia materyału, ilości i jakości zawartego w nim tłuszczu, ciepłoty powietrza w izbie, gdzie dokonywa się zbijanie M-a i budowy oraz stopnia napełnienia kierzni. W każdym zosobna wypadku, a więc dla ma-teryału o wiadomych własnościach przy ciepłocie oznaczonej powietrza w izbie i dla kierzni o znanej konstrukcyi istnieje ciepłota inna, którą potrzeba nadać materyałowi przed zbijaniem, aby otrzymać ilość największą M-a o jakości najlepszej. Prawidłowe zbijanie powinno trwać co najmniej 20 minut, w każdym razie nie dłużej nad godzinę.—Używanie kierzni do wyrobu M-a sięga czasów niepamiętnych. Znana była już w Indyach na 2000 lat przed Chr. Każda kierznia dobra, niezależnie od systemu, powinna odznaczać się: budową trwałą i prostą, możnością łatwego oczyszczania i przewietrzania, zmaślaniem dokładnem przy jak najmniejszej pracy, niezbyt nadmier-nem wstrząsaniem zmaślanego w kierzni ma-teryału, zachowywaniem, o ile możności, ciepłoty stałej materyału zmaślanego, możnością umieszczania termometru, pozwalającego podczas zbijania M-a nieustannie kontrolować ciepłotę i ceną przystępną. Kierznie wyrabiają z drzewa i metalu. W handlu istnieje przeszło 150 różnych systemów kierzni. Dają się one sprowadzić do 2 typów: kierznie nieruchome z mechanizmem ruchomym wewnątrz i kierznie ruchome. Pierwsze są nadto tłuczkowe, skrzydłowe z wałem pionowym, skrzydłowe z wałem poziomym i tarczowe; drugie—obrotowe lub kołyskowe. Od niedawna rozpoczęto nakoniec budować machiny maślarskie, w których działanie centryfugi łączy się z działaniem kierzni.—M. można wyrabiać z mleka nadkwaszonego, ze śmietanki, śmietany a nawet z serwatki. Z mleka słodkiego można również otrzymywać M. bezpośrednio t. j. zmaślając mleko wprost w kierzni, ale wydajność M-a jest wówczas tak mała, a zużycie pracy tak znaczne, że w praktyce bezpośrednie zbijanie M-a z mleka słodkiego prawie jest zaniechane. Wyrób M-a z mleka nadkwaszonego dawniej był dosyć rozpowszechniony wr Niemczech, Belgii, Hollandyi i Francyi półn. Dziś ma on zastosowanie jedynie w gospodarstwach niewielkich, gdzie wyrób M-a nie tworzy rubryki poważnej w bilansie ogólnym. Zbijanie M-a z mleka nadkwaszonego daje średnio wydatek mniejszy, niż wyrób jego ze śmietany otrzymanej centryfugą, M. jest gorsze i mniej trwałe, a w dodatku nie wydaje mleka odtłuszczonego, które się otrzymuje z centryfugi. Maślanka zaś, przy postępowaniu tem otrzymywana, nadaje się tylko na karm dla świń albo do wyrobu twarogu kwaśnego. Najbardziej rozpowszechniony, zwłaszcza w Niemczech płn., Danii, Norwegii i Bretanii, jest wyrób M-a ze śmietany. Najpierw otrzymuje się z mleka za pomocą centryfugi śmietankę, a następnie, gdy śmietanka skwaśnieje i utworzy się z niej śmietana, zbija się ją na M. Wyrób M-a ze śmietanki jest dogodny i z tego względu, że pozwala uniknąć trudnej i kłopotliwej procedury zakwaszania śmietanki do właściwego, ściśle oznaczonego stopnia kwaśności. Jeżeli obecnie w Niemczech półn, wyrabiają przeważnie M. ze śmietany, nie zaś ze śmietanki, tłumaczy się to tem, że konsumenci nad M. śmietankowe przekładają M. ze śmietany, mniej może łagodne i delikatne w smaku, ale za to bardziej aromatyczne i smaczne. We Francyi, Włoszech, Szwajcaryi, Austryi i Niemczech połud. M. śmietankowe, wyrabiane przeważnie w gospodarstwach małych, cieszy się powodzeniem. Do rozpowszechnienia M-a śmietankowego w Europie półn. najbardziej przyczyniło się T - stwo wywozu M-a założone w Kopenhadze r. 1873 przez Buska. Podczas zbijania M-a ze śmietanki ciepłota powinna być niższą od ciepłoty stosowanej przy wyrobie M-a ze śmietany; natomiast w wypadku pierwszym ruch kierzni powinien być szybszy. Przy wyrobie M-a ze śmietany należy zwracać uwagę szczególną na to, aby poddać śmietanę zbijaniu w chwili, gdy osiągnęła stopień właściwy kwaśności. W tym celu pozostawia się ją w ciepłocie około 15°C na 24 godzin w miejscu przewiewnem i uważa się nadzwyczaj starannie na ciepłotę i przebieg kwaśnienia. Wogóle jest lepiej, jeżeli śmietana jest mniej zakwaszona, niż żeby była „przejrzała“. Kwaśnienie prawidłowe śmietany jest sprawą zależną przedewszystkiein od rodzaju rozwijających się w niej bakteryi. Dzięki badaniom Storcha (1890), Weigmanna (1890), Con-na (1891—1895) sprawa kwaśnienia prawidłowego śmietany została wyświetlona i praktyka maślarska zyskała sposób, za którego pomocą można regulować jej przebieg.—M. serwatkowe wyrabiane jest w serowniach z tłuszczu zawartego w serwatce w sposób dwojaki: 1) do ogrzanej do 68°—75° serwatki dodaje się 1% „kwasu“ t. j. dobrze skwaśniałej serwatki. Wówczas na powierzchni serwatki osadza się podczas dalszego ogrzewania do 80°—95°C. piana biała. Pianę tę zbiera się i zlewa do misek drewnianych płaskich. Po 24 godzinach w miskach tych zbiera się na powierzchni warstwa tłuszczu, który się poddaje zbijaniu w kierzni. 2) serwatkę centryfuguje się albo też zostawia do odstoju w naczyniach Swartza, umieszczonych w zbiorniku z wodą o ciepłocie 10°C. na 24— 36 godzin. Wydzielony jednym z powyższych sposobów tłuszcz przerabia się na M.—M. serwatkowe ma kolor jasny, należy do gatunków pośledniejszych, ale do użytku kuchennego jest zdatne.—Przeróbka M-a. M. wyjęte z kierzni zawiera zawsze ilość pokaźną maślanki. Przeróbka ma na celu wydalenie jej z M-a. Cel ten osięga się przez płukanie, wygniatanie i solenie M-a. Pierwsze stosuje się wówczas, gdy śmietana użyta do wyrobu M-a była mocno skwaśniałą i gęstą. Przy wygniataniu należy być ostrożnym. Wygniatanie uważać należy za ukończone, gdy przy wygniataniu ręką kawałka

0’

Masło

do

8- 18% 82— 88 „ 0.40-0.85 „ 0.30—0.90 „ 0.10—7.00 „

15.00% 12.25% 83.85 „    84.52 „

0.60 „ 0.62 „ 0.51 „ 2.10 „

M-a wziętego dla próby, nie występują już kropelki maślanki. Przez wygniatanie nadmierne M. zmienia strukturę, traci na zapachu, smaku i trwałości, staje się łojowatem: M. takie nazywamy „przegniecionem“, „zarobionem“. Solenie ma na celu nadanie M-u pewnego smaku i zwiększenie jego trwałości. W Niemczech półn., Danii, Szwecyi, Anglii, Hollandyi i w niektórych okolicach Francyi wyrabiają niemal wyłącznie M. solone. Wpływ solenia M-a na zwiększenie jego trwałości jest podwójny: bezpośredni i pośredni. Bezpośrednio sól hamuje rozwój drobnoustrojów sprowadzających rozkład M-a i nie dopuszcza do samodzielnego rozszczepiania się tłuszczu M-ego na glicerynę i kwasy tłuszczowe. Pośredni wpływ zachowujący soli polega na ułatwieniu wydalenia maślanki z M-a. Do M-a dodaje się zazwyczaj 1—3$ soli, do M-a przeznaczonego na wywóz daleki do 10% i więcej. Sól używana do solenia M-a powinna się składać niemal wyłącznie z soli kuchennej (chlorku sodowego), nie powinna być ani gruboziarnista, ani zbyt sproszkowana. Aby sól mogła przeniknąć całą masę M-a, potrzeba dosyć długiego czasu (do 12 godzin).—M. topione. Wyrób M-a topionego jest bardzo rozpowszechniony w Au-stryi i w Niemczech połud. Polega zaś na tern, że za pomocą przetopienia wydala się z M-a całkowicie wszystko, co nie jest tłuszczem: wodę, sole mineralne, sernik i cukier mleczny. M. topione czyli czysty tłuszcz masłowy przechowuje się doskonale (blisko rok). — F ar b o w a-nie M-a. Kolor M-a zależy od rodzaju paszy krowom dawanej. Latem, gdy krowy pasane są na pastwiskach, M. miewa barwę żółtą (t. zw. majowe), zimą, gdy krowy dostają paszę suchą, kolor M-a bywa blady, prawie biały. M. żółte, letnie jest zazwyczaj smaczniejsze od zimowego. Sztuczne farbowanie M-a jest tylko nadawaniem mu pozorów dobroci. Wymagania rynkowe i upodobania odbiorców (Anglicy np. przywiązują wielką wagę do koloru żółtego, Hiszpanie zaś wymagają M-a pomarańczowego) doprowadziły do tego. To też za granicą farbowanie M-a praktykuje się zupełnie otwarcie i jest prawnie dozwolone, gdyż używany w tym celu barwnik Orleans albo A-natto, rozpuszczony w oleju lnianym lub konopnym, jest dla zdrowia zgoła nieszkodliwy. Farbowanie M-a uskutecznia się przez dolanie do śmietany, znajdującej się w maślnicy (a więc bezpośrednio przed przystąpieniem do zbijania M-a) gotowej farby kupnej: ilość zależy od wymagań rynku i od stężenia używanego roztworu. Gatunki M-a. Dobrze wyrobione M. powinno być w całej swej masie jednolite, zachowując jednocześnie budowę drobnoziarnistą. Od tego zależy stopień połysku. Dobre M. nie powinno być ani zupełnie matowe, ani też nadto połyskujące. Kolor M-a powinien być jednostajny, zapach i smak czysty. Smak M-a zależy także i od ilości zawartej w uiem wody. Dobre M.

' nie powinno zawierać mniej niż 7°/₀, ani więcej i niż 16°/₀ wody. Od zawartości wody w M-e zależy jego spoistość. —W handlu rozróżniają na* stępujące gatunki: 1) M. świeże, stołowe (słabo solone albo niesolone, bezbarwne lub zabarwione, ze śmietanki lub ze śmietany); 2) M. petersburskie albo paryskie (niesolone, dobrze przechowujące się) i 3) M. trwałe (barwione i solone, ze śmietany zwykle wyrabiane). — Wydatek M-a z danej ilości mleka zależy od zawartości tłuszczu w mleku, od „stopnia odtłuszczenia“ mleka przy wyrobie M-a, bądź ze śmietanki, bądź ze śmietany, od stopnia zma-ślenia i od zawartości tłuszczu w M-e. Jeżeli

przez W oznaczymy wydatek M-a ze 100 klg. mleka, a przez t procentową zawartość tłuszczu w mleku, to dla obliczeń otrzymamy następujący wzór uproszczony:

W==\Ah(t—0.20).

Skład chemiczny. M. składa się z tłuszczu, wody, białka, cukru mlecznego i soli mineralnych. Tłuszcz masłowy jest mieszaniną glicerydów następującą: podług Winter-Blytha: stearyny i palmityny—50%, oleiny—42.2%, buty-ryny — 7.7°/₀, kaproniny, kapryliny, kapryniny etc. — 0.1°/o> a podług Duclaux: stearyny, palmityny, oleiny i śladów mirystyny i butyny — 91.5°/₀> butyryny — 4.2%, kaproniny — 2.5°/ kapryliny, kapryniny i śladów lauryny—1.8%. Skład średni dobrego M-a jest następujący:

Masło Granice wahań niesolone solone od

wody tłuszczu białka

cukru mleczn. 0.40 „ soli mineraln. 0.15 „

Punkt topliwości ^M-a wynosi od 30° do 36°, niekiedy 42°C., punkt krzepnięcia 19° — 24°C. Dobre M. powinno zawierać conajmniej 80 $ tłuszczu i około 15$ wody. Średnio ciężar właściwy M-a (przy 15°C.) wynosi dla M. niesolo-nego—0.9437, dla solonego—0.9515.—Analiz a M-a dokonywa się w celu oznaczenia jego dobroci lub wykrycia zafałszowań. W celu oznaczenia zawartości wody w M-e odważa się dokładnie 10 — 20 gr. w naczyniu szklanem, za-mkniętem, napełnionem piaskiem morskim wyżarzonym, czystym i suszy się przy 100° w atmosferze wodoru. Różnica w wadze M-a przed i po wysuszeniu równa się zawartości wody w próbce odważonej. W celu oznaczenia zawartości tłuszczu w M-e wyciąga się odważoną ilość M-a eterem w przyrządzie wyciągowym Soxhleta (przedtem M. należy wysuszyć); waga wyciągu eterycznego (po wyparowaniu eteru) daje zawartość tłuszczu surowego w M-e. Metody powyższe analizy M-a stosowane bywają w pracowniach naukowych. Do użytku powszedniego wystarczają hydrometry i butyrometry dra N. Gerbera. — Maślanka. Skład chemiczny maślanki jest średnio następujący:

Podług Kirchnera 89.00% 0.95 „ 4.25 „

wody

tłuszczu

białka

cukru i kwasu

4.00 „ 0.70 „

mlecznego

5.00 „ 0.80 „

szawa 1896).

Dr J. P.

Podług

Fleischraauua 91.24 %

0.56 „

3.50 „ popiołu

Ilość tłuszczu zawartego w maślance zależy od jakości materyału użytego do zbijania M-a, a w szczególności od ilości zawartego w nim tłuszczu, jak również od sposobu postępowania przy wyrobie M-a. Wogóle maślanka otrzymana przy zmaślaniu śmietanki (słodkiej) zawiera więcej tłuszczu, niż otrzymana przy zmaślaniu śmietany (kwaśna śmietanka). Im tłustszej śmietany u-żyto do wyrobu M-a, tern większa jest procentowa zawartość tłuszczu w maślance; bezwzględna ilość tłuszczu zawartego w maślance jest natomiast przy użyciu śmietany tłustszej mniejsza, a to dlatego, że ilość otrzymanej maślanki jest w tym razie mniejsza. Maślanka słodka nabiera często po pewnym czasie smaku gorzkawego; z maślanką kwaśną to się nie zdarza. Maślanka (kwaśna albo słodka, zmieszana z mlekiem odtłuszczonem) może być użyta do wyrobu serów. Zwykle jednak karmi się nią świnie lub cielęta. Kwaśna bywa używaną także jako pokarm dla ludzi. Stosunek części pożywnych w maślance wynosi mniej lub więcej 1:1.5,—Jełczenie M-a. Jełczenie tłuszczu w M-le według Duelaux, następuje w niewielkiej mierze samoistnie, wzmaga się pod działaniem tlenu i zależy przytem bardzo od światła; w braku światła jełczenie odbywa się pomału, w świetle rozproszonem następuje ono szybcej, a pod działaniem promieni słonecznych rozwija się b. szybko. Podczas jełczenia tłuszczu następuje rozkład na glicerynę i wolne kwasy tłuszczowe. Najpierw wyswobadza-ją się kwasy lotne (masłowy, kapronowy), później stałe (palmitowy, stearowy i t. d.). Kwasy lotne ulatniają się, wskutek czego znika zapach, kwasy zaś stałe i gliceryna ulegają utlenieniu, przyczem powstają kwasy: oksyolejowy, mrówkowy i węglowy. Widzimy stąd, że jełczenie jest zjawiskiem utleniania, wymagającem współdziałania dwuch czynników: tlenu i światła. Jełczenie M-a jest zjawiskiem bardziej złożo-nem niż jełczenie tłuszczu, M. bowiem, jako wyrób zawierający obok tłuszczu jeszcze znaczne ilości cukru mlecznego, białka, wody i soli mineralnych, jest podłożem daleko bardziej sprzyjającem rozwijaniu się bakteryi, niż czysty tłuszcz masłowy.—Dr o bno u stroje w M-e. Liczba bakteryi w 1 gr. masła wynosi według obliczeń Lafara (1891) średnio 7 do 25 milionów, według zaś Lovelanda i Watsona (1895) 20 do 100 milionów. Zależy to od czynników najrozmaitszych. Zarówno solenie M-a jako też chłodzenie go lodem obniża bardzo znacznie liczbę bakteryi w niem żyjących. Podczas jeł-czenia M-a liczba bakteryi również w niera u-lega zmniejszeniu. Adametz, Conn, Jersen, Krüger, Storch i Weigmann wyosobnili różne ba-kterye, pod których wpływem M. staje się ło-jowatem (Storch), serowatem (Bacillus fluores-cens non liquefaciens Krügera), mazistem (Weigmann), zjełczałem (Bacillus lactis viscosus A-daraetza), burakowatem {Bacillus foetidus lactis Jensena) i t. d.—P r z e c h o wy w a ni e M-a. Przy szczególnie sprzyjających warunkach M. można przechowywać b. długo. Bywały wypadki, że M. przeznaczone na wywóz udało się tak znakomicie zachować, że jeszcze po kilku latach było dobre do jedzenia. Pierwszym i zarazem b. ważnym warunkiem trwałości M-a jest jego umiejętny i staranny wyrób, w szczególności posunięta do granic ostatnich czystość i wygniecenie dokładne. Zakwaszanie śmietanki pasteuryzowanej czystemi kulturami fermenta-cyi mlecznej również przyczynia się do nadania M-u trwałości większej. Dalsze dwa sposoby zwiększające trwałość M-a są: solenie i o-ziębianię. Wskutek umiejętności przechowywania M-a wyrób jego, jeszcze do niedawna należący do gospodarstwa kobiecego, stał się o-becnie przedmiotem przemysłu wielkiego. — Por.: dr. W. Kiecki, Masło („Enc. Roln.“ War-

Red.

Masło kakaowe (Butyrym s. Oleum Cacao) tłuszcz otrzymywany z ziarn kakaowca (ob. por. Kakao) za pomocą wygniatania między płytami ogrzanemi do 80° C\ przyczym otrzymuje się 30-35% M-a k-go, które po przesączeniu i ostudzeniu jest tłuszczem żółtawo-białym, spoist-szym i twardszym od łoju baraniego; zapach ma słaby, kakaowy, smak przyjemny, chłodzący, w ustach rozpuszcza się dosyć łatwo. Ciężar właściwy 0,95—0,96, rozpuszcza się zupełnie w eterze, topnieje przy 27.8°C.; tężeje pomału przy 22° C.; składa się ze stearyny, palmityny i oleiny (ob. te wyr.), jełczeniu opiera się b. długo. W przemyśle służy jako dodatek do czekolady, w mydlarstwie i perfumiarstwie (pomady), w lecznictwie używane bywa jako za-róbka do niektórych maści (ob.).

Masło metaliczne ob. Metalów chlorki.

Masło sztuczne, tłuszcz jadalny, przygotowany nasamprzód z inicyatywy Napoleona III przez Mège-Mourissa w celu dostarczania marynarzom i ludności biednej dobrego surogatu masła krowiego. — Świeży łój dostarczany do fabryk, chłodzony lodem, przemywa się starannie wodą przy 17°, rozdrabnia się na maszynach i topi w naczyniu z zamknięciem i mieszadłem, przy ciepłocie o ile można nizkiej z wodą. Tłuszcz płynny ochładza się w naczyniach blaszanych do 45°C, przyczem znaczna część zawartej w łoju stearyny i palmityny wydziela się pod postacią krystaliczną, gdy tymczasem część tych tłuszczów pozostaje rozpuszczona w oleinie. Następnie wyprasowuje się część wydzieloną przy 25°, przyczem pozostaje mie-

Dr A. J. G.

IV, 1879).

szaiiina twarda staryny i palmityny (40 — 50$) przydatna do wyrobu świec, i tłuszcz płynny, który przy ciepłocie zwykłej posiada spójność masła. Wyrób ten nosi nazwę eleomarga-ryny i otrzymuje się go 20 kg. z 100 kg. łoju. Zmieszany z 50$ świeżego młeka, z 50$ wody, z małymi ilościami odpowiedniego ciała barwiącego i istot zapachowych w maszynie do wyrobu masła, przemywa się, ugniata, soli i zabarwia jak masło. Od końca siódmego dziesięciolecia w. XIX do osiągnięcia większej wydajności, wydziela się z łoju eleomargarynę bardziej stałą przy 55° a nawet 60° (przyczem otrzymuje się wydajność 60 — 62$), do której następnie w celu nadania spójności masła dodaje się olejów tańszych, jak: oto oleju bawełnianego, arachinowego, sezamowego, oleiny i in. Oprócz łoju do wyrobu M-a s-go używają i innych tłuszczów jak oto: wieprzowego, baraniego, szczególnie pochodzenia australijskiego i amerykańskiego. Obecnie zawiesinę wytwarzającą się przez zmieszanie surowego, płynnego tłuszczu z 12 — 20$ śmietanki lub 20 — 25 $ mleka wlewają cienkim strumieniem do wody zimnej, wygniatają i t. d.—M. s. posiada smak delikatny i przyjemny, jest nader mało zmienne i wydajne; zastępuje ono w zupełneści masło krowie w przygotowaniu potraw i podlega prawie równie łatwo, a może nawet zupełnie tak samo trawieniu jak masło krowie. Dobre M. s. jest stanowczo smaczniejsze od taniego, pośledniego masła naturalnego, a mieszaniny M-a s-go z masłem krowiem nie potrali odróżnić od masła krowiego nawet smakosz wytrawny.—Pierwsza fabryka M-a s-ego powstała w r. 1871 w Paryżu, obecnie dział ten przemysłu kwitnie w Ameryce Północnej, w Hollandyi, Niemczech (pierwsza fabryka powstała w 1874 we Frankfurcie n. M.), Anglii, Francyi. M. s. i mieszaniny tegoż z masłem krowim sprowadzano w Niemczech do sprzedaży pod rozmaitemi nazwami (buteryny, masła oszczędności, masła mieszanego, masła ze słodkiej śmietanki i t. p.) i przeważnie starano się by uchodziło za masło krowie. W celu przeciwdziałania temu przekroczeniu i zarazem dla ochroay mocno zainteresowanego gospodarstwa rolnego, wprowadzono w życie odpowiednie prawa w Stanach Zjednoczonych A. P., we Francyi i w Niemczech. Niemieckie prawo z d. 12 czerwca r. 1887 zabroniło używania nazwy „sztucznemasło“ (Kunst-butter) i ustanowiło dla tego rodzaju wytworów obowiązującą nazwę margaryna, nie ziściło ono jednak pokładanych w niem nadziei i zostało zastąpione d. 15 czerwca r. 1897 przez inne prawo, które obowiązuje od d. 1 kwietnia r. 1898. Postanowienia wykonania tego prawa obowiązują wytwórców M-a s-ego do dodawania conajmniej 10°/₀ oleju sezamowego do 100% mieszaniny pierwotnej, kierując się tern, że olej sezamowy daje czułą reakcyę Baudouina, polegającą na czerwonem zabarwieniu przy zmie

szaniu tego oleju z roztworem wyskokowym furfurolu i kwasem mineralnym. Lokale sprzedaży, naczynia i opakowania zewnętrzne według prawa ostatniego powinny nosić wyraźną nazwę margaryny. Wyrób i sprzedaż mieszanin z margaryny i masła krowiego lub smalcu są wzbronione. O ile sprzedają M. s. w określonych co do formy kawałkach, muszą one posiadać postać sześcianu i być oznaczone względnie opakowanie napisem „margaryna“. Prawo to nie obejmuje M-a s-ego nie przeznaczone do użytku dla ludzi. — Por. Mayer „Die Kunstbutter, ihre Fabrikation, ihr Gebrauchswerth etc“ (Heidelberg 1884); Seil „Ueber Kunstbutter, ihre Herstellung, sanitäre Beurt-heilung“ (Berlin 1886); Woliny „Ueber d. Kunstbutterfrage“ (Lipsk 1887); Soxhlet „Ueber Margarine“ (Monachium 1895); Lavalle „Die Mar-garnigesetzgebung u. ihre Entwickelung in d. einzelnen Kulturstaaten“ (Brema 1896); Fleischmann „Das Margaringesetz vom 15 Juni 1897“ (Wrocław 1898); Full i Reuter „Die deutsche Margaringesetzgebung“ (Berlin 1898). Masłopalma, ob. Elaeis.

Masłosz, Masłowe drzewo, ob. Bassi a.

Masłów Stefan, ekonomista i rolnik ros-syjski (* 1793—f 1879 w Moskwie); po ukończeniu seminaryum duchownego w Moskwie, wstąpił do uniwersytetu moskiewskiego i uzyskał dyplom doktora filozofii. Nie przyjąwszy katedry ekonomii politycznej, którą mu ofiarowano, M. poświęcił się całkowicie służbie obywatelskiej prywatnej, objąwszy stanowisko sekretarza stałego T-stwa moskiewskiego gospodarstwa wiejskiego, do którego powstania i założenia pierwotnego najbardziej się przyczynił. Założył „Dziennik rolniczy“, który wielce przyczynił się do pogłębienia wiedzy rolniczej w Rossyi. Przyswoił językowi rossyjskiemu szereg dzieł rolniczych podstawnych. Dał silnego bodźca rozwojowi cukrownictwa w Rossyi. Był zwolennikiem zniesienia pańszczyzny i szerzenia oświaty śród ludu. Otworzył w tym celu przy T-stwie Moskiewskiem gospodarstwa wiejskiego odrębny komitet „szerzenia oświaty na zasadach religijno-moralnych“. Był nakoniec iuicyatorem utworzenia w Rossyi „T-stwa aklimatyzacyi“ i „T-stwa Miłośników Przyrody“. Cały majątek po śmierci, przekazał na cele oświaty. —Por. Sowietów „Pamjati Stjefana Masłowa“ (,,Trudy Wolu. Ekonom. Obszczestwa“ tom III, zeszyt

E. Chw

Masłowe kwasy C₄H₈0₂ kwasy organiczne nasycone, rzędu tłuszczowego. Teorya przewiduje dwa tego rodzaju związki o cząsteczce C₄H₈0₂ i obydwa są też znane. Budowa ich odpowiada wzorom: CH₃CH₂.CH₂.COOH (normalny kwas nasycony) i (CH₃)₂CH.COOH (kwas izo-masłowy). Pierwszy otrzymać można syntetycznie z normalnego jodku propylu przez zamianę jodu grupą cyanową i następne zmydlenie, drugi w podobny sposób z jodku izopropylowego.

Dr A. J. G.

łj. Chw.

E. Chw.

1902, str. 405—407).

Masłowski Ludwik, literat, tłumacz i publicysta galicyjski, początkowo gorący popula-

Normalny K. M. (etylooctowy, butanowy) odkryty został w r. 1814 przez Chevreula w maśle, w którem, podobnie jak w innych tłuszczach i olejach, znajduje się pod postacią swych estrów (w maśle glicerynowem) w obecności innych nasyconych kwasów tłuszczowych. Trudne jest przeto otrzymanie go w stanie czystym z tych ma-teryałów. W stanie wolnym M. k. znajduje się w wielu wydzielinach zwierzęcych m. in. w pocie. Ważne jest powstawanie K-u m-ego przy t. zw. fermentacyi masłowej cukru trzcinowego, którą wywołać można przez dodanie ciał gnijących (np. sera) do roztworu cukru trzcinowego (po uprzedniem zinwertowaniu). Jest to zarazem jeden z wydajnych sposobów przygotowywania K-u m-go. Oczywiście, że zamiast nieczystego fermentu pod postacią materyału gnijącego, właściwiej jest proces fermentacyi wywoływać za-pomocą czystej kultury „bakteryi kwasu masło-wego“, składającej się z szeregu indywidyów (Bacillus butylieus, Clostridium, Granulobah-ter i inn.). Podobnie jak z cukru K. m. tworzy tię też przez fermentacyę kwasu mlecznego i gliceryny, szeregu węglowodanów i ciał białkowych, a z tych także przy utlenianiu braunsztynem i kwasem siarkowym. Poznano też różne sposoby syntetycznego otrzymywania normalnego kwasu masłowego, lecz dla celów technicznych stosują jedynie powyższy, fermentacyjny, przyczem wyrób oczyszczają od przymieszek innych kwasów, przeprowadzając go w ester etylowy, ten poddając cząstkowej destylacyi, zmydleniu wodą wapienną, wkońcu sól wapienną rozkładają kwasem solnym. M. k. jest ciałem płynnem o p. wrzenia 141°, p. tp. —22°; C. gat. 1.013(0°); stała dyssocyacyi K—

0.00152.—Kwas izomasłowy (dwumetylo-octowy, metylo-propanowy) (CH₃)₂CH₂COOH nie został dotąd znaleziony pomiędzy wytworami termentacyi. Znajduje się natomiast w Chlebie świętojańskim (owocu Cer atonia Siliąua L.) i może być zeń otrzymany przez destylacyę parą wodną. Znajduje się też w niektórych olejkach eterycznych, w korzeniu arniki, nakoniec, podobnie jak normalny K. m., w wydzielinach. Syntetycznie otrzymać go można przez utlenienie alkoholu izomasłowego i z jodku izopropylowego (ob. wyżej). Ciecz p. w. 162°, p.t. 7.9°. Obydwa kwasy posiadają zapach nieprzyjemny tłuszczu zjełczałego. Normalny kwas miesza się z wodą we wszelkich stosuukach, izo-kwas natomiast rozpuszczu się przy 20° dopiero w 5 częściach wody. Pod względem zachowania chemicznego izomeryczne kwasy masłowe różnią się znacznie pomiędzy sobą; szczególnie dotyczy to utlenienia nadmanganianem potasu w środowisku alkalicznem: kwas normalny zostaje bowiem przytem całkowicie spalony, gdy kwas z rozgałęzionym łańcuchem węglowym (ob.) daje dobrze zdefiniowany związek (CH₃)₂C(OH).COOH kwas oksyizomasłowy (przy utlenieniu mocniej-

Wielka Enc. Poważ. Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Zesz. 362a.

szem (np. bezwodnikiem chromowym) tworzy się aceton, kwas węglowy i kwas octowy). Mamy tu zatem łatwy sposób wykrywania izokwasu w mieszaninach z normalnym.

Masłowski Franciszek, uczony polski w. XVI, pisarz ziemski wieluński, r. 1553 wysłany na koszt podkanclerzego Jana Przerębskiego na naukę do Padwy, kształcił się tam lat 3 w filozofii u Antoniego z Genui, a w wymowie u Fr. Robortallego z Udyna. Za ich namową wydał drugi przekład z greckiego na łaciński „Demetrii Phalerei de elocutione liber a Francisco Maslovio Polono in latinum conversus et ab eodem obscuriorum locorum explicatiouibus illustratus“ (Padwa 1557), uzupełniwszy je dodatkiem p. n. „Francisci Maslovii Poloni Scho-lia, quibus obscuriores loci in Demetrii de elocutione libro explicantur“. Tłumaczył wiernie usiłując każde zdanie — jak sam powiada—ty-luż słowy oddać, aby przekład łaciński zupełnie odpowiadał oryginałowi, ile właściwości tych języków dozwolą. Pracę swoją dedykował pod-kanclerzowi Janowi Przerębskiemu. Był w wielkiej przyjaźni z Janem Kochanowskim (ob.). Podczas obioru Henryka Walezego na króla polskiego, był w orszaku posłów polskich, wysłanych po Walezego do Paryża. Umarł w wieku młodym w Padwie.—Por. M. Wiszniewski „Hist. literatury polskiej“ (tom. VI, 199—204).

Masłowski Jan, artysta malarz, pejzażysta polski (1858), wykonał krajobrazy: Przy księżycu, Kozacy nad Dnieprem i cały szereg typów ludowych wielkopolskich i ukraińskich.

Masłowski Stanisław, artysta malarz (* 3 grudnia 1853 we Włodawie), pierwsze nauki pobierał w gimnazyum kaliskiem od nauczyciela rysunków Stanisława Barcikowskiego, następnie od r. 1870 w warszawskiej Szkole rysunkowej; od r. 1875 bawił lat kilka w Monachium, kształcąc się artystycznie. Lubuje się w scenach wiejskich i krajobrazach. Jednym z pierwszych utworów pędzla M-go jest „Owczarek“ (1873). Owocem pobytu w To-' karówce na Ukrainie „Taniec kozaków“, „Z U-krainy“ (akwarella) i t d. List pochwalny u-zyskał na wystawie we Lwowie r. 1894. W Muzeum Narodowem jest jego „Krajobraz“ malowany r. 1887 w Warszawie. W zbiorach warszawskiego Tow. Z. S. P. akwarella „Kościół wiejski“. ,,Sztuka Polska“ w r. 1904 reprodukowała jego „Zimę“, „Cygankę“ i „Lasek“. Z innych prac wystawiane były „Wieczór“, „Bociany“, „Pasieka“, „Wnętrze chaty“, „Plac za Żelazną Bramą“, „Branka“, „Niedola“ itd.—Por. E. Swieykowski „Pamiętnik Towarz. Przyj. S. P. w Krakowie“ (Kraków 1905); F. Jabłczyński „Stanisław M.“ („Tygodn. Ilustr.“

E. Chw.

E. Chw.

ester

Dr A.. J. G.

M, K-o.

ryzator najnowszych zdobyczy nauk przyrodniczych. Jako współpracownik „Przyszłości“ (1886), organu młodzieży postępowej za redakcyi Józefa Tokarzewicza, ogłosił tam pierwszą swą pracę ,,0 układzie materyi“. Czynnie uczestniczył w redakcyi krakowskiego „Kraju“ (1869 — 1871), walczącego energicznie pod kierownictwem L. Gumplowicza i Szczepańskiego z klery kałami galicyjskimi i wydał w nim studyum pozytywistyczne o „Prawie postępu“ (Kraków 1872, odb. z „Kraju“). Wielce przyczynił się do wydawnictwa w Krakowie pożytecznej „Biblioteki umiejętości przyrodniczych“ (1872—3), którą zasilał przekładami licznemi: Ern. Haec-kla „Dzieje utworzenia przyrody“ (Lwów 1871), J. H. Lewesa „Fizyologia życia codziennego“ (Kraków 1872 - 3, t. 2), W. Wundta „Wykłady o duszy ludzkiej i zwierzęcej“ (Kraków 1874—5, t. 2); A. W. Hoffmana „Wstęp do nowożytnej chemii“ (tamże 1875); K. Darwina „O pochodzeniu człowieka“ (Lwów 1875; wyd. 2-e tamże 1884) i tegoż „Dobór płciowy“ (Lwów 1875 — 6, t. 2); Moretona Fre-wena „Zmniejszenie się ilości złota i przesilenie w handlu“ (Lwów 1885). Jeszcze w r. 1883, kiedy zakładał we Lwowie dziennik polityczny „Kuryer Lwowski“, był zdania, że Ga-licya ma zamało żywiołów postępowych i opozycyjnych, że jest ,,jako wielka sadzawka, cuchnąca i brudna, na całej powierzchni pokryta wszelkiego rodzaju wodorostami“. Postanowił tedy M. w zaraniu wydawania „Kuryera Polskiego“ zgrupować w nim obóz postępowy, zacinający nawet zlekka radykalizmem. Wkrótce jednakże ze względów oportunistycznych zmienił nagle przekonania naukowe i społeczne: ze zwolennika postępu i liberalizmu, stał się wielbicielem wstecznictwa naukowego i politycznego. Zmianę taką starał się wyjaśnić w szeregu artykułów p. n. „Listy do przyjaciela“ (po rozstaniu się M-ego z „Kuryerem Lwowskim“, wydane osobno wraz z dopełnieniem; Lwów 1884). Ogłosił w nich bankructwo liberalizmu w Europie, a po części i w Galicyi stał się wtedy zawziętym przeciwnikiem nietylko wolnej konkurencyi w sprawach ekonomicznych, ale i parlamentaryzmu w życiu politycznem, nietylko swobody druku, ale i wolności sumienia, Z radykalnego „Kuryera Polskiego“ przeszedł do zachowawczo - radykalnego „Przeglądu Powszechnego“ (1884). Wkrótce widziadło anarchii przytłumiło w M-im poczucie narodowości: on jeden z pomiędzy publicystów polskich miał odwagę haniebną pochwalenia barbarzyństwa rządu pruskiego, kiedy ten w r. 1885 wydał nakaz wydalania Polaków ze swych posiadłości, i on jeden w wydaleniu tem dojrzał pożytecznego oczyszczenia państwa pruskie-z żywiołów anarchicznych. Jest dotąd (1910) współpracownikiem „Przeglądu Powszechnego“, „Przeglądu Polskiego“ i innych pism zachowawczych. Por. P. Chmielowski „Zarys najno-

wszej literatury polskiej‘£ (Kraków 1895, wyd.

3-e); ks. M. Morawski „Wyznauia liberała“ („Przegl. Powszechny“ 1884); Zoryan „Listy do przyjaciela Masłowskiego i dziennikarstwo galicyjskie“ („Niwa“ 1884, grudzień).

Masłowy eter, CH₃.CH₂.CH₂.COOC₂H etylowy normalnego kwasu masłowego, ciecz zastygająca przy — 80°, o p. w. 120.9 i c. gat. 0,900; M. e. posiada zapach ananasu i z tego powodu przygotowują go technicznie jako ciało zapachowe. Inne estry kw. masłowego znajdują się w przyrodzie (ob. masłowy kwas) heksylowy w olejku Heracleum, oktylowy w owocach Pa-stinaca sativa i in.

Masłowy klon, ob. Cary o car.

Masolino de Panicale, malarz włoski (*1383 [4] —f 1447 we Florencyi); w r. 1423 wstąpił do korporacyi malarskiej we Florencyi, w r. 1427 udał się na czas pewien do Węgier, później zaś, o ile wiadomo, do r. 1435 był znów we Włoszech. Z utworów malarskich przypisywanych M-owi, co do jednego tylko istnieje pewność zupełna, że jest rzeczywiście dziełem jego, dotyczy to fresków odtwarzających sceny z życia Maryi. Freski te zaopatrzone w napis-„Masolinus de Florentia pinixt“, zdobią ściany kościoła kollegialnego w Castiglione d’Olona (Lombardya), pochodzą z r. 1425—noszą na sobie wyraźnie ślady dawniejszego sposobu malowania: miękkie udrapowanie materyi, mało zindywidualizowane głowy. W tymże kościele na chórze znajdujące się freski z r. 1435, wyobrażające legendę św. Stefana i Laurentego, a w baptysterium freski z życia św. Jana Chrzciciela — przypisują również M - owi. — Freski te okazują znaczny postęp w realistycznym traktowaniu przedmiotu. Według twierdzenia Vasarego, M. malował nadto w kaplicy Brancaccich, prócz wielu poniszczonych dziś obrazów, freski: kazanie św. Piotra, uzdrowienie chromego, przebudzenie Tabei. Twierdzenie Vasarego, dawniej częstokroć podawaue w wątpliwość, jest jednak dzisiaj przez większość badaczy sztuki uznane za słuszne. Nakoniec przypisują jeszcze M-owi cykl fresków w kaplicy bazyliki San Clemente w Rzymie, odtwarzających legendę św. Katarzyny.

Masoni, ob. Wolnomularstwo.

Masora słowo hebrajskie; oznaczające przekazanie ustne {traditio), głównie zaś przekazanie tyczące się tekstu biblijnego. Od dawna albowiem czuwano nad nim, liczono ilość wierszy, słów, a nawet liter każdej pojedynczej księgi Biblii, notowano osobliwości ortograficzne i rozmaite pokrewne z niemi rzeczy. A gdy w w. VI lub VII zaopatrzono tekst Biblii w wo-kalizacyę, M. wciągnęła i ją a krąg swoich badań. Zajmujących się M-ą nazywano Maso-retami, a byli nimi przeważnie prawdopodobnie przepisywacze tekstów oraz nauczyciele początkowi, wykładający ten tekst dzieciom, a przeto zmuszeni zapanować się nim skrupulat-

Dr S. P.

Red.

histor.“ (III, 536).

E. Gr.

nie. Najsłynniejszy masoreta to, Ben Aszer w Tyberyadzie w Palestynie (1.-a poł. w. X), a ustalony przez niego tekst biblijny uważano za obowiązujący. W rękopisach biblijnych uwagi natury masoretycznej znajdują się albo w formie krótkich gloss na bokach tekstu i nazywają się „małą M-ą“, lub też obszerniej nad nim lub pod nim i nazywają się „wielką M-ą“. Uwagi zaś natury ogólniejszej, nie związane z tym lub owym ustępem biblijnym, a dotyczące tekstu Biblij wogóle, umieszczano albo w księgach osobnych (z których najbardziej znana „Ochla we-Ochla“ wyd. Freusdorfa, Hanower 1864), lub też na końcu kodeksów i nazywa się wówczas ,,M. finalis“ t. j. „M. końcowa⁴⁴. Zebrane z rozmaitych kodeksów rękopiśmiennych M-y uporządkował i ogłosił drukiem po raz pierwszy Jakób ben Hajim w tak zw. Biblii rabinicznej w wyd. Weneckiem z r. 1525, a jego redakeya stała się normatywną. Najkompletniejsze dotąd wydania M. to Chr. D. Ginsburga „The Massorah“ (Londyn 1880 — 86; 3 t. zapowiedziany t. IV jeszcze nie wyszedł).

Maspero Gaston Kamil Karol (* w Paryżu 23 czerw. 1846), egiptolog znakomity; rodzice jego pochodzili z Loinbardyi lecz M. z u-rodzenia i z wychowania stał się Francuzem. Kształcił się pierwotnie w liceum Louis-le-Grand (1853—1865) następnie w Szkole Normalnej (do 1867), a już wtedy, jako samouk, zajął się b. gorliwie dziejami oraz językiem Egiptu starożytnego i sam wyuczył się czytać i rozumieć pismo hieroglificzne, równocześnie poznał też dokładnie język arabski i san-skryt. Nie ukończywszy Szkoły Normalnej wyjechał w r. 1867 do Montevideo, gdzie go wezwał Wincenty Fidele Lopez na pomocnika w opracowaniu dzieła o Peruwii dawnej, której j§zyk miał być jakoby pochodzonia aryjskiego. Wkońcu r. 1868 M. powrócił do Paryża i został repetytorem języka staroegipskie-go w École pratique des hautes études. W r. 1870 wstąpił do wojska broniącego Paryża i po wojnie otrzymał obywatelstwo francuskie. Osiągnąwszy w r. 1873 dyplom doktorski został profesorem w Collège de France. W list. r. 1880 rząd francuski wysłał M-a do Egiptu na czele wyprawy archeologicznej, tam założył w roku następ, w Kairze szkołę archeologii egipskiej; gdy w tymże roku umarł P. J. Mariette (ob.) M. po nim otrzymał dyrekcyę wykopalisk i zarząd muzeum w Bulaku. Na stanowiskach tych zdziałał b. wiele i oddał nauce przysługi niepospolite. Wskutek zdrowia nadwątlonego w r. 1886 opuścił Egipt, powrócił do Paryża i objął znów katedrę w Collège de France i dyrekcyę szkoły de hautes études, pracując przytem dalej nad egiptologią; od r. 1883 jest członkiem Akademii Napisów i Literatury Nadobnej.—Będąc jeszcze uczniem Szkoły Normalnej ogłosił: ,,Stèle du Songe“ (w „Revue archéol.⁴⁴) i ^Mémoire sur la grande inscription d’Abydos etc“ (Paryż 1867), dzieła zaś jego najważniejsze są: ,,Du genre epistolaire chez les Égyptiens⁴¹ (t-że 1872), „Sur quelques papyrus du Louvre“ (t-że 1875), „Études égyptiennes“ (t-że 1879 — 1882), „Histoire ancienne des peuples de l’Orient“ (t-że 1875; wyd. 5-e t-że 1895), „L’archéologie égyptienne“ (t-że 1887), „Les contes populaires de l’Égypte ancienne“ (t-że 1889), „Les momies royales de Déir et Bahari,⁴ (1889 w wyd. przez niego ,,Mém. de la mission archéol. française au Caire“), „Lectures histor., hist. ancienne, Egypte, Assyrie“ (Paryż 1890), „Histoire anc. des peuples de l’Orient classique“ (t-że

1895). Prace b. ważne o religii staroegipskiej ogłosił w „Revue de l’histoire des religions“, wydaje też „Recueil de travaux relatifs â la philologie et â l’archéol. égyptiennes et assyriennes.

Massa Mikołaj (* w Wenecyi w poł. pierw, w. XVI — f t-że 1569), lekarz i anatom b. wybitny. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Padwie, poczem w mieście rodzinuem zajmował się wykonawstwem sztuki lekarskiej, zajmując zarazem katedrę anatomii. Odkrył i opisał po raz pierwszy gruczoł krokowy (ob.), i oprócz tego zbogacił anatomię niejednem odkryciem drobniejszem. Napisał: „Liber introductorius anatomiae s. dissectionis corporis humani etc.44 (Wenecya 1536); rozprawę o przymiocie „Liber de morbo Gallico⁴⁴ (t-że 1532; Bazylea 1536, Lugdun 1536 i częściej), słusznie uznawaną za najlepszą ze wszyskich w w. XVI: „De febre pestilentiali, petechiis, morbillis, variolis et a-postematibus pestilentialibus etc.„ (t-że 1540 i 1556) i słynne „Epistolae médicinales“ (t-że 1542 — 1550, t. 2; Lugdan 1557 i Wenecya 1558).—Por. „Biogr. médic.“ (VI, 220) i „Diet.

Dr. J. P.

Massa-Carrara księstwo i prowineya (od 1861) we Włoszech. Obszar 1781 km. kw., ludność 217 377 (1909). Gęstość zalud. —122 na 1 km. kw. Małe owe księstwo włoskie graniczyło z Piemontem, Toskaną i republiką Lucca. Długości miało 44 km., szerokości— 17 km. Należało kolejno do biskupów Lukki, do rodzin Malaspina i Cibo. Hrabiowie Cibo podnieśli je do godności księstwa Massa w r. 1568 i M-a-C-a w r. 1669. Wskutek zawartego małżeństwa M. C. połączyła się z Modeną r. 1743; r. 1806—z Luk-ką, księstwem utworzonem przez Napoleona dla siostry Ëlizy, Wielki sędzia Réquier otrzymał tytuł księcia Massa, gdy Eliza Bacciocchi została wielką księżniczką Toskany.—R. 1814 księstwo dostało się arcyksiężniczce austryackiej Maryi Beatryczy, a po jej śmierci r. 1829—jej synowi, księciu Modeny.

Massachusets — jeden ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, położony pomiędzy 41°15'—42°53' szerok. półn. i 69°55'—73°32’ dł. zacb. od Gr.; graniczy na półn. z Vermontem i New Hampshire, na wscb. — z Atlantykiem, na płd. — również z Atlantykiem, Rhode Island

(1892, 2 t.).

Massageci (Maaaa-fśrat, dosłownie=jedzący ryby Getowie; łac. Massagetae) możny i wojowniczy lud, głównie na wschód i połud. od morza Kaspijskiego, po prawym brzegu Jaksar-tesu, a więc nad jeziorem Aralskiem i w ste-

1    Connectitutem; na zach.—z New Yorkiem. Obszar — 21 408 km. kw. Linia wybrzeża kręta, tworząca wiele zatok, z pośród których najważniejsza jest zatoka Massachusetska z portem Boston. Brzegi płaskie, piaszczyste. Na południu przylądek Cap Cod, niegdyś wyspa, a na jego płd. — wyspy Nantucket, Marthas, Vine-gard, Elisabeth i in, otaczają kręgiem zatoki Nantucktet Sund i Buzzards Bai. Granicę zach. tworzą góry Takonik, oddzielone od gór Hoo-sac doliną urodzajną Husatonic. Tu na płnoc-zach. krańcu stanu wznosi się góra Graylok (1092 mj, na płd. zaś zachodzie — góra Mount Washington (955 m.). Do tego kraju górskiego przylega na wsch. okolica pagórkowata, przecięta doliną Connecticut ze wzgórzami Tom (303 m.) i Holyohe (273 m.) — licznie zwiedza-nemi przez turystów. Dalej na wsch. wznosi się Mount Wachusett (914 m.). Część połud.-wschod. Stanu jest płaska i piaszczysta. Przylądek Cape Cod jest pochodzenia aluwialnego; na zach., również w okolicach Bostonu i Fali River, znajdują się pokłady paleozoiczne; bardzo rozpowszechniony jest granit i gneis ze śladami niewątpliwemi okresu lodowego. Największą rzeką jest Connecticut, przepływający Stan z półn. na płd, i sztucznie przystosowany do nawigacyi. Rzeka Merrimac, wypływając z New Hampshire, przepływa przez pótn.-wsch. część Stanu i przy uściu tworzy port Newbury. Klimat zimą dosyć ostry, (w Bostonie mróz dochodzi — 22°) lato upalne (do 37°); ciepłota średnia roczna — powyżej 10°. Nieumiarko-wany klimat jest wynikiem odchylania Golfstro-mu (ob) i zimnych prądów półn. Rzeki zazwyczaj w ciągu 2 — 3 miesięcy są pokryte lodem. Za to jednak drzewa pomarańczowe kwitną już w połowie kwietnia, wiśnie i jabłonie — w początkach maja. 20% powierzchni pokrytej lasem; przeważają jesiony, osiny, buki, brzozy, cedry, kasztany, więzy, modrzewie, klony, dęby, sosny, i jodły. Niema ani węgla ani kruszców szlachetnych, za to dobywa się żelazo, miedź-w całej Ameryce słynie granit, marmur i łupek (1 milion dolar, rocznie) z M. — Niebywałe bogactwo torfu (według obliczenia około 120 mil. ton.). — Ludność w r. 1890 — 2 238 943; w r. 1900 — 2 805 346, w r. 1906 —3 043 346; gęstość 142 na 1 km. kw., w tej liczbie ludzi barwnych przeszło 34 000, urodzonych zagranicą przeszło 918 tys. Szkolnictwo doskonałe: r. 1906/7 było nauczycieli ludowych 14 778; dzieci w szkołach 524 319; w 12 wyższych zakładach naukowych było 1 392 docentów i około 14 tys. studentów, uniwersytety główne: w Harvard, w Cambridge i w Bostonie. W Bostonie rezyduje arcybiskup i biskup rz.-katolicki i protestancki, drugi biskup katolicki — w Springfield, 5 szpitali dla obłąkanych; zakład dla ociemniałych, dla głuchoniemych, 3 zakłady poprawcze,

2    więzienia. Wysoka stosunkowo kultura rolna; r. 1905 było gospodarstw 100 618; uprawiane są: kukurydza, żyto, jęczmień, owies, ziemuiaki, tytoń (w r. 1890 — i 794 848 funt.). Rybołówstwo bardziej rozwinięte, niż w innych Stanach, połów wielorybów odbywa się zwłaszcza w okolicach New Bedford, mniej nieco pod Province-town, Edgartown, Boston. Rybołówstwem nadbrzeżnym trudni się bardzo wielu. Przemysł nadzwyczajnie rozwinięty. R. J907 zakładów przemysłowych wielkich było przeszło 2 600, ogólna liczba robotników — 539 982, wartość wytwórczości przemysłowej 1364 431255 dolarów. Pod względem przemysłu bawełnianego, wełnianego, papierowego i wytwórczości obuwia M. zajmuje najpierwsze miejsce wśród wszystkich Stanów Zjednoczonych. 178 fabryk bawełnianych, zatrudniających przeszło 102 tys. rob. wytworzyło w r. 1907 towaru za przeszło 193 mil. dolarów; 146 fabryk wełnianych z 24 tys. rob. — za 58 mil. — Poza tym liczne są odlewnie, fabryki maszyn, ubrań, garbarnie chemiczne, huty stalowe i żelazne, farbiarnie. Na zasadzie konstytucyi z r. 1780, zrewidowanej r. 1821, gubernator i wicegubernator są wybierani corocznie absolutną większością głosów. Władzę prawodawczą tworzy 40 senatorów i 240 posłów, i jedni i drudzy wybierani są corocznie. Do Kongresu Unii M. wysyła 2 senatorów i 14 reprezentantów. Przy wyborze prezydenta M. ma 15 głosów. Istnieje sąd najwyższy, sąd apelacyjny, 14 sądów hrabstw i sądy pokoju. Wszystkich sędziów mianuje gubernator. Milicya M. wynosi 406 oficerów i 6 042 żołnierzy. Hrabstw jest 14. Stolicą jest Boston.—Dzieje: Nazwa M. pochodzi od jednego z plemion Abenaki; z początku M. składały 2 kolonie: Plymouth i kolonia przy zatoce M. Pierwsi osadnicy angielscy — 101 puryta-nów, uciekających przed prześladowaniami reli-gijnemi—wylądowali w Plymouth d. 22 grudn. r. 1620. Boston założno r. 1630. Obie kolonie były rozdnielone do r. 1685, gdy zostały poddane władzy prezydenta Nowej Anglii. Boston był kolebką wolności amerykańskiej. R. 1774 kongres prowincyolny objął tam rządy, r, 1776 miasto zburzyli Anglicy. Niewolnictwo zniesiono r. 1780; z tegoż rokn datuje się pierwsza konstytucya. D. 6 lutego r. 1788 M. uznał konstytucyę związku północno-amerykańskiego. R. 1820 od M. oddzieliła się dotychczasowa część składowa Maine. Dwaj prezydenci Unii: starszy i młodszy Adams — pochodzili z M. Stamtąd też wyszedł szereg pisarzy wybitnych: Prescott, Bancroft, Bryaut, Channing, Emerson, Motley, Hawthorn i in.—Por. Austin „History of M.‘; (Boston 1876); Hale „Story of M.“ (1892);

C. F. Adams „Three épisodes in M. history“

E. Gr.

S, Orz,

Red.

Adolf Cichowski (ob.).

Massalski Michał Józef, książę, hetman wielki litewski, kasztelan wileński, starosta grodzieński, mściborski i probojski (f w lutym 1768), syn Jana, starosty sądowego grodzieńskiego, i Wołłowiczówny, marszałkówny Słonimskiej; kształcił się w Akademii Wileńskiej i po ukończeniu jej zaraz zaciągnął się do służby publicznej. R. 1714 pełnił już urząd deputata w trybunale litewskim. Od tego czasu, gorliwy w o-bowiązkach obywatelskich, aż do zgonu nie opuścił ani jednego sejmu, aby nie zasiadać w nim, już to jako poseł, już też jako seuator. R. 1733 na sejmie konwokacyjnym zyskuje laskę marszałkowską w kole rycerskim i ujawnia wielką zręczność w łagodzeniu umysłów powa-śnionych i w jednoczeniu zdań rozbieżnych. Występuje podówczas jak stronnik Potockich i zwolennik obioru króla Piasta. Jeszcze w lu

pach kirgiskich koczujący; obyczaje ich, jak oto: wspólność żon, zabijanie i pożeranie niedołężnych starców, były, według jednozgodnego świadectwa źródeł starożytnych, dzikie i barbarzyńskie; cześć oddawali słońcu i składali mu konie w ofierze; bogactwo ziemi swej w miedzi i złocie okazywali chętnie w zbrojach swych i przeróżnych pięknych ozdobach koni, tymczasem żelaza i srebra nie znali; w krainie ich zginął w r. 529 przed Chr. Cyrus, król perski, wraz z wojskiem podczas wyprawy, przeciw ich królowej Tomyris; w wiekach późniejszych nazwa ich, podobnie jak Scytów, obejmowała ludy ua północy osiadłe.

Massaja Wilhelm (* w Pionie [Montferrat] 8 czerw. 1809— f w Neapolu 6 sierp. 1889), misyonarz zasłużony. Wstąpiwszy do zakonu Kapucynów od r. 1846 do 1879 przebywał w Abisynii oddając się pracy misyonarskiej. W r. 1855 pierwszy zwiedził lud Bongo. Menelik (ob.) wypędził go z Abisynii; po powrocie do Rzymu Leon XIII obdarzył M-ę godnością kardynalską i mianował go dyrektorem Propagandy (ob.). Napisał gramatykę języka gaiła, nadto ogłosił: ,,I miei trentacinque anni di missione nell’alta Etiopia“ (Medyolan 1885 —1895, t. 12) i skrócenie dzieła tegoż p. n. „In Abissinia e fra i Galla“ (t-że 1895).

Massajowie, ob. Masajowie.

Massalia, nazwa dawna Marsylii; por. Mas-sy 1 i a.

Massalscy (Masalscy, dawniej Mos al scy), ród książęcy litewsko-ruski herbu własnego. Właściwym protoplastą znanej tej rodziny był Swiatosław Tittowicz, kniaź Karaczew-ski, z gałęzi książąt Rurykowiczów-Czernihow-skich, żonaty z Fiedorą Olgierdówną, którego syn, Jurji, otrzymawszy, jako udział, miasto Mosalsk (ob.), pierwszy zaczął nazywać się księciem Mosalskim (w poł. w. XV). Od trzech synów Jerzego; Wasyla, Włodzimierza iSie-miona poszły trzy linie polskie Kniaziów Ma-salskich: wołyńska, która w ciągu istnienia Rzeczypospolitej nie potrafiła wznieść się nad poziom pospolitości, grodzieńska, która stale używała nazwiska ,,Mosalski“ i również niczem wybitnem nie odznaczyła się w dziejach naszych, nakoniec gałąź ,,na Olekszycach“ (ob. niżej), oraz trzy rossyjskie: istniejąca po dziś dzień Koleowów-Masalskich i wygasłe już w w. XVII Kłubkowów-Masalskich i Litwiuowów-Mas-salskich. Do największego znaczonia w kraju, dzięki szczęśliwym związkom małżeńskim, tudzież zasługom osobistym jej członków, doszła jedynie linia „na Olekszycach“ spokrewniona z Koreckimi, Jazłowieckimi, Sapiehami, Łu-komskimi i innymi rodami znacznemi w Koronie i Litwie. Pierwszym, który założył podwaliny świetności tej gałęzi, był Fiedor, marszałek królewski (1582), dzielny wojownik i mąż zażywający niezwykłego miru wśród współobywateli, a wielkiego uznania od królów, Stefana i Zygnunta III. Synami jego byli: Grzegorz, podkomorzy grodzieński, wielokrotny poseł na sejmy i trybunały, człowiek inteligencyi wybitnej, i Andrzej, kasztelan brzeski (1627), wojewoda miński (1643), nakoniec brzeski (1645), prawnukiem zaś — Michał Józef, hetman wielki litewski (1762), pan olbrzymiego majątku, gorliwy stronnik reform Czartoryskich (ob.). Z czterech synów hetmana: Kazimierz był oboźnym wielkim litewskim (1750), Jan—podczaszym wielkim litewskim (1756), Ignacy — biskupem wileńskim (1764), który smutną odegrawszy rolę w ostatnich latach istnienia ojczyzny, padł w r. 1794 ofiarą wzburzonego pospólstwa warszawskiego (ob.), ostatni Józef— podskarbim nadwornym litewskim (1754). Synem Józefa był Ksawery, zgasły bezpotomnie w r. 1787, ostatni z linii „na Olekszycach“ zatwierdzonej w tytule książęcym za staraniem bpa Ignacego przez konstytucyę sejmową z r. 1775. Z istniejących po dziś dzień linii Massalskich —wołyńskiej i grodzińskiej kilkunastu członków uzyskało w r. 1825 przyznanie tytułu książęcego w cesarstwie rossyjskiem.

Massalski, malarz nadworny króla Stanisława Leszczyńskiego w Lunewilu. Malował głównie portrety Polaków bawiących na dworze lu-newilskim lub odwiedzających tęskniącego na wygnaniu monarchę. Są to wizerunki udatne, świadczące o talencie artysty. Istnieją w rozmaitych zbiorach. Najwięcej posiadał ich głośny zbieracz starożytności polskich w Paryżu,

E, Chw.

tym r. 1735 gromadzi na Litwie zaciągi w interesie Stanisława Leszczyńskiego. Po przejściu wszakże prymasa na stronę Augusta III, przechyla się i M. na jego stronę. W nagrodę za to otrzymuje od króla urzędy: pisarza polnego W. Ks. Litewskiego i starosty sądowego grodzieńskiego oraz order Orła Białego. Po Michale Kazimierzu Radzi wille objął M. kasztelanię trocką, a w r. 1744 wileńską, po-czem 16 listopada t. r. powołany został na het-maństwo polne litewskie, z którego w r. 1762 na wielkie litewskie postąpił. R. 1752 M. powrotnie piastował godność marszałka sejmu, popierając silnie stronnictwo Czartoryskich. W duchu ich polityki przemawiał contra na zebraniu senatu r. 1763 w sprawie zagrożonego w Kurlandyi królewicza Karola, choć uchwała rady senatu wypadła w myśl większości przychylnej królewiczowi; d. 15 kwietn. r. 1763 podczas kadencyi trybunału wileńskiego, działając w myśl instrukcyi Czartoryskich, odmówił warty honorowej trybunałowi, a następnie, za 40 000 rb. w podarunku, wpuścił spokojnie wojsko rossyjskie do kraju. Podczas obioru na króla Stanisława Augusta hetman M. czynnie popierał w dalszym ciągu Czartoryskich, układając odpowiednio sejmiki konwokacyjne i pod osłoną bagnetów rossyjskich zawiązując konfederacyę generalną księstwa Litewskiego w Wilnie (16 kwietnia 1764) przeciwko stronnictwu hetmańskiemu (Branickiego i Radziwiłła). W nagrodę za to uchwalono na konwoka-cyi zachowanie hetmanów W. Ks. Litewskiego przy prawach i prerogatywach (16 maja 1764). Kiedy zaś znów na sejmie koronacyjnym wypłynęła sprawa uszczuplenia władzy hetmańskiej i mimo mów M-go i syna jego, biskupa wileńskiego, uchwalono dn. 3 grudnia r. 1764 komisyę wojskową, pozbawiającą buławę litewską władzy absolutnej dotychczasowej, hetman wielki litewski wraz z synem w gniewie obrady opuścił i poróżnił się zapamiętale z Czartoryskimi. Zajęty wywyższeniem swego rodu resztę żywota poświęcił gromadzeniu majątków. Miał za żonę Franciszkę Ogińską, kasztelankę trocką, a z niej dwie córki i czterech synów.— Por. J. Wolff „Kniaziowie rusko-litewscy“.E-Ch'v-Massalski Ignacy Józef, książę, biskup wileński (* 22 lipc. 1729 — f 28 czerw. 1794 na szubienicy przed Bernardynami w Warszawie). Syn hetmana Michała M-go (ob.). Przeznaczony od dziecka do stanu duchownego, już w 15-ym roku życia był kanonikiem katedralnym wileńskim. Następnie wysłany przez ojca do Rzymu, celem dalszego kształcenia się, słuchał przez pół-czwarta roku filozofii i teologii i po napisaniu rozprawy ,,De praecipuis Ecclesiae Romauae Pla-citis“ (Rzym 1775), uzyskał godność doktora filozofii i teologii. Po powrocie do kraju, dzięki stosunkom rodzinnym, zaczął szybko postępować w urzędach i godnościach, tak świeckich, jak duchownych. Mianowany pisarzem wielkim, potem referendarzem litewskim, otrzymał probostwo różańskie, kanonię warszawską, probo-bostwo-prałaturę katedry wileńskiej. Po śmierci zaś biskupa Michała Zienkowicza i nominata Antoniego Tyszkiewicza, z polecenia Augusta III wyniesiony został r. 1762 na biskupstwo wileńskie. Chciwy zaszczytów nie zadowolą się tem, czyni zabiegi aby katedrę swoją zamienić na arcybiskupstwo, a kiedy to mu się nie udaje, wyjeżdża umyślnie do Paryża., aby przy pomocy dworu francuskiego uzyskać kapelusz kardynalski, co także do skutku nie przyszło. Czynny i energiczny, dobrze widziany na dworze, wywierał wpływ wielki na politykę Rzpltej. Za jego to staraniem pozostawiono wyjątkowo na sejmie konwokacyjnym ojcu, hetmanowi wielkiemu litewskiemu, buławę hetmańską aż do r. 1766. Tegoż roku okazuje tak wielką gorliwość przeciw dyssyndentom, że aż ściąga na swoje dobra kwaterunek rossyjski, lecz już w kilka tygodni później pisze o nim Repnin (ob.) jako o jednym z głównych przeciwników króla Stanisława Augusta i o możliwym naczelniku stronnictwa rossyjskiego w Rzpltej. Jakoż należał do „patryotów“ Wołkońskiego, ale z Saldernem (ob.) był w złych stosunkach, gdyż wspólnie z Podoskim, Ponińskim i Mło-dziejowskim podpisał list do Katarzyny II, prosząc o powrót Repnina (1771). Chciał porozumiewać się z Jeneralnością konfederacyi Barskiej w Eperies, lecz skarcony ostro przez Sal-derna, zaniechał tego zamiaru. W okresie sejmu delegacyjnego był już narzędziem posłusz-nem Stackeiberga (ob.) i zasłużył sobie na miano „czwartej potencyi rozbiorowej“'. Był „pierwszym motorem“ konfederacyi r. 1773, bo zachęcał wszystkich do podpisania aktu, choć sam obłudnie długo się wzdragał z akcesem; nie kontentował się też srebrnikami, jako ceną zbrodni stanu, aż wyrobił sobie u delegacyi zamianę dóbr Lachowicze, które przynosiły 50 tys. złp. intraty, na 4 starostwa z dochodem 300 000 złp. i oszustwo swoje pokrywał pozorem ofiary dla Rzpltej, ponieważ w Lachowiczach istniała niegdyś forteca, wspominana w dziejach wojen z Moskwą w w. XVII. Po zniesieniu zgromadzenia Jezuitów został r. 1774 pierwszym prezesem komisyi edukacyjnej i zarazem pierwszym zarządcą fuuduszów wychowania publicznego na Litwie. Zapuścił też głęboko rękę do kasy i wybrał z niej na potrzeby domowe 300 tys. złp., czyli połowę całorocznego jej dochodu, aż biadania nauczycieli niepłatnych ściąguęły wizytę wydelegowanego z Warszawy Wybickiego (ob.), który całą rzecz bezwzględnie wyświetlił i raport swój na posiedzeniu Komisyi Edukacyjnej w obecności samego biskupa M-go wyrecytował. Usunięty więc został z urzędu niezwłocznie. Zrabowanego grosza nie chował w szkatule, .,zostawał zawsze w potrzebie na zbytki‘‘, żył wspaniale, wystawnie, urządził słynne Werki pod Wilnem, grał w karty namiętnie i trwonił pieniądze bez liku i miary: w ciągu dwuch wieczorów potrafił pewnego razu — jak twierdzi rezydent saski von Essen — przegrać 38 000 dukatów. „Był — zdaniem spółczesnych -- postaci przyjemnej, charakteru słodkiego i na nabytych nie schodziło mu naukach“. Umysłem górował nad otoczeniem: pomimo pasma zbrodni względem kraju spełnionych, miał jakieś uczucie poczciwsze dla włościan; konferował w tej sprawie z Rousseau’m i sam próbował polepszyć byt ich w dobrach swych Ihumeńskich. Choć

wu

na

za-

sce.

innymi przywódcami Targowicy i tylko za osobistem wstawieniem się króla uszedł w krwawym dniu 9 maja r. 1794 zemście oburzonych mas ludu. Uległ jej wszakże dn. 28 czerwca r. ] 794; wywleczono go z więzienia i powieszono na Krakowskiem Przedmieściu przed Bernardynami w Warszawie. Z dóbr jego cesarzowa Katarzyna II wyznaczyła fundusz na

ta księga“ IV, Poznań 1882).

3 tomy).

razu pewnego, kiedy za sprawą Szymona Gi-netta zbuntowali się włościanie w jego majętności, w Połądze, nie zawahał się wezwać 200 żołnierzy rossyjskich do uśmierzenia niezadowolonych. Był również przeciwnikiem stosowania kary śmierci i tortur (1774), toteż Saldem mieni M-go człowiekiem subtelnego i chytrego umysłu, choć ma go zarazem za obłudnika, człowieka niepewnego, wietrznego, jak francuski ,,abbé petit-maître“. „Nie było próż-niejszej, nad prałata tego, purchawki—powiada Niemcewicz—nie mogąc jako biskup nosić szpady, do laski, z którą chodził, przypiął sobie porte-epće“. Godnością swą i własnemi zdolnościami nadęty, piął się do zwiększenia wpły-swego i znaczenia: na sejmie pamiętnym r. 1773 — 75 uzyskał zatwierdzenie tytułu książęcego dla Massalskich z linii hetmańskiej, zobowiązawszy się wzamian ufundować, na wzór innych rodzin magnackich, pułk piechoty imienia M-skich. Sprawy majątkowe jego były zawsze tak zagmatwane i nadwyrężone, a na-wyknienie do życia pańskiego tak wielkie, iż musiał najdziwniejszych, a najmniej godziwych chwytać się środków do utrzymania się stopniu świetności, do której nawykł. Podczas pierwszego rozbioru Polski należał do de-legacyi, która zgodziła się na ustąpienie części kraju mocarstwom ościennym i niejako uświęcił ich łupy. Nieobecny na sejmie czteroletnim (r.    1789 wyjechał za granicę), bronił jednak

zdała od kraju zręcznie swych starostw od zwiększonego podatku za pośrednictwem Kościałkow-skiego, posła wilkomierskiego i innych stronników tak uporczywie, że Kublicki musiał się chwycić środków nadzwyczajnych, aby osiągnąć pożądaną uchwałę „dobycia fortecy Lachowickiej ogłodzeniein“. Po powrocie w r. 1792 przystąpił do Targowicy i jako konsyliarz senatu znajdował się na sejmie grodzieńskim: tutaj postępowaniem swem zyskał sobie zasłużone miano zdrajcy ojczyzny. W jego to mieszkaniu w Grodnie Siewers (ob.) gromadził swoich uszników i przyjaciół, a planował nowy podział Rzpltej, za co odpłacił swemu wiernemu służalcy odznaczeniem M-go w liście nagród wydanych ministrom polskim i członkom depu-tacyi za podpisanie dwuch projektów do traktatów: o odstąpieniu prowincyi i o związku; biskup za to otrzymał od Katarzyny II krzyż i sygnet z szafirem ozdobione brylantami. Postępek ten oburzył całą opinię publiczną w Pol-Po wyparciu przeto wojsk gen. Igelströma z Warszawy,: M. uwięziony został na zamku wraz z „świątynie pańskie“ obrządku prawosławnego. R. 1795 zwłoki M-go sprowadzone przez kapitułę wileńską, uroczyście pochowano w Wilnie w grobach biskupów pod katedrą.—Por. Wł. Smoleński „Konfederacya Targowicka“ (Kraków 1903); T. Korzon „Wewnętrzne dzieje Polski za Stan. Augusta“ (Warszawa 1897 — 98, wyd. 2-e, t. 6): Iłowajskij „Sejm Grodzieński⁴* (Poznań 1872); T. Żychliński „Massalscy“ („Zło-

E. Chw.

Massalski E d w a r d Tomasz, powieśeio-pisarz, filolog, tłumacz i rolnik zawołany (* 1801 na Litwie), obywatel ziemski z Ihumeńskiego, w Mińszczyźnie, nauki średnie pobierał u Jezuitów w Połocku, w Wilnie był na wydziale nauk matematyczno-fizycznych, przykładał się także do literatury i filozofii. Po ukończeniu nauk wyższych i uzyskaniu dyplomu magistra filozofii, urzędował czas jakiś w Petersburgu, a następnie w r. 1853 przeniósł się do Warszawy, gdzie początkowo był urzędnikiem Biblioteki Głównej. Pisywał najczęściej pod pseudonimem: Artur Odrowąż Kamiński. Pierwszą pracą, która zwróciła na siebie uwagę, był: „Pan Podstoli, albo czem jesteśmy, czem być możemy, romans administracyjny“ (Wilno-Petersb., 1830— 33, 5 części w 2 t.). Jest to jakby ciąg dalszy „Pana Podstolego“ Ign. Krasickiego (ob.), który mu za wzór służył. Charakter czysto narodowy, wskazywanie rad dobrych pod względem gospodarczym i administracyjnym, pogląd na sprawy i potrzeby czasu bardzo wszechstronny, myśl podźwignienia stanu włościańskiego, wszystko to nadaje utworowi M-go wartość społeczną. Z innych prac jego zasługują na uwagę: „Gramatyka języka Polsk.“ (Wilno 1858); „Gramatyka jęz. polskiego do wymagań i natury brzmień jego zastosowana“ (Paryż 1867); „Przestrogi dla mówiących i piszących po polsku“ (Warszawa

1857); „O skarbach słowiańskich a szczególnie o gramatyce języka polskiego uwagi“ (Warszawa 1853); „Tablice porównawcze wszystkich wiadomych monet, wag i miar“ (Petersburg 1834); „Wyciąg z gramatyki polskiej⁴* (Wilno 1849). Przetłumaczył Augusta Nicolasa: „Wywód prawdy chrześciańskiej ze stanowiska filozofii, dogmatu i historyi“ (Warszawa 1856). W „Dzienniku Wileńskim“ umieścił szereg artykułów a-gronomicznych popularnych.—Por. J. Bieliński „Uniwersytet Wileński“ (Kraków 1899— 1900,

E. Chw.

Massalskich książąt herb. Na tarczy w polu czerwonem litera M złota, w jej środku takiż krzyż. Nad tarczą mitra książęca. Używają go: litewsko-ruska rodzina kniaziów Massalskich (Mosalskich), pochodzącą z linii książąt Rury-kowiczów-Czernihowskich, tudzież rodziny szlacheckie: Augustynowiczów, Baków z odm. Ba-kaczów, Bakiewiczów, Bakanowskich, Chmielnickich, Dziekciowskich, Dzieszczowskich, Ko-towickich, Krzywickich z odm., Łaskowiczów-

D.

M Ko

Red.

M. KO

E. Chw.

Ładybskich, Neledyńskich, Pokotiłów (zgaśJi), Puciatów, Siemaszków, Surynów z odm., Tu-hanowskich i Wysockich.

Pi g. 59. Massalskich książąt herb.

Massarani Tullo, pisarz włoski (* 1826 w Mantui), pochodził z rodziny żydowskiej, u-czył się prawa w Pawii, później jednak pracował wyłącznie na polu sztuki i literatury. W r. 1848 dał się pierwszy poznać jako publicysta, po upadku ruchu r. 1848 wyjechał do Paryża i napisał tam rozprawę „L’idea italiana attraverso i tempi“; w r. 1851 powrócił do Włoch i zamieszkał w Medyolauia, gdzie wydał „Cre-pusculo“, „Nuova Antologia“ (studyum o Hei-nem 1857), oraz „Monaco e Norimberga“, praca mająca na celu zapoznanie Włochow ze sztuką niemiecką. Od r. 1860 — 67 był członkiem parlamentu. Napisał: „Studii di politica e di sto-ria“ (Florencya 1873), oraz „Saggi critici“ (2-e wyd. 1883). Podczas wystawy paryskiej w r. 1878, M. był prezesem Jury międzynarodowego artystycznego, owocem prac, które tam podejmował jest książka: „L’arte a Parigi“ (Rzym

1879). Napisał nadto: „Piazza d’armi bozzeto milauese“ (1874) i wiele innych.

Massarati Antoni (* w Rzymie 1731 — f w Parmie 1799), w Rzymie wstąpił do zgromadzenia Jezuitów; po zniesieniu ich przez pap. Klemensa XIV przybył na Białoruś i wykładał lat kilka w akademii połockiej, gdzie Towarzystwo Jezusowe pod opieką Katarzyny II znalazło opiekę i przytułek; stamtąd powróciwszy do Włoch osiadł w Parmie, gdzie zarządzał nowicyatem. Podczas pobytu w Po-łocku nabył znajomości języka polskiego i przełożył kazania Piotra Skargi, które potem wydał w Parmie (1790); w Połocku ogłosił „Exer-citia Spiritualia“.

Massari Józef historyk włoski (* 1821 w Borri delle Puglie — f 1884) żywo był czynny w wypadkach r. 1848 w Neapolu, przez co zmuszony był później wyemigrować. Udał się do Toskanii, później do Piemontu. W Turynie wydawał przez jakić czas „Rivista contempo-ranea“ oraz „Gazzetta ufficiale Piemontese“.

W r. 1860 wybrany posłem do parlamentu, dał się tam poznać jako mówca wybitny i sekretarz umiejętny. Napisał „Lettere politiche“ (Turyn 1849); „II conte di Cavour. Ricordi biografici“ (t-że 1873); „La vita ed ił regno di Vittorio Emanuele“ (Medyolan 1878, t. 2; wyd. 3-e 1880; wyd. ludowe 1896); „II generale Alfonso la Marmora“ (Florencya 1880). Wydał nadto pisma pozostałe po Winc. Giober-tim, oraz jego listy, a także mowy Cavoura w parlamencie.

Massawa (Massaua, Massua, właściwie Mat se w a = miejsce przybycia), najważniejsze miasto portowe na wybrzeżu zachodniem m. Czerwonego, jedno z najgorętszych miast na ziemi, stolica kolonii włoskiej Erytrei, pod 15°36’ szer. płn. i 39°38’ dł. wseh od Gr., u wejścia do zatoki Arkiko, na brzegu zachodnim wyspy koralowej M-wy (1 000 m. dł. i 300 szer.): cz. wschodnią zajmuje cmentarz mahometański, fort włoski i liczne cysterny starodawne. M. połączona jest groblą olbrzymią z wyspą sąsiednią Taulundem i z lądem afrykańskim. Pod groblą ciągnie się wodociąg starodawny, dostarczający m-tu wody źródlauej aż z Molukku. Ludność (około 8 000; 1901) niemal wyłącznie mahome-tańska, przeważnie pochodzenia etyopskiego (rybacy, marynarze i tragarze), mnóstwo też Abis-syńczyków, Somalów, Donakilów, Gallów, Ba-nianów, Greków i Arabów (kupców wyłącznie). Garnizon włoski. M. wzniesiona jest z kamienia, od czasów zajęcia przez Włochów jest obwarowana; ma dzielnicę europejską ze sklepami, magazynami i kawiarniami i piękny bulwar morski. Należy do miejscowości niezdrowych. Ważna jest jako ognisko handlu Abissynii i Sudanu z Europą i Indyami. M. jest wrotami han-dlowemi prawie całej Abissynii. Wywóz skór, złota, kości słoniowej, wosku, miodu, tytoniu i piór strusich. Wwóz broni i materyi jedwabnych oraz bawełnianych. Handel z Beduinami. Roczny obrót do 4 mil. rb. Kolej strategiczna łączy M-ą z Saati (26,9 kim.). Stałą komuni-kacyę z M-ą utrzymują okręty egipskie, Lloyd austryacki i włoska „Navigazione Generale Ita-liana“. — M. miasto starożytne, pamięta czasy Ptolemeuszów, nazywało się S a b ą. W w. X wspominają o M-wie historycy arabscy, jako o mieście „Base“. Następnie przeszła M. w posiadanie Abissynii. Turcy zajęli ją w r. 1557 i zburzyli następnie. R. 1865 odstąpiła Turcya M-wę Egiptowi. R. 1885 opanowali ją Włosi i d. 8 lutego wprowadzili tu swoją załogę.

Masse Józef Mikołaj (* w Moulicent [d. Orne] 1801 — f w Paryżu ) lekarz i anatom. Nauki ukończył w r. 1838, poczym jako profesor anatomii praktycznej wykładał lat wiele w Paryżu; nauczał także chirurgii operacyjnej i położnictwa. M. doszedł do rozgłosu wielkiego wydając „Petit atlas complet d’anatomie descriptive du corps humain“ (Paryż 1843 i licz-

ne wyd. późn. 1.12 tabl.), podręcznik ten zdobią tablice wykonane artystycznie przez rysowników, Corbié i Léveillé, a stąd też wydawano je kilkakrotnie również z tekstem ang. i niem.

stanowisku tem splamił się zdzierstwem i wyzyskiwaniem haniebnym kraju zajętego, co stało się też powodem odebrania mu dowództwa. W r. 1803 zasiadał jako poseł dep. Sekwany w Ciele Prawodawczem; d. 19 maja r. 1804 otrzymał buławę marszałkowską, d. 2 lut. r. 1805 wielką wstęgę Legii honorowej. D. 30 sierp. Napoleon powierzył mu znów dowództwo naczelne we Włoszech; d. 18 paźdz. przekroczył Adygę pod Weroną i d. 30 t. m. odparł zwycięsko pod Caldierą arcyks. Karola (ob.). Po zawarciu pokoju Presburskiego zajął królestwo neapolitań-skie (18 stycz. —13 lut. 1806). W r. 1807 stał na czele korpusu 5-go w Polsce i odznaczył się znów czynami wojenuemi. D. 19 marca r. 1808 Napoleon nagrodził M-ę tytułem księcia (due) Rivoli. W r. 1809, podczas wojny przeciwko Au-stryi, dowodząc na brzegu prawym Dunaju wsławił się biegłością i męstwem w bitwach pod Abensbergiem, Landshutem, Eckmühlem i Ebers-bergiem, zwłaszcza zaś w bitwie krwawej pod Es-slingiem (Aspern), gdzie wojsko francuskie ocalił od klęski broniąc mostów na Dunaju. Pod Wa-gramern dowodził skrzydłem lewem i wiele przyczynił się do odniesienia zwycięstwa ostatecznego (6 lip. 1809), odznaczył się również pod Znoj-nem (Znaim) przybywając w porę z pomocą marsz. Marmontowi (11 lip.). Nagradzając go za czyny te Napoleon w d. 31 lip. r. 1810 mianował M-ę księciem (prince) Essling. W tymże roku otrzymał dowództwo naczelne w Portugalii, gdzie mu jednak szczęście wojenne dotychczasowe nie sprzyjało po dawnemu; zajął wprawdzie Ciudad Rodrigo i Almeidę (10 lip. i 27 sierp.) i posunął się w głąb kraju, ale napotkał na opór zacięty Wellingtona (ob.), którego pod Busco pokonać nie zdołał. Wellington zajął następnie stanowisko silne pod Torres Vedras i nie dał się z niego zepchnąć. Rozporządzając wojskiem mniej licznym od przeciwnika, nadto zniechęcony nieposłuszeństwem generałów podwładnych, zwłaszcza marszałka Neya (ob.), w d. 1 marca r. 1811 postanowił cofnąć się do Hiszpanii; co też uczynił, stoczywszy przedtym bitwę pomyślną pod Sabugalem (3 kwiet.). D. 5 maja stoczył z Wellingtonem bitwę nierozstszyg-niętą pod Fuentès de Onoro. Zdawszy dowództwo Marmontowi (ob.), powrócił do Francyi, a wpadłszy w niełaskę Napoleona do połowy kwietnia r. 1813 był bezczynny, mianowano go wtedy dowódzcą 8-ej dywizyi wojskowej i gubernatorem Tulonu. Na tym stanowisku zastała M-ę pierwsza Restauracya; Ludwik XVIII d. 20 grud. r. 1814 mianował go parem Francyi i ko-

—Por. „Biogr. Lex. der hervorr. Aerzte“ (IV,

161).

Dr j. r.

Massé Wiktor (* 7 marca 1822 w Lorient,

—f iipca 1884 w Paryżu), kompozytor oper.

Kształcił się w konserwatoryum paryskiem pod Halevym, w którem, r. 1844 otrzymał prix de Rome za kantatę „Le renégat de Tanger“. Po powrocie z Włoch M. szybko wystawiał w Operze Komicznej swe opery: „La Chanteuse voilée“

(1850); „Galatea“ (1852); „Zaślubiny Joasi“

(1853), „Reine Topase“ i około dziesięciu innych. Ze wszystkich najlepsza, „Zaślubiny Joasi“, obiegła prawie wszystkie sceny europejskie.

Jego muzyka nigdy nie jest trywialna, ma wdzięk i elegancyę naturalną, a przytem jest wesoła i świeża w pomysłach melodyjnych, zręczna w

instrumentacyi.

A, Pol.

Masséna Andrzej, książę Rivoli i Essl i n g, marszałek cesarstwa (* w Leven pod Nizzą 6 maja 1758 —f w Paryżu 4 kwiet. 1817).

Był synem rolnika i handlarza win, który go wcześnie osierocił; mając lat 13 uciekł z domu i zostawszy chłopcem okrętowym odbył kilka dalekich podróży morskich na statku kupieckim, m. in, był w Kajennie. W 19-ym roku życia (1775) wstąpił do wojska, w którym przesłużył do r. 1789 i opuścił je w stopniu podoficera, poczem wrócił do Nizzy. W r. 1791 wstąpił do batalionu ochotników dep. Var, a d. 1 lut. r. nast. był już podpułkownikiem, w r. 1793 walecznego M-ę posunięto na generała brygady, a wtedy odznaczył się w bitwach pod Saorgią i Loaną. W r. 1795 został generałem dywizyi i podczas wyprawy włoskiej (1796—97) okrył się sławą; d. 14 stycz. r. 1797 przechylił na czele dywizyi swej zwycięstwo pod Rivoli na stronę Francuzów, oprócz tego w licznych bitwach i potyczkach innych walczył świetnie.

W listop. r. 1798 objął dowództwo naczelne w Szwajcaryi, gdzie prowadził wojnę mężnie i umiejętnie, a w d. 25 wrześ. r. 1799 pod Zurychem zadał klęskę stanowczą wojskom au-stryacko-rossyjskim. Po zamachu stanu 18 Bru-maira r. 1799 został wodzem naczelnym wojsk franc, we Włoszech. Wobec sił przeważających austryackich gen. Melasa musiał zachowywać się obronnie i zamknąć się nakoniec w Genui, którą Austryacy obiegli od strony lądu, flota zaś angielska pod admirałem Keithem blokowała ją od morza. Wyczerpawszy wszelkie środki obrony, mając wojsko trapione głodem    mandorem orderu św. Ludwika. Podczas Stu dni

i zdziesiątkowane przez choroby, wdał się w    M, stał na uboczu, nie łącząc się z Napoleonem,

układy i uzyskał kapitulacyę zaszczytną, dozwą-    Gdy marsz. Neya stawiono przed sądem Izby

łającą mu na opuszczenie Genui z bronią wręku    parów M. nie przybył na posiedzenie, wyina-

i udanie się do Francyi (5 czerw. 1800). Po    wiając się tem, że nie może sądzić towarzysza

bitwie pod Marengo (ob.) otrzymał znów do-    broni, z którym dawniej miewał nieporozumie-

wództwo naczelne we Włoszech północnych, a na    nia różne. Na cmentarzu paryskim Père-la-

Wiel. Encykl. Powsz. Ilustr. Ser. 1. Tom XLV Zesz. 362a.

(Paryż 1901).

A, Pol.

E. Gr.

S, Drz

mystic“ (Boston 1895).

Massions mons, pasmo górskie na pograniczu Kampanii i Latium Novum, ciągnące się ku północ, wschodowi od miasta Synuessy, sławne z wina znakomitego, zwanego Massicum, hodowanego na skłonach jego, wielbionego często przez Horacyusza i innych poetów rzymskich; dzisiaj Monte Masso albo Massico; u stóp jego rozlegał się ku półn. zachód, również z wybornego wina słynący Ager Falernus (ob. Faler-num).

E. Gr.

Chaise wzniesiono obelisk marmurowy na grobie jego. Pozostawił pamiętniki, które wydał gen. Koch (Paryż 1849 — 50, 2 t.). M. był nie-zaprzeczenie najzdolniejszym wodzem z pomiędzy marszałków Napoleona, sławę swą wojenną przyćmił jednakże chciwością i ździerstwem. —Por. Toselli „Notice biographique sur M.“ (Nizza 1869) i Gachot „Histoire militaire deM.“

Red.

Massenet Juliusz (* 12 maja 1842 w Mon-taud, pod St.-Etienne, d. Loary) jeden z najwybitniejszych kompozytorów francuskich. Kształcił się w konserwatoryum paryskiem pod kierunkiem Rebera i Thomasa, w r. 1863 otrzymał prix de Rome za kantatę „Dawid Rizzio“. Wróciwszy z podróży artystycznej w r. 1867, odrazu zajął stanowisko wybitne w rzędzie kompozytorów francuskich, dzięki powodzeniu pierwszych dzieł swych orkiestrowych i oper, zwłaszcza opery biblijnej „Marya Magdalena“ (1873) i „Ewa“ (1875). Pierwszą wielką operą M-ta był „Król Lahory“ (1877), grany na wszystkich prawie większych scenach europejskich, równie jak i następne jego opery: „Manon“, „Cyd“, „La Navarraise“, „Werter“, „Le jongleur de Notre-Dame“, „Thais“, „Thérèse“ itd. Ostatnią jego operą jest „Don Kiszot“ (1910), wystawiony z wielkiem powodzeniem w Monte Carlo. Prócz oper napisał M. kilka baletów, kantat, muzykę do wielu dramatów Sardou, Radna, Deroulèda i innych; dalej: kilka suit orkiestrowych, z których „Scènes pittoresques“ i „Scènes alsaciennes“ wielkiej dostąpiły popularności; kilka poematów symfonicznych, uwertur koncertowych, wiele pieśni, chórów i t. d. Od r. 1878 — 96 zajmował M. stanowisko profesora konserwatoryum paryskiego. Jako muzyk. M. jest eklektykiem zręcznym i sprytnym nadzwyczajnie; umie korzystać z wiedzy Meyerbeera, Thomasa, Gounoda i Wagnera, a przytem żadnego z nich nie naśladować wyraźnie. Indywidualności wybitnej, ani natchnienia twórczego nie posiada, bardzo często jednak gładkiem słowem muzycznem potrafi maskować płytkość myśli. Nie jest też subtelnym psychologiem, nastroje wszakże poetyczne wyczuwa wcale dokładnie. Technik wyborny, artysta wrażliwy na piękno dźwiękowe, muzyk wyrafinowany w stylu a wykwintny w rysunku melodyjnym, kompozytor szczery w wyrażaniu uczucia, a w duszy kochanków scenicznych czytający niemniej wprawnie jak dawny organista w tabulaturze, M. jest przedewszystkiem muzykiem pełnym wdzięku i wytworności, nawet wtedy, gdy ilustruje sceny gwałtowne, silnie dramatyczne. Szczególne też ma upodobanie do uzmysławiania w muzyce uniesień namiętnych serca, oraz nastrojów elegijnych, poetycznych, i to mu się najczęściej udaje.

Massenja m-sto główne w Bagirmi w Sudanie środkowym, o 170 kim. od jez. Czaad, 3 2 kim. obwodu, rzadko zabudowane. Wielki pałac sułtana, otoczony murem wysokości 5 — 6 metrów, dziś przeważnie zniszczonym. R. 1852 do M. dotarł Barth. R. 1873 — Nachtigal. W 2 lata po zdobyciu miasta przez króla Wadaj-skiego, który zabił większość mieszkańców, a do niewoli zabrał jakoby 15 000. W czasie późniejszym m-sto nieco się podniosło; od r. 1892 stolicą jednak zostało Bugomau nad rz. Schari. R. 1893 M. została jakoby ponownie przez Mahdistów zburzona.

Massesylijczycy (gr. MaaoaiaôXim, łac. Mas-saesylii), lud zamieszkały w części zachód. Nu-midyi, w Afryce północnej; jako król ich szczególnie , zasłynął Syfaks (ob.), sprzymierzeniec Kartagińczyków w drugiej wojnie Punickiej, który często napadał, a wkońcu wypędził Ma-synissę (ob.) z jego dziedzicznej Massylii, tak że przez pewien czas cała Numidya rozkazów jego słuchała.

Massey Gerald, poeta i pisarz angielski (* 1828 w Tring w Hertfordshire), pochodził z rodziny ubogiej, mając lat 15 udał się do Londynu, gdzie pracował usilnie nad zdobyciem wykształcenia, w r. 1850 wydał zbiór poezyi: „Voices of freedom and lyrics of love“, później „The ballad of babę choistabel“ (1854) oraz „A tale of eternity“ (1869). Owocem długoletniej pracy jego jest dzieło: „The secret drama of Shakespeares sonnets“ (1866, wyd. 3,

1888). Zbiór poezyi M. wydał p. n.: „My liri-cal life“ (1889, 2 t., wyd. 2, 1890). W poezyach M. porusza wiele tematów—silnie też dźwięczy w jego utworach struna uczuć narodowych. —Por. Flower „Gerald M., poet, prophet and

M. Ko.

S- Drz.

Massikesse m-sto w Manice we wschodnio-afrykańskich posiadłościach Portugalii, położone pod 18°53' szer. płd., wzniesienie npm. — 700 m.; nad brzegiem rz. Revue; niegdyś znaczne m-sto z fortyfikacyami; w końcu w. XVIII podupadło, r. 1833 zostało zniszczone przez Ladi-nów; dzięki gospodarce angielskiej w Afryce środkowej nieco się podnosi. Od r. 1898 kolej żel., łącząca M. z Buirą i posiadłościami an-gielskiemi. W okolicach m-a w tym samym czasie odnaleziono żyły złota, wydano kilka tysięcy koncesyi na poszukiwanie go, zwłaszcza Anglikom, Francuzom i Portugalczykom. Wytworzyła się wielka spółka kapitalistyczna pod nazwą: „Companhia de Moçambique“. Miasto wzrasta.

zawsze

wsze

Jako człowiek odznaczał się nieza-

(t-że 1901).

Massina państwo w Afryce płn.-zach. (inaczej Massenia, Moassina), w obrębie posiadłości Sudanu francuskiego, położone pomiędzy 12°50' — 17°33' szer. płn. i 5⁰10, — 10°45' dł, wsch. od Gr., nad górnym biegiem Nigru i jego dopływem Bachoi (Ulu-ulu); równina, często zalewana przez rzeki, urodzajna, obfitująca w bydło rogate i konie; ryż, kukurydza, bawełna udają się doskonale. Ludności 4V₂ miliona. Plemię panujące Fulbów jest wyznania mahometańskiego; przeważają jednak plemiona pogańskie Bambarów i Sourhai.—Państwo M. założone zostało około r. 1770 przez Fulbów, którzy przez czas pewien opanowali i Timbuktu; M. różne przechodziła koleje, aż r. 1893 została opanowana przez Francuzów. Od tego czasu podupadła stolica M. Bandiagara, główne środowisko handlowe — Djenne nad rz. Mahel na płd. wsch. od jej uścia do Nigru.

I W ostatnich czasach wzrosło znaczenie miasta

E. Gr*

Massillon Jan Chrzciciel, kaznodzieja francuski (* w Hyères w Prowancyi 24 czerw. 1663— f w Clermont 18 wrześ. 1742). Syn notaryusza niezamożnego, uczy! się w Hyères i Marsylii-, od dzieciństwa okazywał zamiłowanie do kaznodziejstwa, powtarzając nieraz wobec kolegów zasłyszane w kościele kazania. Mając lat 18 wstąpił do zgromadzenia Orato-ryauów w Aix i wkrótce zdolnościami się wyróżnił. Teologii uczył się w Arles, większych jednak postępów nie zrobił. Mowy przy pogrzebach arcybpów: z Vienne (1691) i Lugdunu (1692) zdobyły mu rozgłos. W r. 1696 został kierownikiem seminaryum St.-Magloire w Paryżu, gdzie kilka konferencyi napisał. Po kazaniach w Montpellier (1698), które wielkie miały powodzenie, zaproszony rostał do Paryża (1699). Bourdaloue (ob.), słysząc go, miał zastosować do siebie słowa ś. Jana: ,,0n ma rość, a ja się umniejszać'⁴. W r. 1701 i 1704 miewał kazania wielkopostne w Wersalu, wobec króla i dworu (Ludwik XIV powiedział podobno, że z poprzednich kaznodziejów bywał zadowolony, ale dopiero po kazaniu M-a był niezadowolony z siebie samego). W r. 1717 został biskupem w Clermont, 1719 — członkiem Akademii. Po 14-letniej przerwie (z niewyjaśnionych dotąd przyczyn wynikłej) w r. 1718 znów powołany do dworu rozpoczął kazania wielkopostne wobec 9-letniego Ludwika XV: z nich powstało najlepsze jego dzieło „Petit Carême“. Koniec życia spędził w swej dyecezyi, u dworu bowiem, w szczególności zaś u kard. Fleurego łaski nie posiadał. Z mów pogrzebowych, które uaogół kazaniom jego nie dorównywują, najsłynniejsze są wygłoszone: na śmierć księcia Conti (1709), Delfina (1711), jednej z księżniczek krwi (1723), a przedewszystkiem — Ludwika XIV (1715), rozpoczynająca się od słów: „Dieu seul est grand, mes frères...“. Mniej uczony niż Bourdaloue, mniej wzniosły niż Bossuet (ob.), M. jest jednak największym może mówcą kościelnym Francyi. Kazania jego odznaczają się potęgą uczucia, nastrojem szlachet-nym, prostotą wdzięczną, wypowiadane głosem dźwięcznym, a często i rzewnym, wielkie za-sprawiały wrażenie. Stylem jego zachwycali się tacy znawcy jak D’Alembert, Laharpe, Voltaire, który „Petit Carême“ uważał za wzór prozy pięknej i stale na biurku swoim trzymał. To też zdobył sobie przydomek: „Racine de la chaire“.

wisłością; wbrew gustom panującym głosił zawsze tolerancyę (noc św. Bartłomieja nazywał „cette journée sanglante qui devrait être effacée de nos annales“) i ludzkość, piętnował wy-stępki, gromił pochlebstwa dworaków. Inne jego dzieła (parafrazy psalmów, listy pasterskie itd.) większego znaczenia nie mają. Sam nic prawie nie wydawał. Do kazań wydanych pod jego imieniem w r. 1705, 1706 i 1714 nie chciał się przyznawać. Zbiór tych kazań (około 100) wydał krewny jego Józef M. w r. 1745 — 49 w 15 t. Późniejsze wyd.: przez Renouarda w 13 t. (1810), Méquignona — w 14 t. (1818), Guillona — 16 t. (1828), Chalandrea — w 3 t. (1847) i najlepsze — przez Blampignona w 4 t. (Bar-le-Duc, 1886). Przypisywane M-owi „Mémoires sur la minorité de Louis XV“ podług badań nowszych nie jest jego pióra. Tłumaczony na wiele języków, na polski przez księży: Łopacińskiego („Mowy*¹ i „Czytania pobożne...“ Wilno 1773), Jabłonowskiego (Kraków 1719 — 1788, t. 10), Lenkiewicza (Wilno 1783), Tomaszewskiego (Wilno 1799), Mele-niewskiego (Warsz. 1826), Szelewskiego (Warsz. 1827, wyd. 2-e 1847), Olszewskiego (Wilno 1818) i in. W r. 1782 w Warszawie wyszły jego „Sentiments d’une âme touchée de Dieu“. W Hyères wystawiono mu w r. 1817 pomnik. —Bibl.: Maury „Eloquence de la chaire“ (Paryż 1810); Theremin „Demosthenes und M.“ (Berlin 1845); Lutz „Chrysostomus“ (Tubinga 1846); tenże „Ausgewählte Predigten von M.“ (tamże

1848); Rosary „M. et ses oeuvres“ (Paryż 1865); Bayle „M., étude histor. et littér.“ (t-że 1867); Laurent „M., esquisse biogr.“ (t-że 1871); Blam-pignou ,,M., d’après des docum. inédits“ (t-że 1879, dodat. 1891); Ingold „L’Oratoire et le Jansénisme au temps de M.“ (t-że 1880); Brune-tière „L’eloquence de M.“ (t-że 1882); Attaix „Etudes sur M.“ (Tuluza 1883); Blampignon „L’Episcopat de M.“ (Paryż 1884); tenże „La Jeunesse de M.“ (t-że 1884); Bernard „Lę Sermon au XVIII-e siècle“ (t-że 1901); de Crulan-ges „La Chaire française au XVIII-e siècle“

M. Ab.

Duensa.

Massinger Filip, dramaturg angielski, jeden z najwybitniejszych autorów z czasów Szekspirowskich (* 1584 w Wiltonie—-f 1638 w Londynie). W r. 1602 został studentem St. Albans Hall w Oksfordzie; w r. 1606 porzucił uniwersytet i udał się do Londynu pragnąc zaznajo-

str. 214 (Berlin 1899).

Massiva: 1) siostrzeniec Masynissy (ob.). —2) syn króla Numidyjskiego Gulussy, a wnuk Masynissy; kiedy po zamordowaniu Adherbala i Hiempsala w r. 116 przed Chr. starał się w Rzymie, jako jedyny i najbliższy prawowity potomek o tron ojcowski, kazał go Jug ur t-a (ob.) w r. 111 przez zaufanego niewolnika Bomilkara zamordować.

1840;

1847).

raić się z wymaganiami sceny i rozpocząć pracę literacką. Z początku zgodnie ze zwyczajami ówczesnemi pracował wspólnie z innymi autorami —później samodzielnie. Pierwsza jego sztuka „The Virgin martyr“ (około r. 1606 napisana, wydrukowana 1622) ujawniła odrazu talent spory, dążący w kierunku realistycznym, oddalającym się coraz bardziej od szkoły Ben Jon-sona (ob.). Język dramatu jest zwięzły pełen siły, słabą stroną sztuki jest tendencyjność niezgrabna w obrobieniu tematu, polegająca na bezustannym wysławianiu kościoła chrześciańskiego. Z pozostałych 17 dramatów M-a, które do nas doszły, zasługują na uwagę: „The Great Duke of Florence“ (1627); „The city madam“ (1632), oraz „A new way to pay old debts“ (1633). Pierwsza z tych sztuk przypomina formą ko-medye tegoczesne, druga jest materyałem cennym do poznania kultury i obyczajów ówczesnych. Z właściwą sobie bezwzględnością i siłą M. przedstawia tutaj próżność i ambicyę mieszczaństwa wzbogaconego, pragnącego dorównać szlachcie;—zbytki, obyczaje, mody przyjęte w tych sferach odtworzone są przez niego nader szczegółowo i wyraziście. Trzecia z wymienionych sztuk utrzymała się najdłużej na scenie, M. przedstawia w niej skutki namiętnej chciwości, dla której poświęcone zostaje nawet szczęście osobiste córki. Mniej warte są sztuki: „The duke ot Milan“, „Unnatural combat“, „Fatal dowry“, oraz „The bomdwan“, ostatnia zasługuje na uwagę jako jedna z najwcześniejszych prób wprowadzenia na scenę praw związanych z zagadnieniami społecznemi. Kompletnego wydania dzieł M. niema, do najlepszych należą: Gifforda (Londyn 1805, ze wstępem); Hartley Cobridge (1840) i Cunninghama (1867; wyd. 3, 1872). Wybór dzieł wydał A. Sy-mous (tom 4 i 5 „Mermaid Sériés“, Londyn 1887—89). —Por. Phelan „Filip M.“ („Anglia“, t. 2, Halle 1877), oraz Wurzbach w „Jahrbuch der deutschen Shakespeare-Gesellschaft“ t. XXV,

M. Ko

S. Drz.

Massmann Hans (Jan) Ferdynand, germanista; po za nauką zyskał rozgłos, jako mistrz gimnastyki i autor prac o tym przedmiocie (* 15 sierp. 1797 w Berlinie — f 3 sierp. 1874). Rozpoczął w r. 1814 nauki teologiczne w Berlinie, przerwał je (1815) wstąpiwszy, jako wolny strzelec do wojska; po powrocie z Francyi wznowił prace uniwersyteckie, został nauczycielem i poświęcał się nauce jęz. i literatury niemieckiej. Ogłosił wiele prac z dziedziny filologii germańskiej i był od r. 1846 prof. tejże w uniwers. Berlińskim. Poprzednio (1827) czynny był m. inn. jako nauczyciel gimnastyki w korpusie kadetów i w kilku szkołach gimnastycznych. W r. 1842 ministeryum powierzyło mu wprowadzenie nauki gimnastyki do szkół niemieckich. Pisał o gimnastyce m. in. „Altes u. Neues vom Turnen“ (Berlin 1849, 2 zesz.). Z rzeczy filologicznych M-a wymieniamy: a) wydania słów, niemiec. tekstów: „Denkmäler deutscher Sprache u. Literatur“ (t. I, Mnichów 1827 — w tej liczbie „Alexander“ Lamprechta); „Deutsche Gedichte des 12 Jahrh.“ (2 t. Quedlinburg 1837); „St. Alexius Leben“ (tamże 1843) „Tristan“ Godfryda ze Strasburga (Stuttgart J 843); „Kaiserchronik“ (3 t„ Qnedlin-burg 1849 — 54). b) Materyały do poznania jęz. gockiego: „Auslegung des Evangeliums Johannis“ (Mnichów 1834); „Gotische Urkunden von Neapel u. Arezzo“ (Wiedeń 1838); wyd. Ulfllasa (Stuttgart 1855 — 56, t. 2); c) przyczynki do poznania jęz. st. górno-niem., w tej liczbie „Wykaz“ do słów. Graffa „Althochdeutscher Sprachschatz“ (Berlin 1846). Ogłosił M. także cenne objaśnienia do Tacyta „Germanii“ (1847), oraz kilka prac z dziedziny sztuki i literatury („Literatur der Totentänze“, Lipsk „Die Baseler Totentänze“ Stuttgart

K. A.

Masson Jan, historyk, krytyk i prawnik francuski (* 1544—f 1611). Uczył się w Ville-franche i u Jezuitów w Bilion, w Owerni. W Rzymie wstąpił do Jezuitów, był profesorem w Neapolu, a potem we Francyi w kollegiach jezuickich w Tournon i w Paryżu, w Clermont, nakoniec w Pessis. Później porzucił zgromadzenie i zaprzestał nauczania. Za Franciszkiem Baudouinem podążył do Angers i poświęcił się dwuletnim studyom prawnym. R. 1576 został adwokatem w parlamencie, potym referendarzem, nakoniec otrzymał stanowisko w prokuraturze. Napisał m. in.: „Annalium libri IV, quibus res gestae Francorum explicantur a Clodione ad Fraucisci I obitum.“ (Paryż 1577); „Histoire de Charles IX“ (1577);—„La vie de Claude et de François de Guise“ (1577). —„Notitia episcopa-tuum Galliae“ (1606);—„Gesta collationis Car-thaginieusis, inter catholicos et Donatistas“ (1589);—„Libri VI de episcopis Urbis seu Romanis pontificibus“ (1586). — „Descriptio flumi-num Galliae, quae Francia est“ (1618). — Biografia Dantego, Petrarki i Boccaccia i w. in. E- Gr-

Masson Antoni (* w Loury pod Orleanem 1636—f 1702), rytownik. W wieku młodocianym przybył do Paryża, jako samouk doszedł do wprawy wielkiej w rysunku i wyuczył się rytownictwa na miedzi. Sławę szczególną zjednały mu zwłaszcza portrety: Fryderyka Wilhelma, elektora brandenburskiego, Ca-deta de la Perle hr. d’Harcourt, V. Charriera, malarza kwiatów Dupuis i in.; malował też pastelami portrety odznaczające się podobieństwem wielkiem; odtworzył również w miedziorytach ini-

strzowskich niektóre obrazy Tycyana, Rubensa,    —1858) i w „Gazette hebdom.“ (1858). Por.

Dr. J. V

Lebruna. M. był członkiem Akademi i oraz nau- Dechambre „Diet. encyclop.“ (ser. 2, V, 174). czycielem Piotra Dreveta.    Red-    Masson 1) Wiktor ViventBartłomiej,

E. Gr.

M. Ko.

Masson Karol, historyk francusko-rossyjski wydawca francuski (* 1807 —f 1879); r. 1836 (* 1762 w Blémont - f 1807 w Koblencyi), został wspólnikiem księgarni lekarskiej i nau-kształcił się początkowo w zawodzie zegarmi- kowej w Paryżu, założonej w r. 1804 przez strzowskim w Szwajcaryi, lecz ulegając talen- Crocharda. R. 1846 objął całą księgarnię w potowi wrodzonemu zajmował się bardziej litera- siadanie, uczynił z niej firmę pierwszorzędną turą i poezyą, niż rzemiosłem, umieszczając głównie dzięki udoskonaleniom stron zewnę-wiersze w piśmie: „Le Mercure helvétique'*, trznych wydawanych dzieł naukowych. Zakres Powołany przez brata starszego, oficera rossyj- wydawnictw rozszerzył się na całą dziedzinę skiego, do Petersburga, został w r. 1786 nau- przyrodoznawstwa; wydawał mnóstwo pism nauczycielem języka francuskiego w korpusie ka- kowych. 2) Syn jego Jerzy (* 1839) prowa-detów artyleryjsko-inżynierskim, a pozyskawszy dzi w dalszym ciągu dzieło ojca od r. 1871. względy generała Sołtykowa, objął stanowisko — W r. 1896 nastąpiło wielkie rozszerzenie wychowawcy jego synów, z którymi wspólnie przedsiębiorstwa, uczyły się dzieci cesarza Pawła: Aleksander Masson Dawid, historyk lileratury szko-i Konstanty. Stąd M. był poniekąd wychowaw- ckiej (* 1822 w Aberdeenie). Kształcił się na cą i cesarzewiczów. Dzięki temu wszedł w przód w Aberdeenie, później w Edynburgu; stosunki z dworem rossyjskim i bardzo bogato działalność literacką rozpoczął b. wcześnie; ma-ożenił się w Rossyi. Polubiła go też cesarzowa jąc lat 19 był już wydawcą dziennika prowin-Katarzyna II i często używała w missyach dy- cyonalnego. Od r. 1844 mieszkał w Londynie, plomatycznych do Niemiec, a w r. 1795 mia- gdzie w r. 1852 został profesorem literatury nowała go nawet sekretarzem wnuka swego, angielskiej w University College. Od r. 1859 Aleksandra. Za wstąpieniem atoli na tron Pa- wydawał „Macmillau’s Magazine“. Prócz b. wie-wła I obaj bracia M-owie zostali wypędzeni, lu rzeczy drobniejszych i artykułów w pismach, Karol znalazł schronienie u hr. Lehnsdorfa w napisał: „Essays biographical and critical“ Polsce i tu napisał głośne „Pamiętniki o Ros- (1856; nowo opracowane 1874, 3 t., z poszcze-syi“ (,,Mémoires secrets de Russie pendant les gólnemi tytułami „Wordsworth Shelley, „Keats régnes de Catherine et de Paul I“, Amsterdam and other essays“, „The three devils“, „Lut-—Paryż 1800—1803), barwnie malujące sfery ters, Milton’s and Goethe’s, Chatterton 1874 i stosunki dworskie. Wywołały one w swoim nowe wyd. 1899); „Life of John Milton“ (1859 czasie polemikę głośną ze strony oddanych Ros- —79, 6 t., t. 1—3 w nowym wyd. 1881, 1890, syi Kotzebuego i Forcia de Piles, lecz M. od- 1894), najbardziej cenione jego dzieło: „British parł czynione sobie zarzuty w broszurze: „Lettre novelists and their styles“ (1859); „Recent Bri* d’un français à un Allemand“ (Bazylea 1803). tish philosophy“ (1875, wyd. 3-e, 1877); „Cour-Z innych prac i utworów M-a zasługują na u- se of english literaturę“ (1868); „Drummond wagę: „Cours mémorial de géographie à l’usa- of Hawthorndeu“ (1873); „Th. Carlyle perso-ge du corps des cadets d’artillerie“ (Berlin nally and in his writings“ (1885); „Edinburgh 1787); poemat „Les Helvétiens“ (Paryż 1800); sketches and mémoires“ (1892). Napisał też powieść „Elmirę“ (Petersburg 1790) i „Mémoi- biografie le Quinceya (wyszła w „English men re statistique du departament du Rhin et Mo- of letters“, 1881), którego dzieła wydał (1896 seile“ (Koblencya 1806). Po powrocie do ojczy- —97, 15 t.). Jego staraniem wydana też zosta-zny w r. 1799, M. został sekretarzem general- ła t. zw. „Cambrigde editiou“ — zawierające nym prefektury Rhin-et-Moselle i na tern sta- dzieła Miltona (ob.), nowisku r. 1807 żywota dokonał.—Por. D. Rja- Masson-Forestier Alfred, pisarz francuski binin „Bratja Massony“ („Russkaja Starina“, (* 6 paźdz. 1852 w Le Havre), początkowo był

1875, Nr. Nr. 3 i 6).

e. chw. adwokatem, od r. 1895 poświęcił się całkowicie Masson Antoni Filibert (* w Auxonne literaturze i zamieszkał stale w Paryżu. Za-[d. Côte-d’Or] 22 kwiet. albo 22 sierp. 1806 raz pierwszym zbiorkiem nowel „La Jambe — f w Paryżu 1 grud. 1860) fizyk znakomity, coupée“ (1894) zjednał sobie uznanie szerokie M. był profesorem liceum Louis-le-Grand i Szkoły we Francyi i w Niemczech. Później oddał centralnej w Paryżu i między innerni napisał się także polityce i publicystyce. Wystą-szereg prac b. wybitnych z dziedziny elektrycz- pił z odkryciami ciekawemi o stosunkach al-ności, jak np. „Études expérimentales sur les żackich i założył w r. 1903 umyślne towarzy-inouvements des fluides électriques à travers stwo „Vers PAlsace“, dążące do ściślejszego les ouvertures percées dans des parvis plus ou zespolenia duchowego i materyalnego Alzacyi moins épaisses ou dans les tuyaux“; pisał rów- z Francyą. Praktyka prawnicza dostarczyła nież o powstawaniu głosu, o teoryi głosu ludz- M-wi obfitego materyału do nowel, w których kiego i wiele in. Prace M-a mieszczą się celuje: „Remords d’avocat“ (1896, nagrodź, przez w „Annales de chimie et de phys.“ (1837 | Akademię), „Angoisses de juge“ (1898). Owo-

E. Chw.

Red.

E. Gr.

T. D.

cem podróży po Niemczech jest zbiorek „Fo-rêt-Noire eł Alsace“ (1903). Próbował pisać i dla sceny: „Attaque nocturne“ (1904) i „Baraterie“ miały powodzenie.

Massonius Maryan (* w Mińsku 1859) pisarz polski zajmujący się filozofią i estetyką. Po ukończeniu szkół w Mińsku kształcił się dalej w uniwersytetach petersburskim, warszawskim i lipskim; dyplom doktora filozof, uzyskał w Lipsku po obronieniu rozprawy „lieber Kants transscendeutale Aesthetik, eine kritische Untersuchung“ (1890). Z prac jego drukowanych ważniejsze: ,,Szkice estetyczne“ (Warsz. 1884), „Nauka i krytyka estetyczna“ (w „Głosie“ 1899), ,,Ra-cyonalizm w teoryi poznania Kanta“ (w „Przegl. filozof.“ roczn. 1898), „Psychologia i duszoznaw-stwo“ (w „Ateneum“ 1901) i „Filozofia** (w „Enc.“ niniejszej), oprócz tego napisał wiele rzeczy drobniejszych z dziedziny filozofiii oraz estetyki w „Tygodn. II.“, „Kraju“ petersburskim, „Ku-ryerze warsz.u, „Wiśle*‘ i in.; od r. 1901—4 redagował w Warszawie miesięcznik „Książka“. Obecnie (1910) jest czynny jako nauczyciel w zakładał naukowych średnich prywatnych, m. in. w gimnazyum im. Mikołaja Reja. Do pierwszej „Dumy“ rossyjskiej posłował z gub. mińskiej.

Massuet Piotr, przyrodnik i historyk francuski (* 1698 —f 1776). W r. 18-ym życia wstąpił do Benedyktynów, wkrótce jednak zniechęcił się do życia zakonnego, uciekł do Hol-landyi, zajął się nauką lekarską i osiadł w Amsterdamie. Najważniejsze z jego dzieł, przyrodniczych: „Recherches sur les diverses espèces de vers qui infestent les vaisseax et les digues“ (Amsterdam 1733). Z dzieł historycznych najważniejsze są: „Histoire de la dernière guerre“ (Amsterdam 1736) — „La vie du prince Eugène de Savoie“ 1736); „Histoire de l'empereur Charles VI et des révolutious arrvées daus la maison d’Autriche“ (1742).

Massurius Sabinus, założyciel właściwy i przywódca t. zw. Szkoły Sabiniańskiej w Rzymie, prawnik wybitny, któremu praca, obszerna wiedza i erudycya głęboka zjednały znaczenie i powagę w społeczeństwie. Od cesarza Tybe-ryusza (ob.) uzyskał M, przywilej, zwany ius respondendi ex auctoritałe principis, a był pierwszym ze stanu rycerskiego (ordo equester), któremu to prawo nadano. Z orzeczenia Gaja (ob.) przekonywamy się, iż jeszcze za Nerona pisał swe dzieła. Znakomity ten prawnik wsławił się dziełem „Libri très iuris civilis“, bardzo wysoko cenionem i obszernie komentowa-nem przez późniejszych prawników klasycznych tej miary, jak Pomponius, Ulpianus i Paulus. Zwykle cytują M-a prawnicy jako Sa bin u sa. Por. Lonel „Palingenesia“ (t. II, 187); tamże tegoż „Sabinussystem“ (1892); Voigt „Ueber das Aelius u. Sabinussystem“ (1875); Karłowa „Rom. Rechtsgeschichte“ (I 687); Houques-Sour-cade „M. S.“ (Bordeaux 1889); Zoll „Historya praw. rzym.“ (Il p. 49).

Massylia 1) (gr. MaaaoXta), część wschodnia Numidyi, w Afryce południowej, dawniej Nu-midia propria, później N. nova zwana, ojcowskie dziedzictwo Masynissy (ob.).—2) M. (gr. MaaoaMa, dosłownie=mieszkanie, siedziba), w Wiekach Średnich Marsilia, w prowan-salskiem narzeczu Marsillo, w francuzczyź-nie dzisiejszej Marseille po polsku M a r-sylia (ob.), osada grecka, założona około r. 600 przez Chr. przez zbiegłych z Jonii Focej-ezyków na wybrzeżu Liguryjskiem w Galii Nar-bonensis, nad zatoką Gallijską, na wschód od trzech uśó rzeki Rodanu, z pomiędzy których najbardziej ku wschodowi wysunięte Massa-liockiem się zwało, na półwyspie, łączącym się z lądem stałym przesmykiem, okoto 1500 kroków szerokim, z portem obszernym, znakomitym, zwanym L ak y d on, i z akropolą warowną. Było to jedno z najznaczniejszych miast świata starożytnego, które samo kilkanaście osad na wybrzeżach Gallii i Hiszpanii założyło, a najważniejszem miastem rzymskiej prowincyi [Provence) wszakże namiestnikowi rzymskiemu nieulegającem. Dzięki swej konstytucyi greckiej, na umiarkowano-arystokratycznych podstawach opartej, obyczajom wykwitnym, często zbyt może lekkim, skąd nawet w przysłowie poszło: etę MaooaXtav itXeôaetaç, a nadto i znakomicie rozwiniętym sztukom i naukom, było za czasów rzymskich ulubionem miejscem pobytu Rzymian wykształconych, na wygnanie skazanych, jak n. p. Tytusa Anniusza Milona. Doszedłszy jako pierwotne miasto nadmorskie i handlowe do rozwoju świetnego pod troskliwą opieką tak zwanego sojuszu z Rzymianami, szczególnie podczas wojen Punickich wiernie dochowanego, nie mogło uniknąć niebezpiecznych wirów wojny domowej, która wybuchła pomiędzy Cezarem i Pompejuszem; oba wtedy niejednem dobrodziejstwem je obdarzyli. Ze względu tego zamierzało wprawdzie zrazu neutralnem pozostać, jednakże gdy stronnictwo arystokratyczne Domicyu-szowi, dowódzcy floty Pompejusza, do portu zawinąć pozwoliło, zostało wkońcu po zaciętym oporze, stoczywszy dwie niepomyślne bitwy na morzu, w r. 49 przed Chr. przez Treboniusza i Decymusa Brutusa zdobyte. Cezar, co prawda, wolności go nie pozbawił, wszakże zabrał mu skarb, wszystkie zapasy i okręty wojenne, a nałożył na nie wiele ciężarów. Od tego czasu utraciła M. znacznie polityczne, mimo że jeszcze za czasów cesarzów rzymskich odznaczała się zawsze jeszcze jako siedziba nauk, w której aż po rok 300 po Chr. przeważał ciągle język grecki. W r. 406 M. dostała się wraz z całą Gallią pod penowanie Gotów, w r. 420 w ręce Franków, w r. 480 zajęli ją Wizygoci, a nieco później Ostrogoci, aż nakoniec zawładnęli nią Frankowie ze szczepu Merowingów. M. jest miejscem urodzenia Pytheasa i Petroniusza

ce“ (t-że 1896).

Metsys“ (Bonn 1904).

8. Drz.

(ob.). — Pomiędzy starożytnemi gmachami miasta wyróżniały się przepychem świątynie Dyany, Efezyjskiej i Apollina. — Por. Johannsen I. C. „Veteris Massiliae res et instituta‘‘ (Kilonia 1818); Brückner A. ,,Historia reipublicae Massi-liensium“ (Getynga 1826); Teissier „Marseille à travers les âges“ (Marsylia 1899); Castanier, „Les origines historiques de M. et delà Proven-

S. Drz.

Massys (Matsys, Metsys, Messy s): 1) Quinten malarz holenderski (* 1460 w Antwerpii, według innych w Louvain — f 1530 tamże). W r. 1491 był przyjęty do korporacyi św. Łukasza w Antwerpii. Utrzymywał stosunki z najwybitniejszemi osobistościami ówczesnemi (z Erazmem Roterdamskim, Piotrem Aegidiusem, Tomaszem Morusem, Dürerem), znany był również jako poeta i muzyk. Malował stosunkowo niewiele: w muzeum Brukselskiem znajduje się wielki obraz jego pendzla, przeznaczony do ołtarza w kościele św. Piotra w Louvain, wyobrażający rodzinę świętą z Maryą i dzieciątkiem w środku. Znaczny postęp w rozwoju talentu widzimy w tryptyku malowanym r. 1508, na żądanie antwerpskiego cechu stolarzy, do kościoła N. Maryi P., znajdującym się obecnie w Muzeum. Obraz środkowy wyobraża złożenie do grobu Chrystusa; obrazy boczne: umęczenie św. Jana oraz chrzest Ewangelisty. Z innych obrazów religijnych M-a zasługują na uwagę: Madonna calująco dzieciątko (Muzeum ces. Fryderyka w Berlinie), oraz Madonna ukazująca się Dawidowi i jego prorokom, cesarzowi Augustowi i jego sybillom (Petersburg Ermitaż). M. malował także obrazy rodzajowe, które jednakże zachowały się tylko w kopiach robionych przez syna jego, Jana, oraz przez malarza Ma-rinusa van Reymerswale (1521 — 58) są to mian. trzy grupy: dwaj lichwiarze — skąpcy, kupiec, jego żona, oraz św. Hieronim w celi. Nazwiskiem M-a podznaczony jest tylko jeden obraz: Złotnik i jego żona (Paryż, Louvre). Znaczenie M-a w historyi malarstwa polega na tem, iż stoi on na przejściu od szkoły von Eycka (ob.) do późniejszych realistów hollenderskich. -- 2) Syn M-a, z pierwszego małżeństwa Jan (* w Antwerpii 1509—f tamże 1575). Początkowo malował tylko kopie z obrazów ojca, później był przez jakiś czas we Włoszech i przyłączył się do szkoły rzymskiej. Z malarzem M-em nie trzeba mieszać, jak to czyni wielu pisarzy, jubilera tegoż nazwiska, urodzonego w r. 1466. — Por. Cohen „Studien zu Quinten

M. Ko.

Mastanabal (gr. Maatavdßa?), ojciec Jugurty (ob.), według świadectwa Appiana najmłodszy z trzech synów Masynissy (ob.), w podeszłym wieku z nałożnicą spłodzony; starannie w greckich naukach wykształcony, zarządzał stosownie do ostatniej woli ojca razem z braćmi państwem Numidyjskiem, i to szczególnie w dzie-dżinie prawa i administracyi; po śmierci M-a przyjął brat jego Micypsa Jugurtęzasyna.

Mästlin (lub Möstlin) Michał, astronom i matematyk niemiecki (* 1550 - f 1631), kształcił się w uniw. w Tybindze; w r. 1580 otrzymał katedrę matematyki w Heidelbergu, a r. 1584 w Tybindze. Nauczyciel i przyjaciel Ke-' plera (ob.), skłonił go do oświadczenia się za układem Kopernika. Podał przyczynę istotną światła popielatego księżyca oraz dogodną metodę wyznaczania położenia gwiazd bez pomocy narzędzi. Ogłosił: „Epitome astronomiae“ (1582 —gdzie jeszcze jest zwolenikiem nieruchomości ziemi), „Disputationes très astronomicae et geo-graphicae“ (1592), „De multivariis motuum pla-netarum apparentibus irregularitatibus“ (1606), „Synopsis chronoligiae sacrae“ (1642), „Chro-nologiae theses et tabulae“ (1646). Zostawił nadto efemerydy gwiazd i komet, r. 1577. Ą-Mastodon {Mastodon) — ssak zaginiony z o-kresu trzeciorzędowego, z wyglądu bardzo podobny do słonia. Kończyny niezgrabne 5-palco-we; różnił się od słonia zębami; zęby trzonowe, po 2—4 w każdej połowie szczęki, były mniejsze, niż u słonia, pokryte wyniosłościami sze-rokiemi, poprzecznemi, podobnemi do brodawek. Podobnież, jak u słonia, zęby sieczne M-a tworzyły t. zw. „kły“ potężne, wystające naprzód i nieco rozchodzące się; oprócz dwuch „kłów“ w szczęce górnej niektóre gatunki posiadały w każdej połowie szczęki dolnej po jednym mniejszym „kle“. Zęby trzonowe nie posiadały składek emaliowych, a poprzeczne rzędy wyniosłości brodawko waty ch, nie spojone cementem. Stosownie do ułożenia wyniosłości i kształtu zębów trzonowych obecnie rozróżniają około 50 gatunków. Szczątki M-a, bardzo liczne w pokładach trzeciorzędu górnego Europy, Ameryki Półn. i połudn., na północy Afryki i w Azyi, znane były już w Wiekach Średnich, lecz przypisywano je olbrzymom. Oprócz poszczególnych kości, znalezionych we Włoszech, Francyi i w Ameryce Półn. znanych jest kilka skieletów całych.—W Europie, w Azyi i Afryce M. ukazał się w miocenie środkowym, wygasł zaś przy końcu okresu trzeciorzędowego; w Ameryce zjawia się M. nieco później i utrzymuje się jeszcze w okresie czwartorzędowym, istnieje więc przypuszczenie, że M. przywędrował do Ameryki z Azyi przez przesmyk, który niegdyś łączył te dwie części świata, obecnie odosobnione. — M. gitanteum w pokładach dyluwialnych Ameryki Półn.—4.5 m. długości i przeszło 3 m. wysokości.—M. lon-girostre w pokładach miocenicznych Europy Środkowej i południowej.    Cz’st

Mastodonsaurus—rodzaj płazów olbrzymich, zaginionych, należących do grupy Labgrintho-dontia (ob.); występuje już w okresie węglowym, przeważnie jednak właściwy jest tryaso-wi. Czaszka szeroka, płaska, zwężająca się z przodu; doły oczne wielkie, zwężone z przodu; leżą bardze blisko siebie; nozdrza owalne, ko-

nia krótkie i słabe.

kolwiek cała prowincya Mozy odeszła do Bel-

E Chw,

Red.

ści nosowe wielkie, szerokie, kość czołowa długa; na przodzie nozdrzy dwa małe przedziurawienia dla przejścia zębów szczęki dolnej; kość międzyszczękowa uzbrojona w 3 — 5 zębów sporych; przed nozdrzami wewnętrznemi jeden lub dwa zęby silne; na kości podniebiennej jeden lub dwa zęby spore, za któremi ciągnie się rząd małych; na szczęce dolnej rząd zębów stożkowatych; trzony kręgowe krótkie, zlekka wklęsłe z przodu i z tyłu; łuki kręgowe górne połączone z trzonem za pomocą szwu; żebra długie o dwuch główkach; kości przedramie-

Cz. St.

Mastrycht (Maastricht, Maas-Trecht), m-to główne prowincyi Limburskiej w Hollan-dyi, nad uściem rz. Geeru do Mozy, węzeł kolei żel. Câchy-Antwerpia, M.-Venlo i Lióge-M., liczy 38 000 m-ców (1908), wyzania przeważnie katolickiego. M. składa się z dwuch części, połączonych mostem kamiennym, starożytnym z r. 1683. Z tych mniejsza, zwana Wyk, leży na prawym brzegu rz. Geer. M-to zbudowane regularnie, ma ulice szerokie i czyste (największa Bois-le-Duc); wiele gmachów publicznych i placów, między któremi wielki rynek z ratuszem okazałym z 1. 1652 — 1683, mieszczącym w sobie bibliotekę publiczną; plac parady zwany Vrijthof, katedrę św. Serwacego w części romańską, w części gotycką, założoną za Karola W. z pomuikiem tegoż, przez Geefsa r. 1845 z marmuru wykutym, kościół N. M. Panny, 3 kościoły protestanckie, synagogę, 2 spitale, Atheneum (gimnazyum) i liczne szkoły. Cytadela na górze św. Piotra r. 1701 wzniesiona. Znaczny przemysł: huty szklane, papiernie, browary, dy-stylarnie, wyrób flaneli. broni, mydła. Handel rozwinięty dzięki żegludze po Mozie i po kanale Zuid-Wilemsvaart. W pobliżu godne widzenia łomy kamieni, tworzące labirynt korytarzy podziemnych, wspartych na słupach czworograniastych i opatrzonych wykutemi w górze otworami dla światła i powietrza i zbiornikami wody. Pamiętają czasy rzymskie. Często służyły za miejsce ucieczki mieszczanom przed nieprzyjacielem. Obecnie należą częściowm do Belgii, częściowo do Hollandyi.—M. znany był Rzymianom. Zwał się podówczas Traiectum su péri u s, a następnie Traiectum ad Mosam. Za średniowiecza był we władaniu wspólnem książąt Brabanckich i biskupów z Liège. Przetrwał wiele oblężeń. R. 1576 zdobył M. przy wielkim krwi rozlewie książę Alba. R. 1579 zdobył go książę Parmy. R. 1632 odebrał M. Hiszpanom książę Oranii, a po zawarciu pokoju Westfalskiego otrzymały M. stany generalne holenderskie. Francuzi zdobyli m-to w latach 1673 i 1798 i uczynili je stolicą departamentu francuskiego Niższej Mozy. R. 1754 zdobył M. Kléber. Podczas wojny holendersko-belgijskiej w r. 1830—31 M. zawsze trzymał stronę Hol-lendrów i został im ostatecznie przyznany, acz-gijczyków.

Mastygoforowie albo Mastygonomowie igr. (AaoTtYoepópot, ji.aau70V0p.0t, wyrazy złożone z rzeczownika ji.aou£ — batog, bizuu, i z czasowników: cpśpetv = nosić, véjietv = wydzielać; dosłownie = noszący batogi, wydzielający chłostę), oznaczenie służby policyjnej niższej u Greków, której obowiązkiem było tłumy ludu podczas przedstawień publicznych w razie koniecznym nawet chłostą powstrzymywać od natarczywego tłoczenia się; podczas igrzysk uroczystych karali też oni na rozkaz przełożonych sędziów osoby, ubiegając się w sposób nieprawidłowy o nagrody; w Spareie zaś miał t. zw. pajdono-mos (ob.) służbę taką pod ręką, aby go w pedagogicznej działalności popierała. s- Drz-

Mastyks (mastix z łac. masticare — żuć; franc, mastic) rodzaj żywicy pachnącej, otrzymywany z drzewka krzewiastego zw. lentysz-kiem (Pistacia Lentiscus L.) częstego zwłaszcza na wyspie Chios, gdzie je od czasów niepamiętnych hodują. Na pniu lentyszka robi się nacięcia nie głębokie, z których żywica wycieka i twardnieje na powietrzu; po 2—3 tyg. zbiera ją się; jedno drzewko wydać może 4—5 kilogr. Gatunek najlepszy składa się z ziarn okrągławych, drobnych, czasem gruszkowatych lub wałkowatych, przezroczystych, z początku zielonawych, później bezbarwnych, albo blado-żółtawych, na rozłamie bywają szklisto błyszczące, na powierzchni jakby zapylone. M. jest kruchy, dający się łatwo sproszkować, żuty w cieple ust rozmiękcza się jak wosk, zapach ma przyjemny, smak miły, nieco gorzkawy; w wyskoku zimnym rozpuszcza się nieomal zupełnie, rozgrzany do 108° staje się płynnym. W Starożytności, a na Wschodzie dotychczas żują ziarna M-u w celu nadania oddechowi woni przyjemnej; zaprawiają nim też konfitury i cukierki oraz wyrabiają zeń rodzaj likieru, pijanego z wodą; w Europie służy do kadzenia, dodawany bywa do proszku do czyszczenia zębów, a szczególnie do wyrabiania werniksów (ob.) i do kitowania szkła, porcelany itp. — M. najlepszy pochodzi z w. Chios, skąd rocznie wywożą go średnio do 35 000 kilog., inne wyspy Archipelagu greckiego dostarczają go tylko w ilościach niewielkich. Znajdujący się w handlu M. bombajski, pochodzący z Afganistauu i Be-ludżystanu, złożony z ziarnek żółtych i brunat-nawych, jest znacznie pośledniejszy, może jednak służyć za kadzidło tudzież do kitowania.

Masucio Tomasz dei Guardati, pisarz włoski, pochodził z Salerna, żył między r. 1420 a 1500, przebywał na dworze neapolitańskim; znany jest, jako autor „Novellina“ (Neapol 1476) —zbioru 50 nowel, dających nam pełen prawdy i śmiało nakreślony obraz obyczajów ówczesnych. — Książka ta jest źródłem cennem dla historyków cywilizacyi. Jest to naśladowanie

1875).

182 — 183).

Masulipatam m-sto w Indyach brytańskich, w obwodzie Kistna w prowincyi Madras, położone pod 16°9' szerok. płn. i 81°12' dług. wsch. od Gr. nad odnogą północną rz. Kistna; składa się z dwuch dzielnic. Matschlipatam (miasto ryb) i Matschlibandar (port ryb), inaczej zwane Bandar. Port b. niedogodny, niedostępny dla statków większych nieco. Główny środek mi-

E. Gr.

„Decamerona“ Boccaccia (ob.), styl miejscami ciężki i niezgrabny, język pełen latynizmów. Wydanie nowe wyszło staraniem Settembrinie-go p. n. „II novellino di M. Salernitano“ (Neapol

1874), w przekł. niem. Sokołowskiego (Altenberg 1905, cz. 2). — Por. Landau „Beitrage zur Geschichte der italienischen Novelle“ (Wiedeń

M. Ko.

Masudi Abu-l-Hasan Ali ben al-Hosain wybitny historyk i geograf arabski (f prawdopodobnie w Kairze 966). Nazwisko swoje wywodził od Masuda, towarzysza proroka Mahometa. W badaniach swoich nie zadowolił się naukami islamickiemi, lecz rozszerzył widnokrąg wiadomościami wszechstronnemi, znał tradycye żydowskie i chrześciańskie, a także i mądrość indyjską. Pomagał mu w tern z jednej strony ruch naukowy, wywołany wówczas w islamie przez przekłady dzieł greckich, a z drugiej strony liczne podróże, które przedsiębrał. Był w Persyi i Indy ach, na w. Ceylonie, objeżdżał morze chińskie i był w Zansibarze i Omanie. Poczem udał się na północ, w okolice morza Kaspijskiego i odwiedzał rozmaite miasta Palestyny, Syryi i Egiptu.—M. był pisarzem b. płodnym, a dzieła jego obfitują w przyczynki cenne do historyi politycznej, cywilizacyi i literatury, a także i geografii. Większa ich część zaginęła, zachowały się atoli: „Murudi ath-dha-hab wa-maadin al-dżawahir“ (t. j. pralnie złota i kopalnie drogich kamieni) dzieło treści histo-ryczno-geografieznej, wyszło w przekł. francuskim p. n. niezupełnie ścisłym „Les prairies d’or“ przez Barbiesce de Meynarda i Pavet de Courteille’a (Paryż 1861 — 77, 9 t.). Istnieje także kilka wydań wschodnich i przekład angielski pierwszego tomu p. n. „Historical Ency-clopaedia“ Sprengera (Londyn 1841). Drugie dzieło takiejże treści „Kitab al-taubih w’al-iszraf“ (t. j. dzieło zwrócenia uwagi i zbadania) wyd. w oryginale arabskim de Goeje (Leyda 1894); przełożył je na jęz, franc, p. n. „Le livre de l’avertissement et de la révision“ Carra de Vaux (Paryż 1897). Oprócz tego istnieje pierwszy tom 30 - tomowego dzieła historycznego p. n. »Kitab achbar az-zamian i t. d.“ (t. j. dzieło opowieści czasu) w rękopisie w Wiedniu i krótki zarys chronologiczny historyi ogólnej p. n. „Kitab al-anoat“ (t. j. dzieło środka) w rękopisie w Oksfordzie. — Por. Brockelmann „Geschichte d, Arab. Literatur“ (Weimar 1898, I, 143 — 145); Huart „Littérature arabe“ (Paryż 1902;

Dr s. p.

Wiel. Encykl, Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLV .Zesz. 362a.

syi chrześciańskich; ludność — 40 tys.; przeważają Indowie, kilka tysięcy muzułmanów, kilkuset chrześcian. M. należy do Anglii od r. 1765; w w. XVII było kolonizowane przez Anglików, Francuzów i Hollendrów.

Masykot, ob. Ołowiu związki.

Masynissa (grec. Maatvtaaâç, także Maaoa-vàaaïjç, Maaaavioaïjç, łac. Masinissa), sławny władca Massylijczyków w Numidyi wschodniej, w Afryce północnej (* około r. 238 przed Chr. jako syn króla Gali). Odznaczając się tak uzdolnieniem niezwykłem, jako urodą nadzwyczajną i sprawnością fizyczną, otrzymał w Kartaginie wykształcenie staranne, przyczem poznał także dokładnie literaturę grecką i rzymską. Zaręczywszy się tamże już wcześnie z urodziwą Sofonibą, córką Hasdrubala, syna Gisgona, przywiązał się tern silniej do miasta, któremu już wychowanie swe i wykształcenie zawdzięczał. Licząc zaledwie 17 lat wieku, odniósł w krwawej bitwie zwycięstwo walne nad Mas-sesylijczykami, w Numidyi zachodniej osiadłymi, a króla ich Syfaksa, sprzymierzonego z Rzymianami, zmusił do ucieczki do Mauretanii. Kiedy ten zebrał tutaj znowu siły zbrojne, aby się z niemi na pomoc Rzymianom do Hiszpanii udać, zadał mu M. po raz drugi klęskę taką, że przez czas dłuższy zaniechać musiał zupełnie wszelkich wypraw wojenuych.—Udał się potem M. do Hiszpanii, aby w wojsku karta-gińskiem, jako sprzymierzony, sam z Rzymianami się zmierzyć. Złączywszy w r. 212 przed Chr. posiłki swoje z wojskiem Magona i Hasdrubala, przyczynił się przez waleczność osobistą w znacznej mierze do zwycięstwa Karta-gińczyków nad wodzem rzymskim Publiusem Korneliuszem Scypionem, który sam poległ. W r. 208 ponieśli wszakże Hasdrubal, Mago i M. od Syna Scypiona pod Bekulą (JBaecula) klęskę. Młody wódz rzymski, który już poprzednio ujął sobie M-ę, darując pojmanemu bratankowi jego, Massywie, wolność, powziął teraz, celem osłabienia Kartagińczykow w własnej ich ziemi, znakomity plan zjednania dla sprawy rzymskiej obydwuch władców numidyj-skich. M., który podczas całej wojny miał sposobność wyborną dokładnego poznania i położenia Kartagińczykow i celu ich polityki, sam zaś nie mniej od innych ludów Afryki jarzmo ich tłoczące znosić musiał, a z świetnych zwycięstw Rzymian i z polityki ich, z nieubłaganą konsekwencyą wiedzionej, ostateczny wynik owych zapasów olbrzymich dwuch potężuych narodów przewidywał, dbały zawsze i o korzyści osobiste, które i dla państwa jego w przymierzu z Rzymianami wynikną, skłonił się zaraz na ich stronę, gdy tymczasem Syfaks z początku wobec obietnic wabiących Scypiona wahał się, a w końcu skutkiem przyrzeczenia mu ręki Sofouiby, pięknej narzeczonej M-y, którą namiętnie pokochał, stanowczo za Kartagińczy-

75

kami się oświadczył, srogo w nadziejach swych ksa w darze. Prócz tego nałożyli Rzymianie zawiedziony i na honorze ciężko obrażony M. tern chętniej stanął teraz po stronie Rzymian, im więcej miał obecnie powodu do zemsty nad Kartagińczykami. Tymczasem w Afryce po śmierci Gali, ojca M-y, objął rządy państwa numidyjskiego, według zwyczaju tamtejszego, naprzód brat, a potym syn jego Capusa. Gdy ten w rokoszu, który Mezetulus podniósł, i tron i życie postradał, a Mezetulus jako opiekun młodego księcia Lakumacesa Numidyą zawładnął, postanowił M. upomnieć się o dziedzictwo ojcowskie. Poprosił zatem Bohusa, króla sąsiedniej Mauretanii, o pomoc, ten przysłał mu hufiec słaby, który odprowadził go tylko do granic Numidyi, a skoro 500 Massesylijczyków z M-ą się połączyło, zaraz z powrotem się wybrał. Z tą garstką zbrojnych zdobył M. miasto Thapsus, gdzie Lakumaces się zamknął, lecz przy zdobyciu umknąć zdołał, aby razem z Mezetulusem na czele większego wojska przeciwko M-e w pole wyruszyć. M. jednakże pobił ich i do poddania się zmusił, poczem Lakumacesa jedynym następcą tronu mianował. Z pod-uszczenia Kartagińczyków najechał wtedy Sy-faks Massesylię i zdobył całą krainę, a M. ranę w bitwie odniósłszy, z ledwością życie ocalił i w jaskini dzikiej z czterema wiernymi towarzyszami przed pościgiem się schronił. Wszakże niebawem, wzmocniwszy się posiłkami, wtargnął znowu do Massesylii, lecz powtórnie przez Syfaksa pobity, uciekł z 70 jeźdźcami do Syr-ty Mniejszej. Tutaj właśnie przebywał, gdy Rzymianie w Afryce wylądowali. Skutkiem klęsk, które Kartagińczycy od Rzymian ponosili, wrócił Syfaks M-ie tron ojcowski. Jednakże M. pozostał w głębi serca nieprzebłaganym wrogiem Kartagińczyków i Syfaksa. Wkrótce potem dostał się Syfaks wraz z synem do niewoli Rzymian, którzy niebawem i stolicę jego Cyrtę zdobyli, a w niej i piękną Sofonibę pojmali. M. chcąc wolność i życie dawniejszej swej, a zawsze jeszcze gorąco miłowanej narzeczonej uratować, zawarł z nią ślub bez zwłoki.

w r. 201 Kartagińczykom warunek twardy nadzwyczaj, aby mu wszystkie dzierżawy zwrócili, które kiedykolwiek on sam albo przodkowie jego pod władzę swą zagarnęli. Z warunku tego korzystał M. podczas długich swych rządów zbyt skwapliwie, z natarczywością bezwględną wydzierając Kartagińczykom, którym bez pozwolenia Rzymian żadnej wojny nie było wolno toczyć, jeden szmat ziemi po drugim. Napróżno błagali Kartagińczycy Rzymian o sprawiedliwe rozstrzygnięcie spraw spornych. Kiedy ci jednakże, albo z wyrokiem naumyślnie się ociągali albo też rzecz na ich niekorzyść rozstrzygali, chwycili w końcu do ostateczności doprowadzeni, w r. 150 za oręż. Kiedy zaś Rzymianie, korzystając w tej chwili ze złamauia przymierza przez Kartaginę, wypowiedzieli jej walkę na umór, poznał M. zbyt późno, że w zaślepionej swej nienawiści przeciw Kartagińczykom popierał tylko plany samolubne Rzymu potężnego i z wielką niechęcią tylko im w owych zapasach pomagał, lecz umarł już na początku wojny, w r. 149, licząc lat 90. Szczerej wierności w przyjaźni dochował sumiennie tylko młodszemu Scypionowi, który też jako pełnomocnik ostatniej jego woli rządy państwa Numidyjskiego pomiędzy trzech synów jego, Micypsę, Gulussę i Mastanabala, podzielił. M. pozostawił po sobie sławę króla odważnego, energicznego, bystrego i ambitnego. Z uznaniem też wszelkiem przyznać należy, że dzikim Numidyjczykom przyswoił kulturę wyższą, przyzwyczajając ich szczególnie do uprawy roli regularnej. Jednakże mimo tych chlubnych przymiotów i zasług wielkich nie jest wolen od ciężkiego zarzutu krótkowidz-twa politycznego przez zażarte ściganie Kartagińczyków mściwą swą niennawiścią. Z jego to właśnie winy bowiem nastąpił tak szybko upadek państwa potężnego. Przez urągające wszelkiemu prawu zabraniu Kartagińskiego miasta Emporiae wywołał trzecią wojnę Punicką, która Kartaginę w r. J46 przed Chr. o zgubę przyprawiła. Żył zresztą M. nadzwyczaj umiarkowanie i ciało swe zahartował przeciwko wszelkim wpływom niepogody i niewywczasu. Jeszcze w 90 roku życia sypiał bez szwanku dla zdrowia pod gołem niebem, przez kilka godzin dziennie bez znużenia na koniach dzikich har-

cował, a nawet w gimnastycznych ćwiczeniach z młodzieżą się mierzył.

Masystyos, po gr. Maofouoę także Mocłdouoę, po łac. Masistius, dowódzca konnicy perskiej pod wodzą główną Mardoniusza (ob.), w drugiej wojnie perskiej, padł w potyczce, stoczonej bezpośrednio przed wąluą bitwą pod Platejami

S. Drz

S. I)rz

w r. 479 przed Chr.

Maszewski Tadeusz (* na Białej Rusi 1781 — f w Tarnopolu 1843) członek zgromadzenia Jezusowego. W r. 1795 wstąpił w Po-łocku do Jezuitów, po skasowaniu ich przez papieża tam tylko jawnie istniejących; lat 4

Lecz i ta nadzieja szczęścia osobistego zawiodła. Strofowany bowiem przez Scypiona za czyn swój samodzielny, plany Rzymian krzyżujący, mógł umiłowaną swą tylko przez podanie puhara trucizny z hańbiących pęt rzymskiej niewoli wybawić. Wielką była boleść króla po stracie Sofoniby. Wszelkiemi sposobami starał się Scypio rozpaczającego pocieszyć. Wobec wojska ogłosił go uroczyście królem, obdarzył koroną złotą, krzesłem kurulnem i uzyskał od senatu rzymskiego potwierdzenie go w tej godności wysokiej. Tak więc pozostał M. sprzymierzeńcem wiernym Rzymu i w r.

202 w bitwie pod Zamą, zwyciężył konnicę kartagińską. Me szczędzili mu też Rzymianie nagród za przysługi. Po ukończeniu wojny bowiem dostał nietylko wszystkie swe posiadłości dawniejsze, lecz nadto jeszcze państwo Syfa-

Red.

M. Ab.

w ich kollegium tamtejszym nauczał gramatyki; ukończywszy przytem sam nauki teologiczne, lat 2 działał jako misyonarz w Chalczu, wysłany następnie na Syberyę do r. 1821 oddawał się tam pracy misyonarskiej; nakoniec zamieszkał w Galicyi, gdzie i życia dokonał. Pozostał po nim w rękopisie „Opis Syberyi“ i „Pamiętniki“ z jego tam pobytu, z których wyjątki wydrukowano w „Miesięczniku połockim“ (1818, II, 298).

Maszkarnik, Lemur macaco, ob. Lemury.

Maszkary (z wł. maschera) w dawnej Polsce oznaczały: 1) maski („Sprośna rzecz, kiedy dobra pani czegoś tak wiele na twarz nakładzie, iż się zda, jakoby była w maszkarze“, mówi Górnicki), 2) maskarady urządzane czy to w karnawale (ob.), podczas kuligów (ob.), czy też przy obchodach weselnych lub innych uroczystościach. Zabawy tego rodzaju, jak się zdaje, nie były zawsze połączone ze strojeniem się w maski: najczęściej owszem — zwłaszcza urządzane publicznie—polegały jedynie na przebieraniu się i tworzeniu przeciągających wobec tłumów orszaków strojnych, złożonych z przeróżnych postaci alegorycznych. Takie widowiska, do których użyczała treści zwykle mitologia klasyczna, rozpowszechniły się u nas pod wpływem włoskim w w. XVI, odbywały się zaś na wielką skalę przy dworze Batorego i Zygmunta III; za Władysława IV jednak ustąpiły już miejsca zwykłym gonitwom, za Poniatowskiego zaś echem ich niejako stał się karuzel (ob.).—W dawnych M-ach polskich kobiety nie występowały, tak np. w M-ach urządzonych z powodu wesela Zamoyskiego za Dyanę był przebrany Stan. Żółkiewski, gdy Saturnem był Zebrzydowski. Wyliczenie niektórych, uczestniczących w pochodzie postaci, daje pojęcie o charakterze tych widowisk: murzyni, powóz w kształcie konchy, ciągniony przez wieloryby, gniazdo z orłem białym, dzieci czarno i biało ubrane jako 12 godzin nocy i tyleż dnia, Jowisz z piorunami, „Argont, król Beocyi“, „białogłowy z lampami, z których osobliwe wonności wychodziły“, ,,Glau-kus, bóg morski na muszli perłowej“, Cyrce na wozie „skrycie ciągnionym“ i t. d.—W w. XVI maszkarnicy krakowscy wyrabiali maski zapustne: panieńska kosztowała złp. 1, białoglowska gr. 16, babska gr. 20, tyleż—murzyńska i t. d. —Na Gody (ob.), przy urządzaniu Kolędy (ob.) i Szopki (ob.) oraz na Zapusty (ob.) lud nasz przebiera się chętnie za Żydów, cyganów (tak jak we Włoszech — za Maurów), niedźwiedzi, kozy, bociany i t. p. Na Litwie również używa lud oddawna w podobnych okolicznościach masek z kory olchowej lub jesionowej, zwanych „licina“, która to nazwa wskazuje na wpływy ruskie. Maskarady w znaczeniu balu maskowego i zabawy dworskiej i wielkopańskiej, z pewną jednak przymieszką właściwą staropolskim M., ogromnie były rozpowszechnione w Rossyi przez cały w. XVIII; obecnie zaś ulubionym zwyczajem ludu miejskiego i wiejskiego pozostaje maskowanie się i przebieranie podczas zapust czyli t. zw. „maślaDicy“ (ob.). Por. Reduta.

Maszkowski K a c per (nazywający siebie G a-spar), patryota b. wybitny, żołnierz z r. 1831, założyciel związku mającego na celu podniesienie moralne społeczeństwa, utrzymanie zagrożonej narodowości, i przygotowania społeczeństwa do zmiany stosunków zależności wieśniaków. Związek tem niesłusznie w południowych prowincyach nazywano związkiem Konarskiego. M. (* 18 stycz. 1806, w Bogdanówce, w pow. Starokonstantynowskim, na Wołyniu — -j* 14 list. 1884 w Kijowie). Syn rodziny ziemiańskiej [Andrzeja Mikołaja M-go i Józefy z Giżyckich] kształcił się w liceum Krzemienieckiem, około r. 1825. Wypadki powstania listopadowego zastały go w ojczystej Bogdanówce, gdzie oddawał się gospodarstwu, lecz wnet po dojściu wiadomości u wybuchu w Warszawie, opuszcza dom i udaje się do Królestwa, ze sługą wiernym „Jankiem“, wieśniakiem tamecznym. Obaj zaciągają się, jako szeregowcy, do legii Litew-sko-Ruskiej, dywizyi Podolskiej. Gdy opuszczał M. zagrodę rodzinną przyszli starzy wieśniacy, przedstawiciele gromady, by go pożegnać i błogosławić. W plutonie Spirydona Ostaszewskiego pełnił gorliwie służbę żołnierza, później podchorążego, w bitwach zdumiewał zapałem bojowym. W bitwie pod Świnkami, u murów Źa-mościa, otrzymał 17 ran i gdyby nie poświęcenie towarzysza broni, owego Janka [który po powrocie z powstania listopadowego nazwał się „Powstańskim“] byłby tam poległ. Bronił Zamościa do ostatniej chwili, zawsze, jak mówi jego świadectwo wojskowe, dając „dowody męstwa, wytrwałości i przytomności, jakie żołnie-rzowi-obywatelowi przysługują“. Po kapitulacyi Zamościa wyszedł z innymi z twierdzy, okryty licznemi bliznami, w stopniu porucznika i z krzyżem zasługi. Trzymano go, również i jego towarzyszy bojowych, pół roku w więzieniu (w Żytomierzu, w klasztorze Bernadynów), z którego uwolniony udał się za granicę dla wyleczenia się z ran. Dwuletni pobyt za granicą zestosunkował go z częścią emigracyi polskiej, zbliżył do różnych usiłowań ówczesnych, które kiełkowały wtedy w szeregach wychodztwa, ale są ślady, że wcale nie podzielał mniemań tych, co pragnęli natychmiastowego wznowienia walki i zdawali się wierzyć w urzeczywistnienie marzeń swych fantastycznych. Poważnie zapatrując się na stan kraju i widząc upadek ogólny ducha po klęsce r. 1831, postanowił stopniowo dążyć do moralnego odrodzenia społeczeństwa. Po powrocie z długiej kuracyi za granicą zgromadził około siebie ludzi połączonych z sobą wspólnością przekonań, wśród których przeważnie byli dawni towarzysze z ław szkolnych, krzemienieckich. Na jednern z zebrań pod dachem M-go, w Bogdanówce, rzucił on swym przyjaciołom pytanie: „co ludzie pocz-

była obliczona na lata, daleką była od

ran

mas

ciwi teraz robić powinni, spełniając swe obowiązki wobec kraju?..“ Odpowiedzią niejako na to pytanie, wywołujące rozprawy szerokie, było zawiązanie w Bogdanówce, w styczniu r. 1835, związku patryotycznego, którego pierwszym organizatorem i czynnikiem głównym stał się M.

— Główne tego stowarzyszenia zasady były następujące: „narodowość zagrożoną utrzymywać, ducha poświęcenia się obudzać, obyczaje poprawiać, oświatę rozkrzewiać, lud wolny na dobrych synów ojczyzny i przyszłych jej obrońców sposobić, fałszywe opinie prostować“. Sześć tych punktów stało się podstawą ustawy stowarzyszenia, programem jego działań. Praca

fc,

Fig. 60. Maszkowski Kacper.

pociągania mas do wybuchów blizkich, dążyła do odrodzenia moralnego szlachty i wogóle społeczeństwa w południowych i południowo-wschodnich węgłach dawnej Rzpltej, do zagojenia

moralnych, które krajowi przyniósł r. 1831._

Przygotowanie opinii wśród zacofanych szlacheckich do zniesienia poddaństwa i pańszczyzny tworzyło jedną z większych trosk towarzystwa. W pierwszych szeregach tych działań tajemnych stali najbliżsi koledzy M-go z Krzemieńca: Leonard Łepkowski, Antoni Beaupré, lekarz, Oraczewski, Piotr Borowski, Edward Piniński. Do nich wprędce przyłączyli się: Ma-ryan Podhorodeński, Fryderyk Michalski i in. „Ustawa“ sprzysiężenia i wskazanie jego członkom zakresu działania były opracowane głównie przez pierwszych inicyatorów związku, M-go i L. Łepkowskisgo.—„Wszystko cośmy postano-

wili—pisze M., po wielu latach o tej ,,ustawie“ — było wypływem długiej rozwagi, owocem narad i pracy niemałej: każde słowo było ważone, każdy krok obmyślany naprzód“.—A. Beaupré wydawać zaczął dla stowarzyszonych i dla ogółu szerszego, rodzaj gazetki, dla braku drukarni, pisanej, p. n. „Przyjaciel Prawdy“. Wyszły tylko 4 numery, które teraz są już nie-do odnalezienia. Spotykano tam artykuły pióra Beauprégo:    „Arystokracya“, „Demokracya“,

„Szlachta“, ,,Lud“. — W jednym z 6 punktów „ustawy“ widzimy tego rodzaju określenie znamienne: „ten prawdziwie rozumny, kto zrozumiał, jakiemi są prawa człowieka; ten prawdziwie dobry, kto gotów wszystko poświęcić dla oswobodzenia ludzi od jarzma, a prawa od gwałtu“. Przyjmowano do spisku nie spiesząc się, zwracając raczej uwągę na jakość członków niż na ilość. Po roku tych zabiegów przybył do kraju z Francyi emissaryusz Szymon Konarski (ob.) z zamiarem rozszerzenia „T-stwa Ludu Polskiego“. Działania dwu związków, w tychże samych okolicach rozszerzane, musiały się z sobą spotkać i rzeczywiście spotkały się. Konarski czynił starania, by je zlać w jedną całość, M. wszakże niechętnie na to przystawał; nakoniec zgodzono się, z pewnemi wszakże zastrzeżeniami. Tak np, M. nie zgadzał się na przyjmowanie kobiet do związku. Wniosek jego nie utrzymał się: w zjednoczonym związku zaczęto przyjmować kobiety, co stało się później źródłem powiększania katastrofy, gdy sprzysię-żenie odkryto. Widząc, że rząd wpadł na ślady działań Konarskiego, naglono go do natychmiastowego wyjazdu za granicę; nie usłuchał, kraju nie opuścił. Jego uwięzienie wywołało klęskę niezmierną. Wtajemniczony we wszystkie działania, zaufany Konarskiego, Rodziewicz, wyjawił wszystkich głównych sprzysiężonych, również na Litwie, jak na Wołyniu, Podolu. Uwięzieni zostali wszyscy główni członkowie związku: M., Łepkowski, Beaupré i inni. —Osadzeni w twierdzy kijowskiej, stawili się mężnie i po rocznych prawie badaniach, wciągu których Łepkowski umarł w więzieniu, zostali skazani na kary ciężkie. W marcu r. 1839, w dzielnicy m. Kijowa nazywającej się „Pieczary“ (Peczersk), wzniesiono cztery szubienice, na których mieli zginąć: M-ski, Beaupré, Piotr Borowski i Fryderyk Michalski. Po odczytaniu wyroku, stojąc na rusztowaniu M. zawołał: „Jeszcze Polska nie zginęła kiedy my giniemy“... W chwili gdy przystępowano do wykonania wyroku nadeszła jego zmiana i skazani na karę śmierci, zostali wysłani do ciężkich robót. Gdy zbliżył się wtedy do M-go wicegubernator kijowski, pytając czy zadowolony z łaski monarszej, odpowiedział mu twórca związku: „weselej wstępowałem na tę szubienicę, niż z niej schodzę“...— OÄ, vous êtes toujours le même! zawołał dygnitarz. — Działalność publiczna M-go w owym dniu zakończyła się. Twierdził on zawsze, że przybycie do

M.

M. I).

A. Ł.

we

bitny kapelmistrz polski. Uczył się gry skrzypcowej pod Hellmesbergerem w konserwatoryum wiedeńskiem, potem w lipskiem pod kierunkiem Dawida, a teoryi muzycznej u Rietza, Haupt-manna i Reineckego. Po ukończeniu nauk powołano go na dyrektora chóru i orkiestry w Col-marze (Alzacya), następnie kolejno na kapelmistrza w Hamburgu, Szafhuzie (1865), w r. 1869 w Koblencyi, a od r. 1883 we Wrocławiu. Fanatyczny wielbiciel i przyjaciel Brahmsa (ob.), popularyzował jego dzieła w całych Niemczech.

Red

kraju emissaryusza Szym. Konarskiego, jego agitacya gwałtowna, zwracająca uwagę władz, niechęć opuszczenia kraju, gdy z całym naciskiem był do tego wzywany, przyczyniły się stanowczo do katastrofy, a nawet ją wywołały.

na Syberyi [w Górnej, poza m. Nerczyliskiem] przebył do r. 1857. Ówczesne amenstye dla wygnańców podczas koronacyi ces. Aleksandra II, dały mu możność powrotu do kraju. Osiadł ostatecznie w Kijowie, gdzie i życia dokonał, otoczony czcią powszechną, jako zabytek przeszłości, świadek i uczestnik różnorodnych usiłowań narodu. — Ponieważ komisye śledcze nazwały wszystkie te roboty związkowe „spiskiem Konarskiego“, zatarła się pamięć, iż w prowincyach południowych związek stanął z ini-cyatywy M-go, na rok przed przybyciem do kraju z zagranicy Konarskiego. — M. na Syberyi pisał pamiętniki, w których obszernie swą działalność konspiracyjną opowiedział, ale, pod naciskiem jakichciś niebezpieczeństw, zmuszony był je spalić. Materyałem do działalności M-go jest sprawozdanie obszerne, w więzieniu w r. 1838 przezeń napisane dla swych najbliższych, w którem składa relacyę obszerną o towarzystwie patryotycznem. To sprawozdanie dostało się do rąk władz śledczych i w druku ukazało się dopiero w r. 1909, w przekładzie ros., w piśmie „Russkij Archiw“ (Moskwa 1909, zesz. 4). — Pisali o M-m E. Heleniusz „Rozmowy o koronie Pol.“,. (II. 277 i nast.); Mamajew w „Istor. Wiestn.“ (1901).—Rzecz ta w przekł. poi. w „Bibl. Dzieł wyrobów“ (Warsz. 1901); —M. Dubiecki w „Tyg. 111.“ (1885).—Dzieło bezim. p. n. „Powiat Starokonstantynowski“ [Starykoustantynów 1910] zawiera sporo szczegółów o M-m. W Muzeum Rapperswilskiem jest złożony przez Emilię Michalską egzempl. współczesny „Ustawy Tow. ludu poi.“; podają go za ustawę związku Konarskiego; mniemanie mylne, właściwie to statut stowarzyszenia M-go, napisany przez niego przed przybyciem S. Konarskiego na Wołyń.

Maszkowski Karol, matematyk polski (* 1830 — f 1886), wychowaniec politechniki w Wiedniu, profesor matematyki w Szkole rolniczej w Dublanach i geometryi wykreślnej w Akademii technicznej we Lwowie, ogłosił: „Wykład o meteorologii“ (zeszyt XI „Odczytów popularnych“), „Geometrya wykreślna szkół średnich“ (Lwów zesz. I 1875, str. 59, tabl. IX; zesz. II 1883 str. 110, tab. I; przytem: „Linie krzywe płaskie“, str. 11), „Perspektywa rzutowa jako wynik rzutów prostokątnych na płaszczyzny ukośnie względem siebie położone“ („Pamiętnik T-wa Nauk Ścisłych w Paryżu“, 18 74, V), „Zasady perspektywy wolnej“ (Lwów 1879, str. 46 tab. V). Nadto wydał tablice F. Matzeka (ob.) i „Siedmiocyfrowe pospolite loga-rytmy“ (Berno 1862, str. XIV, 619).

Maszkowski Rafał (* 11 lipca 1838 Lwowie,—f 14 marca 1901 we Wrocławiu) wy

A. Pol.

Maszkowski Marceli (* we Lwowie 1837 —f 1862) malarz; wykształcenie początkowe o-trzymał od ojca, także poświęcającego się sztuce, następnie uczył się w akademii wiedeńskiej, w Dreźnie i w Monachium, gdzie pracował pod przewodnictwem Kaulbacha (ob.); był raczej rysownikiem biegłym, niż malarzem; z dzieł jego wyróżniają się: Portret matki, Postać Słowackiego pod piramidami, Popiersie młodzieńca, Zdjęcie z krzyża, Dziecko bawiące się kartami i Cztery pory życia ludzkiego.

Maszona lud i kraj w Nyassa w Afryce. 1) Kraj M. jest częścią połud. afrykańskiej posiadłości angielskiej Nyassa. zawiadywany przez towarzystwo angielskie połud.-afryk., na wsch. graniczy z Maniką i Mozambikiem. Na połud. kraj górzysty (góry Isiornujo, Wetsa, Barre). Rzeki: Umajati i Umfuli, łącząc się tworzą rz. Saujati, rz. Ganajana, Masoe, wszystkie wpadają do rz. Zambezi. Wielkie bogactwa złota, znane oddawna i wyzyskiwane już przez Fenicyau i Arabów. Z czasów tych pochodzą zwaliska Limbabye, Matindela, Chiburue i in. W w. XV i XVI M. należała do państwa Mon o mot a p a, potem do Portugalii. R. 1836 wybitny wódz potężnego Tszaka, władcy krainy Zuluanów, Mosilikatse, syn króla Matabelów, został przez Boerów wyparty z Moleko i Mariko, (płd. zachód dzisiejszego Transwaalu); wówczas pociągnął na północ, podbił kraj Makalaków i M. i założył wielkie państwo Matabele (ob.). Następca jego Lobengula r. 1889 ustąpił swe dziedzictwo angielskiemu towarzystwu wschodnio - afrykańskiemu, które, poparte przez rząd angielski, o-broniło M. od zakusów Portugalii. Wskutek jednak często zdarzających się napaści wojowników Lobenguli na europejskich poszukiwaczy złota, wypowiedziano mu wojnę; jej wynikiem było (1895) wcielenie całego państwa M. i Matabele do obszarów angielskiego towarzystwa południowo-afrykańskiego. Wkrótce potem zaczęła się budowa kolei żel., z których pierwsza, powstała r. 1893, połączyła port Beira u uścia rz. Pungwa do ocnanu Indyjskiego z M. Kraj M. r. 1907 liczył 6 364 białych m-ców, ogółem zaś mieszkańców 445 316. — Por.: Beut „The ruined cities of Mashonaland, report of excavation in 1891“ (Londyn wyd. 2; 1893); Bruce „Memories of M.“ (1895). 2) Lud M. — należący do plemienia Kafrów, zamieszkały w czę-

K. tir

Red.

Red

Red.

px

~ (fig. 62), gdzie b—jest podstawą rów-

[</

ści płd.-wschodniej dzisiejszej Nyassy angielskiej. Niegdyś M. panowali nad całym obszarem pomiędzy rz. Zambezi i Limpopo, zostali jednak przez lud Matabele zwyciężeni, wywłaszczeni, wyparci z dolin urodzajnych w góry, gdzie sobie pobudowali wsi ufortyfikowane. Dziś liczą nie więcej, jak 20 000 głów; żyją nie-wielkiemi gromadami, które nie są zdolne dać odporu napaściom wrogów, zabijających mężczyzn i uprowadzających do niewoli kobiety i dzieci. M. są ludem spokojnym, nie wojowniczym, są dobrymi kowalami, koszykarzami i tkaczami wyrobów bawełnianych.

Maszt, ob. Okręt.

Masztalerz (z niem. Marstall=stajnia koni pańskich) po dworach i domach zamożnych stajenny starszy, dozór mający nad służbą sta-jenną, końmi, rzędami, siodłami, uprzężą i powozami, zwykle też znający się na ujeżdżaniu koni, oraz posiadający wiadomości pewne z we-terynaryi; w stajniach królewskich i wielkopań-skich bywało po kilku lub kilkunastu M-ów, nad którymi stał koniuszy (ob.).

Masztarnia a. Masztelnia (z niem. Mar-stall) nazwa dawna stajni pańskiej, w której przeważnie stawiano wierzchowce.

Maszuknlmnbe lud południowo - afrykański, należący do plemienia Bantu, osiadły między 18 a 16° szer. połud. w państwach Barotse i Mambuuda, lecz od nich nie zawisły; zamieszkuje płaskowzgórze dosyć wilgotne, wznoszące się na 1 000 m. nad p. m., usiane tu i owdzie łańcuchami wzgórz a zraszane przez rz. Luen-ge. M. są wzrostu słusznego, nosy miewają orle, włosy długie na 15 — 40 cm. Mężczyźni odziewają się chustami wielkiemi, białemi lub modremi, które zarzucają na siebie na podobieństwo togi rzymskiej; niewiasty zaś chodzą zupełnie nago i golą włosy na głowach. Panuje śród nich wielożeństwo, żony kupowane bywają często od szczepów sąsiednich. Zajęciem głównym jest hodowla bydła, dostarczającego utrzymania; posiadacze 2 — 3 tys. sztuk roga-cizny nie należą do rzadkości; hodują również psy. Domy ich stożkowate, kryte trawą, tworzą wsi i wioski, na których czele stoi naczelnik z władzą dosyć obszerną. — Por.: Hołub „Von der Kapstadt ins Lad d. M. (Wiedeń 1890, 2 t.).

Maszyny. M-ą nazywamy tego rodzaju połączenie zdolnych do opóru ciał, by zaczepione do nich siły przyrody zmuszone były działać w ściśle określonym kierunku—(określenie to wypowiedział słynny prof. Fr. Reuleaux).—Każda M., jako połączenie całego szeregu rozmaitych ciał, może być podzielona na części składowe; podział ten może być dwojaki; 1) na części mechaniczne, czyli z punktu widzenia mechaniki i 2) na części składowe rzeczywiste, jakby się ona dała na części rozebrać. Z punktu widzenia mechaniki każda najbardziej nawet złożona M. może być podzieloną ną t. zw. M-y proste, których znamy tylko dwie: dźwignię i równię pochyłą, a więc na cały szereg dźwigni i równi pochyłych. Dźwignią nazywamy każdy drążek, o ile posiada oś obrotu i do niego są zaczepione co najmniej dwie siły (jedną z sił, w wypadku szczególnym, może być ciężar drążka). Dźwignie mogą być jednoramien-ne i dwuramienne. Warunek równowagi dźwigni wyrazi się w ten sposób, że dźwignia pozostaje w równowadze, gdy momenty statyczne sił na nią działających są równe.—(Por. Dźwignia i Drążek). Drugą M-ą prostą jest równia pochyła, dla której warunek równania sił może

być napisany: 1) jako P=Q. Sna albo P = Q.

□p

Fig. 61.

(fig. 61). Gdzie Q—jest opór; P—siła równoległa do długości równi pochyłej l, a h—wysokość r. pochyłej albo; 2) jako P = Q tga lub

P=Q.

»V

□p

Fig. 62.

ni pochyłej, a P—siłą równoległą do tej podstawy (por. Równia pochyła). — Pozatem każda M. może być podzieloną na swe rzeczywiste części składowe, na które da się rozebrać; części te noszą nazwę części M-n i dzielą się na: sworznie, śruby, kliny, nity, czopy osi i wały, sprzęgła, koła zębate zwykłe i stożkowe, koła cierne, koła pasowe i linowe, korby i t. d. — Ruch w każdej M-ie przenosi się za pomocą wszystkich jej części składowych, które razem wzięte mogą być nazwane jej machanizmem (ob.).—Cel budowy każdej M-y i jej zadanie polega na tern, aby zmusić siły przyrody, działające na nią, do wykonywania pracy pożytecznej, która może się ujawnić, albo w zmianie miejsca jakichkolwiekbądź przedmiotów (wciągi, dźwi-guiki, dźwigi, lokomotywy, statki i t. d.), albo w zmianie postaci i kształtów ciał pewnych (tokarki, strugarki, maszyny przędzalnicze, warsztaty tkackie etc.). We wszystkich tych wypadkach siły działające na M-ę, wprowadzając ją w ruch, muszą pokonywać opory rozmaite,

króre nazywamy oporami p oży teezn emi (tar- rządy, które ludzkość stworzyła w celu ujarz-cie przy przesuwaniu i przenoszeniu ciał; siły mienia, zaprzęgnięcia do pracy rozmaitych sił międzycząstkowe — przy obróbce ciał, mieleniu przyrody, jak oto: siły ciężkości, energii cieplnej, zboża itd.) i dają nam przy tem pracę t. zw. elektrycznej, magnetycznej i innych; do silni-pożyteczną. Przy wykonywaniu tych prac ków zaliczamy też ludzi i zwierzęta i dzielimy

pożytecznych występuje jednakże równocześnie konieczność wykonywania całego szeregu innych prac, wywołanych naturalnemi własnościami ciał fizycznych, prac nieraz bardzo poważnych, a polegających na pokonywaniu t. zw. oporów szkodliwych, które się zjawiają wskutek ruchu w częściach składowych M-n i występują jako rozmaitego rodzaju tarcia: jako tarcie posuwiste (w kierownicach), tarcie toczyste (w czopach), tarcie przy zginaniu i rozginaniu ścięgien (pasów, lin, łańcuchów), opór powietrza i t. d. Ponieważ siły zewnętrzne powinny pokonywać zarazem opory zewnętrzne (pożyteczne), jak też i opory wewnętrzne (szkodliwe), wynika stąd, że praca ich nigdy, nie będzie równa pracy oporów zewnętrzych, a zawsze będzie od niej większa, a mianowicie o wielkość pracy oporów wewnętrznych; dlatego też w każdej M-ie spotykamy się ze względną stratą pracy sił zewnętrznych w porównaniu z pracą otrzymaną, pożyteczną, czyli pracą oporów zewnętrznych, z czego dalej wynika, że stworzenie t. zw. perpetuum mobile czyli M-y, która sama pracy z zewnętrz nie otrzymując, mogłaby nam pracę pożyteczną wciąż wytwarzać — jest niemożliwe. —Korzyść zastosowaniu M-y polega na tem, że, po pierwsze, możemy daną siłę przyrody w sposób dowolny, dla nas wygodny, do niej zaczepić, z drugiej zaś strony, że możemy przy pomocy M-y małemi siłami pokonywać opory bardzo znaczne. Naprz. kołowrót jest już przez to wygodny, że pozwala podnosić ciężar nie bezpośrednio, lecz zastosowując ruch obrotowy, bądź co bądź, dla nas wygodniejszy, a zarazem zwiększając ramię korby uda nam się stosownie zmniejszyć siłę potrzebną.— Wogóle przy pomocy M-y nie wygrywamy nic na pracy, lecz, albo zyskując na sile tracimy ua drodze czyli czasie (pompą hydrauliczną możemy wywierać ciśnienia ogromne, ale tłok prasy hydraulicznej posiada ruch bardzo nieznaczny w porównaniu z ruchem naszej ręki), albo też zyskując na drodze — tracimy zarazem na sile (igła maszyny do szycia biegnie nadzwyczaj szybko w porównaniu z naszą ręką wskutek nacisku naszej dłoni), dług czynności wykonywanych przez M-y, możemy je podzielić na trzy wielkie działy: I. M., które służą do przekształcania pracy rozmaitego rodzaju sił przyrody na ruch, na energię mechaniczną—t. zw. silni ki; II. przyrządy i urządzenia, które służą do przenoszenia ruchu; naprz.; do przeniesienia ruchu ze stacyi głównej do poszczególnych budynków lub M-n i III. M., służące do wykonywania rozmaitych czynności,— których obowiązkiem jest zastąpić człowieka— są to t. zw. robniki.—I. Silniki są to przy-

silniki, według tego, jaką energię przetwarzają w ruch, na szereg grup, a więc silniki, prze-twarząjące na energię mechaniczną: 1) pracę siły mięśni (energię chemiczną)—silniki żywe (ludzie i zwierzęta); 2) a) energię rozpędu (kinetyczną) powietrza —silniki wiatrowe (młyny);

b)    energię kinetyczną ciał spadających—(ka-far); c) energię kinetyczną wody i pracę ciężaru (energię potencyalną) wody— silniki wodne (koła wodne; podsiębierne, śródbierne, nasiębier-ne, turbiny wodne); 3) energię cieplną: a) pracę prężności pary—silniki parowe (silnice parowe i turbiny parowe); b) pracę prężności wytworu wybuchu lub spalenia--silniki spalinowe (naftowe, benzynowe, wyskokowe, gazowe i t. p.),

c)    pracę prężności powietrza (uszczelniarki, młoty, wozy powietrzne); 4) energię elektryczną — elektromotory (prądniki). — II. Druga kategory a M-n — przyrządy i urządzenia do przenoszenia energii mechanicznej — ruchu — są zastosowywane w tych wypadkach, gdy silnik leży daleko od miejsca, w którym odbywa się zużytkowywanie energii mechanicznej. Do tej grupy M-n należą: 1) pędnie (transmisye)-jako całość; 2) koła cierne i zębate; 3) napęd pasowy; 4) napęd linowy; 5) napęd łańcuchowy (wciągi;. W niektórych razach, gdy silnik jest blizko od robnika, albo niema żadnych części pośrednich—jak w wypadku, gdy silnikiem jest człowiek, a wtedy częścią pośrednią jest ręka; albo też częścią pośrednią może być zwykłe sprzęgło, jak to spotykamy często w walcowniach, gdy wał silnicy parowej jest bezpośrednio złączony za pomocą sprzęgła z wałkiem walcarki. — III. Rob ni ki. Do tego działu zaliczamy wszystkie przyrządy zużytkowujące wytworzoną przez silniki energię mechaniczną; zadaniem ich jest zastąpić człowieka, wykonywać za niego czynności wszystkie. Robniki mogą być podzielone na dwie grupy: A. Prze nośnice, które przenoszą pewne przedmioty, masy z miejsca na miejsce: wozy (zwykłe), lokomotywy, statki, samojazdy, motocykle, suwnice (na ostatnich pięciu rodzajach M-n są zwykle ustawiane silniki); windy, dźwignice, wyciągi ko-

We- palniane, dźwigi (dla ludzi); koła, ślimaki dla cieczy; pogłębiarki (dragi); przenośniki na pasach (elewatory do ziarna i innych ciał); pompy; wentylatory; dmuchawy; smoczki (inje-ktory) i t. d. B. Przerabi arki.—robniki służące do przerabiania ciał, zmieniania ich kształtu i postaci (rozdzielające je, odcinające mate-ryał zbyteczny, rozdrabniając, mieszające lub łączące ze sobą i t. d.): nożyce, sieczkarki; piły rozmaite i traki tartaczne; żarna, młyny, stępy, miażdżarki, obrabiarki, przebij arki, strugarki, strugownice, wierturki, tokarki, gryzarki,

mieszarki, winówki, suszarki, młocarki, wytłaczarki (do blachy), młoty parowe, walcarki, ce-glarki; łączniarki (samoprządki, warsztaty tkackie), M-y do szycia, nitownice, M-y drukarskie.

teryał z powodu lepszego skręcenia. Różnica pomiędy miejscem najsłabszem i najmocniejszem w przędzy lnianej ręcznej wyraża się stosunkiem 2:7; taż różnica dla przędzy maszynowej daje stosunek 1:2. —Osobliwie rzuca się w oczy przewaga pracy maszyuowej przy przędzeniu odpadków, gdzie praca ręczna nigdy nie mogła jej dorównać; także praca ręczna pozostaje w tyle przy wytwarzaniu przędzy bardzo cienkiej. Przytem dają M-y możność wytwarzania nadzwyczaj tanio- naprz.: Japy w Beaucourt wytwarzał małe zameczki po cenie nie całych 3ł/2 fenigów. — 1 funt przędzy bawełnianej JM® 100 kosztował przy pracy ręcznej 39 szylingów, przy wyrobie maszynowym kosztuje w r. 1835 już tylko 3 szyi. —Stalówki przy wyrobie ręcznym kosztują 7 funt. sterl. gross, przy wyrobie maszynowym od 2—6 pensów. Ogromny wpływ na taniość wyrobu maszynowego wywiera ścisła specyalizyacya robotnika i wprowadzenie nadzwyczajnego podziału pracy, który dochodzi do tego, że zwykła igła do szycia do całkowitego wykończenia przechodzi przez 90 —120 rąk.— Wiele robót z obecnej techniki nie mogłoby być wykonanych bez zastosowania M-n; wyrób rur ciągnionych, walcowanie szyn, kształtowników, płaskowników i arkuszy, wytłaczanie dennic i innych wyrobów kotlarskich, odkuwanie wielkich osi i wałów -- wszystko to byłoby niemożliwe bez zastosowania obecnych M-n, jak silników,

A. P.

Maszyński Julian, artysta malarz i rysownik polski (* 19 kwiet. 1847 w Warszawie —f 19 lut. 1901 tamże). Kształcił się najpierw pod kierunkiem Wojciecha Gersona (ob. ), uczęszczając równocześnie na wydział matematyczny Szkoły Głównej, który ukończył w r. 1870. Następnie uczył się w 1. 1870 — 71 w Monachium, gdzie za rysunki otrzymał medal. Od r. 1876 pracował w Paryżu, a w r. 1882 odbył, dla poznania Wschodu, podróż artystyczną do Algieru, skąd przywiózł szkice do obrazów; „Marabut¹*, „Z listem“ oraz cały szereg rysunków. Był współpracownikiem długoletnim w dziale rysunkowym „Tygodnika Ilustrowanego“, oraz członkiem komitetu Tow. Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie.—Z prac M-go zasługują na uwagę: Do konwiktu, Rok 1812, Ze wspomnień babuni, Na rekollekcyach, Podział łupu, Rekrut i Palcaty (w zbiorach Chojnowskiego w Warszawie). T-stwo Zach. Szt. Pięknych w Warszawie posiada M-go prace: Zakrystya, Portret własny, Główka (rys.), O szatę, Zakonnica (rys.) i Studyum (rys.). — Por. J. Mycielski „Sto lat dziejów malarstwa w Polsce (Kraków 1902, wyd. 3-e); „Tygodnik Illustrowany“ (z 1901, str. 155); E. Swieykowski „Pamiętnik T-stwa Przyj. Sztuk Pięknych w Krakowie“ (Kraków

E. Chw.

— W osobnej grupie mogą być zestawione przyrządy do mierzenia, liczenia: zegary, sekundomierze, obroto - i skoko-mierze, planimetry, manometry i barometry, siłomierze (dyna-mometry) i indykatory, wagi i t. d.—Znaczenie M-n w rozwoju kulturalnym polega na tern, że zaoszczędzają one i zastępują skutecznie siły ludzi i zwierząt; pozwalają na znaczne zwiększenie ciężarów, przenoszonych lub przewożonych z miejsca na miejsce przedmiotów, i na osiągnięcie szybkości ogromnych w ruchu; podnoszą znacznie wytwórczość, zwiększając ilość i jakość wyrobu, a zarazem obniżają ogromnie koszty wytwarzania, i nakoniec pozwalają na wykonywanie takich robót, których wykonanie bez zastosowania M-n nie byłoby możliwe. — Jak nieskuteczne bywa stosowanie sił ludzkich lub zwierzęcych do większych prac, wskazuje naprz. budowa kolumny Aleksandra I w Petersburgu (1834), ważącej 876 000 klg; do ustawienia jej użyto 681 robotników i 1950 żołnierzy. Pomijając to, potrzebne było zastosowanie 62 wind i 186 wciągów. — W przeciwstawieniu do tego przy ustawianiu ogromnych, ciężkich dźwigarów mostu ,,Brittania“, zbudowanego w r. 1850 przez Roberta Stephensona przez cieśninę Menais — wystarczyły 3 dźwignie hydrauliczne, porusza- tak teź robników. ne jedyną silnicą parową. —Szybkość obecnego ruchu drożnego osiągniętą została przez wynalezienie kolei żelaznych i lokomotywy. Lokomotywa szybkochodząca posuwa pociąg o wadze 100 000 klg, po powierzchni poziomej z szybkością 25 metr. na sekundę; koń mógłby po szosie poziomej posuwać ciężar o 2500 klg. z szybkością 1 metra na sek. By przesuwać po wspomnianej szosie ciężar równy ciężarowi pociągu potrzeba byłoby 40 koni, a czasu na przebycie pewnej drogi zużytoby w każdym razie o 25 razy więcej.—Co się tyczy wytwórczości M-n, to należy zaznaczyć, że jeden robotnik zdolny jest wydać przy pomocy jednej M-y wią-zalniczej w jednym dniu więcej pończoch, uiż wprawna robotnica pracując ręcznie przez całe miesiące.—M-y do szycia poruszane mechanicznie, robią 1200 —1500 ściegów na minutę; nożne 480 do 720 ściegów na min., a bardzo wprawna pracownica igły zrobi w tymże czasie zaledwie 50.—Drukarnie ręczne daja 250 odbitek na godzinę, mechaniczne zaś wydają ich do 20 000.

Maszyński Piotr {* 1855 w Warszawie)

—W większej części razów wydają M-y i wyrób lepszy, a to dlatego, ponieważ M. nie ulega zmęczeniu, ruchy jej są regularniejsze i prawi-dłowsze, a siła wykonywająca pracę działa równomierniej; dlatego też porównywując przędzę ręczną i maszynową, przyjdziemy z łatwością 1905). do przekonania, że druga przewyższa pierwszą, jak pod względem równości, tak też zaokrąglę- kompozytor muzyczny, uczeń Noskowskiego (ob.), nia i czystości, jest też cięższą i obfitszą w ma- W r. 1877 powołano go na dyrektora nowo za-

„Lirnik“, i wiele innych.

Dr J. p.

1894).

łożonego w Warszawie stowarzyszenia śpiewaczego „Lutnia“, a w r. 1894 na profesora Instytutu muzycznego do klasy fortepianu „niższego“. Z jego utworów największem powodzeniem cieszą się pieśni na chór męzki, oraz wiązanka pieśni na głos pojedynczy. Prócz oryginalnych pieśni na głosy męzkie („Chóry męzkie“ Warszawa 1903) wydał kilka tomów kwartetów męzkich obcych kompozytorów p. n. „Lutnia“, dwa tomy utworów na chóry mieszane p. n.

A. Pol.

Maślacz, teżMaślarz, Maślaż z węgiers. M ä s 1 ä s (wym. mâszlâsz); wino węgierskie z winnic tokajskich, łagodne lub półwytrawne, mastkie, smaczne i mocne, zaliczone do przedniej szych. M. otrzymuje się w ten sposób, że na lagier wina najprzedniejszego, t. zw. kapki, w znac/aej części z jagód winnych prze-schłych otrzymywanego, w rok lub półtora po sporządzeniu go, nalewa się wina pośledniejszego wytrawnego i pozostawia się je przez 6 —12 miesięcy na nim, przez co nabiera słodyczy, zapachu i smaku miłego. —Podobne w smaku i w dobroci do M-a jest wino zwanę na Węgrzech For-ditâs, otrzymywane z wytłoczyn wina najprzedniejszego, nalanych moszczem lub winem nieco pośledniejszem. — Por. Hamm „Das Weinbuch“ (Lipsk b. w. r. wyd. 3, 6 tys. 267).

Maślanica — tak zwie lud rossyjski ostatni tydzień przed wielkim postem, który, jak wiadomo, Kościół wschodni od poniedziałku rozpoczyna. — Wszystkie dni tego tygodnia zapustnego (ob.) czyli dawnego mięsopustu (ob.), który jednak od w. XVI nazywa się już „sero-pustem“ („syrnaja njedjela“), posiadają nazwy osobne jak oto: „spotykanie“, „przełom“, „żegnanie“ itp. Jest to okres ciągłego ucztowania (z bezwzględnym wszakże wyłączeniem mięsa), pijatyki niepomiernej, zabaw, swawoli niekrępowanej niczem. Pochodzenie M-y, jak i karnawału (ob.), w związku jest zapewne z kultem i symboliką obrzędową świata pogańskiego. Przypadający na ostatnią przed M-ą sobotę zwyczaj starożytny czczenia przodków zmarłych, przypominający nasze „Dziady“ (ob.), daje się łatwo zestawić ze stypami rzymskiemi podczas „dies parentales*, a bezpośrednio przed Kalendami (ob.) marcowemi. Zarazem jednak M. jest świętem nowego życia, wiosny, odrodzenia, młodych stadeł, płodności małżeńskiej. Stale towarzyszą M-y (obecnie, oczywista, zanikając pomału) następujące typowe formy zwyczajowe: 1) tzw. „Jcatańje“ czyli szlichtada (sanie przystrojone, trójka koni, dzwonki, muzyka); 2) ślizgawka, zjeżdżanie z pagórków lub też sztucznych „gór lodowych“; 3) huśtawka; 4) teatr wędrowny maryonetek (ob.), tzw. „Pjetruszka“ (ob.); 5) obfite spożywanie tzw. „blinów“ (rodzaj kwaśnych naleśników, najlepiej z mąki gryczanej, z masłem, śmietaną, rybą, kawiorem) i 6) maskowanie się oraz przebieranie (mniej powszechne niż podczas świąt B. Naro-

Wlelka Enc. Powsz. llustr, Ser. I Tom XLV. Zesz. 362a.

dzenia). Dawniej w wielkiem były użyciu, dziś zaś prawie znikły: 7) wyścigi konne fw zaprzęgu sankami), 8) tłumna walka na pięści, zwykle na rzece lub stawie zamarzniętym, pomiędzy przedstawicielami dwuch wiosek, dwuch fabryk itp., 9) zapasy atletyczne, 10) wodzenie niedźwiedzia, kozy itd., 11) zdobywanie sztucznych twierdz ze śniegu i lodu oraz walka na miotły i 12) w ostatnią niedzielę — spalanie obrzędowe M-y pod postacią chochoła ze słomy. Zakończenie M-y i nastąpienie postu wyraża się w nagłej przerwie uczt i zabaw, w nastroju pokutnym, przebłagiwaniu nieboszczyków oraz przebaczaniu wzajemnym win i uraz.—Bibl.: W. Miller „Russkaja M. i zapadno-jewropjejskij karnawał“ (Moskwa 1884); Bożerjanow „Kak... prązdnujet naród russkij... M-u“ (Petersburg

M. Ab.

Maślanka, ob. Masło.

Maślarnie kooperacyjne rozwinęły się w Królestwie Polskiem śród włościan od r. 1903.

W tym właśnie roku powstała pierwsza M. włościańska spółkowa w Desznie (pow. Jędrzejowski). Następnie w Szharadzie i Odechowie (pow. Radomski). Do M-i w Odechowie uczestnicy dostarczają mleka krów własnych, niektórzy nawet po 60 kwart dziennie. Za przykładem powyższych poszli włościanie w innych okolicach kraju. Powstają ciągle nowe M.; nie wszystkie wszakże z powodzeniem jeduakowem: jedne się rozwijają, inne wegetują, jeszcze inne—upadają. Można powiedzieć, że M. k. śród włościan polskich w Królestwie są jeszcze w stanie początkowym przemysłu w formie współdzielczej. Nie zdobędą sobie gruntu trwałego, dopóki nie stworzą jednolitej organizacyi i nie będą dostarczały ujednostajnionego wyrobu na rynki, wzorem wytwórczości duńskich.—O wiele silniej rozwinęły się M. k. w Galicyi, a na szczególną uwagę zasługuje jedna z nich w Rybnej pod Czernichowem jako wzorowa. Przerabia ona przeszło milion litrów mleka rocznie i obejmuje kilka wsi okolicznych (około 800 członków). Gospodarują w niej prawie, wyłącznie włościanie. Otrzymują płacę za mleko względnie do zawartości w niem tłuszczu; mleko chude zabierają dla trzody a także na wyrób serów. Spółka oparta jest na udziałach i sądownie zaregestro-wana. Wpisowe oznaczono na 20 halerzy (16 groszy), wysokość udziału — 10 koron (4 rb.), poręka—dwukrotna. Przy obrachunku z człon-kami-dostawcami za zasadę przyjęto płacenie mleka według zawartości tłuszczu. Sposób ten, stosowany we wszystkich nowoczesnych M-ach i mleczarniach, okazał się w praktyce najsprawiedliwszym, pozwala bowiem gospodarzowi, który lepiej chodzi około swych krów, na uzyskanie wyższej ceny za mleko, a zarazem jest bodźcem do podniesienia chowu bydła, a przez to pomnożenia dochodów gospodarstwa mlecznego. Dochód członków spółki wynosi od 120 -do 160 koron rocznie od krowy, nie licząc tego,

że pozostaje mu jeszcze mleko chude. Gdy w Ga-licyi jest dążność do werbowania jak najliczniejszych uczestników spółek maślarskich, w Królestwie Polskiem najczęściej liczą one zaledwie po kilku uczestników, i to z jednej wsi. Zn- pt-

Maśluch, Maślak, Mas luk, Ko ź lak, Kozi ar z i t. p. {Boletus annulatus s, luteus) rodzaj grzyba jadalnego, ob. Boletus 2.

Maść (łac. Unguentum s. pomatum; fr. onguent, pommade; niem. Salbe), lek posiadający spójność masła, łatwo dający się rozetrzeć, rozpuszczający się od ciepłoty ciała. — M. każda składa się z z a r ó b k i {constituons s. excipiens), posiadającej właśnie spójność wymienioną i z dodanych do niej leków właściwych, płynnych, lub stałych (w proszku). Zarobką mogą być 1) tłuszcze nie twardniejące, więc sadło wieprzowe wytopione (Axungia porci), tuk z kości wołowych {Medulla ossium bovis), masło świeże niesolone {Butyrum vaccinum insulsum), olej kokosowy {Oleum Cocos), lanolina, mydło potasowe {Sapo Jcalinus). — 2) Mieszaniny tłuszczu twardego (łój, masło kakaowe) lub ciał podobnych (wosk, olbrot, parafina) z tłuszczami mięk-kieini, albo z olejami tłustymi lub lotnymi. —

bum), wosku {Gera), olbrotu (Cetaceum), masła kakaowego (Butyrum Cacao) z przymieszką niewielką oliwy, albo innego oleju tłustego; miewają spójność łoju, lecz miękną od ciepłoty ciała; służą przeważnie do smarowania skóry popękanej, albo odparzonej czyli wyprzałej. — Odmianą M-i miękkich są pomady, używane do natłuszczania włosów; jako zaróbka do nich w użyciu jest przeważnie tuk z kości wołowych, wygotowany i oczyszczony starannie, zaprawiany wonnościami rozmaitemi i zabarwiany różnie; dodaje się też do nich wyciągi, odwary i leki inne, których działanie korzystne na porost lepszy włosów, lub wzmocnienie ich jest aż nadto wątpliwe. Pomady nadają tylko włosom połysku i nieco sprężystości, zmniejszając przytem ich łamliwość.

Maść (franc, robe, uiem. Farbe), barwa zwierząt domowych, zwłaszcza koni, zależna od zabarwienia powierzchni skóry, głównie zaś od barwy wyrastającej z niej sierści. Skóra koni, nawet zupełnie białych, na powierzchni bywa ciemna, czarniawa lub całkiem czarna, jeno konie izabelowate miewają skórę jasną, cielistą. Sierść bywa albo na całej powierzchni ciała jednobarwna, albo włosy barwy odmiennej ułożone są na przemian jedne z drugiemi, przez co powstają odmiany różne w zabarwieniu; czasem włosy sierści różnobarwnej wyrastają osobno na pewnych częściach skóry, rozkładają się na niej płatami lub centkami. Grzywa i ogon miewa zabarwienie takie same jak sierść reszty po-wierzchi ciała, albo też bywa odmienna. Wskutek tych możliwości różnych powstają b. różne M-i koni, noszące nazwy odrębne, bądź szcze-ropolskie, bądź zapożyczone, szczególnie z jęz. tureckiego lub tatarskiego.—M-mi u nas najpo-spolitszemi są: gniada i kasztanowata; wszystkie konie pełnej krwi miewają jedną z tych dwu M-i w odcieniach rozmaitych. Częste są również M-i: biała, siwa, szpakowata, skaro-gniada, kara (czarna), dereszowata, bułana; do rzadszych należą: izabelowata, myszata, wilczata, tarantowata i nakrapiana; za najbrzydszą uchodzi łaciata czyli srokata, t. j. złożona z plam wielkich białych i ciemnych, bezładnie po ciele całym rozrzuconych, natomiast konie o M-i białej, usianej plamkami karemi lub gniademi wielkości talara, lub nieco mniejszemi; większemi na ciele, drobniejszemi na głowie i nogach, t. zw. tarantowate a. taranty, znajdują tu i owdzie miłośników i rzeczywiście w zaprzęgu lekkim dobrze wyglądają. Bardzo często, zwłaszcza u koni kasztanowatych, na czole i na nogach występują włosy białe, rzadziej u gniadych i karych; te plamki jednak, nie szpecące zwierzęcia, nie czynią go srokatym, lecz uchodzą za t. z w. odmiany, zdarzające się u koni najlepszych.—M. me zawsze utrzymuje się przez życie całe konia bez zmiany; niektóre źrebięta rodzą się z M-ą ciemną, a stają się potym siweini. Konie ciemne, starzejące się siwieją, zwłaszcza

Dr .i r.

3) Skrobia (Amylum) z gliceryną zmieszana na gorąco, czyli t. zw. M. glicerynowa {Ung. Gly-cerini). — 4) obecnie za zaróbkę wyborną powszechnie uznawana jest wazelina (ob.) ponieważ nie ulega jełczeniu, którą to zaletę posiada również i M. glicerynowa. —Leki dodawane do zarobki rozcierane bywają z nią razem długo i starannie w moździerzu porcelanowym lub kamiennym, aby osiągnąć zmieszanie dokładne, zupełnie jednolite; niektóre z nich przedtem zmiękczać należy przez ogrzanie łagodne nad ogniem wolnym.—Aby M-i nadać zapachu przyjemniejszego, zaprawić ją można kilku kroplami olejku lotnego o woni przyjemnej (n.p. jaśminowego, różanego i t. p.), lub balsamem peruwiańskim, nalewką waniliową, wódką kolońską i t. p.; chcąc ją zabarwić, dodaje się do niej olejku czerwieńcowego {Oleum Alcannae), karminu, korzenia ostryżowego (Badix Curcumae), nalewki szafranowej {Tinctura Gród) i t. p., lecz dodatki tego rodzaju są raczej stosowniejsze do pomad na włosy niż do M-i lekarskich. —M-i, których zaróbka składa się z tłuszczów jełczeją i psują się stosunkowo łatwo i szybko i nie mogą służyć na długo; przygotowane z M-ą glicerynową lub wazeliną przywary tej nie posiadają i trzymają sie b. długo w stanie do użycia zdolnym.—M. bywa albo wcierana w skórę, albo też przykładana do niej na płatkach nią pomazanych, co obecnie i słusznie, przynajmniej przez lekarzów, coraz rzadziej czynione bywa. Wogóle używanie M-i za dni naszych jest już znacznie ograniczone, dawniej zaś uchodziło nieomal za konieczne do opatrunku (ob.) każdego.—Oprócz M-i zwykłych, miękkich przepisywane też bywają i twarde, t. zw. woskow-ce {Cerata)', zaróbka ich składa się z łoju (Se*

Red.

Red.

E. Chw.

wyraźnie występuje u nich siwizna na łękach nadocznych. Konie siwe z latami dostają M-ci coraz jaśniejszej, czasem bieleją zupełnie, zachowując tylko cętki ciemniejsze, rozsiane po całym ciele, nazywaue „gorczycą“ lub „hrecz-ką“.—Dawniej mniemano, że M. konia ma związek z jego dobrocią i użytecznością, mniemanie to jednakże jest błędne; M. konia wpływa wprawdzie na jego wygląd, lecz nie posiada właściwie związku żadnego z jego dobrocią i sprawnością. Zgodzić sie tylko można na to, że konie karę (czarne) pod wpływem promieni słonecznych pocą się bardziej od jaśniejszych i męczą się łatwiej. Siwe, a zwłaszcza białe, aby nie wyglądały niechlujnie, wymagają oczyszczania bardzo starannego, pochłaniającego wiele czasu. Nadmienić jeszcze wypada, że konie o pęcinach białych podlegają łatwiej grudzie niż inne.—Por. „Encykl. roln.“ (V. 383).

Mat bogini egipska, której symbolem hiero-glificznym jest pióro strusie, oznaczające słowo mat (= prawda), pióro takie zdobi jej głowę. M. jest boginią prawdy i sprawiedliwości, ponieważ pojęcia te w języku staroegipskim oznaczano słowem temsamem. Czasem, podobnie jak Temidę (ob. Ternis), wyobrażano M. z oczyma zawiązanemi. M. uchodzi zwykle za córkę boga słońca, Ré, niekiedy jako ojciec jej wymieniany bywa Phtha. Najczęściej występuje jako towarzyszka Thotha, i wiedzie dusze zmarłych przed oblicze Ozyrysa. W wierzeniach egipskich odgrywała rolę niepoślednią. Wyobrażano ją podobnie jak boginie inne, w szacie długiej z piórem strusiem na głowie, w ręce lewej dzierżącą berło, u góry zakończone kwiatem, w prawej krzyż z uszkiem (symbol życia). — Podług Dyodora przewodniczący sędziowie egipscy, jako oznakę godności swej naszali na szyi zawieszone jej wyobrażenie.

Mataafa, ob. Samoańskie wyspy.

Mataba, wyspa na rz. afrykańskiej Kongo, w biegu jej dolnym, pomiędzy Bomu a Punta da Linha, 15 kim. długa, liczy około 700 m-ców, murzynów z plemienia Mussorougo, w 9 wsiach osiedlonych. Flora, podzwrotnikowa, obfitująca w palmy i banany. Faktorya belgijska.

Matabele, kraj i lud w Afryce: l) kraj M.: niegdyś państwo samodzielne, dziś wchodzi w skład protektoratu brytańskiego Zambezii, w zawiadywaniu ang. Tow. południowo-afrykańskiego; położone pomiędzy 15°35’ - 23°35’ szerok. płd. i 25°40’ —32° dług. wsch. od Gr.; graniczy na płn. z państwem Marutse Mambunda (ob.); Nyassą brytańską (oddzielony od obu rz. Zambezi); na wschód — z kolonią portugalską Mozambikiem (ob.); na połud. z dawną republika Południowoafrykańską (oddzielony od niej rz. Limpopo); na zachód z Khamas. Długość 750 km., szerokość—580 km.; obszar 344 000 km. kw.; ludności tylko 217 470 (1907, M., Maszona, Maka-laka, Hotentoci, Buszmani). R. 1907 (17 kwietnia) ludności białej było 7 654. Z połud. zachodu na płn. wschód ciągnie się dość szerokie pasmo wzgórz, zwanych na zach. górami Matoppo, na płn. wschodzie — Isiorunie. Wypływają z nich różne dopływy rz. Zambezi (Guay, Sanjati), rz. Limpopo (Szasza) i Oceanu Indyjskiego (Sabi). Wzgórza są urodzajne, obfitują w minerały, łąki. Klimat sprzyjający Europejczykom. W dolinach urodzajnych rozwinięta uprawa ryżu, trzciny cukrowej, bawełny. Wybrzeża Zambezi i Limpopo mniej są urodzajne; pokryte lasami; w dolinie Limpopo wiele bydła rogatego; w dolinie Zambezi — raczej rozwinięte myślistwo; tu hodowli bydła przeszkadzają muchy Tse-tse (ob.); klimat dla Europejczyków nieznośny.—Państwo M. zostało założone r. 1833 — 36 przez wodza Mo-silikatsi po ujarzmieniu tubylczych Maszonów i Makalaków. R. 1870 na tron wstąpił Luben-gula. Wskutek wielkich bogactw złota w kraju Masuna wielu do M. przybywało poszukiwaczy. R. 1888 Anglia zawarła z Lobengulą kontrakt, na którego zasadzie Logengula zobowiązał się nie sprzedawać ziemi i nie pozwalać nikomu na poszukiwanie złota bez zezwolenia Anglii. R. 1889 całe państwo M. dostało się w sferę wpływów brytańskich i wbrew protestom portugalskim pozostało w zawiadywaniu angielskiego t-stwa połud.-afrykańskiego. Towarzystwo to zajęło kraje Masuna i Makalaka; stolicę swą założyło w Mount Hampden, zbudowało szosę, 4 lorty: Toli, Victoria. Charter i Salisbury; stworzono komunikacyę telegraficzną z Kaplan-dem.—Właściwie jednak M. z rezydencyą króla Gu-Buluwajo pozostało na razie poza wpływami t-stwa angielskiego. Gdy jednak żądni rabunku M. r. 1893 napadli na poszukiwaczy złota w kraju Masuna (ob.), t-stwo wypowiedziało im wojnę. Na Lubengulę wyruszyły 2 wyprawy: z płd. zachodu z Tati, ze wschodu — z kraju Maszona; nad rz. Bembezi odniesiono zwycięstwo; Lobengulą z niedobitkami uciekł na północ (f 1894). Inni wodzowie poddali się. Wówczas rząd angielski powierzył dalszą admini-stracyę t-stwu z szeregiem zastrzeżeń i pod kontrolą angielskiego ministra kolonii; ludności tubylczej wyznaczono pewne stałe miejsca zamieszkania. Misye chrześciańskie angielskie są tam czynne od blizko pół wieku; stacyę misyjne są w Inyati i Hopefonntain, Lobengulą pozwalał swym poddanym uczyć się u misyona-rzy, przyjęcie jednak chrześciaństwa karał śmiercią.—Por. Mauch „Reisen im Innern von Südafrika“ (dodatek do „Petermanns Mitteilungen“ Gotha 1874); Oates „Matabele Land and the Victoria falls“ (Londyn 1889; wyd. 2-e); Ma-thers „Zambesia England’s El Dorado“ (1889); Neuman „M. and how we got it.“ (1895). — 2) 1 ud M. (inaczej Amundabele) należący do plemienia Kafrów Zuluańskich; r. 1827 pod wodzą Mosilikatsi opuścił swe siedziby w Natalu; podbił Makalaków i inne ludy i zawojował cały kraj pomiędzy Limpopo a Zambezi. Lud mocny, dobrze zbudowany, wojowniczy; napada na kraje

E Gr.

Red

m.; ludność 15 749 (1907).

M. Ko.

handel“ (1890, przekład polski 1897); „Die Reklame" (obszerne i ciekawe dzieło socyologicz-

s. r.

E. Gr.

E Gr.

E. Gr.

E. Gr.

E. Gr.

okoliczne, niszczy je; w sposób okrutny obchodzi się ze zwyciężonemi. Mężczyźni zajmują się wojną i hodowlą bydła; kobiety i niewolnicy uprawiają ziemię i spełniają wszelkie inne czynności niezbędne. Ludność M., obliczona na 40 000 głów, mieszkała w 4-ch okręgach, a wojowników liczono 15 000, podzielonych na 20— 24 oddziałów.—M. rozpadają się na 3 klasy: Abazanzi —najzamożniejsi, pochodący od wojowników; oni to z Mosilikatsim na czele zdobyli kraj; Amaholi, pochodzący od ludów zwyciężonych, nakoniec — Abeutla, potomkowie jeńców wojennych, przybyłych z Mosilikatsim do kraju. — Por. Holub „Die Ma Atabele“ (w „Zeitschrift

f. Ethnologie“ XXV, Berlin 1893).

Matador (hiszp.= zabijający, zabójca), 1) wa-lecznik główny w walce byków (ob.), który bykowi zadaje cios śmiertelny. 2) W grach niektórych w karty (np. LTiombre, Tarok) M-ami nazywają się trzy kozery najstarsze, a także i karty kozerne inne, o ile tworzą tzw. sekwens (ob.) z temi trzema. 3) Przenośnie M-mi nazywane bywają osoby wybitne, rej wodzące w towarzystwie albo przedsięwzięciu jakim.

Matagalpa, départ, w Nicaragua, położony na wsch. od jeziora Managna, wśród Kordylje-rów. Obszar 389.3 mil kw.; ludność 35 000 bez Indyan dzikich. Zajęcia główne ludności: rolnictwo (uprawa kukurydzy, trzciny cukrowej, tytoniu, kawy), hodowla bydła, górnictwo (złoto

1    srebro).—M-sto główne—M.; wzniesienie 900

li. Gr.

Mataja Emilia, powieściopisarka znana pod pseudonimem Emil Marriot (* 1855 w Wiedniu). Pierwsze jej opowiadanie „Egon Talmors“ wyszło w r. 1880 (Wiedeń); większym powodzeniem cieszyła się następna jej powieść z życia wiedeńskiego „Die Familie Hartenberg“ (Berlin 1883, wyd. 5-e, 1895). Rozgłos zyskało jej opowiadanie z życia duchowieństwa katolickiego „Der geistliche Tod‘‘ (Wiedeń 1884; wyd. 7-e Berlin 1904). po nim nastąpiły

2    tomy nowel „Mit der Tonsur" (Berlin 1897), również z życia księży. Nadto napisała: ,,Die Unzufriedenen“ (Berlin 1888; wyd. 3-e 1904); ,,Moderne Menschen“ (tamże 1893, wyd. 2-e

1900); „Caritas“ (t-że 1895, wyd. 2-e 1899);

Seine Gottheit“ (t-że 1896; wyd. 4-e 1904);

Junge Ehe“ (t-że 1897, wyd. 5-e 1902); „Auferstehung“ (tamże 1898, wyd. 3-e 1900) i kilka in. M. posiada talent obserwacyjny niezwykły i znajomość obyczajów wiedeńskich, zwłaszcza zaś stanu średniego, mieszczańskiego, ma też wiele zmysłu satyrycznego.

Mataja Wiktor, ekonomista austryacki, szef sekcyi w ministeryum handlu, naczelnik urzędu statystyki pracy, czas krótki (1891) był ministrem handlu (* 1857), od r. 1885 docent w Wiedniu, r. 1890 prof. w Insbrucku. Pisał wiele w pismach ekonomicznych. Oddzielnie: „Unternehmergewinn“ (1884); „Recht d. Schadenersatzes“ (1888); „Grossraagaziue und Klein-ne 1910).

Matamata, ob. Żółwie.

Matamoros m-sto w Meksyku: 1) w stanie Tamaulipas nad rz. Rio Grande del Norte o 50 km. od uścia jej do zatoki Meksykańskiej, na drugim brzegu Bronsville, stacya kolei żel. do San Miguel. —Katedra, kolegium, 2 teatry, kasyno. Około 15 000 m-ców. Mniejsze okręty morskie mają dostęp do rzeki na długości 118 km., aż do Reinosa.—2) M. de Izusar—m-to w Meksyku w stanie Puebla; wzniesienie 1268 m.

n. p. m. Stacya kolei żel. do Puebli. Kopalnie węgla. Około 15 000 m-ców (1890).

Matanzas—m-to na półn. wybrzeżu w. Kuby, stolica prowincyi tejże nazwy o 75 km. na wsch. od Hawany; węzeł kolei żel. wiodących na wschód i połud.; w okolicy bardzo bogatej, o niezwykle rozwiniętej uprawie trzciny cukrowej. Piękny pałac rządowy z posagiem Ferdynanda VII; akademia, teatr, wodociągi, gorzelnie, odlewnie, port. Ludność prowincyi (1907) 239 812; obszar 3 700 mil ang. Ludność m-ta (1907) 36 009. Najważniejsze po Hawanie miejsce handlowe na Kubie. Zwłaszcza znaczny wywóz cukru do Ameryki płn., rumu—do Hiszpanii i Ameryki płd., nadto —cygar, miodu. Wwóz —ryżu, maszyn do cukrowni, piwa. Niedaleko od miasta znane pieczary Bellamar, długości 5 km.

Matapan przylądek, najbardziej na połud. wysunięta część półwyspu greckiego Morea; położony pod 36°22’ szerok. płn. i 22°29’ dł. wsch. od Gr. — W starożytności zwany Tenaron, z miasteczkiem tejże nazwy i Świątynią Posejdona.

Matarałl, m-to w Arabii, ob. Matrah.

Matarieh m-to i wieś w Egipcie: 1) m-to główne w obwodzie Damiette nad połud. brzegiem jez. Mensaleh. Ludność około 10 000; trudni się wyłącznie niemal rybołówstwem. 2) M.—wieś w prowincyi egipskiej Kaliubich (Mu-dirieh), o 9 km. na północ od Kairu. Hodowla strusi, szkoła wojskowa, cudowne drzewo Maryi, pod którem jakoby N. Marya P. miała wypoczywać z dzieciątkiem Jezus podczas ucieczki do Egiptu; drzewo dzisiejsze jednak zostało zasadzone dopiero w r. 1672 na miejscu starego, uschłego. Niedaleko zwaliska sławnego w starożytności m-ta Heliopolis.

Mataro—m-to w Hiszpanii w prowincyi Bar-celońskiej, nad morzem Śródziemnem, stacya kolei, wiodącej z Barcelony do Portboa, składa się z dwuch dzielnic: starej, otoczonej murem, i nowej. Kościół, kolegium, szkoła nawigacyi, teatr. Rozwinięta uprawa wina, fabryki bawełniane, budowa okrętów, port. Ludność — nie przewyższa 20 000 (r. 1900). Na płd. wschodzie zwaliska zamku i zakład kąpielowy Ar-gentona ze źródłem mineralnym.

Dr J. F.

168).

Matatyas (w. XVII), Żyd krakowski, biegły w teologii i w jęz. łacińskim, jako doktór medycyny zajmował się wykonawstwew lekarskiem w Krakowie. Wdając się w rzeczy nieswoje, wszczynał z Dominikanami niejednokrotnie dysputy religijne, a to go doprowadziło do zguby. Przeciwnicy oskarżyli go o bluźnierstwo przed trybunałem piotrkowskim, który M-a skazał na stos, po poprzednim wyrwaniu języka kleszczami rozpalonemi i oderwaniu ręki prawej. Wyrok ten okrutny i dziki wykonano w r. 1663. —Por. Kośmińskiego „Sł. lek. polskich“ (309).

Matczyński Marek herbu Jastrzębiec, woj. ruski (* 8 maja 1631 na Rusi—f 1697), człowiek zacny i prawy, pracowity i zdolny, który ze szlachcica zwykłego wyrósł na senatora. Jako młodzieniec pożal się z Janem Sobieskim, królem późniejszym, zawiązała się między nimi przyjaźń i to mu w życiu dalszem pomogło do wyniesienia się nad tłum szlachecki. Wojskowo służył jako chorąży husarski królewski, został miecznikiem podolskim, następnie (11 czerw. 1663) starostą grodowym grabowieckim. Od elekcyi Sobieskiego, którą podpisał z województwem ruskiem, stał się towarzyszem nieodstępnym króla Jana III, co oczywiście stało się powodem zazdrości i niechęci bardzo wielu, nie mogących darować M-emu, że wyrósłszy z niczego, dostąpił takiego zaufania i łaski królewskiej. Był rzeczywiście oddany królowi duszą całą, stronę jego trzymał zawsze i wszędzie, doradzał mu szczerze i rozumnie, mówił prawdę bez ogródki, a bronił powagi majestatu przeciwko bucie i swawoli panów, że przytem i o sobie pamiętał dziwić mu się nie można, nie nadużywał atoli stanowiska swego. Podczas sejmu koronacyjnego (1676) dostał w dzierżawę Laski po Mikołaju Daniłłowiczu podczaszym koronnym, w marcu roku tegoż został koniuszym koronnym; miasteczko jego Waręż w wojew. bełzkiem, na tymże sejmie otrzymało potwierdzenie przywilejów na targi, jarmarki, grobelne, oraz nowe prawo używalności w lasach Witkowskich, do króla należących. Po sejmie towarzyszył królowi do Częstochowy (7 i 8 maj 1676).—Ponieważ królom polskim nie wolno było nabywnć majątków ziemskich, M. na imię swoje w r. 1677 kupił Milanowo, z którego potem powstał Wilanów (ob.). Na sejmie r. 1678 występuje M. jako deputat do boku i komisarz do sprawy gdańskiej; wogóle, służąc przedewszy-stkiem królowi, nie uchylał się również od usług obywatelskich różnych i spełniał je zawsze sumiennie. Na wyprawę pod Wiedeń (1683) towarzyszył królowi, który często o nim wspomina w listach do królowej; w bitwie pod Parkanami, gdy Jan III znalazł się w niebezpieczeństwie groźnem, ocalił mu życie, co króla do niego przywiązało jeszcze bardziej. Z wyprawy wiedeńskiej powrócił jako podkomorzy koronny. W r. 1686 król mianował M-go wojewodą bełzkim; od r. 1688 pełnił obowiązki marszałka dworu królewskiego, lubo tytułu tego urzędownie, jak się zdaje, nie używał nigdy. Godność senatorska, tudzież stosunek jego osobisty do króla, uczyniły M-go osobistością najbardziej wpływową na dworze; ubiegano się o jego poparcie i łaskę, ale nawet i ci panowie, którzy z tych wpływów korzystali zazdrościli mu stanowiska wyjątkowego i, jeżeli go chwilowo nie potrzebowali, spoglądali z góry na niego, jako na dorobkiewicza bez przodków sławnych, a gdzie mogli czynili mu wstręty, przeciwko którym wszakże umiał się bronić stanowczo i dzielnie. W r. 1689 M. został podskarbim w. kor. i stanowisko to zajmował do r. 1693, w tym roku został wojewodą ruskim. Na urzędzie podskar-biowskim świecił prawością i uczciwością nieskazitelną, w owych czasach wyjątkową, co mu jednak przysporzyło jeszcze nieprzyjaciół, ponieważ czuwał bacznie nad mieniem publicznem i nie pozwalał go rozdrapywać nikomu. W 1. 1691 — 92 towarzyszył znów królowi podczas wyprawy multańskiej; w r. 1692 zabiegał o buławę polną kor., minęła go jednak i dostała się Feliksowi Potockiemu. Podpisał intercyzy ślubne kró-lewica Jakóba i królewny Teresy Kunegundy i z woli króla umierającego został opiekunem dzieci jego nieletnich; opiekuństwo to, z powodu sporów i zatargów gorszących w rodzinie Sobieskich, nabawiło go wielu kłopotów i goryczy.—M. będąc bezdzietnym, testamentem sporządzonym w Warszawie w kwietniu r. 1695, dobra swoje rozległe zapisał królewicom, obdarzając ich przytem radami i wyrazami czułości iście ojcowskiej. Po śmierci jego wzięto dobra te pod sekwestr, poszukując na nich sum królewskich. Za życia z majątku czynił użytek chwalebny, nie skąpiąc go dla dobra powszechnego: m. in. w miasteczku swem, Waręży, założył i uposażył szkołę Pijarów, co go naraziło na zatarg z Zamoyskim i z akademią jego, która przeciwiała się zakładaniu szkół w sąsiedztwie swoim.---Por. J. Bartoszewicza „M.“ w „Encykl. powsz.“ Orgelbranda (XVIII, 166 —

Red.

Maté, herbata paragwajska, ob. Ilex.

Matecki Teodor Teofil (*w Poznaniu r. 1810—f t-że 15 maja 1886) lekarz zasłużony. Do szkół uczęszczał w mieście rodzinnem, a ukończywszy je w r. 1831 wstąpił do arty-leryi wojsk narodowych i dosłużył się stopnia podchorążego; podczas obrony Warszawy odznaczył się w d. 7 wrześ. za co ozdobiony był krzyżem virtuti militari. Po upadku powstania powrócił do W. Ks. Poznańskiego, a odcierpiawszy w więzieniu pruskiem karę za przejście granicy i za walczenie przeciwko Rossyi, w r. 1833 udał się do Wrocławia, zapisał się do wydziału lekarskiego, ukończył go w r. 1837 i po obronieniu rozprawy „De ungue humano“ dyplom doktorski otrzymał; złożywszy następnie w Berlinie egzamin rządowy, osiadł w Poznaniu i z powodzeniem zajął się wykonawstwem

Dr j. r.

Red.

Red.

606

Matecznik—

Jan.

lekarskiem. Będąc związany stosunkami przyjaźni z K. Marcinkowskim (ob.) i duchem podobnym jak on ożywiony, był zawsze gorliwym spółpracownikiem jego w sprawach społeczno-narodowych i politycznych. Wmieszany do spisku r. 1846 dostał się znów do więzienia pruskiego, z którego wyswobodziły go wypadki berlińskie r. 1848. Podczas ruchu wojennego w W. Ks. Pozn. z poświęceniem osoby swej urządzał szpitale dla powstańców ranionych i chorych, a pełnił w nich służbę lekarską niestrudzoną.— Jako lekarza biegłego słusznie ceniono M-go powszechnie, jako uczony popierał i popularyzował wiedzę słowem i piórem, jako obywatel służył dobru ogólnemu będąc przedstawicielem m-ta Poznania i członkiem komitetu wyborczego, a zawsze i wszędzie obowiązki różne wzięte na siebie pełnił z gorliwością przykładną. Przyczynił się niemało do wystawienia w Poznaniu pomnika A. Mickiewiczowi; należał do członków naj czynnej szych To w. Przyjaciół Nauk i był jego wice-prezesem przez lat kilkanaście. Pomimo zajęć tak licznych pracował i piórem; z prac jego najważniejsze: „O najnowszych sposobach leczenia skrzywień ciała ludzkiego i zé-zowatości“ (Poznań 1840; toż po niem.); „Poradnik dla młodych matek czyli fizyczne wychowanie dzieci w pierwszych siedmiu latach (t-że 1847); „Słownictwo chemiczne polskie (t-że 1855); ,,Rady i nauki starego lekarza dla nielekarzy‘‘ (t-że 1866) i prace mniejsze w ,,Tygodn. lek.“ w ,,Roczn. Tow. Przyj. Nauk. Pozu.“ i w „Przegl. lek.“, nadto przełożył niektóre książki obce. — Por. Gąsiorowski ,,Zbiór wiad. do hist. szt. lek. w Polsce“ (III, 554—556) i Kośmiński „Słowu. lek. polskich“ (309).

Matecznik: I) Las gęsty, podszyty, ze starodrzewu złożony, bezdrożny i niedostępny. Nazwa pochodzi podobno stąd, że w M-u łatwo się „zmatać“, czyli zabłądzić.- 2) W języku bartniczym miejsce zajmowane przez matkę roju pszczół.

Matejko Franciszek Edward ^ w Krakowie 1828 — f w Wiedniu 1872) brat starszy malarza Jana Alojzego (ob.). Po ukończeniu liceum św. Anny w Krakowie zapisał się do wydziału prawniczego uniw. Jagiellońskiego, następnie kształcił się w Pradze i otrzymał dyplom doktora prawa. Nie oddał się atoli zawodowi prawniczemu, lecz zostawszy w Krakowie adjunktem biblioteki Jagiellońskiej poświęcił się badaniom Słowiańszczyzny. Przełożył na jęz. polski nieomal w całości dzieje Czech Pala-ckiego (ob.), zebrał i ogłosił „Narodowe pieśni serbskie“ i w r. 1864 napisał „Dzieje biblioteki uniwersyteckiej w Krakowie“ (w dziele „Zakłady uniwersyteckie w Krakowie“).

Matejko Jan, genialny malarz polski (* 30 czerwca 1838 w Krakowie—f tamże 1 listopada 1893). Ojciec jego, imieniem Franciszek, nauczyciel muzyki z zawodu, Czech rodem, osiadł w Krakowie na 20 lat przed przyjściem na świat Jana, a ożeniony był z p-ą Joanną Rossberg, córką kupca i obywatela krakowskiego. M. od dzieciństwa znajdował upodobanie w ołówku, przeszłość go ciekawiła. Nauki rozpoczął u św. Barbary; w r. 1848 przeszedł do liceum św. Anny, stąd zaś—po ukończeniu trzeciej klasy—w r. 1852 do Szkoły Sztuk Pięknych, pozostającej zrazu pod kierownictwem W. Stat-tlera, później W. Łuszczkie wieża. —Kilka tych szczegółów, dotyczących młodzieńczych lat M-i, a zwykłych jak najszarsza powszedniość, zamyka w sobie całą tajemnicę poczynania się tego wielkiego ducha, którego i życie samo i czyny były jednym aktem spełniania jakby posłan-niczych ślubów, jedną, nieustanną, aż do skonu trwającą ofiarą, odprawianą przed wysoko wzniesionym ołtarzem bezgranicznego umiłowania sztuki i ojczyzny. W duszy bowiem tego zaledwie czternastoletniego pacholęcia powstaje już świadomość wytyczna, czemu służyć ma w biegu przyszłej—Czterdziestoletniej — działalności i czemu, jako atitysta wielki, służy następnie niezachwianie, z ascetycznem niemal zaparciem się wszystkiego, coby mogło zamącić jasność przejrzystą obowiązku podjętego na rzecz zadowoleń osobistych. W r. 1854. t. j. w 15-ym roku życia M-i, poprzedzona niewielką ilością studyów z martwej i żywej natury, zjawia się jego pierwsza kompozyeya: „Carowie Szujscy“, a w ślad za nią tegoż roku „Wjazd Heuryka Wale-zyusza do Krakowa“. Obie te prace—młodzieńcze ze względu na wiek ich twórcy, na sta-dyum jego talentu i na umiejętność zawodową — są jednak pierwszym krokiem dojrzałej już in-tuicyi, za którym nieprzerwanie idzie rozwój M-i szybki, potężniejący w kierunku malarstwa historycznego. Intuicya, czynnik zawsze tak cenny i pożądany w twórczości, tem ważniejszą odegrała tu rolę, że nie była przypadkiem tylko, ślepą siłą psychiczną, lecz wynikiem przyczyn ujętych, od pierwszych lat dzieciństwa M-i działających nań, tkwiących, w omszałych z prastarości, wyszczerbionych murach Krakowa, w imponującej, zadumanej sylwecie Wawelu i w jego grobach królewskich, w mrocznych wnętrzach kościołów i w dumnej koronie ich wieżyc, w błąkającym się wszędy duchu wielkiej przeszłości, zaklętym i w cegłę szczer-niałą i w kamień ciosany, w lica kamienic i w jęk dzwonu Zygmunta, słowem —przyczyn, ukrytych w tem wszystkiem, co się składa na ów—Krakowowi właściwy, dla nas drogi i czytelny wyraz sławy zamarłej przeszłości. Wspomniany „Wjazd Henryka Walezyusza do Krakowa“ i następujący po nim „Leszek Biały z Go-workiem“ nie znalazły uznania krytyki. Niezra-żony jednak, w samopoczuciu swych sił M. pracuje dalej, przeplatając study a wpatrywaniem się w ryciny stare, w iluininacye rękopisów, skrzętnem notowaniem z nich wszystkiego, co maluje przeszłość, wczytywaniem się w kroniki Długosza i Bielskiego oraz w pom-

3§1

iS

niki Krakowa. Dwa obrazy następne: „Karol Gustaw ze Starowolskim u grobu Łokietka i „Zygmunt I, nadający prawo szlachectwa profesorom Uniwersytetu Jagiellońskiego w r. 1535“ zmieniają nakoniec o nim opinię krytyki i stają się powodem przyznania mu skromnego stypendyum (315 złr.) na wyjazd do Monachium. M. jedzie tam w r, 1858 i dostaje się pod kierownictwo prof. Anschütz a. Niezadowolony jednak i tęskniący, po 10-miesięcznym pobycie wraca do Krakowa; wraz z medalami za rysunki, jako plon pracy, przywozi kilka szkiców do obrazów przyszłych i jeden skończony „Otrucie królowej Bony“, który potęguje uznanie dla młodego artysty. Po Monachium M. udaje się w r. 1860 do Wiednia, lecz i ten go nie zadowala. Opracowywany obraz „Jan Kazimierz na Bielauach“ staje się powodem ostrego starcia międy nim a profesorem Rubenem, który żądał innego układu obrazu, wskutek czego M. opuszcza Wiedeń i znowu powraca do Krakowa, aby osiąść w nim stale. Nie mając pracowni, pozbawiony niezbędnych zasobów, z zapałem zabiera się znowu do studyów nad pomnikami, ilumi-nacyami i nad staremi księgami ilustrowanemi. Owocem tej pracy było nie tylko nabycie gruntownej, a tak doniosłej w jego przyszłej działalności znajomości akcesoryów malarskich, pod postacią strojów, sprzętów, uzbrojenia itp., lecz nadto powstał z niej materyał wspaniały, wyczerpująco traktujący przedmiot, do przyszłego wydawnictwa cennego p. n. „Ubiory w Polsce“, obejmującego czasy od Bolesława Wstydliwego aż do Stanisława Augusta. — Urządzony nakoniec w pracowni wynajętej M. rozwija od tej chwili wszystkie zasoby swojego geniuszu z siłą żywiołową, tworząc rok za rokiem dzieła coraz dojrzalsze, coraz potężniejsze siłą dramatyczną kompozycyi i typów, coraz śmielsze w koncepcyi i coraz bardziej zdumiewające zarówno rozmiarami płótna, jak wcielonego w nie ducha. Za popularnym dzisiaj i ulubionym powszechnie „Stańczykiem“ (1862) zjawia się już w roku następnym jedno z najznakomitszych jego dzieł: „Kazanie Skargi“, które nie tylko zdobywa mu rozgłos w kraju, lecz —co więcej—przez przyznany mu w Salonie paryskim medal złoty wprowadza malarstwo polskie do historyi sztuki europejskiej, a wybitnemu ówczesnemu krytykowi francuskiemu, TeofilowiGauthier, każe widzieć w M-e spełnienie ideałów malarstwa historycznego, o jakich marzył Delaroche. Po „Skardze“ następuje głośny „Reytan“ (1866), który wywołuje krytykę namiętną i surową. Patos, posunięty w nim do granic dotychczas w sztuce niepraktykowanych, wypełniający obraz z siłą tragedyi wszystko druzgoczącej, udzielił się i krytyce. Obok zarzutów uczonych, że łączy „historyczność chwili z alegoryą, a jedna drugą ogranicza i krępuje“, że miesza daty i osoby, dotknięty w swem uczuciu pa-

tryotycznem ogół obwinia M-ę o wyzyskanie skandalu historycznego dla popularności, o policzek, dany tym obrazom przeszłości, w którym nie upadek Polski, lecz jej sprzedaż przedstawił. Dzieło wysłane do Wiednia nabył ces. Franciszek Józef do Belwederu (za 50 000 złr.), wystawione zaś na wystawie międzynarodowej w Paryżu zdobyło medal bronzowy.—Po „Reyta-nie“— „Unia Lubelska“ (własność kraju, znajduje się w Sejmie we Lwowie). Skończona w r. 1869 na obchód 300-tniej rocznicy, zapowiedziany we Lwowie, i wysłany w r. następnym do Wiednia i Paryża na Salon doroczny, zdobywa swemu twórcy krzyż Legii Honorowej i tamże

‘V.: %7- :!

Fig. 63. Matejko Jan (z fotografii).

—na wystawie powszechnej w r. 1878—wielki medal złoty,naj wyższą nagrodę, współzawodnicząc o nią ze „ Zdobyciem Koryntu“ młodego Robert-F1 e u r y.—W r. 1872 zjawia się „Stefan Batory“. Sąd wystawy powszechnej w Wiedniu, na której obraz się znajduje, nagradza go wielkim medalem bronzowym, nabywcą staje się Benedykt hr. Tyszkiewicz z Paryża.—Po „Batorym“ w r. 1878, oczekiwana od trzech lat z natężoną ciekawością, opuszcza pracownię „Bitwa pod Grunwaldem“, a ukazanie się tego dzieła pomnikowego stało się niemal świętem narodo-wem. Rozbudzone zainteresowanie się niem przez wiadomości, rozchodzące się po kraju e-chem szerokiem, ściągało przybywających umyślnie dla zobaczenie obrazu nawet ze stron odległych. Zachwyt powszechny nasunął myśl ówczesnemu prezydentowi Krakowa, Z y b 1 i k i e wieź o w i (ob.), uczczenia M-i obchodem uroczystym, który w programie swoim objął nabożeństwo na Zamku, poświęcenie berła i wręczenia go

Od

M-e jako daru pamiątkowego, wieczorem — przedstawienie w teatrze i bankiet w ratuszu. W następstwie jednak Gruuwald stał się przedmiotem najsprzeczniejszej krytyki miejscowej, zagraniczna zaś podziwiała go, ale gorętszego uznania w niej nie obudził. Nabyty przez p.

D. Rosenbluma z Warszawy obraz przewędrował niemal całą Europę, odkupiony zaś w r. 1902 przez Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych, znajduje się obecnie w zbiorach tegoż w Warszawie. „Hołd Pruski“, zaczęty przez M-ę w r. 1880, został skończony w r. 1882. Ze wspaniałem tem dziełem, jak również z następ-nem-z „Sobieskim pod Wiedniem“—wiążą się szczegóły, doniosłe przy ocenie M-i jako obywatela kraju, dobitnie oświetlając jego uczucia dla wszystkiego, w czem widział środek lub sposobność do podniesienia naszej chwały narodowej. Myśl usunięcia z Zamku królewskiego zajmującego go wojska i odnowienia go, żyła oddawna w pragnieniach ogółu, brakło jednak środków i sposobności do podjęcia starań w tym kierunku. Nastręczyła ją w r. 1880 bytność ces. Franciszka Józefa w Krakowie. Podejmowany owacyjnie przez miasto, zaszczycił on odwiedzinami mistrza w jego domu własnym i przyjął ofiarowany sobie przezeń obraz „Śluby z r. 1515“, przyczem przyrzekł opróżnienie Wawelu i restauracyę zamku, stawiając za warunek, aby kraj obmyślił pomieszczenie dla wojska. Przyrzeczenie to, rokujące spełnienie marzeń tajonych oddawna w duszy narodowej, znalazło najsilniejszy oddźwięk w uczuciach M-i, Pierwszy pośpieszył z ofiarą dla zamku, składając mu w ofierze „Hołd pruski“. Obraz wysłany do Paryża, nie znalazł uznania. Względy natury ubocznej, powodowały krytyką francuską, co tem dziwniejsze, że w Berlinie, mimo że on mógł drażnić uczucia narodowe Niemców, sąd wystawy poczytał go za pierwszy obraz, przyznając mu medal złoty, którego jednak wręczeniu M-e stanął na przeszkodzie protest ces. Wilhelma. Zbliżała się w r. 1883 dwóchsetna rocznicza odsieczy pod Wiedniem, ostatniego — jak mówi Stan. Tarnowski — Zwycięstwa Polski, ostatniego jej czynu europejskiego. Uczczenie chwili tej i przypomnienie jej światu stworzeniem dzieła wiekopomnego jako konieczność rodzi się w duszy M-i.

„Hołdu pruskiego“ upływa zaledwie 13 miesięcy, gdy nowy obraz, rozmiarami jeszcze potężniejszy, wychodzi z pracowni ukończony, a przez krytykę zawodową uznany za najlepszy pod względem malarskim. M., w chęci uczczenia wielkiej rocznicy, nie ogranicza się jednak na samem stworzeniu dzieła. Pragnie on, aby obraz znajdował się w miejscu, z którem byłby spojony węzłem historycznym, z którego najwidoczniejszym byłby dla świata i najsilniej za chwałą narodową przemawiał. Przeznacza go więc jako dar od narodu dla Watykanu, gdzie uroczyście przyjęty przez Leona XIII, umieszczony został w sali obok Stanzów Rafaela, przyczem M-ko z rąk papieża odebrał krzyż komau-dorski orderu Piusa z gwiazdą.—Wymienione wyżej dzieła sam M. uważał za główny dorobek w swej olbrzymiej działalności. Tworzą one cykł olbrzymich płócien, który zamykają nadto: „Dzie wica Orleańska“, ukończona w r. 1886, znajdująca się w Muzeum. Nar. w Krakowie, jako depozyt, oraz „Kościuszko pod Racławicami“ (tamże 1888), umyślnie malowany dla Muzeum Nar. i ze składek publicznych zakupiony. Po za cyklem tych olbrzymów, wiele arcydzieł zawiera szereg dzieł rozmiarami niewielkich, treści również historycznej, które powstawały w odstępach czasu, dzielących wykouanie obrazów wielkich. Dalecy od wyczerpania ich ilości, wymieniamy najważniejsze: Śmierć Wapowskie-go (1861, zakupiony przez ks. E. Sanguszkę), Wit Stwosz (1862, nabyty przez Krywulta), Kochanowski z Urszulką (t. r. zakupiony przez Fleuryego z Paryża), Wit Stwosz z wnuczką (1865, zakupiony przez hr. K. Przeździeckiego w Warszawie), Sędziwój alchemik (1866, nabyty przez Elzeta w Wiedniu, sprzedany potem z licytacyi), Władysław Biały (t. r. zakup, przez hr. Z. Pusłowskiego w Krakowie), Wskrzeszenie Łazarza, ofiarowany do kościoła w Wiśniczu; Zygmunt August z Barbarą (wł. p-i B. Polyack w Peszcie), Czytanie wyroku śmierci obwinionemu artyście (obraz ten był odpowiedzią M-ki na gromy które, nań spadły za Rey-tana; wł. Tow. Zach. Szt. P. w Warszawie), Maciek Borkowic (1872, wł. ks. M. Czartoryskiego w Krakowie), Widok Bebeku (jedyny krajobraz M-ki, w posiadaniu M. Gorzkowskiego w Krakowie), Kopernik (1837, zakup, z publ. składek i ofiarow. Uniwersytetowi Jagiell.), Dzwon Zygmunta (1873, nabyła p-i Walewska z Nizzy), Iwan Groźny (1875, nabywca J. Bloch z Warszawy), Jan Wilczek z Czeszowa (1876, nab. hr. Hans Wilczek z Wiednia), Uczta Wie-rzynka (1877, nab. p. Herman z Warszawy), Gamrat ze Stańczykiem (1878, nab. przez p. Sławińskiego, obecnie znajduje się w Warszawie), Bitwa pod Warną (1879, jeden z najlepszych obrazów M-ki, zakup, do Muzeum Nar. w Peszcie), Spór małżeński Gryfiny z Leszkiem Czarnym (1879 nabył p. Józefowicz z Warsz.), Polska po r. 1863 (w muz. ks. Czartoryskich w Krakowie), Zabicie Leszka Białego w Gąsawie (1880), Dymitr z Goraja, powstrzymujący Jadwigę od wyłamania drzwi w zamku królewskim (nab. hr. A. Potocki w Krakowie), Rzeczpospolita Babińska (1881 nab. hr. Zamoyska z Paryża), Wernyhora 1883, wł. rodziny M-ki), Jan Zamoyski pod Byczyną (wł. hr. Zamoyskich w Warszawie), Św. Cyryl i Metody (1885, dar M-ki do kościoła w Welehradzie), Przysięga Bohdana Chmielnickiego w Perejasławiu na poddaństwo Rossyi (1866, ofiar, ministrowi Gautschowi w Wiedniu), „Konstytucya 3 maja“ (w gm. sejmowym we Lwowie), Władysław IV pod Smo-

leńskiemr (własn. hrab. Branickiego w Wiła- giej zarzucano mu historyozofię, tendencyjność, nowie), Ślub Kazimierza z Elżbietą Austryaczką przewagę celów dydaktycznych nad stroną mail 890, ofiarow. arcyksiężniczce Maryi Waleryi), larską, przeładowanie obrazów postaciami i ak-Sluby Jana Kazimierza (1893, nieskończony, cesoryami, zbytnie upodobanie do symbolów, wł. m. Lwowa) i wkońcu Dzieje cywilizacyi wady perspektywy, przesadę w charakterystyce w Polsce, dwanaście szkiców podkończonych, postaci odtwarzanych, wykroczenia przeciwko ostatnia praca    M-ki, zakrojona na szerszą skalę,    prawom światła itp. Jednak po    przez tę kryty-

nabyta przez    hr. A. Potockiego w Krakowie,    kę nawet promieniuje jego samoistny, niezależ-

Nie mniej świetny i bujny plon twórczości M-i ny geniusz, rwący wszelkie pęta konwencyo-obejmuje dział portretów, z których zwłaszcza nalizmu i szukający ujścia dla swej siły w na-pewna część    stoi na czele jego dzieł narówni    pięciu wrażeń widza, a dla nas    tern cenniejszy,

z najlepszymi    obrazami historycznymi, jak: 2    że skupił w sobie całą potęgę    naszych uczuć

ność, mimo że ta działalność zajęła już pierwsze miejsce w artystycznej literaturze naszej tak pod względem obfitości, jak świetności opracowania, studya nad M-ą są zaledwie w zapoczątkowaniu, są i będą rzeczą długiej jeszcze przyszłości. Potomność i obok dzieł jego — przypominać będzie dom przy ul. Floryańskiej, w którym M. się urodził a następnie mieszkał do śmierci i w którym za inicyatywą prof. M. Sokołowskiego powstało muzeum pamiątek po zgasłym

portrety własne — z r. 1892, z których jeden narodowych, wstrząsnął duszą narodu, pozo-malowany na zamówienie hr. I. Milewskiego stającą w bezwładzie letargicznym i zbudził w w całej postaci, przedstawia M-ę w pracowni, nim wiarę w siebie. Budził ją i jako wielki drugi—biust —jest własnością p. M. Gorzkow- artysta i jako niepospolity obywatel. Kiedy boskiego, portret J. Dietla (1884), jeden z najzna- wiem w r. 1873 Akademia Sztuk Pięknych w komitszych portretów (włas. kliniki lekarskiej Pradze zaofiarowała M-e zaszczytne stanowisko w Krak.), p-y A. Zakrzewskiej (1868), p. L. dyrektora, powodowany głębokiem przywiąza-Serafińskiego (z t-ż r.), p-ny Serafińskiej, znany niem do kraju, odrzuca je bez namysłu, mi-p. n. „Kasztelanki“ (1886), Józefa Szujskiego, mo że stanowisko to i przesiedlenie się do kra-marszałka M. Zyblikiewicza (1887, wł. Wydziału ju bogatego zapewniały mu warunki o wiele kraj. we Lwowie), hr. Adamowej Potockiej, korzystniejsze, jako człowiekowi niezamożnemu Oprócz dzieł skończonych, na dorobek artystycz- i obarczonemu rodziną, od tych, które dać mu ny M-i składa się również ogromna ilość szki- mogło stanowisko skromnej wówczas krakow-ców olejnych do obrazów wykonanych, jakoteż skiej szkoły malarskiej.—Historya życia i dzia-projektowanych, a nadto studyów, notât, ry- łalności M-i biegnie po linii tak pięknej, sub-sunków ołówkiem i kartonów, pośród których telnej a mocnej, jak linia jego rysunku, która oddzielne całości tworzą portrety królów poi- nawet wtedy jest genialna, kiedy zbacza z wła-skich, zakupione i wydane przez Perlesa w Wied- ściwego kierunku, i jeśli jest błędem, to — niu z tekstem S. Smolki i A. Sokołowskiego p. graniczącym z doskonałością tak bezpośred-

n. „Poczet królów polskich“, rysunki do fresków nio, że tem jaśniej nam ją określa. — W hi-dla politechniki lwowskiej, oraz projekty ry- storyi życia M-i próżno szukać jakiejbądź sunkowe na pomnik Mickiewicza. Cała ta ol- anegdoty, towarzyszącej zwykle opowieściom brzymia puścizna artystyczna była owocem o życiu artystów, próżno szukać jakiego-pracy niezmordowanej, prawdziwy podziw bu- bądź szczegółu, sprowadzającego go choćby dzącej, przez całe życie rozpoczynanej zrana na chwilę z piedestału wyjątkowości i tak łat-o godz. 9-ej, a kończonej ze zmierzchem. Mimo wo poufalącego brudne ręce sensacyi z duszą tak całkowite oddanie się twórczości malarskiej, artysty. Jego historya życia ma oblicze apostol-M. zawsze zjawia się z osobistą interwencyą skie w każdym odruchu, w każdem drgnieniu, i pomocą, gdy jakiemuś pomnikowi przeszłości Ma ona oblicze z wyrazem głębokiej siły we-ukochanego miasta grozi niebezpieczeństwo znisz- wnętrznej, której losem może być tylko męczeń-czenia, lub gdy przedsięwzięcie jakieś ma utrwa- stwo, albo tryumf. Niezależnie od tego, czego lic lub podnieść jego okazałość. Znanym jest M. dokonał w sztuce, w samym materyale hi-zatarg jego z Radą miasta o zabudowania po szpi- storycznym jego życia, w ewolucyi myśli twór-talu ś. Ducha, w których obronie wystąpił z całą czej, w jego stosunku—jako jednostki—do na-ofiarnością ze swej’strony, niestety, bezskutecznie. , rodu wogóle, a do współczesnego mu społe-Znany jest również jego udział czynny przy j czeństwa w szczególności, tkwi pierwiastek pracach koło odnowienia Sukiennic, gorące ma- I nieśmiertelności i on to sprawia, iż mimo, że rżenie tyczące się katedry i zamku na Wa- minęły już blisko dwa dziesiątki lat od chwili, welu i, nakoniec, udział w naradach komitetu j gdy zawczesna śmierć przerwała jego działal-odnowy kościoła Maryackiego, zakończonych bezinteresownie podjętem przez M-ę kierownictwem malarskiem ozdobienia tegoż, które w następstwie wywołało tak gorące a przeciwle-głę sobie sądy ogółu—od bezwzględnego potępienia aż do bezwzględnego entuzyastyczuego zachwytu. — Nie mniej też sprzeczne sądy towarzyszyły ukazywaniu się jego prac w biegu całej tej rozciągłej i niepospolitej działalności.

Przy zupełnem uznaniu z jednej strony, z dru-

K. B

A. Y»

mistrzu pod nazwą Domu Matejki,—B i b 1 i o g r a-f i a: Jan Matejko (list. 1893 „Czas“ 1894); dwa listy J. Repina w „Tieatralnaja Gazjeta“ (Petersburg 1893); Dr. A. Nijary „Matejko wśród obcych“ („Świat“ 1894, str. 44; „Kłosy“ z 1869; t. VIII, str. 136); Dr. J. Mycielski „Sto lat dziejów malarstwa w Polsce 1760 —1860“ (Kraków 1897); prof. M. Sokołowski „Katalog wystawy dzieł J. M.“ (Lwów 1894); K. M. Górski w „Bibl. warszawskiej“ (1895, sierpień i grudzień); St. Witkiewicz „Sztuka i krytyka u nas“ (Lwów 1899, wyd. 3-e); H. Piątkowski „Polskie malarstwo współczesne“ (Petersburg 1895); P. Umiński „Mistrz M. i uznanie jego zasług przez współczesnych“ (Kraków 1891); A. Sternschuss „Dom J. M-i“ (Kraków 1891); A. Chmiel „O rodzinie J. M-i“ (Kraków 1894): M. Gorzkowski „J. M., epoka lat jego najmłodszych“ (wyd. 2-e, Kraków 1896); tegoż „O artystycznych czynnościach M-i, od r. 1850 do r. 1881“ (Kraków 1882); M. Sokołowski „Sprawozdania Ko-misyi do badania historyi sztuki w Polsce“ (t. V, zesz. IV) i w „Przeglądzie polskim“ (sierpień 1895); St. Tarnowski ,,M.“ (Kraków 1897);

K. W. Wójcicki „Album J. M. z tekstem objaśniającym“ (Warszawa 1876); Z. Cieszkowski „Obce głosy o M-ce“ („Przegląd polski“ (z 1884

—    5); Wł. Łuszczkiewicz „Szkic do życiorysu“ (Kraków 1891); J. S. Poraj „Rysunki Matejki“ („Świat“ 1888, str. 394); „Sztuka polska“ (1904, str. 1, 9, 40, 46, 56, „Świat“ z 1893, str. 497

—    500); W. Gomulicki w „Tyg. Ill.‘‘ (z 1893. str. 306; tamże 1877, II, str. 208; 1866, str. 245, M. N. W. 98). „Nauki i sztuka“, t. IX, St. Witkiewicz „Matejko“, z 275 ilustracyami, księg. Altenberga, Lwów E. Wende i Sp. Warszawa 1908.

Matematyczna geografia — nauka o ziemi pod względem matematycznym, t. j. o jej miejscu we wszechświecie, postaci i wielkości, jako też o wyznaczaniu położenia punktu na powierzchni ziemi. Prócz więc kosmografii (ob.), z którą bywa utożsamianą, M. G. obejmuje również geodezyę (ob.) i mapografię (ob.).

Matematyczne znaki, służące do odróżniania od siebie rozważanych wielkości, do wskazywania wykonywanych działań lub zachodzących między wielkościami związków i zależności, ukształtowały się ostatecznie w początkach w. XVIII. U Greków Analiza była tylko służebnicą Geometryi. Jedynie Diofantes uciekał się do wyrażania wielkości nieznanej i jej potęg przy pomocy liter greckich. Znakowanie algebraiczne zawdzięczamy Indom [Bhaskara w. XII), Aryabhata (w. IV) i Brahmegupta (w. VII)]. Od Indów umiejętność znakowania przeszła do Arabów; twórca algebry, Alchwarismi (830), unikał jeszcze znaków, które spotykamy dopiero u Ibn-al-Banna (1220) i Al-Kalcadi (1480). — Leonard z Pisy (Fibonacci), pierwszy europejczyk, który się zapoznał z nauką arabską, w „Liber abaci“ (1220) wielkości oznacza jeszcze, za przykładem Greków, przez odcinki; dopiero przy rozważaniu własności proporcyi, wyrazy jej oznacza przez a, b, c i cl. Viète („In artem analyticam isagoge“, 1591) rozważa wielkości niezuane i wiadome, oznaczając pierwsze przy pomocy samogłosek: A, E, 7, O, U, Y, drugie przy pomocy spółgłosek. Dzisiejsze znakowanie (nieznanych przez x, y..., danych przez a, b, <?...) zawdzięczamy Descartesowi („Geometria“ 1637). Wskaźniki przy jednakowych literach wprowadził Newton („Methodus differentialis“ 1711), który pisał al, a2, a3... zam. dzisiejszych a₂, a.A... — Chuquet („Tri-party“ 1484), Bombelli („Algebra“ 1579) i in. używali na oznaczanie dodawania i odejmowania liter p (plus) i m (minus). Znaki -J- i — wprowadził Fibonacci, ugruntował zaś Leibniz („De complexionibus“ 1666). Mnożenie i dzielenie zaznaczano przy pomocy M i _D: mamy je up. u Stevina („Arithmetica“ 1585); Leibniz używał znaków w i Viète kładł in między czynnikami. Znak mnożenia (X) znajdujemy poraź pierwszy u Oughtreda („Clavis mathem.“ 1638); mnożenie bez żadnego znaku między czynnikami spotykamy już u Arabów, nast. u Girarda (1629). Również Arabom zawdzięczamy kreskę przy dzieleniu.—Zaznaczanie potęgi nieznanej przy pomocy umówionych liter, za przykładem Diofantesa, było dość rozpowszechnione. Bombelli („Algebra“ 1579)-jako też Stevin („Arit.“ (1585) używali w tym celu cytr z łukiem: 12 3. Viète (1591), prócz znakowania: N (liczba), Q (kwadrat) i C (sześcian), kwadrat liczby A oznacza przez Aq, sześcian—Ac, wyższe potęgi: Aqq, Aqc, i t. d. Oughtred stawiał cyfry w obwódce: |T| |X| |jT|. U Keplera („Harmonice mundi“ 1619) spotykamy np. 7v , co oznaczało 7xb. Dzisiejsze znakowanie potęg (x, x², x³...) zawdzięczamy Descartesowi. Pierwiastkowanie poraź pierwszy spotykamy u Chuqueta (1484), który pisał np. R)³. 7 . m . R)². 5 (t. j. ³Yf—V~E). Paccioli („Arithmet.“ 1494) zam. R)², R)³, R)4 pisał R), R)cu, R) R). Dzisiejszy znak ]/, powstały ze skażenia litery r (radix), znajdujemy u Rudolfa („Die Coss“, 1525); Girard (1626) kładł wykładnik pod y, tamże Y5 znaczyło hY. Bombelli zamiast Y, ³Y, ⁴Y, ⁵Y pisał -Śty, lic, RRq, Rqc. — Potęgi ułamkowe znał już Oresme („Algorismus proportionum“, z połowy w. XIV, druk. 1868), który rozważał na przykł. „potestatem sesquialteramu t. j. a³/₂; Girard (1629) pisał ^-|^49, t.j. Y49³; Newton (1711) rozważał ay2; stąd już tylko krok do logaryt-mów (ob.). Znak równości (=) zawdzięczamy Recorde’owi („The wehstone of witte“ 1557), od którego zapożyczył go Leibniz, jakkolwiek często zaznaczał ją przez 7c; w wydaniu pism Diofantesa mamy znak |j , Descartes używał w tym celu )0 , Oughtred strony proporcyi łączył przez :: Znaki nierówności (> i <) wprowadził Harriot (.Arte aualitica praxis“ 1631).

^datuje

f(x)dx.

J Przez Jn Euler (1755)

A* Ł>.

Sumę i iloczyn szeregu pod postacią £ i II wprowadził Jan Bernouilli (1718), który przez X, £ (1698) lub cpa? (1718) oznaczał funkcyę zmiennej x; dzisiejsze znakowanie î(x) zawdzięczamy La-grange’owi (1797). Wielkość nieskończoną Wallis („Arithm. infinitorum“ 1655) oznaczał przez oo, który to znak Leibuiz stosował wcześniej do oznaczenia podobieństwa figur. Stosunek okręgu koła do średnicy przez te oznaczył Oughtred (1638), jednostkę urojoną (Y ~ 1) przez i — Gauss (1801), — Znak pochodnej (d) i całki

się od Leibniza (1675). Znakowanie f'(x) zam. df(x) zawdzięczamy Lagrange’owi (1770). Newton przez |«7)| rozumiał Wallis („De motu“ 1669) używał omn (omnia membra) zam. £ lub

rozumiał sumę dzielników liczby n. Liczbę dzielników liczby n Gauss (1801) oznaczył przez cp(w). Dla iloczynu liczb naturalnych 1, 2... n Kramp (1808) wprowadził ń!. Dla części całkowitej liczby n Lagrange użył znaku En, Gauss [w], Legendre— E(n). Znak (£) dla liczby kom- j binacyj z a elementów po b wprowadził Euler, [^Jdla iloczynu a{a — l)...(a — b-j- 1)—Vander- ?

• h—1    _

monde (1772). Resztę z dzielenia a~ przez b Legendre (1798) oznaczył przez (~^).

Matematyka. Nazwa tej nauki, a raczej wielkiej grupy nauk matematycznych, pochodzi od wyrazu greckiego    — nauka. M-a

była dla Greków nauką par excellence, nauką w ścisłem znaczeniu tego wyrazu. Odziedziczyliśmy tę naukę od Greków, ale źródła jej i początki sięgają głębszej jeszcze starożytności w Babilonie i Egipcie.—Przedmiotem M-ki są pewne formy myślowe (mnogości, liczby, figury w znaczeniu najogólniejszem), układy tych form i związki pomiędzy niemi. Niełatwą jest rzeczą podać określenie M-i, któreby w słowach treściwych obejmowało różnorodne dziedziny jej badań. Nie jest niera podawane dawniej, a dziś nieraz jeszcze używane określenie M-i, jako nauki o wielkościach, bo z jednej strony samo pojęcie wielkości nie jest bynajmniej pojęciem pierwotnem, z drugiej zaś strony nie wszystkie przedmioty badania matematycznego dają się podciągnąć pod kategoryę wielkości. W miarę rozwoju nauki pogłębia się zarazem jej zadanie i dlatego to określenie M-i zmienia się i udo- \ skonała. Dziś na czoło pojęć matematycznych, występuje pojęcie mnogości tj. układu czyli zbioru skończonej, nieskończonej lub nawet nadskończonej liczby elementów, które przez ogólność swą panuje nad rozmaitością form badanych w M-ce. Teorya mnogości jest tą| dziedziną podstawną i najgłębszą, z której wyłaniają się prawdy zasadnicze wielkich działów M-i. Teorya mnogości stoi nietylko u podstaw samej M-i, ale powołana się być zdaje do przekształcenia i udoskonalenia nauki innej, najbardziej z M-ą pokrewnej, mianowicie logiki (ob.). Według jednej z najnowszych szkół filozoficzno - matematycznych (Peano, Russell, Withehead, Couturat, Frege, Schröder i in.), M-a czysta jest systemem czysto dedukcyjnym, będącym niejako dalszym ciągiem logiki; te zaś działy M-i, które mają do czynienia z formami przestrzeniowemi, lub ze zjawisk świata fizycznego oderwanemi, tworzą dziedzinę stosowaną, na teoryi dedukcyjno-logicznej opartą. Inna szkoła matematyków (z matematykiem francuskim Poincaré na czele), nie podziela bezwzględnie tego poglądu i przypisuje intuicyi (poglądowi) równie jak logice, poważny ndział w powstawaniu pojęć matematycznych. Spór tych dwu poglądów jest na porządku dziennym badań nowoczesnych.—Zakres M-i już w starożytności obejmował Arytmetykę (ob.), jako naukę teoretyczną o liczbach, i Geometryę (ob.), jako naukę o figurach. Te dwie gałęzie tworzyły to, co nazywamy M-ą czystą; ale do zakresu M-i już wówczas włączano Mechanikę (ob.), Astrologię w znaczeniu A s t r o n o m i i (ob.), Kanonikę, odpowiadającą dzisiejszej Akustyce (muzyce), Geodezyę (ob.) i Logistykę, tj. właściwą naukę rachunkową (dziś nazwę tę nadają filozofowie matematycy szkoły logicznej wspomnianej wyżej Teoryi M-i). Podział ten, ulegając mniejszym lub większym wahaniom, utrzymywał się prawie aż do początku w. XVIII. Wyłonił się z niego i dziś jeszcze często stosowany podział M-i na czystą i stosowaną.—Do zakresu M-i czystej zaliczane bywają dwa wielkie działy: 1) A-rytmetyka z Algebrą i Analizą, czyli tzw. Algorytmia według terminologii Wrońskiego; 2) Geometrya ze wszystkiemi rozgałęzieniami swemi, Do M-i stosowanej zaliczane bywają: Mechanika i Fizyka matematyczna, które przez niektórych uczonych uważane są za nauki doświadczalne, posiłkujące się tylko M-ą. Podziału powyższego nie należy zresztą uważać za ścisły i stanowczy; zmienia się on wraz z rozwojem nauki i poglądem osobistym. Możnaby powiedzieć, że różnica pomiędzy nauką czystą a stosowaną tkwi z jednej strony w charakterze, który nadajemy założeniom (postulatom, pewnikom) danej nauki, z drugiej strony w celu, który zakładamy sobie w roztrząsaniu jej.—Jeżeli za podstawę nauki przyjmujemy z góry pewien u-kład określeń i założeń tyczących się form zasadniczych (elementów), a całą jej budowę wznosimy przy pomocy dedukcyi, nie wnosząc pozatem żadnych innych pierwiastków, nauka jest czysta. Jeżeli przeciwnie jako założenia przyjmujemy pewne twierdzenia, z doświadczenia zaczerpnięte i wyidealizowane, a mamy na widoku stosowanie wyników badania do

zjawisk fizycznych i przedmiotów doświadczenia, nauka jest wtedy stosowaną.—Istnieją rozmaite klasyfikaeye nauk matematycznych, z dawniejszych, Ampère’a i Wrońskiego, z przyjętych zaś dziś w literaturze, najważniejsze są następujące: 1) klasyfikacya wydawnictwa „Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik“ (wychodzącego od r. 1868; obecnie w druku t. XXXIX); 2) klasyfikacya międzynarodowa „Repertoryum bibliograficznego nauk matematycznych“ ustanowiona na kongresie bibliografii matematycznej w Paryżu w r. 1889 i stosowana w wydawnictwie „Revue semestrielle des publications mathématiques“ (obecnie w druku t. XVIII); 3) klasyfikacya wydawnictwa międzynarodowego „International Catalogue of the scientific literaturę“ (od r. 1902), stosowana zarazem w „Katalogu literatury naukowej polskiej“ wydawanym przez Komisyę bibliograficzną Wydziału matematyczno-przyrodniczego Akad. Umiejętności w Krakowie (obecnie w druku rocznik za rok 1909); 4) klasyfikacya międzynarodowa dziesiętna Deveya, przyjęta do katalogowania przez Instytut bibliograficzny międzynarodowy w Brukselli, a także przez Bibliotekę publiczną w Warszawie; w końcu 5) klasyfikacya wielkiego wydawnictwa „Encyklopedyi nauk matematycznych“ („Encyklopädie der mathematischen Wissenschaften mit Einschluss ihrer Auwendungen“), wydawanej po niemiecku daje on niejako kadry, w które ująć można pod patronatem Akademij w Getyndze, Lipsku, wszelkie badania nowoczesne.—Wspomnieć tu Monachium, Wiedniu, i po trancusku pod re-dakcyą prof. Molka. Podajemy tu ostatnią z nich w streszczeniu, odsyłając czytelnika po szczegóły do artykułu: „O kilku nowych klasyfika-cyach nauk matematycznych“, ogłoszonym w t.

tryczne i równania funkcyjne. Część druga obejmuje: Teoryę ogólną funkcyj analitycznych, jednej i wielu zmiennych, funkcye algebraiczne i ich całki, funkcye automorficzne, abelowe, teta, równania różniczkowe, liniowe i nie liniowe.

III    Geometrya obejmuje- podstawy geome-tryi, teoryę grup w geometryi, układy spółrzęd-nych, systemy Analizy geometrycznej, Analizę położenia, Geometryę rzutową, Geometryę kół i kul, Geometryę wykreślną, Geometryę nieeuklidesową, Geometryę trójkąta, przekształcenia algebraiczne form geometrycznych, Odpowied-uość form geometrycznych, Geometryę nieskoń-czonostkową (Teoryę krzywych i powierzchni).

IV    Mechanika obejmuje: zasady mechaniki, mechanikę punktu i układu sztywnego z zastosowaniami, mechanikę ciał odkształcal-nych; tu należą też hydrodynamika wraz z teo-ryą sprężystości i wytrzymałości. Zastosowania do Fizyki i zagadnień fizykalno-technicznych, zastosowania do Astronomii i Geodezyi.—Histo-ry a, filozofia i dydaktyka nauk matematycznych. O poszczególnych tych naukach znajdzie czytelnik wiadomości treściwe w artykułach właściwych Encyklopedyi naszej. Podział powyższy nie jest bynajmniej klasyfikacyą w ściśle filo-zoficznem znaczeniu tego wyrazu; jest to podział praktyczny, odpowiadający dzisiejszemu stanowi nauk matematycznych i ich zastosowań;

wraz

należy też o bardzo często stosowanym podziale M-ki na elementarną (niższą) i w y ż-Podział ten opiera się głównie na tem,

sz ą.

że do M-ki elementarnej zalicza się te części nauki, w których mamy do czynienia z pojęciami granicznemi, a więc z granicami wielkości zmiennych, z nieskończonostkami, z procesami nieskończonościowemi i t. d.; do działu zaś wyższego te części M-ki, w których operujemy na powyższych pojęciach granicznych. Taki podział ustanowiono głównie dla potrzeb szkoły, w której liczyć się należy ze sta-rozwinięcia umysłowego młodzieży. Ale ściśle podziału tego przeprowadzić nie można, albowiem już na elementarnych stopniach nauki szkolnej, a więc n. p. w teoryi wyciągania pierwiastków, w nauce o liczbach niewymiernych, w teoryi logarytmów, w obliczaniu długości okręgu i powierzchni koła, w obliczaniu powierzchni i objętości brył okrągłych i t. d. my właściwie do czynienia z pojęciami granicznemi. Zresztą, jak to wykazały najnowsze badania krytyczne, już w podstawach M-ki elementarnej tkwią pierwiastki właściwe M-e wyższej. I dlatego to podział M-i na elementarną i wyższą uważać należy raczej za podział czysto umowny, przystosowany do programów szkolnych i mogący ulegać zmianom w miarę rozwoju dydaktyki matematycznej i zależnie od poglądów czycieli. I tak np. w ostatnich czasach, pod wpływem profesora getyngeńskiego Kleina,

Ił „Wiadomości matematycznych“ (Warszawa 1898). I. Arytmetyka wraz zAlgebrą w znaczeniu najobszerniejszem, z zaliczeniem do pierwszej z nich: Kombinatoryki, Teoryi liczb niewymiernych i procesów nieskończonościowych,

rna-

Teoryi liczb zespolonych, Teoryi mnogości i Teoryi grup; do drugiej zaś: Teoryi funkcyj wymiernych jednej lub wielu zmiennych, Teo- nem ryi wielkości algebraicznych, Teoryi niezmienników, Teoryi równań. Do działu tego należy też Teorya liczb z jej częścią niższą (elementarną) i wyższą (analityczną), Teorya ciał algebraicznych. W końcu zaliczono tu także Rachunek prawdopodobieństwa i wyrównywania z zastosowaniami, Teoryę różnic i Rachunek liczbowy. 'Jako zastosowania tego działu występują: Teorya gier i zabaw matematycznych oraz zastosowania M-i do nauk społecznych.

nau-

roz-

II. Analiza, złożona z dwu części: Analizy wielkości rzeczywistych i Analizy wielkości zespolonych. Pierwsza z nich obejmuje podstawy ogólnej Teoryi funkcyj, Rachunki różniczkowy i całkowy oraz osobne ich części, mianowicie: naukę o całkach określonych i równaniach różniczkowych, zwyczajnych i cząstkowych, Rachunek wa-ryacyjny, fuukcye kuliste, szeregi hypergeome-

poczęto wprowadzać do programów M-i w szkołach niemieckich początki Rachunku wyższego, a w szkołach francuskich dział ten od-dawna należy już do nauki elementarnej. Ko-misya międzynarodowa do spraw nauczauia M-i, ustanowiona na kongresie międzynarodowym matematyków, odbytym w Rzymie w r. 1908, zajęta jest obecnie, m. in., badaniem tej sprawy i wnioski swe przedstawi na następnym kongresie międzynarodowym mającym się odbyć w r. 1912 w Cambridge. Encyklopedya M-i elementarnej („Encyklopädie der Ele-mentar-Mathematik, ein Handbuch für Lehrer nnd Studierende“, 3 t., wyd. 2-e; 1907) H. Webera i J. Wellsteina w rozmaitych swoich działach sięga już głęboko w pytania, które dawniej zaliczano do M-i wyższej. Wogóle powiedzieć można, że nauczanie szkolne nie powinno pozostawać w formach niewzruszonych i dogmatycznie przez programy szkolne ustalonych, lecz rozwijać się i doskonalić wraz z żywym rozwojem nauki wyższej, przenikającej do podstaw nauki elementarnej. Należy spodziewać się, że z postępem dydaktyki, wieki przyszłe zaliczać będą do nauki elementarnej niejeden z tych działów, które dziś przekraczają zakres szkoły średniej. Przewidywanie to popiera hi-storya nauczania, które wykazuje, że w wiekach ubiegłych zakres nauki uniwersyteckiej obejmował przeważnie przedmioty elementarne, należące dziś całkowicie do wykładów w szkole średniej. — Historya nauk matematycznych wiąże się z jednej strony z historyą nauk ścisłych, z drugiej z historyą cywilizacyi. Nie możemy tu podać jej w najskromniejszym nawet zarysie i odsyłamy czytelnika do ogłoszonych już w Encyklopedyi naszej artykułów: „Algebra“, „Analiza“, „Arytmetyka“, „Geometrya“,w których podano treściwe wiadomości o rozwoju tych gałęzi M-i oraz do artykułów późniejszych, w których takież treściwe wiadomości historyczne o innych działach podać zamierzamy. Powiemy tu tylko kilka słów o rozwoju nauk matematycznych w w. XIX i dobie ostatniej. WiekXVII, najpłodniejszy w wielkie i oryginalne odkrycia w dziedzinie M-i (Rachunek różniczkowy i całkowy) i Astronomii (teorya ciążenia powszechnego) stworzył podwaliny do pracy umysłowej w tych dziedzinach nauki przez dwa wieki następne. W.

XVIII    wzbogacił wielce spuściznę w. XVII, a najwybitniejszymi w nim twórcami dobytku naukowego byli matematyk szwajcarski E u-ler (ob.) i francuski L a grange (ob.), których wpływ poza w. XIX sięga doby dzisiejszej. W.

XIX    nietylko wzbogacił znów spuściznę w. XVIII (prace Gaussa, Abela, Jacobiego, Fouriera, Cau-chyego i wielu innych), ale pogłębił badania i zaostrzył ich narzędzia, wprowadzając do badań żywioł krytyczny, którego nie znały wieki poprzednie (prace Abela, Dirichleta, Riemanna, Weierstrassa i w. in.). Robota krytyczna i zarazem twórcza od podstaw do szczytów Analizy i Geometryi ciągnie się przez cały w. XIX, trwa dotąd i wytwarza cechę znamienną M-i nowożytnej. W tym to wieku powstały i rozwinęły się: Teorya funkcyj zmiennej rzeczywistej, Teorya funkcyj analitycznych (Cauchy, Riemann, Weierstrass, Fuchs, Poincaré, Schwarz, Picard); Arytmetyka wyższa (Gauss, Dirichlet, Kummer, Hermitę, Hilbert, Minkowski) wydoskonala się Algebra wyższa (Abel, Galois, Krone-cker). Teorya przekształceń form algebraicznych wymiernych całkowitych i jednorodnych doprowadzała do ważnego pojęcia niezmiennika i stworzyła t. zw. algebrę nowoczesną, której pierwsze początki widzimy już w teoryi wyznaczników, wydoskonalonej również w w. XIX. Powstała Teorya grup t. j. pewnych skupień zamkniętych, wyjętych z układów skończonej lub nieskończonej liczby działań, przekształceń podstawień (badania Jordana, Kleina, Poin-carégo i innych), która zwłaszcza w teoryi ciągłych grup przekształceń Liego stworzyła nowe metody badania w teoryi równań różniczkowych i Geometryi różniczkowej. Herman Grass-mann stworzył nową gałąź nauki, zwanej nauką rozciągłości (Ausdehnungslehre), wielce ogólną i płodną w zastosowania. Do tejże kategoryi należy rachunek kwaternionów Hamiltona i analiza wektoryalna. O teoryi mnogości, która jest dziełem matematyka niemieckiego G. Cantora (ob.) mówiliśmy już wyżej. Zupełnie nowe, nieznane dawniej kategorye funkcyj dały nam rozwinięte w w. XIX teorye funkcyj eliptycznych (Abel, Jacobii in.), ultraeliptycznych, abelowych (Riemann, Weierstrass), automorficzuych (Klein, Poincaré). Najmłodszym, ważnym działem Analizy jest Teorya równań całkowych (Fredholm, Hilbert i inni). Z dziedziny Geometryi należy zaznaczyć powstanie geometryi prostej (Pliücker), geometryi kul (Lie), znakomity rozwój Geometryi rzutowej (Poncelet, Steiner, Chasles, Möbius, Staudt, Reye), zwłaszcza prace krytyczne nad podstawami Geometryi, które doprowadziły do utworzenia nowych zupełnie systemów geometryi, a mianowicie geometryj nieeuklidesowej (Łobaczewski, Riemann); Geometryi rozmaitości wielowymiarowych, Geometryi niearchimedeso-wej i t. d. (prace Cayleya, Riemanna, Helmholtza, Beltramiego, Kleina, Poincarego, Peana, Vero-nesego, Hilberta, Pierego i t. d.) i nie pozostały bez wpływu na teoryę poznania.—Rozwój M-i czystej w w. XIX wpłynął skutecznie na postępy w dziedzinie Mechaniki, Astronomii i Fizyki. Mechanika teoretyczna, przekazana wiekowi temu w nieśmiertelnem dziele Lagrange’a („Mécanique analytique“), doznała udoskonalenia dzięki pracom Poinsota, Hamiltona, Jaco-biego. Mechanika niebieska, skodyfikowana w wielkiem dziele Laplace’a, wstąpiła wkońcu w. XIX w nową fazę, dzięki badaniom Hilla, Poin-carégo, Newcomba, Gyldena. Fizyka Matematyczna, która jest całkowicie dziełem w. XIX, znajduje się obecnie w dobie wysokiego rozwoju, który ujawnia się w doskonaleniu teoryi elektryczności, magnetyzmu, optyki, termodynamiki i chemii teoretycznej.—Nowoczesne badania matematyczne cechuje, jak to zaznaczono już wyżej, praca krytyczna nad podstawami nauki, ścisłość rozumowań, a nadto dążność do uogólnienia, swoboda wprowadzania nowych form, przenikanie wzajemne metod badania w rozmaitych napozór odległych dziedzinach, dążenia natury estetycznej i zarazem ekonomicznej do prostoty wywodów, do wytworności w układzie rozumowań, wkońcu zwrot ku ujmowaniu o ile można dokładnemu w formę Matematyczną zagadnień, nasuwanych przez nauki fizyczne i techniczne. Temu rozwojowi nauki odpowiada wielkie bogactwo literatury Matematyczuej nowoczesnej już to pod postacią rozpraw umieszczanych w wydawnictwach Akademii i tow. naukowych całego świata lub w pismach zawodowych oraz pod postacią dzieł o-sobnych, poświęconych większym lub mniejszym działom nauki lub zagadnieniom pojedyńczym. Z pism wyłącznych, poświęconych M-ce wymieniamy tylko niektóre. Z francuskich: „Journal de Mathématiques“ (wychodzi od 1836), „Journal de l’École Normale supérieure“ (od 1864), „Journal de l’École polytechnique“ (od 1794), z angielskich: „The Quarterly Journal of pure and applied Mathematics“ (od 1858), z włoskich: „Annali di matematica pura et applicata“ (od

1858), z niemieckich; „Journal für die reine und angewadte Mathematik“ (wychodzi od 1825), „Mathematische Annalen“ (od 1868), „Zeitschrift für Mathematik und Physik“ (od 1856), „Archiv der Mathematik und Physik“ (od 1841 Ze szwedzkich „Acta mathematica“ (od 1882), z amerykańskich: „American Journal of Mathematics“ (od 1878), z polskich: dawniej „Pamiętnik Towarzystwa Nauk ścisłych“ w Paryżu (1870 — 1882 tomów 12), a obecnie „Prace matematyczno-fizyczpe“ (od 1888; w druku tom XXI). Zresztą wszystkie te pisma mają charakter międzynarodowy; umieszczane są w nich rozprawy autorów rozmaitych narodowości i w różnych językach. Wogóle na polu badań matematycznych ujawniało się zawsze, a w ostatnich czasach ujawnia coraz żywiej współdziałanie międzynarodowe, którego najnowszym wyrazem są kongresy międzynarodowe matematyków (I w 1897 w Zurychu, II w 1900 w Paryżu, III w 1904 w Heidelbergu, IV w 1908 w Rzymie, następne dwa odbyć się mają w 1912 w Cambridge, w 1916 w Stockholmie). Charakter międzynarodowy ma też podjęte w chwili obecnej wielkie wydawnictwo wszystkich dzieł Eulera. Ze współdziałania międzynarodowego wypłynęły także wspomniane wyżej bibliografie matematyczne, zapisujące skrzętnie wytwórczość matematyczną wszystkich literatur naukowych świata, a w tem i polskiej.—Piśmiennictwo matematyczne polskie nie może oczywiście rywalizować z literaturami naukowemi państw niezależnych i, narodów bogatych, ale istnieniem swem i rozwojem stwierdza, że nieliczne ogniska naukowe w kraju naszym podążają według możności za ruchem naukowym ogólnym, rozprawy zaś z dziedziny M-i ogłaszane w „Bule-tynie międzynarodowym“ Akademii umiejętności w Krakowie nie są bez wpływu na postęp nauk matematycznych. Poza tem literatura matematyczna książkowa polska, pomimo bardzo wielkich jeszcze braków w najważniejszych gałęziach nauki wyższej, stopniowo powoli wzrasta.—M-a jako przedmiot wykładowy należy do programów szkół wszelkich. Reforma jej nauczania jest na porządku dziennym we wszystkich państwach; praca nad nią odbywa się w licznych towarzystwach i zgromadzeniach (w Warszawie zadanie to spełnia „Koło matematyczno-fizyczne“, istniejące od 1905) oraz we wspomnianej już wyżej Komisyi międzynarodowej. Osobne pisma dydaktyczno-matematycz-ne poświęcone są sprawie ulepszania wykładów M-i; pomiędzy innemi pisma: „L’Enseignement mathématique“ wychodzące w Genewie od r. 1899 jest organem Komisyi międzynarodowej. W Niemczech wychodzi pismo „Zeitschrift für mathematischen und naturwissenschaftlichen Unterricht“ (od 1870), u nas zaś sprawy dydaktyki matematycznej roztrząsane są w „Sprawozdaniach z posiedzeń Koła matematyczno-fizycznego“, wydawanych jako dodatek do „Wiadomości matematycznych“, wychodzących od r. 1897 (obecnie w druku tom XIV). Rozwój piśmiennctwa matematycznego w dziedzinie podręczników szkolnych, jakkolwiek ożywił się nieco w ostatnich latach, nie czyni jednak zadość potrzebie i dzisiejszym wymaganiom naukowym. — Por. A. Łaparewicz „Bibliografia nauczania przedmiotów matematyczno-fizycznych w zakresie średnim“ („Wiadomościmatematyczne“ t. XIV, 1910). Wspomnieć tu nakoniec należy o bogatym rozwoju badań historyi nauk matematycznych. W wieku XIX odkryto nieznane dawniej pomniki M-i babilońskiej i egipskiej, zbadano krytycznie źródła do dziejów M-i greckiej, ogłoszono wiele rękopisów M-i średniowiecznej, i z doby Odrodzenia. Wielkie dzieło czterotomowe M. Cantora „Vorlesungen über Geschichte der Mathematik“, oraz prace P. Tannery’ego, G. Lorii, Heiberga, Heatha, Enestrôma i wielu innych, osobne wydawnictwa i monografie historyi nauk matematycznych poświęcone, wkońcu osobne pismo „Bibliotheca mathematica“ wychodzące pod redakcyą G. Enestrôma (od r. 1884), dają obraz pracy badawczej w dziedzinie historyi nauk matematycznych. U nas prac z dziedziny historyi M-i tak ogólnej jak i polskiej jest niewiele; zorganizowana do badań w dziedzinie historyi nauk sekcya komisyi bibliograficznej przy Wydz. matem.-przyr. Akad. Umiejętności daje słabe dotąd oznaki życia. L i t. Nie podobna tu oczywiście podać drobnej nawet cząstki literatury, dotyczącej przedmiotów, o których tu mowa; na to potrzebaby książki osobnej — a dlatego ograniczymy się

„Algebra“, „Geome-

<< (

Wiadom.

V”

s. n

M Ab.

Materya. M-ą nazywamy to, z czego, jak sądzimy, składają się rzeczy fizyczne, czyli rzeczy, o których istnieniu możemy się przekonać zapomocą zmysłów. Bezpośrednio poznajemy własności ciał oddzielnych, a jako własności M-i przyjmujemy te, które są im wszystkim wspólne; własności M-i są więc własnościami ogól-nemi ciał; razem wzięte składają się one na pojęcie M-i; jest to więc pojęcie oderwane. —Własności M-i dadzą się podzielić na kilka grup; poznawalności M-i dotyczy zdolności oddziaływania na zmysły ludzkie; do jej cech prze-

do podania napisów kilku jeszcze prac w języku polskim ogłoszonych, w których można znaleźć uzupełnienia podanych wyżej wiadomości bibliograficznych: T. Żebrawski „Bibliografia piśmiennictwa polskiego z działu Matematyki i Fizyki“ (Kraków 1873); „Dodatki do tej bibliografii“ (1886); S. Dicksteina i A. Łapa-rewicza „Bibliografia piśmiennictwa matemat. polskiego w wieku XIX“ (w przygotowaniu);

E. Pascal „Repertoryum M-i wyższej“ 1.1, ,,Analiza“ 1900, t. II, „Geometrya“ 1901 (wydawn. redakcyi „Wiadomości matematycznych“); „Biblioteka matematyczno-fizyczna“, założona przez M. A. Baranieckiego, wydawana obecnie przez A. Czajewicza i S. Dicksteina z zapomogi kasy Mianowskiego (serye podręczników matematycznych dotąd wyszło 25 dzieł); S. Dickstein „Wiadomość bibliograficzna o badaniach histo-ryczno-matematycznych w Polsce“ („Prace mat.-fiz.“, t. II1890). Wydawnictwa matemat. Biblioteki Kórnieckiej (dzieła Niewęgłowskiego, Sągajły, Gosiewskiego, Baranieckiego i t. d.); „Poradnik dla samouków* część I, artykuł „Matematyka“. Artykuły: „Arytmetyka“, trya“, „Matematyka“ w „Encyklop. Wychowawczej“; S. Dickstein „Pojęcia i metody M-i“ (Warszawa 1891). Tenże: „O najnowszych badaniach nad podstawami Matematyki matem.“ t. IX, 1905); S. Zaremba „Pogląd na historyę rozwoju i stan obecny Teoryi równań Fizyki“ („Wiadorn. mat.“, t. XIII, 1909).

Mater dolorosa (Matka Bolesna) w sztuce chrześciańskiej nazwa postaci Maryi dwojakiego rodzaju: 1 ) samej, najczęściej siedzącej, z jednym lub 7 mieczami w łonie i z wyrazem cierpienia w obliczu, 2) bolejącej u stóp krzyża, czasami ze św. Janem lub św. Magdaleną, których zwykle po lewej stronie krzyża umieszczają, Maryę zaś—z prawej. W znaczeniu mniej ścisłym wyrazem tym nazywamy również Matkę nad ciałem Syna, co właściwie zwiemy Pietà (ob.). Do bardziej znanych obrazów przedstawiających M. D. należą płótna; Mem-linga (Turyn), Kranacha (Belweder w Wiedniu), Dolci (Wiedeń), Sassoferrato (Uffizi we Floren-cyi), Tycyana (Petersburg), Ribery (Monachjum), z nowszych zaś —Flandrina, Delaroche’a (Leo-dyura) i in. — Nazwa wzięta ze znanego hymnu kościelnego w. XIV „Stabat Mater dolorosa“.

strzennych należą: rozciągłość, nieprzeuikliwośó, kształt; dynamiczne zachowanie się charakteryzuje bezwładność, masa, ciążenie, zdolność pobierania i oddawania energii; o stosunku oddzielnych części M-i względem siebie mówią takie własności, jak spójność, podzielność, porowatość, sprężystość, rozszerzalność; nakoniec grupę najliczniejszą tworzą własności, dotyczące zachowania się M-i względem rozmaitych rodzajów energii, a zatem: przewodnictwo i pojemność cieplna, zmiany stanów skupienia pod wpływem zmian ciepłoty i ciśnienia, przepuszczanie, pochłanianie i łamanie światła, zdolność elektryzowania się i magnetyzowania, przewodnictwo elektryczne i w. in. Tej ostatniej grupy najczęściej nie wymienia się jako własności M-i, uważając, że są to cechy przypadkowe, a nie zasadnicze. —Własności wyliczone nie są od siebie niezależne; niektóre z nich stoją z sobą w związku ścisłym; tak np. rozciągłość pociąga za sobą nieprzeuikliwość i kształt; masa, bezwładność oraz zdolność pobierania i oddawania energii wyrażają w istocie tę samą rzecz tylko innemi słowami (ob. Masa); można więc wybrać z liczby własności M-i kilka i uznać je za zasadnicze, a w miarę rozwoju fizyki i panujących w nauce poglądów, wybór ten wypadnie rozmaicie; w żadnym jednak razie — dziś przynajmniej — liczba własności podstaw-nych nie może być sprowadzona do jednej. Różne próby określania M-i przez uznauie jednej tylko jej cechy za zasadniczą nie mogą być uważane za zupełne, tembardziej że żadna z nich nie jest cechą wyłączną M-i. Tak np. możliwość wywoływania wrażeń jest także cechą energii, rozciągłość przysługuje eterowi świetlnemu, massę posiadają swobodne ładunki elektryczne czyli elektrony; ciążenie nie różni się zasadniczo od innych rodzajów wzajemnego przyciągania, np. elektryczności — a te właśnie cztery cechy można uważać za podstawne. Inne z wyliczonych własności dają się natomiast wytłumaczyć mniej lub więcej dokładnie za pomocą hypotez, dotyczących budowy M-i. Hypo-teza ciągłości M-i nie może tu oddać żadnych usług, gdyż, twierdząc że każda, choćby najmniejsza cząstka M-i jest podobna do całości, musimy przypisywać każdej najdrobniejszej jej ilości wszystkie te cechy, które posiadają skupienia większe; jedyną więc hypotezą, którą tu trzeba uwzględnić, jest teorya atomowa; jej założenia zasadnicze i sposoby tłumaczenia niektórych własności M-i są wyłożone p. w. Atom, Atomizm chemiczny, Kinetyczna teorya gazów. Jest ona istotnie pomocą nieocenioną przy badaniu naukowem i znakomicie upraszcza układ naszych pojęć o zjawiskach fizycznych, wprowadzając ład i porządek tam, gdzie pozornie trudno się dopatrzeć jakiegokolwiek związku; nie należy jednak zapominać, że jest to tylko hypotezą, — jakkolwiek jedna z najbardziej uzasadnionych i ugrun-towanych w nauce; wyjaśnia ona mnóstwo faktów, lecz sama nie jest faktem, ale przypuszczeniem.—Poszczególne rodzaje M-i różnią się znacznie między sobą; posiadają własności ogólne w b. różnych stopniach, bywają też obdarzone własnościami odrębnemi, wyróżniającemi niektóre istoty od pozostałych. Istot tych znamy ilość niemal nieprzeliczoną, ale badania chemiczne uporządkowały znacznie nasze o nich wiadomości, udowodniwszy, że są to ciała złożone z ogromnej liczby ciał prostych, zwanych pierwiastkami; chemia dzisiejsza liczy ich około 80. Musimy więc przyjąć istnienie 80 rodzajów M-i, a teorya atomowa istnienie ty-luż rodzajów atomów. Ta robota upraszczająca chemii może się wydawać jako niedostateczna i nadzieja na zmniejszenie liczby pierwiastków lub nawet na sprowadzenie ich do jednej pra-materyi znajdowała wielu zwolenników między ludźmi, którym nie łatwo było się pogodzić z tak znaczną różnorodnością części składowych świata, pomimo braku wskazówek stanowczych ze strony badań doświadczalnych, to też hypo-teza natury złożonej pierwiastków chemicznych snuje się przez cały w. XIX.—Początkowo chciano uznać atom wodoru, jako część składową atomów wszystkich innych pierwiastków, opierając się na okoliczności, że ich ciężary atomowe są b. bliskie całkowitych wielokrotności ciężaru atomowego wodoru; twórca tej hypote-zy Prout (1815) przypisywał odstępstwa od liczb całkowitych niedokładnościom pomiarów ówczesnych. Prace ścisłe Berzeliusa (ob.) i Stasa wykazały złudność tego przypuszenia; ponieważ ciężar najlżejszego z atomów nie mieści się całkowitą liczbę razy w ciężarach innych atomów, więć zwolennicy teoryi jedności M-i zmuszeni byli do przyjęcia istnienia cząstek M-i mniejszych jeszcze od atomu wodoru; wprowadzono więc pojęcie hypotetycznej pramateryi, której istnienia nie potwierdzał żaden fakt; pomimo wyraźnie spekulacyjnego charakteru hypoteza ta znajduje wyznawców pomiędzy uczonymi, bardziej jednak pomiędzy półuczonymi, którzy przekładają spekulacyę łatwą nad badanie ścisłe przyrody. Sprzyjało temu wykrycie w r. 1829 przez Döbereinera pewnych zależności pomiędzy właściwościami chemicznemi pierwiastków, a ich ciężarami atomowemi; praca nad znalezieniem dalszych prawidłowości, prowadzona przez szereg chemików, została uwieńczona w r. 1871 ogłoszeniem przez Mendelejewa peryodycznego układu pierwiastków (ob. Ato-mizm chemiczny). Powstał szereg teoryi, przyjmujących podzielność atomów na mniejsze jeszcze cząstki pramateryi (Materya promienista Crookesa, Ultymaty Grahama, archon, protohel i protowodór Morozowa), ale, aż do lat ostatnich, żadne zjawisko realne nie upoważniało do przyjęcia budowy złożonej atomu, przeciwnie, wszystkie badania zdawały się potwierdzać przypuszczenia o niezmienności bezwzględnej pierwiastków; dopiero znalezione w r. 1896 przez Becquerela własności promieniotwórcze uranu, doprowadziły do wykrycia przez Curie-Skłodowską pierwiastków nowych (Polonu i Radu), których własności, tak różniące się od własności pierwiastków dotychczas znanych, rzuciły nowe światło na budowę M-i i naturę atomu (ob. Promieniotwórcze pierwiastki). Dwa przedewszystkiem fakty, dostarczone przez badania promieniotwórczości, posiadają pod tym względem doniosłość niezmierną, mianowicie: możliwość przemiany jednego pierwiastku w drugi, oraz istnienie mas, mniejszych od masy atomu wodoru, a wchodzących w skład pierwiastków promieniotwórczych. Ramsay i Soddy odkryli w r. 1903 samoistne wydzielanie się helu w preparacie radu, poprzednio starannie oczyszczonym z najmniejszych śladów tego pierwiastku; przemiana radu w hel jest dziś niezbicie stwierdzona i tłumaczy, dlaczego wszystkie minerały zawierające rad, wykazują również obecność helu. Fakt analogiczny został ustalony przez Boltwooda: wszystkie minerały zawierające uran, zawierały też i rad, przytem stosunek ilości obu pierwiastków jest zawsze stały, uiezależny ani od miejsca pochodzenia minerału, ani od jego składu chemicznego, pomimo że minerały brane były z różnych części świata, a zawartość uranu wahała się od 0,3 % do 75$. Tę prawidłowość zadziwiającą wyjaśniono, przypuszczając stałe wydzielanie się radu z uranu; hypoteza ta została sprawdzona doświadczalnie przez Soddy’ego (1905), który stwierdził powstanie radu w soli uranowej po upływie 1¹/₂ roku, zaś Boltwood w roku następnym odkrył tworzenie się radu z aktynu. Własności promieniotwórcze, oprócz nowoodkrytych ciał: polonu, radu i aktynu, posiadają i pierwiastki inne, oddawna nam znane (uran, tor, ołów). Badania Mc Lennana stwierdziły ją i w szeregu innych ciał; doprowadziły go nawet do hypotezy, że promieniotwórczość jest własnością ogólną M-i, trudną jednak do wykazania w znacznej ilości pierwiastków z powodu nadzwyczaj małej intensywności zjawiska; jest to oczywiście hypoteza, dziś jeszcze słabo uzasadniona i przyszłość dopiero będzie mogła rozstrzygnąć o jej słuszności; pewne jest jednak, że liczba pierwiastków promieniotwórczych jest znaczna. Należy do niej zaliczyć i długi szereg istot pośrednich (emanacya, promieniotwórczość indukowana, tor X i t. d.), które powstają w miarę coraz dalej postępującego rozkładu atomu radu lub toru, a które tylko tsm różnią się od pozostałych, uznanych za pierwiastki M-i promieniotwórczych, że czas ich trwania liczy się nie na tysiąclecia, jak tam tychj lecz na dni, godziny, lub nawet sekundy. Czy przy zjawisku promieniotwórczości zawsze zdarza się przemiana jednego pierwiastku na drugi? Jeśli uznać za pierwiastki wymienione twory pośrednie — a nie ma powodów poważ-

nych, żeby tego nie czynić wobec różnicy nie znajemy po wytworzeniu się w jego bliskości zasadniczej, lecz tylko ilościowej — to będziemy pola magnetycznego. Więc poruszający się z ol-mieli odpowiedź na cały szereg przypadków, brzyinią szybkością w promieniach ß jon, wy-Drugim dowodem, przemawiającym za takim uo- twarza pewien drobny, elementarny prąd elek-gólnieniem, jest wysyłanie tzw. promieni X przez tryczny i wywołuje naokoło siebie pole inagne-wszystkie znane ciała promieniotwórcze. Ba- tyczne tern silniejsze, im większa jest szybkość dania tych promieni wykazały, że składają się cząsteczki; każda zatem zmiana szybkości wy-z naelektryzowanych dodatnio cząsteczek czyli wołuje zmiany natężenia pola, lecz na odwrót jonów dodatnich, obdarzonych znaczną szybko- każda zmiana pola pociąga, jak wiadomo, zmia-ścią; są to prawdopodobnie atomy helu, a w każ- ny w sile prądu, w naszym więc wypadku dym razie cząstki, mniejsze od atomów ciała w szybkości jonu; w ten sposób jon, poruszając promieniującego. Jeśli dotąd nie dało się bez- się, wywiera wpływ na samego siebie. Takie spornie stwierdzić dalszych przemian jednych oddziaływanie prądu elektrycznego na siebie pierwiastków na drugie, to można to przypisać po- samego znane jest pod nazwą samoindukeyi wolności nadzwyczajnej; już w wypadku powsta- (ob.) i odbywa się w pojęciu przeciwdziałania wania helu z radu, trudności odkrycia były każdej zmianie, zachodzącej w natężeniu prądu, ogromne, a siła promieniotwórczości innych pier- To samo prawo dotyczy też prądu wytworzo-wiastków jest tysiące i miliony razów słabsza, nego przez ruch cząsteczki naelektryzowanej Przytoczone fakty musiały wpłynąć na zmianę lub jonu; jeśli naprzykład cząsteczka przecho-pojęeia pierwiastku i atomu; niezmienność pier- dzi ze spoczynku w stan ruchu, to samoinduk-wiastku okazała się własnością względną, przy- cya będzie przeciwdziałała szybkości powstają-jętą w chemii dotychczasowej wskutek niezna- cej i potrzeba będzie pewnej siły, aby to dzia-jomości dziedziny obszernej zjawisk nowoodkry- łanie przezwyciężyć; więc oprócz pracy, po-tych; przechodzenie jednego pierwiastku w drugi trzebnej na nadanie masie mechanicznej jonu zostało stwierdzone, jednak nie w rozumieniu pewnej szybkości, potrzebna jest dalsza ilość alchemii dawnej, gdyż przemiana następuje sa- pracy w celu przezwyciężenia jej działań elek-morzutnie, niezależnie od warunków chemicz- tromagnetycznych. Gdyby nawet usunąć część nych i fizycznych i nie daje się ani powstrzy- materyalną i pozostawić sam swobodny, nie zwią-mać, ani przyśpieszyć. Atom możnaby określić, zany z M-ą ładunek elektryczny, to i wówczas jako cząstkę najdrobniejszą M-i, która jako całość na nadanie mu szybkości potrzebaby zużyć pew-niepodzielna uczestniczy w znanych nam zjawi- ną ilość pracy, zależną od wielkości ładunku skach chemicznych, nie jest jednak tworem pro- i szybkości. Gdy taka cząstka elektryczna swo-stym, gdyż może ulegać rozpadaniu się na czę- bodną porusza sie i zostaje zatrzymana, to dzia-ści, pomiędzy któremi mogą się znajdować ato- nie samoindukeyi polega na dążeniu do utrzy-my pierwiastków innych. Ciała proinieniotwór- mania ruchu, innemi słowy: cząstka, zanim u-cze wysyłają inny jeszcze rodzaj promieni, tzw. traci szybkość, może wykonać pewną pracę, promienie ß; okazały się one identycznemi z pro- Ta cecha pobierania energii przy zwiększaniu, mieniami katodowemi, jak tamte, składają się a oddawania jej przy zmniejszaniu szybkości z drobnych, ujemnie naelektryzowanych cząste- jest też cechą ciał materyalnych i nosi nazwę czek czyli jonów ujemnych, o masie równej bezwładności, a jej wyrazem ilościowym jest mniej lub więcej ¹/₈₀₀ masy atomu wodoru (ob. masa (ob.); nic nie przeszkadza do przypisania Materya promienista). Mamy więc dwa tej cechy swobodnemu ładunkowi elektryczne-rodzaje ciałek, które atom pierwiastku promie- mu, tembardziej, że jak dowiódł M. Abraham, niotwórczego wyrzuca z siebie podczas rozkładu: tak określona masa elektromagnetyczna jest cząstki a o masie zbliżonej do masy atomu helu w pewnych granicach, o których zaraz będzie i wodoru, oraz cząstki ß, około 1 000 razy mniej- mowa, wielkością stałą, niezależną od warun-sze; oba rodzaje wchodzą więc w skład więk- ków zewnętrznych. Dla cząstki materyalnej, szych od siebie atomów ciał promieniotwórczych, obdarzonej ładunkiem elektrycznym, będzie się Doniosłość promieni ß i katodowych dla teoryi ona dodawała do masy mechanicznej; w ła-budowy M-i polega jeszcze na czem innem; dunku swobodnym tworzyć będzie jego masę składające je cząstki niosą ładunki elektrycz- całkowitą. Działania elektryczne, które spro-ne, a to, jak wskazuje następujące rozumowa- wadzają objaw masy elektromagnetycznej, rożnie, musi zwiększyć ich bezwładność. Ruch chodzą się nie natychmiastowo, lecz z szyb-elektryczności, czy będzie się odbywał we- ! kością równą szybkości światła; jeśli więc szyb-wnątrz przewodnika, czy też przez porywa- , kość jonu jest nieznaczna, to ukształtowanie pola nie ładunku elektrycznego przez ciało ma- ! magnetycznego będzie niezależne od prędkości, teryalne, wytwarza prąd elektryczny, którego J a masa elektromagnetyczna będzie niezmienna; natężenie jest proporcyonalne do ilości poru- j gdy jednak szybkość będzie się zbliżała do szyb-szanej elektryczności i do jej szybkości (ob. J kości światła, wówczas stosunki ulegną zmianie Prąd elektryczny), istnienie zaś prądu po- i i, jak wykazali M. Abraham i Heaviside, masa

e²

zacznie się zwiększać wraz ze wzrastającą szybkością. Abraham (1902) wyprowadził wzór następujący dla masy elektromagnetycznej jonu, obdarzonego ładunkiem e i mającego kształt kuli o promieniu a:

/ 2    4 v² 6 v⁴

I —+—*-+=*-+•••

V²a \3    3.5 V² 5.7 V⁴

gdzie v oznacza szybkość jonu, a V szybkość światła. Na podstawie tego wzoru, badając zależność masy jonów promieni ß od ich szybkości, Kaufmann dowiódł, że jony te całkowitą swą masę zawdzięczają masie elektro-magne-tycznej, że są to zatem ładunki swobodne (atomy elektryczne); te cząsteczki elektryczne, zwane elektronami (ob. Materya promienista), stały się pojęciem niezmiernie ważnem dla fizyki całej. W stosunku do zagadnienia budowy M-i doniosłość odkrycia elektronów polega na stwierdzeniu dwucli faktów: 1) Obserwowane zjawiska i ich analiza wskazują na atomistyczną budowę elektryczności, przynajmniej o tyle, że przyjąwszy istnienie atomów M-i, nie możemy nie uznać istnienia atomów elektryczności; stwierdzamy więc podobieństwo budowy tych dwuch istot. 2) Atom elektryczny posiada masę wskutek tylko swych własności elektrycznych; prócz tego, jak wskazuje przytoczony wzór, do wyjaśnienia zachowania się elektronu należy mu przypisać średnicę pewną, a więc i objętość; do elektronu odnoszą się więc 2 cechy zasadnicze M-i. Zarzut, że masa mechaniczna jest stała, a elektromagnetyczna zmienia się wraz z szybkością, można odeprzeć tern, że nie znamy ruchu mas materyalnych o tak znacznej szybkości, aby zmiana masy mogła być zauważona; dostępne nam szybkości zawierają się w granicach, w których masa e-lektronu jest również stała. Ta wspólność własności podstawnych nasuwa pytanie, czy są to analogie przypadkowe, czy też uwarunkowane związkiem głębszym pomiędzy M-ą a elektrycznością. Jak wskazują zjawiska promieniotwórczości, oraz niektóre zjawiska optyczne (por. Światło, Magnetooptyczne zjawiska), elektrony wchodzą w skład atomów, zatem tworzą część ich masy; można zapytać czy cała masa atomu nieda się wytłumaczyć elektromagnetycznie i sprowadzić do pozornej masy elektryczności?—Dla M-i masa jest cechą zasadniczą, nie dającą się sprowadzić do żadnej innej, tymczasem dla elektronu jest ona tylko kon-sekwencyą praw elementarnych elektrodynamicznych; własności elektryczności byłyby więc prostsze od własności M-i; na tern opiera się śmiała, ale zgoła nie niemożliwa do przyjęcia hypoteza pochodzenia elektryczuego M-i.—Roztrząsany wielokrotnie w drugiej połowie w. XIX problemat mechanicznego wytłumaczenia elektryczności ustąpił miejsca wręcz odwrotnemu: wytłumaczenia elektrycznego M-i; zagadnienie to znajduje się jeszcze w kolebce, zaledwie pierwsze kroki uczyniono, nawet nie ku jego rozwiązaniu, lecz ku racyonalnemu postawieniu sprawy. Trudnością zasadniczą dotychczas jest brak wiadomości o naturze elektryczności dodatniej; dotąd była ona obserwowana tylko w połączeniu z M-ą, posiada zatem bliższe z nią powinowactwo, niż el. ujemna, mogąca pod postacią elektronów oswobadzać się od niej; sygnalizowane parokrotnie w latach ostatnich wykrycie elektronu dodatniego nie zostało dotąd stwierdzone ze ścisłością należytą. Innego rodzaju szkopułem jest sprawa ciążenia; przyjmując teo-ryę elektryczną M-i, należałoby siły mechaniczne, działające pomiędzy jej częściami, a więc i ciążenie sprowadzić do przyciągali i odpychali elektrycznych; te zaś rozchodzą się z szybkością olbrzymią, ale skończoną, natomiast astronomia wyjaśnia ruch ciał niebieskich, przypuszczając natychmiastowe, a więc nieskończenie szybkie rozchodzenie się siły ciążenia i uie jest znany żaden fakt, któryby zmuszał do odrzucenia tego przypuszczenia. Rozstrzygnięcie pytania o stosunku M-i do elektryczności należy do przyszłości i to zapewne nie bliskiej. — Zjawiska promieniotwórczości jeszcze pod jednym względem wpłynęły na pojęcia o budowie M-i, popierając poważnemi argumentami teoryę atomów; we wszystkich innych działach fizyki i chemii mamy do czynienia ze zjawiskami tłumnemi, ma-sowemi; pojedyńczy atom ginie w gromadzie innych i nie może być oddzielnie obserwowany; tymczasem kilku angielskim uczonym udało się stwierdzić działania, przypisywane cząsteczkom pojedyńczym: dokonał tego Crookes zapomocą swego spintaryskopu (ob.), później Wilson (1899) zdołał policzyć jony, korzystając z ich własności zagęszczania pary wodnej i tworzenia w ten sposób kropelek mgły, lecz najdalej posunął się w tym kierunku Rutherford (1908). Jony promieni a, wysyłanych przez rad, mają własność jonizowania gazu, przez który przechodzą, a przez to nadają mu zdolność przewodzenia prądu elektrycznego; jeśli w naczyniu zawierającym gaz umieścić 2 elektrody i wprowadzić pomiędzy nie różnicę potencyału, to w zwykłych warunkach prądu nie będzie, gdyż gaz jest złym przewodnikiem; jeśli jednak przedostaną się do naczynia jony, to gaz nabywa chwilowo własności przewodnictwa, co sprowadza powstanie prądu krótkotrwałego. Rutherford otaczał naczynie powłoką nieprzepuszczającą jonów, zaopatrzoną w niewielki otwór, a drobną ilość radu umieszczał dość daleko; promieniowanie dochodziło do naczynia tak słabe, że już nie gromady jonów, lecz tylko pojedyńcze jony przenikały przez otwór do wnętrza; przedostanie się każdego jonu wywoływało słaby, ale wyraźny prąd elektryczny, tak że tą metodą można było stwierdzić obecność atomu poje-dyńczego. — Pod koniec wieku ubiegłego, pod wpływem krytyki, której doznało pojęcie M-i i atomu ze strony filozofów i niektórych

Dr W. Wer.

adz.

fizyków (Mach, Stallo), powstało dążenie do usunięcia zupełnego pojęcia M-i i zastąpieuia go przez energię (Ostwald, Heim); była to reakcya przeciw bezkrytycznemu traktowaniu atomistyki, która w rękach niektórych badaczów i popularyzatorów stała się dogmatem, a atom faktem przyrodniczym (ob. Energia). Poważni obrońcy atomizmu (Planck, Boltzman), przyznając wiele słuszności krytyce oraz żądaniu uznania atomów za hypotezę, stworzoną przez umysł ludzki gwoli prostszemu ujęciu faktów przyroduiczych, jednocześnie podkreślali prostotę i dogodność tej hypotezy, ogromny obszar wiedzy, który obejmuje, oraz jeszcze niewyczerpaną, ich zdaniem, płodność w badaniach naukowych. Rodząca się już wówczas teorya elektronów, będąca krokiem dalszym w rozwoju teoryi atomistycz-nych, tłumacząc wiele zjawisk niezrozumiałych i prowadząc do odkrycia całego szeregu innych, w zupełności usprawiedliwiła nadzieje obrońców atomizmu (por. Atom, Masa, Materya promienista, Promieniotwórcze pierwiastki). — Iii ter a tur a: P. G. Tait „Properties of Matter“; E. Rutherford „Radioactive Transformations“; L. Bruner „Ewolucya mate-ryi“ (Kraków 1909); J. J. Thomson „Electrici-ty and Matter“; „The corpuscular Theory of Matter“; W. Natanson „Odczyty i szkice“ (Warszawa 1908); „Z filozofii przyrody“, wykłady profesorów Jagielloń. Wszechnicy (Kraków 1910); J. B. Stallo „Die Begriffe und Theorien der modernen Physik“ (Lipsk 1901); W. Ostwald „Vorlesungen über Naturphilosophie“.

Materya w filozofii — trwałe i wspólne podłoże wszystkich ciał oraz zjawisk zmysłowych. M. sama przez się nie jest jednem ze zjawisk ujętnych, ani bytem bezwzględnym, lecz tylko pojęciem, wytworzonem przez umysł ludzki dla wyrażenia cechy wspólnej wszystkich zjawisk fizycznych w odróżnieniu od zjawisk duchowych. — W dziejach filozofii uważano M-ę albo za byt bezwzględny, albo za zjawisko, albo za kategoryę myślenia, albo na-koniec za splot czuć. Pojęcie M-i spotyka się w filozofii jońskiej (oXrj), zwłaszcza u Anaksy-m a n d r a (ob.), który ją ujmuje jako masę niezróż-niczkowaną, bez początku i końca w czasie, bez granic w przestrzeni (àîrsipov).—Arystoteles (ob.) czyni M-ę jednym z pierwiastków zasadniczych (ap^yj) świata, podstawą kształtowania wszelkiego, przechodzącą z istnienia potencyalne-go do aktualnego tylko dzięki innemu pierwiastkowi zasadniczemu, formie.—Nowo-pitagorej-czycy i No wo-pl atonie y odróżniają mate-ryę od ducha i usiłują uzasadnić swą etykę ascetyczną, uznając M. za przyczynę wszelkiego zła, albo nawet (jak Plotyn) za wartość wyłącznie ujemną, przestrzeń próżną lub wprost niebyt bezwzględny.—Descartes (ob.), odróżniając M-ę od ducha, jako istotę oddzielną, uważa ją za rozciągłość bierną (res extenso)-, Spinoza, (ob.) przypisując jej również jedynie rozciągłość, uważa ją jednak za atrybut istoty, —Gdy Locke, Berkeley i Hume (ob. te nazw.) uznają M-ę za pojęcie oderwane (abstractum) od przedmiotów cielesnych, ujętnych (concretuni), ma tery aliści upatrują w niej jedyną, rzeczywistość pod-stawną.—Pojęcie M-i u Kanta (ob.) ma charakter zjawiskowy i dynamiczny: ponieważ wszelkie jakości (rozciągłość, ruch) są natury podmiotowej, a kategorye myślenia (substantiel) są apryo-rycznie — podmiotowe, więc M. nie jest rzeczą ,,w sobie“, lecz tylko jej zjawiskiem, ujętem w formę naszego oglądu (Anschauung) i myślenia; w tych jednak granicach jest M., empi-ryczuie rzecz biorąc, czemś realuem, jest mianowicie czemś trwałem i ruchomem, zapełnia-jącem przestrzeń i mogącem się stać przedmiotem doświadczenia. — S c h o p e n h au e r (ob.) przedstawia M-ę jako uprzedmiotowienie (Objectivation) woli powszechnej do życia; składając się z przestrzeni i czasu, jest jak i one wyobrażeniem ( Vorstellung), jest formą rozsądkową samej przyczynowości, ujętą przedmiotowo, a więc hipostazą działania wogóle; M. jest warunkiem, ale nie przedmiotem doświadczenia. Przy rzeczywistości materyi i jej nierozdzielności od siły obstają Moleschott i L. Büchner (ob. te nazw.) Jako zjawisko przedmiotowe pojmują M-ę: Binet (ob.), Lachelier, Boutroux, Ma-miani. Nie uznają M-i niezależnej od podmiotu poznającego: Green, Br adle y, Ziehen, V e r-worn, Münsterberg, Mach, Stallo, Pear-son.—Dla Wundta (ob.) M. jest pojęciem pomo-cniczem przy rozwiązywaniu zadań przyrodniczych; doświadczamy nie materyi, lecz ciał złożonych; zjawiska zaś zachodzące w tychże zmuszają nas do wytworzenia sobie pojęcia hipotetycznego; któreby wyrażało stosunek pomiędzy zjawiskami; Wundt, a także Riehl, nie widzą możności usunięcia z nauki pojęcia M-i, do czego dąży Ostwald (por. M. fizyczna).— Bibl. Chevreuil „Résumé d’une histoire de la matière⁴' (Paryż 1878); Ostwald „Überwindung des wissenschaftlichen Materialismus“ (Lipsk 1895); „Vorlesungen über Naturphilosophie⁴' (Lipsk 1903); Wundt „Logik“ (wyd. 3-e 1908 i n. 3 t.); „System der Philosophie“ (wyd. 3-e 1908).

Materya kosmiczna, ob. Kosmiczna matery a.

Materya lekarska (Materia medica), to samo co Farmakologia (ob.).

Materya promienista. Dla wytłumaczenia natury promieni katodowych, które powstają podczas przesyłania prądu elektrycznego przez rurki z gazami b. rozrzedzoneini (ob. Katodowe promienie), Crookes (1894) wygłosił przypuszczenie, że gazy te znajdują się w stanie skupienia czwartym, ultra-gazowym; ponieważ w miarę przechodzenia do stanów coraz bardziej rozrzedzonych, zacierają się różnice pomiędzy istotami poszczególnemi, a powstaje coraz więcej cech wspólnych (gazy mają ich więcej niż ciecze, te zaś więcej niż ciała stałe), przeto w stanie ultra-gazowym dalsze jeszcze różnice powinny zaniknąć; tem daje się objaśnić fakt, że własności promieni katodowych są niezależne cd natury gazu, napełniającego rurkę. Cząstki tej istoty ultra-gazowej, M-i p-ej, naładowane elektrycznością ujemną, są odpychane od katody, z szybkością ogromną przebiegają przez rurkę i one to właśnie wytwarzają promienie katodowe. Jeszcze dalej idąca hypoteza nasunęła się Crookesowi, przypuścił bowiem, że owe wyrzucane z katody ciałka to już nie cząsteczki zwykłe gazu, lecz atomy pra-materyi (ob. Materya). Ta teorya emisyjna Crookesa odniosła zwycięstwo nad teoryą fal eteru, któremi fizycy niemieccy chcieli wytłumaczyć promienie katodowe; jednak poglądy na naturę samej M-i p-ej uległy zmianie. Teorya współczesna prom. katod, także uważa je za rój cząsteczek naelektryzowanych ujemnie, o czem świadczy między innemi odchylanie się promieni od kierunku prostolinijnego w polu elektrostatycznym; ponieważ cząstka, unosząca z sobą ładunek elektryczny, tworzy prąd elementarny, przeto ulega też odchyleniu w polu mag-netycznem, a oba te odchylenia pozwalają na obliczenie jeduoczesne dwuch b. ważnych wielkości: szybkości cząstek i stosunku ładunku elektrycznego; znajdującego się w cząsteczce, do masy tejże cząsteczki; stosunek ten oznacza się 0

symbolem — i wskazuje, jak wielka masa zo-m

stała przeuiesioua razem z pewną ilością elektryczności. Zupełnie analogiczuą wielkość spotykamy przy elektrolizie; tam oznacza ona, jaka masa (wodoru np.) zostaje wydzielona na elektrodzie przy przejściu przez roztwór elektrolityczny ilości określonej elektryczności; przełożone na język teoryi atomistycznej znaczy to: jaki jest stosunek masy jonu do jego ładunku. Odkryte przez Faradaya prawa (ob. Elektrochemia) wskazują, że jedna i ta sama ilość elektryczności towarzyszy masom jonów, stojącym w stosunku ich równoważników chemicznych; innemi słowy, że oddzielny jon jest połączony z tą samą zawsze ilością elektryczności, niezależnie od swego składu, a ta okoliczność nasunęła już Maxwellowi (ob.) i Helmholtzowi (ob.) myśl uznania tych stale występujących ilości elektryczności, od których drobniejsze nie są nam już znaue, za atomy elektryczności. Teorya kinetyczna gazów pozwala na obliczenie przybliżone masy cząsteczki gazowej — np. wodoru

0

(ob. Gazy); znając stosunek — dla tego gazu,

można z niego obliczyć ładunek towarzyszący cząstce wodoru podczas elektrolizy, inaczej mówiąc: wielkość atomu elektrycznego. Niepewność obliczenia wielkości atomu pozwala i tę liczbę znaleść tylko z niewielką dokładnością;

musi ona leżeć pomiędzy 1,3.10-'° a 6,1.10-10 jednostek elektrostatycznych. Podobnego rachunku dokonano też dla M-i p-ej. Badania szeregu fizyków wykazały, że cząsteczki, tworzące promienie katodowe, zwane w nauce dzisiejszej elektronami, grają rolę doniosłą w zjawiskach elektrycznych, szczególnie podczas przechodzenia elektryczności przez gazy; dla tych elektro-0

nów obliczono stosunek—; wynosi on 3,2.10-¹⁰, m

zgadza się więc z granicami, znalezionemi dla jonu wodoru, jest więc bardzo prawdopodobne, że ładunki elektronów są tej samej wielkości, co ładunki jonów, że są to więc takie same ato-

e

my elektryczne. Ale stosunek — dla elek-

m

tronów (8.10⁶) jest około 800 razy większy niż dla jonu wodoru (10⁴), a więc masa elektronu jest około 800 razy mniejsza od masy atomu wodoru; zostało więc stwierdzone istnienie mas, zuaczuie mniejszych od najdrobniejszej dotychczas znanej masy. —Nowe światło na naturę tych cząstek maleńkich rzuciły badania pierwiastków promieniotwórczych .(ob.). Wydzielane przez nie promienie ß wykazały własności, najzupełniej te same, co i promienie katodowe; jedynie szybkość ich jest większą, e

a stosunek — nieco mniejszy, zatem masa tro-m

chę większa; ta zaś okoliczność mogłaby posłużyć za argument przeciw uznaniu tych samych elektronów za materyał, tworzący oba rodzaje promieni, gdyby badania dalsze nie stwierdziły, że w promieniach ß zuajdują się cząstki obdarzoue większemi lub mniejszemi szybkościami, a masy ich są także różne i to tem większe im większa jest ich szybkość. Objaśnienie tego faktu dała teorya masy elektromagnetycznej (ob. Materya), według której przynajmniej część swojej masy elektron zawdzięcza działaniom elektrodynamicznym, przy-czem ta część jego masy wzrasta wraz z szybkością. Zależność masy elektronu od szybkości. zbadana przez Kaufmanna (1902) tal.: dobrze zgadza się ze wzorami znalezionemi przez Abrahama i Heaviside’a dla masy elektromagnetycznej, że trzeba było uznać całkowitą masę elektronu jako masę pochodzenia elektrycznego, a sam elektron zą swobodny atom elektryczności ujemnej. Tą drogą też wyjaśniono różnicę masy elektronów w promieniach katodowych i w promieniach ß. Teorya elektronów odgrywa dziś rolę ogromną w fizyce i to nietylko w nauce o elektryczności, ale i w innych działach (ob. Materya, Przewodnictwo, Magnetooptyczne zjawiska, Światło, Promieniotwórcze pierwiastki). Doniosłość tego pojęcia polega m. in. na tem, że wytwarza niejako łącznik pomiędzy materyą a eterem; jako cząstka elektryczności

Dr. W. Wer.

adz.

Dr J. V-

jest elektron w związku ścisłym z eterem, ponieważ tenże uważamy za siedlisko wszelkich działań elektrycznych; z drugiej strony wchodzi w skład atomu (promieniotwórczość), łączy się z cząstkami materyi (jony) oraz wykazuje cechy właściwe materyi (masa). Materya i eter były dotąd pozbawione łączności, ich oddziaływanie wzajemne (świecenie ciał materyal-nych i pochłanianie światła) było dotąd niewyjaśnione; elektron wypełnił ten poważny brak teoryi fizycznych.—L i t er. J. J. Thomson „Conduction of Electricity through Gases“ (1903); G. C.

Schmidt „Kathodenstrahlen“ (1904); A. Righi „Die moderne Theorie der physikalischen Erscheinungen“ (Berlin 1905); O. Lodge „Les electrons“;

L. Poincaré „Laphysique moderne (1907)“; St. Toł-łoczko „Co to są elektrony“ (Kraków 1905).—Ob. również literaturę p. w. Materya.

Materyalistyczne pojmowanie dziejów, ob.

Socyalizm naukowy.

Materyalizacya, ob. Spirytyzm.

Materyalizm- teorya, według której istotną rzeczywistość świata, jakoteż ducha, tworzy materya (ob.), cielesność.—M. kosmologiczny sprowadza wszelkie stawanie się do ruchu mechanicznego ciał albo atomów. M. psychologiczny posiada następujące formy: 1) duch jest pewnym rodzajem materyi (atom, mózg),; 2) duch jest wytworem materyi lub ciała; 3) duch jest czynnością materyi albo mózgu.—M. etyczny stawia w życiu cele zmysłowe, usuwając ideały, nie stoi on w żadnym związku z M-em teoretycznym (kosmologicznym lub psychologicznym).

— M. historyczny uznaje zależność wszelkiego ruchu kulturalnego od zmian ekonomicznych (ob. Socyalizm naukowy). — Od M-u dogmatycznego i metafizycznego odróżniać należy M. krytyczny, empiryczny i fenom e no logi czy, który wszelkie stawanie w przyrodzie sprowadza wprawdzie do spraw fizycznych, ale samą materyę uważa za zjawisko (nie za byt bezwzględny). — M. datuje się od pierwszych filozofów greckich. Hylozoizm (ob.) filozofii jońskiej jest M-em organicznym, uznającym materyę za ożywioną. Systeinat ma-teryalistyczny zbudowali Leucyppus oraz uczeń jego Demokryt, ucząc, że istotę bytu tworzą atomy (ob.) oraz że wszelkie stawanie w przyrodzie wypływa z ruchu tych atomów; dusza składa się z atomów najlżejszych. — Stoicy (ob.) przyjmują M. organiczny, nauczając, że wszechmaterya „Pneu m a“ jest równocześnie pierwiastkiem rozumu we wszechświecie.

Natomiast Epikurejczycy (ob.) uznają M. mechaniczny i atomistyczny w duchu Demokryta.

Z Ojców Kościoła Arnobiusz iTertulian (ob.) są inateryalistami; Tertulian np. powiada o duszy: „nihil, enim, si non, corpusa\ twierdzi także: ,,omne quod est, corpus est sut generis; nihil est incorporale, nisi quod non est“ („De carne Christi.“ 11).—G as s e u d i (ob.) przejmuje epikureizm, przyznając wszakże pierwszeństwo czuciom.—H o b b e s (ob.) uznaje ruch za podstawę wszystkich zjawisk, również psychicznych. Priestley (ob.) utożsamia czucie z czynnością nerwową, a H a r 11 e y (ob.) uzależnia je od ruchów mózgowych. — Rozkwit M-u przypada na w. XVIII. Dla Ho 1 b a c h a (ob.) świat jest wielkim mechanizmem, a wszelkie stawanie—przyciąganiem i odpychaniem atomów; człowiek jest stworzeniem wyłącznie fizycznem (,,Système de la nature“, 1770).—Lamettrie (ob.) nazywa człowieka maszyną, która się sama wprawia w ruch („L’hom-me-machine 1748).—Przeciwko M-owi występuje Hume (ob.), podkreślając przepaść pomiędzy myślą a przestrzennością, oraz K a nt (ob.).—M. zjawia się ponownie w środku w. XIX, jako re-akcya przeciwko filozofii spekulacyjnej pokan-towskiej, podkreślającej jednostronnie pierwiastek ,,ducha“. Jako materyalista występuje wówczas K. Vogt („Köhlerglaube und Wissenschaft“ 1854), głoszący, że myśli stoją w tym samym stosunku do mózgu, jak żółć do wątroby albo mocz do nerek. —M. rozwinęli obok Vogta (ob.): Moleschott („Kreislauf des Lebens“, 1852),

L.    Büchner („Kraft und Stoff“ 1855, wyd. 19-te, 1898), D. F. Strauss („Der alte und der neue Glaube“, 1872). Pokrewny M-owi jest t. zw. mouizm, głoszony przez E. Haeckla („Natürliche Schöpfungsgeschichte“, 1868; „Die Welträtsel“, 1899, przekł. pol. p. n. „Zarys filozofii monistycznej“, Warsz. 1905). Jako zasadę metodyczno-heurystyczną, odpowiednio do stosowania w przyrodoznawstwie, uznaje F. A. Lange („Geschichte des Materialismus und Kritik seiner Bedeutung in der Gegenwart“ Iserlohn 1866, 2 t.; wyd. 7-e, Lipsk 1902, przekł. pol. „Historya filozofii materyalistycznej i jej znaczenie w teraźniejszości“, t. I, przekład A. Świętochowskiego, t. II przekład F. Jezierskiego, WTarszawa 1881). Do stanowiska Langego zbliża się W. M. Kozłowski („Zasady przyrodoznawstwa w świetle teoryi poznania“, Warszawa 1903).—Bibl. Lange (ob. wyż.), J. B. Meyer „Zum Streit über Leib und Seele“ (1856), Schellwien „Kritik des Materialismus“ (1858),

M.    J. Schleiden „Ueber den Materialismus in der neueren Naturwissenschaft“ (1863); Fr. Schultze „Die Grundgedanken des Materialismus“ (1881); J. Bermann „Materialismus und Monismus“ (1882), oraz wstępy do filozofii: Paulsena, Jerusalema (przekł. poi. Warsz. 1908), Külpego (prz. poi. p. n. „O zadaniach i kierunkach filozofii“, Lwów 1899, 2 t.); Struvego „Wstęp krytyczny do fil.“ (wyd. 3-e, Warszawa 1903).

Mateusz ŚW., Ob. Ewangi el iśc i.

Mateusz(Matthaeus Barzellay de Stachów w bulli papieskiej) był lekarzem i ulubieńcem Kazimierza Wielkiego, jako duchowny z kantora sandomierskiego, poparty przez króla, został kanonikiem wrocławskim. — Por. Ko-śmińskiego „Słown. lek. polskich“ (31 Oj.

Red.

E. Chw.

teusz.

I'r J. P.

E. Chw.

A. Pol.

Mathieu Adolf pisarz belgijski (* 1804 w Mons— f 1876 w Ixelles pod Bruksellą), skazany w r. 1824 za odę ua śmierć ciotecznego dziada Lesage-Senaulta, członka Konwencyi i rady 500, wsławił się utworami rewolucyj-nemi w r. 1830: rLe réveil de la liberté“, ,,La France et la Belgique“, „Epître au prince Leopold“ i in. Był kolejno bibliotekarzem w Mons, profesorem w Leodyum, bibliotekarzem w bibliotece królewskiej, kustoszem rękopisów. Próbował sił we wszystkich rodzajach poezyi. Miasto rodzinne opiewał w poezyach „Poésies de clocher“ (Bruksellą 1827— 46, Mons 1846); „Roland de Lattre“ (1840); „Mons et Bruxelles“ (1852) i in. Nadto uapisał: „Passetemps poétique ou Juvenilia“ (Mons 1830); „Olla po-drida“ (1818—39); „Givre et gelées“ (1846

Mateusz herbu Cholewa, biskup krakowski (f w Krakowie 18 paźd. 1165), pochodził ze Śląska, wykształcenie naukowe otrzymał we Włoszech, święcenia kapłańskie przyjął w Rzymie. Powróciwszy do ojczyzny został scholastykiem stopnickim. Zostając w stosunkach bliższych z Bolesławem Kędzierzawym (ob.), któremu dopomógł pieniężnie, za wstawieniem jego po śmierci Roberta (11431 został biskupem krakowskim (1144—1165), konsekrował go w Rzymie pap. Inocenty II. Wyniesienie to, nie z wyboru kapituły lecz z łaski książęcej i papieskiej, źle usposobiło przeciwko niemu duchowieństwo polskie, którego podobno sam też nie poważał, ani cenił. Z tego też pewno powodu Długosz w ks. V niepochlebnie mówi o M-u, oskarżając go o życie wystawne, ucztowanie nadmierne, nieużytość itp. Wszakże istnieją na to dowody, że parafie ubogie w dyecezyi swej wspierał, oraz że przyczynił się do założenia klasztoru w Miechowie. Z Piotrem Włastem Duninem (ob.), łączyła M-a przyjaźń i zażyłość. Umarł nagle; pochowany w katedrze na Wawelu.—M. uchodził za autora pierwszych 3 ksiąg kroniki Kadłubka; mniemanie to, pomimo źe je popierały powagi historyczne, upadło jednak (por. Kadłubek Wincenty).

Mateusz Z Paryża (Mattheus Parisien-sis—niewiadomo czemu „Paryskim“ albo „z Paryża“ zwany), kronikarz angielski (* około 1200

—    f 1259), Benedyktyn z klasztoru Św. Albana w St.-Verulamie w Anglii. Będąc w bliskich stosunkach z Henrykiem III, królem angielskim, Hakonem, królem norweskim, i wieloma wybitnymi mężami stanu swego czasu, rozporządzał ważnymi dokumentami historycznymi, na których szereg prac historycznych oparł. Z nich zasługują na uwagę „Historia Minor“ (wyd. Maddena 1866 — 1869, 5 t.), „Vitae duorum Of-farum Merciorum Reguin et 23 abbatum S, Al-bani“ (wyd. Watsa 1639) oraz—najważniejsza

—    „Chronica Maior“, składająca się właściwie z 3 części. Pierwsza, obejmuje okres 1060— 1235, jest naprawdę rozszerzonem opowiadaniem, „Flores historiarum“ Rogera Wendowera; część druga, obejmująca dobę 1235—1259, jest pracą właściwą M-sza z P-ża; nakoniec część trzecia, 1259 —1273, jest uzupełnieniem pracy M-sza, dokonanem przez Benedyktyna Wilhelma Rischangera. Z wyjątkiem dziejów Anglii i Ho-henstaufów, inne wypadki opowiadane, przez M-sza są zestawiane tendencyjnie. Jako przeciwnik stanowczy papiestwa, M. wynosi pod niebiosa cesarza Fryderyka II i t. d. Do lepszych wydań dzieła „Chronica Maior“ należą: Watsa (Londyn 1684), Maddena (tamże 1867— 69, 3 t.), Luarda (tamże 1873—1883, 7 t.). Istnieje też przekład jej francuski Huillard-Brć-hollesa (Paryż 1840—1841, 9 t.).

Mateusz Z Szadka, ob. z Szadka Ma

Mateusz z Szamotuł, ob. z Szamotuł Mateusz.

Mathesius Jan (* w Gdańsku około 1582 — f w Toruniu 15 czerw. 1552) lekarz. Nie wiadomo gdzie się wykształcił; posiadał dyplom doktora filozofii i med. i był pierwszym profesorem anatomii w gimnazyum gdańskiem. W r. 1611 przeniósł się do Torunia i tam został lekarzem miasta, a stanowisko to zajmował blisko lat 40. — Por. Kośmińskiego ,,Słow. lek. polskich“ (310) i Giedroyć ,,Źródła biogr.-bibliogr. do dziej, med“ (w ,,Pam. Tow. lek. warsz.“, C. 743).

Mathew Teobald, irlandzki apostoł wstrzemięźliwości (* 10 paźdz. 1790 w Thomastown w Irlandyi—f 6 grudn. 1856 w Queenstown); nauki początkowe pobierał w akademii w Kil-kenny; r. 1810 wstąpił do seminaryum katolickiego w Maynooth, r. 1814 otrzymał święcenia kapłańskie, poczem udał się do Irlandyi południowej na probostwo, przez ludność najbiedniejszą zamieszkane. Widząc, jak bardzo pijaństwo przyczynia się do utrwalania się nędzy śród ludu, zaczął głosić wstrzemięźliwość, r. 1833 rozpoczął na wsze strony organizować związki wstrzemięźliwości. Po 9-ciu latach zyskał krocie tysięcy zwolenników w Irlandyi. Następnie rozwinął działalność podobną w Anglii i Stanach Zjednoczonych Am. Półn., dokąd udał się w r. 1845. Wskutek częstych rozjazdów wpadł w kłopoty pieniężne, zwłaszcza że cały swój majątek oddał na cele walki z pijaństwem; za długi dostał się nawet do więzienia, skąd dopiero uwolnili go przyjaciele. R. 1852 udał się z 5-ciu księżmi do Indyi, do Kalkutty, aby głosić wstrzemięźliwość od alkoholu, rozchorował się tam wszakże i, po powrocie do ojczyzny, umarł.—Por. Maguire „Father

M.“ (Londyn 1882, wyd. 2-ie).

Mathias Jerzy (* 14 paźdz. 1826 w Paryżu), pianista i kompozytor. W grze fortepianowej kształcił się u Chopina, w kompozycyi u Halevyego. Napisał 6 triów fortepianowych, kilka symfonij, uwertur, wiązankę etiud, pieśni i t. d.

adz.

adz.

adz,

Matica (po serbsku „matica“=matka, królowa pszczół) — nazwa wielu stowarzyszeń słowiańskich w Austryi, Niemczech i na półwyspie Bałkańskim, mających na celu pielęgnowanie języka narodowego, podniesieniepoziomu oświaty, głównie zaś rozbudzanie poczucia narodowego drogą rozwoju i oczyszczania języka ojczystego od naleciałości obcych i za pośrednictwem wydawnictw arcydzieł literatury i kultury własnej.

—52) i wiele in. Z dzieł dramatycznych zasługują na uwagę: „Deux mariages pour un“ (1836), ,.Roland de Lattre“ (1851) i ,,D’Au-bigné“ (1854); był też czynny jako przekładacz dzieł łacińskich.

Mathiola, ob. Lewkonia.

Mathis Ludwik Emil mąż stanu pruski (* 1797 w Berlinie — f 1874 tamże), uczył się prawa i wstąpiwszy do sądownictwa r. 1829 został radcą izby sądowej. W 1. 1835—38 był komisarzem pruskim we władzach ustanowionych po powstaniu kwdetniowem we Frankfurcie (1833), poczem został radcą w ministeryum spraw wewnętrznych, a w r. 1842 powołany do Rady Państwa, gdzie był członkiem komitetu cenzury. W 1. 1846—48 był dyrektorem ministeryum spraw wewnętrznych. Jako członek T-stwa patryotycznego, które sobie na celu postawiło dążenie do monarchii konstytucyjnej, rozwijał działalność żywą. Od r. 1850 członek nowego gabinetu, założył wraz z Beth-mann-Hollwegiem i in. stronnictwo, dążące do zjednoczenia Niemiec pod kierownictwem na-czelnem Prus; współpracował w organie stronnictwa „Preussisches Wochenblatt“. Wybrany w r. 1852 do parlamentu, był przeciwnikiem ministeryum; w 1. 1859 i 1860 wiceprezesem izby. W 1. 1865 — 72 jako prezes wyższej rady kościelnej zwalczał usilnie liberalizm religijny.

Mathy Karol mąż stanu badeński (* 1807 w Mannheimie — f 1868 w Karlsruhe) uczestniczył w 3-m dziesięcioleciu w XIX w walkach politycznych kraju swego, mianowicie zaś na stanowisku redaktora pisma ,.Zeitgeist“. Za-giożony śledztwem z powodu wystąpień swych, przesiedlił się do Szwajcaryi, gdzie współpracował w gazecie Mazziniego(ob.) ,,La jeune Suisse“. R. 1840 wrócił do Karlsruhe, redagował tamże „Landtagszeitung“, wybrany zaś do Izby odznaczył się jako mówca wybitny opozycyi, broniący zwłaszcza wolności prasy. R. 1847 założył pismo „Deutsche Zeitung“. W r. nast. występował przeciwko ruchom rewolucyjnym, poczem został powołany do ministeryum, a następnie również wybrany do parlamentu frankfurckiego. W r. 1855, wziąwszy dymisyę jako minister badeński, był kolejno kierownikiem kilku banków, a powróciwszy dopiero w r. 1864 do służby państwowej, został prezesem w ministeryum handlu. W r. 1866 jako prezes gabinetu oraz minister skarbu i handlu, dążył do zjednoczenia Badenu z Rzeszą północno-niemie-cką.

M-ce posiadają kapitały własne, dość znaczne, Zgromadzone z różnych ofiar, groszowych niekiedy, za które wydają książki; urządzają koncerty ze śpiewami i tańcami narodowemi oraz z muzyką na instrumentach narodowych, wieczorki i bale literacko-artystyczne, odczyty dla ludu i dla inteligencyi, wycieczki do miejscowości pamiątkowych, zakładają czytelnie i biblioteki i t. d. i t. d. —M-ce wraz ze swemi założycielami i członkami były pierwszymi niemal czynnikami odrodzenia narodowego mas ludowych słowiańskich w Austryi, Niemczech i na półwyspie Bałkańskim. —Najstarsząjest M, serbska, założona przez Serbów austryackich, głównie staraniem Hadżića, r. 1826 w Budapeszcie. Jednym z pierwszych członków jej był Michał Obreuowicz (ob.). R. 1835 została przez władze zamknięta. Dzięki dopiero zabiegom Teodora Pavloviöa r. 1836 zorganizowała się nanowo i rozwinęła działalność większą. Po otrzymaniu w darze domu w Peszcie od jednego z większych protektorów swoich, Sawy Tökölego (f 1842), urządziła drukarnię i rozpoczęła druk „Letopisi“ własnej. Do r. 1898 wydała 196 książek. Rozporządza kapitałem przeszło 600 000 kor. W r. 1864 przeniesiona została do Nowego Sadu, gdzie dotychczas (1910) czynna, rozwija się coraz bardziej.—Największa jest M. czeska, założona w r. 1831 w Pradze czeskiej głównie staraniem Palackyego (ob.). Do założycieli jej należał między innemi i pewien Polak, Adam Ro-ściszewski z Rościszewa. W pierwszym roku M. czeska liczyła wszystkiego 32 członków i posiadała funduszu 2 364 złr. R. 1840 kapitał M-y wynosił już 20 416 złr. Obecnie obraca kapitałami krociowemi i liczy członków na tysiące. Rozwija szeroko działalność wydawniczą. Działalność nie mniejszą na polu oświaty rozwija M. chorwacka. Powstała ona z funduszu literackiego, przyznanego krajowi w r. 1836 przez sejm krajowy staraniem Ljudevita Gaja (ob.). Fundusz ten r. 1847 przekazano świeżo podówczas zorganizowanej M-cy Ilir s ki ej, która na zgromadzeniu walnem d. 29 list. r. 1874 przekształciła się na M. chorwacką. Wydała dotąd 250 książek kosztem 600 000 złr. (pomiędzy innemi i przekład „Pana Tadeąsza“ Mickiewicza). R. 1892 liczyła przeszło 10 000 członków. Rozwija się bardzo pomyślnie. Siedlisko ma w Zagrzebiu.—Z innych M. zasługują na uwagę: M. morawska (1852), powstała z „Narodni Jednoty św. Cyrilla a Methoda“ w Bernie. Z braku poparcia w latach 1856 — 1876 wegetowała zaledwie. Obecnie rozwinęła działalność żywszą, wydaje (od 1876) „Casopis M. morawsko“ i dzieła historyczne (Dudik, Brandt) i filologiczne (Bartosa „Dialektologie“).— M. łu ży c ko-ser b s ka, założona r. 1847 przez Jana Smolara w Budyszynie (z filią od 1880 w Chociebużu dla Dolnołużyczan) wydała przeszło 100 książeczek w 200 000 egz. w języku górnołużyckim i 22 książeczki w dolnołużyckim.

E. Chw.

A Ł.

Dr J. P.

Red.

Wydaje uadto pismo „Casopis M-cy serbskeje“.— M. słoweńska w Lublanie powstała r. 1864. Od r. 1870 do 1898 wydawała „Letopis“, od r. 1899 wychodzi zamiast niego „Zbornik“. Liczy kilka tysięcy członków (1898 — 3 099). Pierwszym prezesem był baron Antoni Zois, od r. 1893 jest nim Pr. Levee.—Nadto istnieje jeszcze M. rusińska (od 1848) we Lwowie, dalmacka (od 1862) w Żarze, słowacka (od 1866) w św. Marcinie Turczańskim (później zamknięta). —Czesi często nadają nazwę M-cy różnym innym stowarzyszeniom, np. muzycznym, jak M-y Glasb en a, założonej w r. 1871, w Laubachu itd. — Nazwę „centralnej szkolnej M-cy“ (Ustredni M-ce skolska) posiada organizacya kulturalna czeska, mająca na celu poza oświatą ludu jeszcze przeciwdziałanie niemieckiemu Schulveremowi.—W celu popierania wykształcenia śród młodzieży szkolnej czeskiej przy szkołach czeskich organizowane są nadto miejscowe M-ce szkolne na wzór ,,Ustredni M-ce śkolska¹¹.

Matico, ob. Pieprz.

Matkowić Piotr, statystyk i kartograf chorwacki (* 1830 — f 1898 w WTiedniu), ksiądz, prof. geografii w uniw. w Zagrzebiu.

Matlakowski Władysław (* w Warce 19 listop. 1850—f w Zbijewie 26 czerw. 1895) lekarz, zasłużony jako chirurg i etnolog. Od r. 1864 uczęszczał do gimnazyum III w Warszawie, ukończywszy je zaś w r. 1870 wstąpił tamże do wydziału lekarskiego; na jesieni r. 1875 uzyskał dyplom. Zdarzyło sie wówczas, że hr. Tyszkiewicz, mający zamiar odbyć daleką wycieczkę morską, poszukiwał lekarza mającego pełnić służbę na jego okręcie. Polecono mu M-go, który chętnie przyjął to stanowisko i d. 30 listop. r. 1875 wyjechał z Warszawy do Paryża, gdzie przebywał do początku lutego r. 1876; d. 10 lutego wyjechał z Hawru na okręcie żaglowym „Żemajtej“ udając się do Nizzy, gdzie miał się spotkać z hr. Tyszkiewiczem. Podróż podczas pogody złej trwała do połowy marca. Z Nizzy miano wyjechać do Ameryki w d. 15 kwietnia, tymczasem okręt, najechany w porcie, uległ uszkodzeniu, wymagającemu naprawy gruntownej: posłano go do La Seyne, gdzie przybył d. 31 kwietnia; M. także się tam udał. Podczas naprawiania o-krętu hr. Tyszkiewicz postanowił zaniechać podróży i M. d. 25 lipca, wyjechawszy z La Seyne, podążył naprzód do Görbersdorfu, gdzie przebył dwa miesiące przy dogorywającym na suchoty R. Kowalewskim. Pochowawszy przyjaciela serdecznego powrócił do Warszawy i został ordynatorem kliniki chirurgicznej wydziałowej prof. Kosińskiego (ob.). Stanovrisko to zajmował lat 6, poczem na mocy konkursu o-trzymał oddział chirurgiczny żeński w szpitalu Dzieciątka Jezus i póki mu sił i zdrowia starczyło prowadził go z gorliwością wzorową. Już w r. 1878 zapadł po raz pierwszy na płuca;

wyjechał wtedy za granicę, a pobyt kilkoty-godniowy w Fiirsteuhofie (Styrya) uzdrowił go pozornie, powrócił zatem do pracy, której oddawał się z zapałem. W kwietniu r. 1885 wyjechał do Londynu i zabawił tam do lipca. Podczas tych wycieczek zagranicznych starał się zbogacić wiedzę chirurgiczną, lecz zarazem i kształcić się w kierunkach innych, zwłaszcza nęciła go zawsze sztuka malarska, rzeźbiarska i budownictwo, a w kierunkach tych z czasem wykształcił się na znawcę niepośledniego.—Jako chirurg wykonawca M. zajął u nas miejsce b. za-zaszczytne, przytern chirurgię znał wybornie i teoretycznie i naukowo, a że nadto posiadał dar wymowy, byłby mógł stać się profesorem znakomitym, gdyby warunki w kraju naszym temu nie stały na zawadzie; pomimo to rozwinął działalność pedagogiczną ściągając do oddziału swego wielu kolegów młodszych, którzy b. wiele od niego skorzystać mogli. —Od r. 1900 stan zdrowia M-go zaczął się psuć coraz bardziej, krwotoki płucne ponawiały się, na miesiące przerywać musiał działalność lekarską, w końcu rozstać się z nią nieomal zupełnie; wtedy duch jego ruchliwy, nie znoszący bezczynności, przerzucił się na inne pole pracy. Przemieszkując dla zdrowia wciąż prawie w Zakopanem, zaczął badać życie Podhalan; owocem zaś tego były dwa dzieła piękne i ciekawe: ,.Budownictwo ludowe na Podhalu“ (Kraków 1892) i „Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu“ (Warszawa 1901 z 65 tabl. i z przeszło 150 ryc. w tekście; wydał J. Peszke, dołączając życiorys obszerny autora). Trzecie dzieło rodzaju innego zupełnie wyszło też wtedy z pod pióra M-go, jest nim „W. Szekspir. Hamlet, królewic duński. Wydał, przełożył, wstępem, wyjaśnieniami i przypisami opatrzył W. M.“ (Kraków 1894).—Dzieła obszerniejszego treści lekarskiej nie pozostawił, lecz napisał mnóstwo prac mniejszych, nieomal wyłącznie chirurgicznych, przeważnie b. cennych i pouczających, ogłoszonych w „Gazecie lek.“, „Medycynie“ i w „Pamiętn. To w. lek. warsz.“; wylicza je „Słown. lek. polskich“ Kośmińskiego (310, 311 i 613) do końca r. 1884, o późniejszych wiadomość znaleźć można w „Gazecie lek.“ (1895, półrocze 2-e). Przełożył też najęz. polski Pau-leta ,,Na pamiątkę czterechsetnej rocznicy urodzin M. Kopernika“ (Warszawa 1877; przekład dokonany wspólnie z R. Kowalewskim) i Koeniga „Chirurgię szczegółową“ (t-że 1876).

Matławskie s-stwo niegrodowe, zwane też Uzbole w wojew. trockiem, pow. kowieńskim. Podług spisów podskarbińskich w r. 1771 składały się na nie dobra: Matławka, zwane także Uzbole i wsi Romejki i Kurpiki; było wtedy w posiadaniu Podleckiego, podstolego łomżyńskiego, opłacającego z niego kwarty złp. 374 i gr. 26; hyberny złp. 190.

Matoozkin Szar—cieśnina pomiędzy północną a południową częścią wyspy Nowaja Zje-

M. Ab.

E, Chw.

—95).

Szkło.

E. Chw.

mija (ob.), łączy morze Karskie z oc. Lodowatym. Długa prawie na 100 kim., szeroka na

0.6 do 7.5 kim. Brzegi urwiste (granit, gnejs, łupek). Głębokość dochodzi do 20 m. przeszło. Lody puszczają dopiero pod działaniem wiatrów połudn.-zachodnich,

Mato Grosso albo Matto Grosso (=„gę-sty las“) 1) nazwa drugiego z kolei, pod względem wielkości, stanu brazylijskiego w Ameryce Połud., między 7°30’ i 24°10’ szer. płd. i 50°35’— 65°10’ dług. zach.—M. G. graniczy na płn. z rz. Amazonką i Grâo Para, na wsch. ze stanami Goyaz, Sâo Paulo i Parana, na płd.—z Paragwajem i na zachodzie z Boliwią, ogółem zajmuje 1379 651 kim. kw. i ma 157 000 m-ców. Jest częścią wewnętrzną piasczystej wyniosłości brazylijskiej, porosłej przeważnie trawą, zaroślami i lasem nizkopienuym. Tutaj biorą początek największe dopływy Amazonki, jak Gua-poré, Tapajoz (Arinos), Xingu i Araguay, oraz rzeki spływające na płd.-wschód do La Platy, jak Rio Grande i Parana. Granicę zachodnią M. G. tworzą rzeki Guaporé, Mainoré i Madeira. Dopływy Amazonki, początek w M. G. biorące, obfitują w liczne wodospady o spadku wysokim {serras). Pomimo tylu rzek, podczas suszy brak wody. Ciepłota średnia roczna 24°C. Doliny rzek b. urodzajne (ryż rośnie w stanie dzikim), lecz ponieważ rolnictwo stoi na bardzo niskim poziomie kultury, więc plon zaledwie starczy na potrzeby miejscowe. Flora podzwrotnikowa. Fauna: jelenie, strusie, jarząbki, jaguary. Znaczna część ziemi (⁹/i₀) należy jeszcze do Indyan: Koreado, Koribowie, Zingu i t. d. Biali i murzyni skupiają się koło stolicy stanu Cuyaby (20 000 m-ców) lub w sąsiedztwie Boliwii i Paragwaju. Rolnictwo głównie w dolinach Guaporé i Paragwaju. Niegdyś dobywano sporo złota i dyamentów. Obecnie wszystko to w upadku; przemysł po za wyrobem mąki maniokowej i rumu prawie żaden. Wywóz: bydło (30—40 000 sztuk do Paragwaju rocznie), skóry i rogi, ipe-kakuanha, indygo, sassaparylla i wanilia. Utrudnia handel brak wszelkich dróg z wyjątkiem kilku statków parowych, kursujących kilkakroć na miesiąc po Paragwaju i Santo Laurenęo do Cuyaby. Nadto M. G. obfituje w pokłady znaczne rudy żelaznej, miedzi i saletry, dotąd nie-wyzyskane. Wznosi się 450 m. n. p. m. — 2) nazwa miasteczka będącego do r. 1835 stolicą stanu w stanie tejże nazwy, nad rz. Guaporé, naprzeciwko Rio Alegre, niedaleko granicy boliwijskiej, po upadku licznych kopalni złota w okolicy miasteczka również upadło i liczy obecnie zaledwie 1 000 m-ców.

Matów Dy mitry syn Apostoła, slawista bułgarski (* 1864 w Macedonii — f 1896), wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Charkowie, uzupełnił je później w Wiedniu pod kierunkiem Jagića i w Lipsku pod Leskienem. Został nauczycielem gimnazyum w Sofii i pro-

Wiel. Eneykl. Powsz. lltistr. Ser. 1. Tom XLV Zesz. 363».

fesorem etnografii w „Szkole głównej“ (tamże). Przedsiębrał liczne podróże naukowe po ziemiach bułgarskich, zwłaszcza po Macedonii, zbierając materyały do dyalektologii i folkloru. Działalność naukową rozpoczął (jeszcze jako student), przekładając z jęz. greckiego na bułg. „Żywot św. Klemensa“. Następnie ogłosił: „Wzory różnych gwar bułg.-macedońskich“; „Materyały do bułg. słownika gwarowego“; „Bułgarskie podania ludowe“; ,,0 tekstach dako-słowiańskich“, wyd. (1856) przez Miklosicha; „Przyczynki do słownika bułg.“, „Studya gre-cko-bułg.“ (nad wpływem jęz. bułg. na nowo-grecki); ,,0 literaturze ludowej bułg.“; „Badania pieśni o małżeństwie słońca'¹.—M. był gorliwym obrońcą praw bułg. do Macedonii wobec zakusów serbskich. Na tem tle napisał rozprawę „Srbsko-błgarskata etnografska priepirnja irjeg naukata“ (w „Jugozapadna Bołgarija“

1893). M. był współredaktorem pisma ,Obornik za narodni umotworénija nauka i kuiżni-na“ (od 1889) i współpracownikiem „Bołgar-ski Prjegled“, „Period, spisanije“, oraz „Archiv, für slav. Phil.“ Jagića. W pismach tych zamieszczone były przytoczone prace M-a (1889

K. A.

Matowanie, w technice otrzymywanie na szkle lub metalach powierzchni drobnoziarnistej, mniej błyszczącej, matowej. Mosiądz i niektóre metale matuje się przez zanurzenie w kwasach lub rozczynach soli rozmaitych; skład jednego z płynów matujących dla mosiądzu: 40 części — kwasu siarczanego, 4 części siarczanu cynkowego, 3 części chlorku amonu, i 1 część siarki; inne metale (srebro, nowe srebro) mogą być też matowane przez działanie strugi piasku przy pomocy dmuchawek właściwych. M. powierzchni złotych odbywa się przy pomocy mieszaniny rozmaitych miałko sproszkowanych ciał, przeważnie saletry potasowej, ałunu potasowego, soli kuchennej oczyszczonej i szumowin z masy szklanej — mieszanina ta działa bardzo silnie na powierzchnię złoconą będąc na niej ogrzaną do stopnienia; w chwili topnienia zjawia się aksamitowawy blask zmato-wanego złota, gdyż proszek usuwa zawarte w złocie srebro. O matowaniu szkła ob.

A. P-cz.

Matra, pasmo gór karpackich na Węgrzech, ciągnące się między górami Karanckiemi i Pi-kowemi, równolegle do Tatr. M. składa się z łańcucha trachytowego, spadającego bezpośrednio na równinę węgierską. Na najwyższym (910 m.) szczycie (Daszko Adlerberg) znajduje się głęboki (blisko 100 m.) krater wygasły. Matricaria, Ob. Rumianek.

Matryca — (podtłoczka — Technik I, 1905) oznacza wogóle formę z zagłębieniem, do której jest dostosowane odpowiednie ciało wypukłe, albo według którego inue powinno być sporządzone. M-ce są używane naprz. w kowalstwie,

Ked

E. Chw.

1901).

patya (na końcu artykułu).

Matterhorn (Mont Cervin), szczyt górski w Alpach (Kant. Walis), piramida skalna ostra, wyniosła (4482 m.), wznosi się na granicy Szwajcaryi i Włoch, sąsiaduje ze szczytami Monte - Rosa, Dent - Blanche (4364 m.) i Weiss-horn (4512 m.). — Żwir lodowcowy, zsuwający się ze szczytów, tworzy tu jakby wachlarz strumieni lodowych; na półn. zach. znajduje się lodowiec Tiefenmattengletscher, który łączy się z Zermattgletscherem, bezpośrednio na północy szczytu M.-gletscher, na wschodzie Tur-gengletscher i Theodulgletscher. Mniejsze są lodowce leżące po stronie południowej, jak Glacier du Mont Cervin i Glacier du Sion. Po-

gdy wypada złączyć (kuć) kilka części, np. przy budowie kół wozów parowych — piasty ich zostają złączone (skute) ze sprychami przy pomocy M-y. Wogóle wszystkie części żelazne niewielkie maszyn, o kształcie szczególnym, mogą być odkute przy pomocy M-y (żelaznej); tak są wyrabiane tłoki żelazne, łby karbowodów itd. M-e są też zastosowywane do wyrobu masowego i szybkiego rozmaitych drobnych części maszyn i innych przedmiotów; tak są np. wyrabiane guziki, cały szereg przedmiotów, wchodzących przeważnie w dziedzinę zegarmistrzowstwa, złot-nictwa i jubilerstwa; to znacznie obniża ich cenę w porównaniu z wyrobem ręcznym. Monety i medale są też odbijane za pomocą M-c, na których są wyrzeźbione rozmaite rysunki i napisy. M-e do monet są sporządzane w sposób następujący: rzeźbiarz wykończa wzór monety lub medalu ze stali bardzo twardej i dostatecznej grubości, by była odpowiednio wytrzymała; wzór ten wkłada się do prasy silnej. Nacisk prasy wprowadza obydwie strony modelu w zetknięcie z bryłkami ze stali lanej; ogrzanemi do żaru odpowiedniego. Naciski prasy należy powtarzać dotąd aż odbitka modelu na bryłkach stalowych nie będzie zupełnie wyraźna, kilka delikatnych jeszcze poprawek ze strony rzeźbiarza i obydwie M-e są gotowe. M. w drukarstwie — miedziana płyta, na której wybijają wklęsłe formy czcionek (ob.), przy pomocy tzw. patrycy (ob.) stalowej. Na M-ę wylewa się następnie metal roztopiony, złożony z ołowiu i antymonu, a posiadający własność szybkiego tężenia — tak otrzymuje się czcionki dla drukarstwa.

Matrykuła (łac. matricula) spis osób pewnych, albo dochodów. N.p. zwie się tak w uniwersytetach księga, do której wpisują studentów wstępujących (immatriculatio), oraz świadectwo wydawane im na to. Tę samą nazwę nosi spis parafian, jakoteż wyszczególnienie dochodów stałych proboszcza. Dalej miano M-y dawane bywa spisom szlachty, a raczej rodzin szlacheckich w krajach niektórych. — W dawnym cesarstwie rzymsko-niemieckiem M-ą rzeszy (Reichsmatrikel) nazywano wyszczególnienie na piśmie wszystkich Stanów w państwie zarazem z wyliczeniem obciążających je powinności. — Por. Metryka.

Matsnmaja albo Fukujama, port morski na najbardziej wysuniętym na południe wybrzeżu wyspy japońskiej Jesso, o 70 kim. na płd. od m. Hakodate położony, nad cieśniną tejże nazwy, liczy 16 000 m-ców. M. była niegdyś stolicą starego księstwa Daimjo, od którego często dawniej zwano całą wyspę. W pobliżu kąpiele mineralne gorące, Dogo.

Matsukata Masajoshi, hrabia, japoński mąż stanu (* 1835 w Satsumie), w r. 1871 został attache przy ministeryum skarbu, w r, 1874 objął stanowisko wiceministra i położył znaczne zasługi przy przeprowadzaniu reformy podatkowej; w r. 1876 został dyrektorem izby przemysłowej; od r. 1878 był prezesem komi-syi wystawy wszechświatowej w Paryżu, Sydneyu i Melbouruie; w r. 1880 został ministrem spraw wewnętrznych. W r. 1881 objął znów ministe-ryum skarbu; założył w r. 1882 Nippon Ginko (bank państwa). W r. 1884 otrzymał tytuł hrabiego, w r. 1891 był prezesem gabinetu, ale już w r. 1892 ustąpił z tego stanowiska. W r. 1895 zabrał się do uporządkowania skarbowo-ści zabagnionej przez wojnę z Chinami. W r. 1896, postawiony na czele rządu, M. wprowadził walutę złotą, nie zdołał jednak mimo rozwiązania parlamentu przeprowadzić prawa o podwyższeniu podatku gruntowego i dlatego w r. 1897 ustąpił. Ale już w roku następnym Jama-gata ofiarował mu znów tekę ministra skarbu, którą piastował aż do obalenia gabinetu w r. 1900. W r. 1902 M. był przyjmowany w Pots-damie przez cesarza niemieckiego. Po powrocie do Japonii należał do rady pięciu, która rozstrzygała najważniejsze sprawy polityczne. Napisał: „Report on the postbellum financial administration of Japan 1896 —1900“ (Tokio

M. Ko.

Matsys, Ob. Massys.

Mattei Cezar hrabia (* 1815—+ 1896) nie będąc lekarzem, wynalazł nowy sposób leczenia, nazwany przez siebie elektro-homeopa-tyą, który, obliczony na łatwowierność ludzką, okazał się bardzo skutecznym dla kieszeni wynalazcy swego. Zasady leczenia tego, nie mającego nic wspólnego z nauką, szkodliwego jednak o tyle, o ile powstrzymują chorych od leczenia się właściwego, znaleźć można w broszurkach reklamowych M-go: „Elektrohomeopa-tyczna metoda leczenia, jej środki i zastosowania ze wskazówkami o leczeuiu raka“ (Kraków 1878) i „Ideja ogólna nowej nauki, zwanej elektro-homeopatyą“ (t-że 1879).—Por. Homeo-

I)r J, P.

między M. i Monte Rosa znajduje się t. zw. Matterjoch (3322    m.), najwyższa z dostęp

nych przełęczy alpejskich (nazwana także przejściem Teodulsa); łączy Zermatt z piemoncką Ves Tournanche (Dora Baltea). Pierwsze wyprawy górskie w okolicy Matterhornu robił Zeller w r. 1832, ale dopiero w r. 1861, gdy

M. Ko.

Warsz.“ 1844, I).

A. Pol.

T. R.

Dr. ,7. P.

Tyndall przedostał się na Weisshorn, wiara w niedostępność iglastego szczytu M-u została zachwiana. W r. 1862 Anglicy Kennedy i Wi-gram dotarli na Dent Blanche, w r. 1863 Hall na Dent d’Hérens, w r. 1864 Anglik Moore na Steinbock, a J. Leslie Stephen na Zinal-Rothorn. W lipcu r. 1865 Anglicy Edw. Whyraper, lord Fr. Douglas, Karol Hudson i Hadow w towarzystwie trzech przewodników wdarli się na-koniec na wierzchołek M-u. Uczestnicy wyprawy zginęli niemal wszyscy w drodze powrotnej, — ocalało tylko dwuch przewodników i Whymper. Dostać się można łatwiej na szczyt Zermatt, trudniejsze jest przejście od Breuil ( w dolinie Tournanche).—Por. Whymper „Berg und Gletscherfahrten“ (Brunszwik 1872, wyd. 2-e, 1892); Studer „Ueber Eis und Schnee“ (Bern

1870); Wundt „Das M. und seine Geschichte“ (Berl. 1898); G. Rey „Das M.“; Whymper „Valley of Zermatt and the M.“ (Londjn 1904).

Mątteucci Karol, fizyk włoski (* 21 czerw. 1811 w Forli — f 1868 w Livorno), Kształcił się w uniw. w Bolonii i Szk. politech. w Paryżu; od r. 1831 nauczyciel gimn. w Forli, Flo-rencyi, Rawennie i nakoniec w Pizie, r. 1862 minister oświaty. Prace naukowe, tyczące się głównie elektryczności i magnetyzmu, zwłaszcza zaś telegrafii, zjednały mu medal T-wa królewskiego w Londynie i tytuł korespondenta Akad. w Paryżu. Obmyślił przyrząd do stwierdzania i mierzenia prądów indukowanych. Zajmował się także badaniem elektryczności zwierzęcej (żaby i drętwy). Prócz licznych rozpraw, ogłoszonych głównie w „Philosophical Transactions“, „Annales de chira. et phys.“, „Biblioth. univ.“ (Genewa), „Memorie d. Soc. Ital.“ (Modena), „Nuovo cimento“ (Pisa), ogłosił o-sobno m. in.: „Lezioni di fisica“ (2 t., 1841, ogółem 7 wyd.); „Essai sur les phénomènes élelectrophysiologiques des animaux“ (1840); „Traité des phén. electrophys. d. an.“ (1844); „Lezioni sui fenomeni fisico-chimici dei corpi viventi“ (1844, wyd. 2 1846); „Cours spécial sur l’induction, le magnétisme de rotation et de diamagnétisme“ (1854). — Por. „Odkrycie p. M. w Pizie“ przez S. Przystańskiego („Bibi.

A. Ł'

Mattłieson Jan (* 28 wrześ. 1681 w Hamburgu— f 17 kwiet. 1764 t-że), kompozytor, teoretyk i pisarz muzyczny. M. by ł człowiekiem wszechstronnie utalentowanym i wykształconym: śpiewał artystycznie, grał dobrze niemal na wszystkich instrumentach, mówił wieloma językami europejskimi, i posiadał gruntowne wykształcenie humanistyczne. Napisał 8 oper, 24 oratoryów i kantat, wiele suit fortepianowych, sonat na flet itd. Z dzieł teoretycznych i literackich wyszło mnóstwo z druku, z których „Der volkommene Kapellmeister etc.“ (1738) wielką cieszyło się wziętością w święcie muzykalnym. Oprócz dzieł dotyczących

muzyki, pisał M. rozprawy teologiczne, historyczne, polityczne itd.

Matthews Henryk, mąż stanu angielski (* 1826 na w. Ceylonie), syn tamecznego sędziego, nauki wyższe pobierał w Paryżu i Londynie; od r. 1850 adwokat w Londynie, w zawodzie tym uzyskał sławę wielką. R. 1868 mianowany radcą królowej (Quens’ counscl), w tymże roke wybrany jako zachowawca do parlamentu od Dungarvanu. Pobity przy wyborach następnych; r. 1886 otrzymał znowu mandat od Birminghamu. Wstąpił do gabinetu Salisburego, obejmując tekę spraw wewnętrzn. Urząd ten zajmował aż do chwili ustąpienia Salisburego w r. 1892,

Matthaeus Sylvaticus (* w Mantui pod koniec w. XIII — f w Salemie 1342) najwybitniejszy botanik i farmakolog średniowieczny, autor dzieła „Pandectae medicinae“, poświęconego Robertowi, królowi Sycylii. Zbierając ma-teryały do dzieła tego M. S., należący do znakomitej i bogatej rodziny włoskiej, podejmował podróże dalekie; około r. 1297 osiadł w Saler-nie, gdzie założył ogród botaniczny i podobno zajmował się też wykonawstwem lekarskiem o-raz nauczaniem. Dzieło jego wydrukowano po raz pierwszy w Neapolu (1474) za staraniem Sapinasa z Beneventu p. n. „Liber cibalis et medicinalis“; wydania późniejsze, liczne (up. Vicenza 1475, Wenecya 1480, 1484, 1492 i in.) mają napis „Pandectae medicinae“. Jest to właściwie kompilacya umiejętnie zebrana z dzieł dawniejszych, spostrzeżeń i uwag własnych autora tam niewiele; treść ułożona sposobem słownikowym podług kolei abecadła; wartość dzieła dziś polega na tem, że napotykamy tam objaśnienia i znaczenia wyrazów lekarskich dawnych, zwłaszcza arabskich.— Por. K, Sprengel „Opu-scula acad.“ (Lipsk 1844; 116 — 131) i de Renzi ,,Collectio Salernitana“ (I, 341—343)-

Matthiae Agust Henryk, filolog klasyczny (* 1769 w Getyndze — f 1835 w Aiten-burgu, jako dyrektor gimnazyum od 1802) Wykształcił się w Getyndze pod kierunkiem Hey-nego (ob.). Główną pracą M-go jest „Ausführliche griech. Grammatik“ (Lipsk 1807 w 3 cz. z indeksem, wyd. 3-e 1835). Wydał: tragedye Eurypidesa że scholiami (tamże 1813—29, 9 cz.; 10 cz. [indeksy] wyszła 1837); „Hymny Homerowe i Batrachomachia“ (tamże 1806). Opracował: ,,Grundriss der Gesch. der griech. u. röm. Litteratur“ (Jena 1815, wyd. 3 1834); „Encyklopädie u. Methodologie der Philologie“ (Lipsk 1835, wyd. pośmiertne, przez syna, Konstantego, który też napisał życiorys ojca ,,A. Matthiae im seinem Leben u. Wirken“ Quedlinburg 1845). M. ogłosił też wiele prac mniejszych, zebranych później już to wT „Miscellanea philologica‘‘ (Altenburg 1803—4), już też w ^Vermischte Schriften in lateinischer u. deutscher Sprache“ (tamże 1833); zajmował się także stylistyką łacińską („Entwarf einer Theorie des

A. K.

A. Ł.

(Elberfeld 1900).

]>r 3. F,

latein. Stils.“ Lipsk 1826); układaniem podręczników z zakresu gram. (greckiej) i filozofii: „Lehrbuch für den ersten Unterricht in der Philosophie“ (Lipsk 1823, wyd. 3 1833). Książka miała powodzenie w Niemczech i zagranicą; przekł. franc, p. n. „Manuel de philosophie“ (Paryż 1833). O szerszych poglądach naukowych M-go świadczy praca: „Versuch über die Ursachen der Verschiedenheit in den Nationalcharakteren“ (Lipsk 1802, w 8-ce).

Matthias, ces. niem., ob. Maciej.

Matthiessen Ludwik, fizyk niemiecki (* 1830 —f 1906), wychowaniec uniw. w Kielu, r. 1857 został tamże docentem przy katedrze fizyki matemat., r. 1874 profesorem w Rostoku. Głównie uprawiał optykę, zajmował się także równaniami algebraicznemi (np. w t. VIII, pisma Schlömilcha). Ogłosił: „Grundrisse der Dioptrik geschichteter Liusensysteme“ (1877); „Beiträge zur Dioptrik der Kristallinse“ (1887—93), „Grundzüge der Algebra der literarischen Gleichungen“ (1896) i in.

Matthiolus P. A., ob. Mattioli.

Matthisson Fryderyk von, poeta i pisarz niemiecki (* 1761 w Hohendoleben pod Magdeburgiem, --f 1831 w Wörlitz), był synem pastora, chodził do szkoły w Klosterburgu, w r. 1778 wstąpił do wydziału teologicznego w Halli, wkrótce jednak przeszedł na filologię i zajął się literaturą nadobną. Od r. 1781 do 1784 był nauczycielem w Dessau, później towarzyszył młodemu hrabiemu Siewersowi z Inflant w podróżach; był z nim w Hamburgu, Heidelbergu Mannheimie. Potem pozostawał przez dwa lata w Nyon nad jeziorem Genewskim u swego przyjaciela Wiktora v. Bonstetten, a w r. 1790 przyjął miejsce wychowawcy w domu bogatego kupca w Lyonie. W r. 1794 został lektorem księżnej Ludwiki von Anhalt-Dessau i podróżował z nią przez lat kilka po Włoszech, Szwaj-caryi i Tyrolu. Podczas tej podróży zyskał sobie względy księcia (później króla) Fryderyka Wirtemberskiego, który dał mu tytuł szlachecki a po śmierci Ludwiki Dessauskiej powołał go do Stuttgartu na stanowisko intendenta teatru i bibliotekarza głównego. Urzędy te sprawował M. od r. 1812 do 28, poczem usunął się ze służby i osiadł w Wörlitz. Jego „Gedichte“ (Wrocław 1787; wyd. 15. Zurich 1851, nowe wyd. Kelchnera, Lipsk 1874), przyjęto w Niemczech z zachwytem, uzyskały pochwałę Schillera i Wie-landa, dziś nie są już cenionę. Pisma M-a wydane zostały w redakcyi ostatecznej w 8-iu t-ach (Zürich 1825—29*, tom 9-y z życiorysem Döringa 1833); „Erinnerungen“ (2 t., ost. wydanie, Zurich 1819—1816, 5 t.) zawierają opisy okolic, notatki i opowiadania o różnych osobistościach znanych. Pisma pozostałe po M-ie wydał Schoch („Literarischer Nachlass M.“ Berlin 1832, 4 t.).—Por. R. Weiss „Über M-s Gedichte“ (Program, Komotau 1896); Boschulte,

„Friedrich M. seine Anhänger und Nachahmer“

M. Ko.

Mattioli (Matthi olus) Piotr Andrzej (* we Florencyi 23 mar. 1500—+ w Trydencie 1577) lekarz, słynny botanik i farmakolog. Otrzymawszy wykształcenie zawodowe i dyplom doktorski w Padwie, początkowo zajmował się wykonawstwem w mieście rodzinnym, następnie do r. 1527 w Rzymie. Po zdobyciu i zrabowaniu Rzymu przez wojsko cesarza Karola V przeniósł się do Valle Anania pod Trydentem i pracował tam do r. 1540; stamtąd przeprowadził się do Gorycyi (Görz); w r. 1552, zostawszy lekarzem przybocznym arcyksięcia Ferdynanda, zamieszkał w Pradze, tam też później zajmował stanowisko radcy dworu i lekarza pierwszego cesarza Maksymiliana Ił. Zestarzawszy się osiadł na wypoczynek w Trydencie i tamże padł ofiarą zarazy morowej.— Pisywał łaciną wzorową, b. poprawną; sławę największą zjednało mu dzieło botaniczno-farma-kologiczne ,,Commentarii in sex libros Pedacii Dioscoridis, adiectis quam plurimis plantarum et animalium imaginibus“ (Wenecya 1554 i wiele wydań późniejszych, z których najlepsze wyszło w Bazylei (1674) staraniem C. Bauhina (ob.); istnieją też przekłady na języki różne, m. in. czeski (Praga 1562), pierwotnie wydał je M. po włosku p. n. ,,I1 Dioscoride eon gli suoi discorsi, aggiuutovi il sesto libro degli an-tidoti contra tutti i veleni“ (Wenecya 1544). Uznaniem powszechnym cieszyły się również: ,,De morbo gallico liber unus“ (t-że 1535), ,,Epistolarnm medicinalium libri quinque“ (Praga 1569 i Lyon 1564) i ,,De simplicium me-dicamentorum facultatibus“ (Wenecya 1569). Wydanie zbiorowe dzieł wszystkich wyszło w Bazylei 1598 i kilkakrotnie do r. 1744 było ponawiane.—Por. Sprengel „Versuch e. pragmat. Gesch. d. Arzeneykunde‘‘ (wyd. 3-e, III, 46 i 213); „Biogr. médicale“ (VI, 225) i „Diction, histor.“ (III, 541).

Mattra (Mathura, Muttra), m-to główne prowincyi Agra, w płn.-zachodniej części Indyi brytańsKich w Azyi, pod 27°30’ szer płu. i 77°44’ dł. wsch. na brzegu prawym rz. Dżam-ny. Węzeł kolei żel. Radżputańskiej i Wscho-dnio-Indyjskiej; sąd, szpital, więzienie, szkoła angielsko-indyjska, misye, katolicka i ewaugieli-cka, załoga. Piękna pagoda pamiątkowa Dżai-nów. M-ców około 61000, w tej liczbie 49 000 Indów, 10 700 mahometan, i kilkaset chrześciau. M„ m-to starożytne, znana była Ptolemeuszowi, Arianowi i Pliniuszowi. W r. 400 po Chr. M. stała się ogniskiem buddyzmu, później burzona była kilkakrotnie przez najeźdźców mahome-tańskich. Z tego okresu pozostało najwięcej budowli.—O 10 kim. od M-ry leży m-to święte Brindahan, licznie nawiedzane przez pielgrzymów buddyjskich, połączone koleją z M-ą—Mat-traski okrąg liczy 3 732 kim. kw. i ma 713 421 m-ców. Jest doliną bardzo urodzajną

E. Chw.

K. A-

Hed.

i doskonale uprawną, zraszaną przez rz. Dżamnę i kanał Gaugesowy.

Z Matty Jan św., wyznawca, ob. J a u z Matty św.

Matusewicz Andrzej, błędnie Matuszewicz em nazywany (* około 1760—f w Wilnie 6 kwiet. 1816) lekarz, prof. wileński. M. nauki lekarskie rozpoczął w szkole Grodzieńskiej i razem z Gilibertem (ob.) przybył do Wilna, tam w Szkole Głównej litewskiej przykładał się dalej do nauk lekarskich i w r. 1785 po złożeniu egzaminu został dyplomowany. Pozostając nadal w Szkole kształcił się w chirurgii pod Brio-tetem (ob.) w położnictwie zaś pod Regnierem (ob.), przyczem zastępczo miewał wykłady chirurgiczne, a jako wiceprofesor nauczał patologii chirurgicznej i sztuki położniczej. Po śmierci Regniera (1800) M. otrzymał po nim katedrę położnictwa, osiągnąwszy już przedtem w Wilnie dyplom doktorski (1797). Gdy w r. 1814 otworzono klinikę położniczą, zarząd nad nią oddano również M-owi. Następcą jego został Mikołaj Mianowski (ob.). W r. 1806 wydał „Początki nauki położniczej“ J. J. Plencka (ob.) w przekładzie polskim u Zawadzkiego w Wilnie; niczego innego drukiem nie ogłosił, pomimo że w rękopisie posiadał również inne prace Plencka przełożone przez siebie. W r. 1806 znajdował się w gronie założycieli Tow. lek. wileńskiego. — Por. J. Bieliński „Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-chir. wileń.“ (324, 333 — 338, 464 i 805).    Dr 3• p-

Matusiak Szymon, współczesny filolog i etnograf, pedagog i pisarz ludowy polski (* 26 paźdz. 1854 w Galicyi, w Stalach, w „puszczy sandomierskiej“, wśród „Lasowiaków“, z rodziców włościańskich). Przebojem o siłach własnych, począwszy od klasy drugiej, przeszedł szkołę średnią w Rzeszowie i Krakowie, po-czem zapisał się do wydziału filozoficznego uniwersytetu Jagiellońskiego, sam wykładając jednocześnie w seminaryum uauczycielskiem rniej-scowem (1879). Do złożenia egzaminów ua nauczyciela gimn., M. przygotowywał się w uniwersytecie wiedeńskim, W r. 1884 objął stanowisko naucz. gimn. św. Anny w Krakowie, później (1888) w Bochni, Tutaj pełnił także obowiązki inspektora szkól ludowych. Następnie (1893) M. zostaje profesorem seminaryum nauczycielskiego żeńskiego w Krakowie; r. 1899 dyrektorem semin. w Krośnie, nakoniec w r. 1905 inspektorem szkół miejskich we Lwowie. Z ludu pochodząc, duszą oddany mu (a wolny od wszelkiej zaciekłości stanowej), przedewszyst-kiem pracował dla ludu i nad nim, nietylko jako pedagog i pisarz ludowy, lecz również jako badacz naukowy mowy ludu, jego zwyczajów itd. Działalność naukową i literacką M-a można ugrupować tak oto: 1) Prace lingwistycz-n e: „Gwara lasowska, studyum dyalektologiczne“ („Rozpr. akad. nm. w Krakowie“ 1880, VIII)— jedno z dzieł najpierwszych i najlepszych, jakie posiada nasza literatura naukowa. „O niektórych zjawiskach jęz. polskiego" („Sprawozd. gimn. św. Anny w Krakowie“, 1885); „Rozbiory z zakresu jęz. pol.“ (w „Muzeum“ lwowskiem, 1806). Rozprawki w piśmie „Lud⁴' (t. 14 i 15); „Olsza czy Olza“ (1908) i „Wieliczka i Bochnia“ (1909). Charakter pedagogiczny miała praca M-a „Wykaz form gram. jęz. staropolskiego“ (Kraków 1881).—2) Prace historyczno-lin-gwistyczne: „Jakie ludy mieszkały przy ujściu Wisły“ („Wisła“ 1888); „O Piaście“ („Lud“, Lwów 1902); „Lech czy Lęch“ (t-że 1904, X); „Co myśleć o Kraku“ (t-że 1908, XIV). —3) Prace mitologiczne: „Olimp polski podług Długosza“ (t-że 1908, XIV) z „Dodatkiem“ (t-że); „Święty i przeklęty“ (t-że); „Tria idola ua Łysej górze“ (t-że); „Piorun i Perkun (t-że). —4) Prace etnograficzne: „Nasze kwiaty polne“ („Przegląd akademicki“ 1881); „Aus dem Munde der Sandomirer Waldbewohner“ („Archiv f. slav. Philolog,“ 1881, IV); „Historya polska w opowiadaniu ludu“ („Przegląd polski“ Krak. 1881); „Wesele stalowskie“ ('„Atheneum“ Warsz. 1881); „Das Volksleben der Polen“ (w wyd. „Die oesterreichisch-ungarische Monarchie in Wort u. Bild“); „Sobótka“ („Lud“ Lwów 1907,

XIII); „Dla czego zajmujemy się ludoznaw-stwern“ (t-że 1908, XIV).—5) Z prac literackich M-a szczególnie wyróżnia się studyum „O Dziadach Mickiewicza“ (Lwów 1903), zawierające próbę oryginalną wyjaśnienia pierwotnego planu „Dziadów“. Prócz tego M. ogłaszał liczne sprawozdania z dzieł naukowych i belletrystycznych w „Przegl. polskim“, „Przegl. powsz.“, „Muzeum“ (pedagogicznem) i „Ludzię“

6) Poważne zasługi naukowe i społeczne położył M. Jako redaktor pism i pisarz ludowy. Redagował kolejno: a) „Przegląd akademicki“ (jeszcze za czasów studenckich, 1880— 81); b) ;,Krakusa, ilustrowany tygodnik ludowy‘£, gdzie wiele rzeczy wyszło z pod pióra M-a (w tej liczbie kroniki p. n. „Dumania Walentego“, powieści: „Wojtek jarmarczarz“, „Łgarz z pod pana Radeckiego“, „Co się Bartkowi wyśniło“? i w. in.); c) „Lud, kwartalnik etnograficzny“ (po śmierci red. A. Kaliny).—Pomimo usilnej pracy nauczycielskiej, naukowej i literackiej, M. znajdował zawsze czas i energię na pożyteczną działalność społeczną, zwłaszcza gdy chodziło o oświatę ludu, o organizacyę towarzystw nauczycielskich, zakładanie burs czy internatów szkolnych itp.

Matuszewicz Jan Herkulan Dowmont (f 1733) doktor teologii, przełożony generalny kanoników laterańskich w Polsce. Jest autorem dziejów zakonu swego w Koronie i w W. Ks. Litewskiem, które wydał p. n. „Canonicus re-gularis lateranensis in. Polonia et in M. D. Lithuaniae explicatus“ (Kraków 1720 i 1726).

Matuszewicz Marcin (* w Jelnej na Podlasiu 1714—f 1773) kasztelan brzeski, prawnik i poeta. Wykształcenie otrzymał w szkołach je-

zuickich; wyrobił się na prawnika biegłego,    będę pewny, że go nie Radzie, nie Gwarancyi,

a wiedzą swoją wysługiwał się Sapiehom, Czar-    ale Rzplitej daję“. W poprawie rządu M. zrazu

toryskim i Radziwiłłom. W r. 1765 został sę-    chciał unikać zmian zbyt radykalnych; za naj-

dzią ziemskim brzeskim, posłował na sejm r.    lepszy uważał podatek od czystego dochodu

1767 i był jego sekretarzem; kasztelanię brze-    dóbr ziemskich, ale żądał by nadano podatkowi

ską otrzymał w r. 1768.—Przełożył poetycznie    takiemu charakter moralnego zobowiązania, co

„Satyry Horacyusza“ (Warszawa 1784) i napi-    też znalazło wykonanie w uchwale o „ofierze

sał pamiętniki cenne pod względem historycz-    dziesiątego grosza“. W grudniu r. 1789 wystę-

nym i obyczajowym; wydal je prof. Pawiński    pował w obronie miast, podawał wnioski co do

(t-że 1876, 4 t.).

Red- zapewnienia przewlekłym obradom sejmowym Matuszewicz A n d r z ej, ob. Matusewicz.    tempa szybszego, wogóle zaś wystąpienia M-a

Matuszewicz Tadeusz (* 1765—f 30 list.    nigdy nie mijały bez odpowiedniego wrażenia

1819) poseł na Sejm Czteroletni, minister skar-    i wpływu. Uczestniczył też w licznych pracach

bu Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kon-    pozasejmowych, jak w deputacyi interesów za-

gresowego, był synem Marcina M-a (ob.) i Anny    granicznych (od grudnia 1789), w wydawnictwie

Szczytówny, kasztelanki mścisławskiej. Wkrótce    „Gazety Narodowej i Obcej“; należał do przygoto-

po ukończeniu szkół pijarskich w Warszawie,    wy wania Ustawy rządowej d. 3 maja i jej przy-

został obrany deputatem na trybunał główny    jęcia,—Po drugim rozbiorze kraju M. pracował

wileński i tu, pomimo wieku młodego, dał się po-    jako zastępca w Kościuszkowskiej Radzie Naj-

znać korzystnie znajomością praw krajowych, doj-    wyższej Narodowej w wydziale potrzeb woj-

rzałością i wytrawnością zdania. W roku 23    skowych, w którym wrzała praca najgorętsza,

życia obrany został posłem z w-dztwa Brzesko-    Po upadku powstania udał się na wieś w San-

lilewskiego na sejm    r. 1788 w towarzystwie    domierskie do Jasieńca pod zaborem austrya-

Kazimierza Sapiehy,    z instrukcyą popierania    ckim, oddając się pracom literackim. Przekła-

projektu o „Sejmie zawsze gotowym“. Po raz    dał Horacego, Wergiliusza, Delille’a „O imagi-

pierwszy zabrał głos na sejmie d. 3 listopada    nacyi“, Tomasza a Kempis. W sprawach Księ-

w sprawie naczelnego zarządu nad wojskiem,    stwa Warszawskiego, uczestniczył dopiero po

występując przeciwko Departamentowi Wojsko-    zajęciu Galicyi Zachodniej (1809) jako jeden

wemu Rady Nieustającej i godząc przez to    z członków Rządu Centralnego. Wysłany do

w nią samą. W przemówieniu swem M. poddał    Wiednia w deputacyi od Galicyi do Napoleona,

instytucyę Rady Nieustającej krytyce wszech-    Stawał o ile mógł energicznie w obronie spo-

stronnej. Wady rdzenne Rady nieustającej do-    łeczeństwa polskiego przy układach traktato-

prowadziły mówcę do przekonania, że władzy nad    wych, a po zawarciu traktatów został miano-

wojskiem powierzać    jej niepodobna. Zdając    wany przez Napoleona radcą stanu Księstwa

sobie sprawę z położenia politycznego ówcze-    Warszawskiego. Wkrótce potem wezwany został

snego, z potrzeby reform i wyzwolenia Rzplitej    do Paryża w celu przedstawienia stanu nowych

z pod „gwarancyi“ obcej, nie wahał się nigdy    nabytków Księstwa. Memoryał tego się tyczący

M. wypowiedzieć otwarcie zdania swego, na co    bjł dziełem M-a. Dzięki jego zabiegom dopro-

w pewnych razach nie mogła się zdobyć grupa    wadzono niebawem do skutku układy o pożycz-

kilkudziesięciu posłów; zdaniu swemu umiał    kę dla Księstwa. Znajdując się w Paryżu w r.

też zapewnić przewagę darem wymowy niezwy-    1811, podczas uzbrojeń rossyjskich przeciwko

kłej, to też stanął niebawem w rzędzie najwy-    Księstwu, starał się niebezpieczeństwo grożące

bitniejszych mówców Sejmu Czteroletniego. Nie    od wschodu we właściwem pokazać świetle,

unosząc się, z zimną krwią, głosem dźwięcz-    W tymże roku został M. ministrem skarbu Księ-

nym, doniosłym wypowiadał myśli jędrnie, tre-    stwa Warszawskiego, obejmując urząd po Wę-

ściwie, jasną i czystą polszczyzną, górując ja-    gleńskim (ob.). Na stanowisku tern, nie zdoławszy

snością nad Ignacym Potockim (ob.), treściwością    się nawet dokładnie zapoznać z całą gospodar-

nad Stanisławem, w sprawach najważniejszych    ką nieudolną poprzednika, musiał M. na sejmie

prawie zawsze głos zabierał. D. 9 stycznia r.    r. 1811 przeprowadzić reformę podatkową wno-

1789 nawoływał do jak najrychlejszej poprawy    sząc projekty podatkowe w mowie świetnej (17

rządu, uznawał potrzebę wynalezienia środków    grudnia). Zalecając podatki, które miały zasilić

na utrzymanie wojska, odmawiał jednak sta-    skarb księstwa, wystawiał niepokojący stan kra-

nowczo zgody na uchwalenie jakichkolwiek trwał-    ju i groźną Europy postać, zniewalającą do

szych podatków, dopóki nie zostanie urządzony    obronnej gotowości nadzwyczajnych ofiar i wy-

lepszy dozór nad skarbem—i dopóki do skarbu    sileń. Wymową swą i dzielną dyskusyą z opo-

sięgać będzie Rada Nieustająca. Silnie i bez    nentami sprawił, że prawie wszystkie projekty

ogródek uderzył na Radę Nieustającą ze wzglę-    jego przez Izbę zostały przyjęte. Minister

du na jej powstanie—15 stycznia z okazyi podat-    znalazł się niebawem pomimo ofiarności społe-

ków na wojsko, nie zgadza się na uchwalenie    czeństwa w położeniu ciężkiem, ponieważ księ-

podatków wieczystych dopóki „żyje matka nie-    stwo z trudnością mogło wydołać potrzebom

rządu, córka gwarancyi — Rada Nieustająca“    I nadmiernym, wzrastającym z dnia na dzień.

„Dam wieczny podatek — kończył — ale niech    Wezwany do Napoleona przed wybuchem woj-

ny r. 1812, wrócił do Warszawy z poleceniem przygotowania sejmu nadzwyczajnego. Odtąd faktycznie przestał zarządzać skarbem, a stał się duszą Konfederacyi Generalnej. W dwa dni po otwarciu sejmu d. 28-go czerwca w mowie płomiennej wezwał sejm do zawiązania się w Konfederacyę Generalną Królestwa Polskiego, wdrażając w sejmujących najświetniejsze nadzieje z nadchodzących wypadków. Dopiero po otrzymaniu wiadomości o niepomyślnym obrocie wojny zdawał się wraz z Tad. Mostowskim (ob.) i Ign. Sobolewskim (ob.) dawać chętny posłuch obietnicom cesarza Aleksandra. Po wkroczeniu wojsk rossyjskich do księstwa M. wyjechał do Drezna, ztamtąd do Paryża, skąd następnie powrócił do Pragi. Po utworzeniu Królestwa Polskiego i ustanowieniu w uiem Rządu Tymczasowego, M. d. 20 maja r. 1815 mianowany został przez Aleksandra I członkiem tymczasowej Rady Stanu i prezydują-cym w Ministeryum Przychodów i Skarbu. Objąwszy d. 29 czerwca biura skarbowe-w stanie „najsmutniejszego rozprzężenia i nieładu“ i zaprowadziwszy jaki taki porządek, doszedł niebawem do przekonania o niezadowołającym stanie materyalnym skarbu, nie rokującym wcale prędkiego polepszenia, i o nawale pracy, która czeka cały skład ministeryum. W pracy, którą niebawem energicznie rozwinął, spotkał się wkrótce z trudnościami nieznanemi za Księstwa a tkwiącemi w przewadze i wpływach Nowo-silcowa (ob.), które nie ustały nawet po wprowadzeniu w kraju rządów konstytucyjnych. Po ogłoszeniu ustawy, M., pozostawiony nadal na stanowisku ministra prezydującego w Komisyi Przychodów i Skarbu, nie ustawał w pracy nad doprowadzeniem skarbu do normalnego przynajmniej stanu. W Komisyi pod pilnem jego okiem zapanował ład, porządek i sprawność, ale pozostawał wciąż jeszcze nie zadowolający stan ekonomiczny ogólny kraju, a przedewszyst-kiem upadek rolnictwa, ubóstwo właścicieli ziemskich, brak kapitałów i wadliwy system finansowy, będący kombinacyą dawnego polskiego z systemem pruskim. Położenie utrudniały wydatki nadmierne, związane z utrzymaniem wojska. Zbadawszy gruntownie stosunki ekonomiczne kraju i obeznawszy się z ówczes-nemi kierunkami skarbowości, M. przystąpił niezwłocznie do obmyślenia reformy rdzennej w skarbowości Królestwa, którą stopniowo przekładał Radzie Stanu i Aleksandrowi I. Najpilniejsza jego zdaniem była reforma podatkowa, przez zaprowadzenie stosowniejszego rozkładu ciężarów publicznych i oparcie dochodów na źródłach skarbowych, rzeczywiście zasobnych. W celu podniesienia rolnictwa proponował u-tworzenie banku ziemskiego kosztem częściowej sprzedaży dóbr narodowych, nie przynoszących rządowi żadnej prawie korzyści z powodu swej ruiny. W znajdujących się w stanie upadku lasach rządowych zaprowadził gospo-

ciarkę leśną racyonalną i projektował założenie szkoły leśnej. Za ministeryum jego zdołano podnieść niektóre dochody niestałe Królestwa. Z opłaty od trunków sprzedawanych w mia-{ stach wpłynęło w r. 1816 o 448 016 złp. wię-| cej, niż w poprzednim, dzięki jedynie zabie-. gom ministeryum; na rachunek koszernego wpłynęło więcej o 440 109 złp.; na monopolu solnym i tabaczuym skarb w stosunku do lat poprzednich zyskiwał 3 278 501 złp.: w porozumieniu się z komisyą sprawiedliwości, zapewniono dochody większe ze stempla. Krążącą monetę obcą zdołano zniżyć do prawdziwej wartości i wyrugować ją niebawem. Poprawiono i odbudowano mennicę. M. osobiście z całą energią dokładał starań, aby zapewnić jak najdogodniejsze warunki dla Królestwa w toczących się układach celnych i handlowych z krajami ościennemi i ażeby urządzić je korzystnie z zachowaniem ustawy. Stosunki handlowe z Cesarstwem: on to opracował instrukcyę dla komisarzy polskich, obszerny memoryał dla ces. Aleksandra i zwalczał projekt Nowosilco-wa. Z powodu nadwątlonego zdrowia wkrótce zmuszony był do ustąpienia z urzędu. W marcu r. 1817 podał sie do dymisyi. Został kasztelanem, jako senator przemawiał jeszcze na sejmie r. 1818 i wkrótce potem wyjechawszy zagranicę zmarł w Bolonii.— Por. „Album Biograficzne zasłużonych Polaków i Polek XIX w.“ (Warszawa 1902, t. II.

Matuszewski Teofil (* w Warszawie 1842) proboszcz parafii Wsz. Świętych w Warszawie, kanonik katedralny warszawski. Po ukończeniu gimnazyum gubernialnego w Warszawie w r. 1860 tamże wstąpił do seminaryum św. Jana. Jako alumn kursu II, odznaczający się zdolnościami, przeszedł do istniejącej wtedy jeszcze Akademii duchownej i w r. 1866 ukończył ją summa cum laude, otrzymując dyplom kandydata św. teologii. W tymże roku d. 23 września otrzymał święcenia kapłańskie we Włocławku. Mianowany następnie wikarym przy kościele św. Aleksandra w Warszawie, stanowisko to zajmował do r. 1880. W r. 1881 powołano M-go do seminaryum metropolitalnego na profesora przedmiotów biblijnych i historyi powszechnej; równocześnie jako prefekt objął wykład religii w II gimnazyum żeńskiem; w tymże czasie sprawował urząd cenzora ksiąg duchownych oraz egzaminatora. Od wszystkich obowiązków tych został zwolniony po otrzymaniu w r. 1889 probostwa u Wsz. Świętych na Grzybowie; w r. 1896 mianowany kanonikiem i kaznodzieją metropolitalnym warszawskim. Przez długie lata był spółpracownikiem ,,Przegl. katolickiego“, „Encyklop. kościelnej'⁴ i Wychowawczej“ oraz „Albumu zasłużonych Polaków i Polek w. XIX“; oprócz tego m. in. uapisał: ,,Krótki rys obrzędów św. dla młodzieży szkolnej" (4 wydania), „Najkrótsze przygotowanie do pierwszej spowiedzi i pierwszej Komunii Św." (6 wydań) i

„Wiadomości o kościele i parafii Wszystkich stał wiernym do czasów ostatnich, a którą pogłę-Sw.“ (1893).    Red- I bia wciąż nowemi, czujnemi i nieprzerwanemi

od sprawozdań z literatury niemieckiej bieżącej w „Przeglądzie Tygodniowym“ A. Wiślickiego. Gdy wstępował w życie literackie, dopominały się w nim o swe prawa dwie postaci współrzędne:—poeta, niezmiernie wrażliwy na piękno wszelkie, skłonny do mistyki i wiedzy hermetycznej („Czarnoksięstwo i medyunizm‘‘, Warszawa 1896), oraz uczony, wpatrzony w głąb najdalszą eutuzyasmu swego, aby się przekonać, z jakich żywiołów składają się drgnienia najtajniejsze duszy. Postaci te nie mogły żyć ze sobą w rozterce: zlały się w jedną całość, w osobę filozofa-idealistę. Obdarzony pamięcią bajeczną, odznacza się M. w swym pracach rozległą i gruntowną znajomością przedmiotu, o którym mówi, i jasnością przejrzystą wykładu. Czy rozprawia o ogólnych zagadnieniach estetycznych („Twórczość i twórcy“, Warszawa 1904) czy rozstrząsa twórczość osób pojedynczych „Swoi i obcy“. Warszawa 1898; wyd. 2-e 1902), lub poddaje krytyce jakiś objaw odosobniony, zawsze się stara sięgnąć do jądra treści i nie zadowala się sądami powierzchne-mi, choćby błyskotliwemi. Nie porusza żadnego tematu bez uwzględnienia całej literatury przedmiotu, bez pokazania całej galeryi podobieństw, na które się zdobył dotychczas mózg twórczy człowieka. Zdaniem M-go „mierzyć można tylko rzeczy jednorodne, tymczasem prawdziwe talenty, poza czysto zewnętrznemi cechami, niewiele mają żywiołów wspólnych. A im mniej ich mają, tem lepiej; wartość artysty i jego dzieł spoczywa właśnie we wszystkiem, co nowe, oryginalne, nie podobne do istniejących już typów, motywów i wzorów... Porównać można epigonów jakiegoś mistra; samych mistrzów wolno tylko zestawiać, by przez kontrast uwypuklić dosadniej ich rdzennie indywidualne właściwości“. W czynności tej ogromnie trudniej i delikatnej pomoc filozofa okazuje się zbawienną: „Filozofia jest kością pacierzową każdego utworu artystycznedo: spaja ona z sobą organicznie różnorodne części dzieła, ale ukrywa się zwykle pod niemi tak, że chcąc ja poznać, trzeba przedtem zrobić rodzaj sekcyi krytycznej“. Taką sekcyę krytyczną odbywa M. bez uprzedzenia, starając się zrozumieć wszystko, chociaż jest idealistą najczystszym. I materya-lizm czysty, i chylozoizm, i panteizm, i spiry-tualizm oraz inne stare, jak myśl ludzka, sy-stematy filozoficzne mają—zdaniem M-go —swoją racyę bytu, bo ją ma wogóle wszelka poezya pojęć, zwana metafizyką. Wrażliwy na ową „poezyę pojęć“, szuka jej wszędzie M. i odnajduje nawet tam, gdzie jej inni nie widzą. Stąd płyną niektóre upodobania M-go, np. do piśmiennictwa staroindyjskiego („Ideał bohaterstwa w dramacie indyjskim“ („Głos“ 1896); „Duch

Matuszewski Karol, krytyk-estetyk dzieł badaniami. Zawód literacki rozpoczął w r. 1883 sztuki plastycznej, czystej i stosowanej (* 1840 w Warszawie—f 30 kwietnia 1902 tamże). Po ukończeniu Gimnazyum Realnego kształcił się w Szkole Sztuk Pięknych na malarza; wypadki lat 1859 — 1863 oderwały go od sztuki do życia; oddawszy się wspólnym ideałom i pracom młodzieży ówczesnej, był kilkakrotnie więziony w Warszawie, Lublinie, Kijowie, Modliuie; podczas powstania działał w organizacyi wojskowej i walczył w woj, Kaliskiem. Wzięty do niewoli, wysłany na Sybir, przepędził tam lat blisko osiem w Minusińsku, Krasnojarsku i Toinsku.

Po uwolnieniu wrócił w r. 1871 do Warszawy, dostał się na współpracownika „Gazety Polskiej“ i w niej pomieszczał sprawozdania swe i krytyki, ze stanowiska idealnej sztuki klasycznej, odznaczające się i wytrawnością sądu i po-toczystością stylu. Od r. 1873 pracował też w „Ognisku domowem", aż wreszcie w r. 1880 otwarła mu łamy swoje, a wkrótce i do swej rady redakcyjnej go powołała, „Bibl. Warszawska“. Tu znajdują się jego studya, jego recen-zye, niejednokrotnie polemiką, m. in. z Witkiewiczem, zaprawiane, a jednolitość kierunku z prof. Struvym (ob. Struve) stwierdzające.

Tytuły ich znaleźć można u Estreichera „Spis przedmiotów... „Biblioteki Warszawskiej“ cz.

II“ (1891); na wyróżnienie zasługują: „O architekturze u obcych i u nas“ (1881 lipiec — wrzesień) i „Rafael Santi; jego epoka działalności i znaczenie w rozwoju malarstwa“ (1883 czerw. — lipiec). Prace M-go ma i „Echo muzyczne i teatralne“ z lat 1884—5. Jego pióra jest art. „Polska sztuka“ w „Encyklopedyi Orgelbranda“ 12-tomowej. Z katedry wygłosił w r.

1881 odczyt „O estetycznem i dziejowem znaczeniu gotycyzmu“ (z uzupełń, i rys. w „Budownictwie i inżenieryi“ 1882), a w r. 1883 „O ubiorach, strojach i modzie ze stanowiska kultury i estetyki“ („Kronika rodzinna“ 1883).

W r. 1885, zająwszy się żywo przyszłym pomnikiem Mickiewicza w Krakowie, przemawiał w druku w sposób tak wybitny, że miejscowy komitet budowy zaprosił go do swego grona.

M. był wzorowym tłumaczem części pod spe-cyalność jego podpadającej, V tomu dzieła Car-rière’a „D. Kunst im Zusammenhang d. Kulturentwickelung“ (Warszawa 1878 — 80). Dla ,,Gaz.

Polskiej“ przetłumaczył wiele powieści Jokaja,

Oui'dy, Gerstäckera, Ulrich-Baudissina i in. <

Matuszewski Ignacy, najwybitniejszy ze współczesnych krytyków-psychologów polskich (* 1858 w Wilanowie pod Warszawą), po przejściu nauk średnich w Warszawie (w Gimnazyum Realnem 1876 i w szkole handlowej Kro-neuberga 1878), wykształcenie wyższe otrzymał w Lipsku. Spędziwszy młodość w dobie wytężonej u nas kultury nauk przyrodniczych i pozytywizmu, wyniósł z niej metodę, której pozo- | bajek indyjskich“ („Prawda“, książka jubileuszowa)]. Okiem filozofa zajrzał też M. do wnę- • umysłu“. To, co napisał w studyach licznych trza modernizmu i pokazał wyczerpująco, ile tego okresu dzisiejszego, nastrojów miał w sobie geniusz Słowackiego. Powstała stąd cenna praca „Słowacki i nowa sztuka“ (Warszawa 1900, wyd. 2-e tamże 1904), jedna z najgłębszych, które napisano dotąd o autorze „Króla Ducha“. W pracy tej M. rzucił wiele nowego światła na twórczość i indywidualność Słowackiego i wskazał krytyce właściwe stanowisko estetyczne i psychologiczne, z którego tę twórczość oceniać należy. Dowiódł w niej nietylko pokrewieństwa pomiędzy twórczością Słowackiego a modernizmem w jego głównych przejawach, lecz nadto jasno wykazał za pomocą analizy psychologiczno-estetycznej poezyi Słowackiego odrębność zupełną jego indywidualności artystycznej. Wielbiciel gorący Słowackiego,

o Mickiewiczu („Stanowisko Mickiewicza w literaturze powszechnej“ —,,Ateneum“ 1901), Słowackim, Prusie („Bolesław Prus“ — „Przegląd Tygodniowy“, 1894 — 1897), Sieroszewskim, Reymoncie, Żeromskim, Weyssenhofie, Daniłowskim, Berencie, należy do ocen najbardziej psychologicznych w krytyce naszej. Był i jest współpracownikiem najpoważniejszych pism polskich „Ateneum“. „Biblioteki Warszawskiej“, „Głosu“, „Kuryera Codziennego“, „Gazety Polskiej“, a od r. 1898 był kierownikiem literackim „Tygodnika Illustrowanego“, dopóki tygodnik ten z pisma literackiego nie przekształcił się na pisemko obrazkowe. — W uznaniu zasług swych na polu krytyki polskiej, został M. w 1. 1899 — 1901 powołany do komitetu Kasy literackiej, której sekretarzował.—Z innych prac M-go zasługują jeszcze na uwagę: „Historya Sztuki“ i „Estetyka“ (w „Poradniku dla samouków“), „Podmuch z północy — Ola Hanson“ („Ateneum“ 1894), „Wstecznictwo czy reakeya“ („Kur. Codz.“, 1897), „Bohaterowie Jasełek“ („Tyg. lllustr.“, 1897), „Liczmany myśli i mowy“ („Niwa“, 1892); „Sztuka i społeczeństwo“ („Tyg. Illustrow.“, 1899); „Powieść społeczna i formuły estetyczne“ (tamże 1899); „Miara estetyczna w polemice“ (tamże 1900); „Bajdy i baśnie“ (Warszawa 1886); „Dyabeł w poezyi, historya i psychologia postaci uosabiających zło w literaturze wszystkich narodów i wieków“ (Warszawa 1894, wyd. 2-e 1900) i wiele inn. Przyswoił językowi polskiemu „Pamiętniki Heinego“. — Por. P. Chmielowski „Dzieje krytyki literackiej w Polsce“ (Warszawa 1902); W. Feldman „Współczesna krytyka literacka w Polsce“ (Lwów 1905); St. Brzozowski „Współczesna krytyka literacka w Polsce“ (Lwów b. r.); J. Lo-rentowicz „I. M-ski. Z powodu 25-lecia pracy literacko-kry tycznej“ („Nowa Gazeta“, 1910,

E Chw.

JSI2 52).

Matuzal (hebr. Metuszelach, gr. MafionoàXa), przedpotopowy patryarcha biblijny, potomek Seta (syna Adama), dziad Noego. Według podania biblijnego (Gen. V, 27) żył najdłużej, bo 969 lat, a stąd przysłowia: „Będziesz żył lata Ma-tuzalowe“; „Żyj lata Matuzalowe, albo przynajmniej połowę; choćby i ćwierć dla igraszki, dwieście lat i to nie fraszki“. —Podobny z imienia do M-a jest Matusael (hebr. Mataszael, gr. również MafioooàXa), potomek Kaina (najstarszego syna Adama). Zdaje się nawet, że obie linie patryarchów przedpotopowych, jedna wywodząca się od Kaina, a druga od Seta, to tylko dwie odmianki jednego podania wspólnego, tembardziej, że w naszym wypadku i M. i Matusael są obaj ojcami Lamecha. Dwu tym liniom odpowiada znowu zachowane i u Bero-sesa w pismach klinowych podanie o 10-u królach babilońskich przedpotopowych, którzy również żyli bardzy długo. Znaczenie imienia M. objaśniają jako „Mąż {mętu) oręża {stelach)*,

M. nieustannie powraca do badania jego twórczości. Na jubileusz poety (1910) przyniósł także swój przyczynek ważny p, n. „Król Duch, czy królowie Duchy?‘‘ (Warszawa 1910), w którym usiłował rozstrzygnąć pytanie, czy królem Duchem dziejów Polski w poemacie Słowackiego jest duch samego poety, wcielający się kolejno w postaci historyczne najwybitniejsze, czy też poeta chciał podzielić to swoje stanowisko i władzę z innym „duchami“, a przedewstkiem z Mickiewiczem. Tego właśnie zdania jest M. 0-woce wieloletnich rozmyślań swych nad istotą sztuki i krytyki zawarł M. w pracy „Twórczość i twórcy“ (Warszawa 1904). „W każ-dem arcydziele — powiada w niej — istnieją i będą istniały strony, nie dające się u-jąć w formułę naukową, a mimo to będące faktami, domagającymi się jakich takich, choćby hypotetycznych wyjaśnień. Sama inteligencya i wykształcenie nie wystarcza, kiedy idzie o sztukę. Krytyk musi być nietylko uczonym, lecz i artystą“. „Sztuka—ciągnie tamże dalej—podobnie jak nauka czysta, powstaje z naturalnego, wewnętrznego popędu, tkwiącego w głębi duszy jednostkowej i społecznej, których bierny i obojętny stosunek do natury i ducha własnego nie zadawala; dla artysty więc celem sztuki jest tworzenie, albo raczej przetwarzanie i ujmowanie w artystyczno-syntetyczną całość różnolitych na pozór zjawisk świata objektywnego i sub-jektywnego, czyli wyrażając się utartym terminem: „dla artysty sztuka jest sama sobie celem“.—Nie mniej wyrazista jest „psychologia krytyki“ M-go oraz jego rozprawa „Subjekty-wizm w krytyce“ („Bibi. Warsz.“ 1897). „Krytyk — powiada tu M-wski — istnieje i pracuje nie dla artystów i poetów, lecz obok artystów i poetów, jako przedstawiciel odrębnego odłamu twórczości. Krytyka jest tylko jednym z czynników, wytwarzających atmosferę duchową danej epoki—atmosferę, której działaniu większość artystów podlega... Zdolność krytyczna jest talentem sui generis; jest darem złączonym ścile z pewną konstrukcyą mózgu, z pewnym typem

Wielka Eue. Powsï. Ilustr, Ser. I Tom XLV. Zesz. 362b.

(babil. boga księżyca).

E. Chw.

eyą a Rossyą oraz w celu odciągnięcia Auglii od uznauia Stanisława Leszczyńskiego królem polskim. R. 1715 M. uzyskał tytuł hrabiowski; r. 1719 został senatorem i prezydentem „Justic-kollegium“, r. 1724 przewodniczącym moskiewskiego oddziału senatorskiego, nakoniec r. 1727 podał się do dymisyi. Pod koniec życia zaczął pisywać pamiętniki swoich czasów, w których szczegółowo opisał bunt strzelców, nie żałując przy tej sposobności barw czarnych do skreślenia postaci carówny Zofii i jej stronników, wychwalając zarazem nadzwyczaj działalność Na-ryszkinów i ojca swego. Przedrukowano je w zbiorze „Sobranje zapisok o Pietre Wielikom“ (Moskwa 1787).—Por.: Neville („Russkaja Sta-

E. Chw.

E, Chw.

Red.

przyjąwszy zaś za postać pierwotną imię Matu-sael, będzie ono oznaczało „Mąż {mętu) Boga“ (sza-el), tak że M. odpowiadałby królowi babilońskiemu ’A|ii[i/]avoę—Amel-Sin, t. j. mąż Sina

Dr s. P.

Matwiejew Art amon, mąż stanu rossyjski (* 1625 —f 25 maja 1682 w Moskwie), syn djaka, wielki zwolennik reform europejskich w Rossyi. Początkowo poświęcił się wojskowości i uczestniczył w wojnach z Polską oraz w oblężeniu Rygi (1657). Po zbliżeniu się do dworu dzięki wychowanicy swej, Natalii Naryszkinów-nie, drugiej małżonce cara Aleksandra Michałowicza, zdobył wpływ niemały na sprawy publiczne w Rossyi i umiejętnie wyzyskiwał go na dobro kraju w celu europeizacyi państwa. Świecił sam przykładem: dom prowadził na sposób europejski, ubierał się po niemiecku, obcował z cudzoziemcami, miał zegar, uważany podówczas w Rossyi za dzieło szatana,—żonę poczytywał za człowieka sobie równego i przedstawiał ją cudzoziemcom, synowi nakoniec, Andrzejowi (ob.), dał wykształcenie europejskie. Będąc osobiście człowiekiem wykształconym, napisał kilka prac (zaginionych), jak np.; „Istorija rus-skicli gosudarjej, sławnych w ratnych pobie-dach, w licach“, oraz „Istorija wienczanija i izbranija na carstwo Michaiła Fjeodorowicza“. Lubiany przez cara, osiągał zaszczyty różne: r. J672 został okolniczym, r. 1674—bojarem. Po śmierci cara Aleksego (f 1676), posądzony przez Miłosławskich i przez zwolenników staro-świecczyzny o czary i o zamiary usunięcia od tronu cara Fjeodora—podobno pragnął osadzić na tronie nieletniego Piotra,—został M. zesłany z całą rodziną do Pustozierska, r. 1680 do Me-zeni, aż dopiero za wstawiennictwem córki chrzestnej, Marty Apraksinówny, narzeczonej cara Fjeodora, uzyskał pozwolenie przeniesienia się do Luchu. Po śmierci Fjeodora (f 7 maja 1682), skoro wstąpił na tron Piotr W. i familia Naryszkinów przywrócona została do władzy, odwołano i M-wa z zesłania i przywrócono mu wszystkie dostojeństwa i zaszczyty. Wrócił d. 21 maja r. 1682 do Moskwy, a 25 wybuchnął w Moskwie bunt strzelecki, którego pierwszą ofiarą padł M. Pomnik na grobie wzniósł M-wi kanclerz Rumiancew.

Matwiejew Andrzej, mąż stanu rossyjski (* 1666—f 1728), syn głośnego Art am on a M-wa (ob.), jeden z wybitniejszych współpracowników Piotra Wielkiego, tłumacz dzieł Skargi na język rossyjski; M. otrzymał wychowanie staranne, władał łaciną, językami polskim i zachodnio-europejskimi, w 1. 1691 — 1698 był wojewodą dzwińskiin, następnie posłował do Hol-landyi (1699—1712) i przy dworze austryackim (1712—1715). R. 1705 delegowany został do Paryża w celu zawarcia (niedoszłego do skutku) traktatu handlowego Rossyi z Francyą; w 1. 1707 —1708 bawił w Londynie w celu zaproszenia Anglii do pośrednictwa pomiędzy Szwe-rina“, 1891, N° 9).

Matwiejew Teodor, pejzażysta rossyjski (* 1758 w Petersburgu—f 1726 w Rzymie), syn prostego żołnierza; wczesnym talentem zwró-i cił na siebie uwagę możnych, został oddany do Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, którą ukończył w r. 1778 z medalem złotym. Wysłany na koszt Akademii na naukę dalszą za granicę, zwiedził Niemcy, Szwajcaryę i Włochy, gdzie pracował pod kierunkiem F. Hakkerta i gdzie zdobył sobie uznanie powszechne. Z prac jego zasługują na wzmiankę: „Widok okolicy Bernu“, „Lago-Maggiore“, „Jezioro Bolseńskie“, „Kaskada jednego z pałaców papieskich pod Rzymem“, „Wodospad Cadute della Marmora“, „Wodospad Cascatelle“, „Tivoli“, „Imatra“ -(wszystkie w Ermitażu petersburskim), „Jezioro Nemi“, „Grób Wergiliusza pod Neapolem“ — w muzeum Akademii Sz. Pięk. w Petersburgu oraz kilka widoków sycylijskich w muzeum pu-blicznem w Moskwie.

Mâtyâs Karol Maryan (* w Myślenicach 1866) folklorysta polski. Kształcił się w uniwersytecie Jagiellońskim, który mu w r. 1888 przyznał dyplom doktora prawa. Od młodości wczesnej z zamiłowaniem zajmował się zbieraniem podań, wierzeń i zwyczajów ludowych, zwłaszcza w okolicach Brzeska i Tarnobrzega w Galicyi. Prace swoje treści etnograficznej o-głaszał w „Ludzie“ (Lwów) i w „Wiśle“ (Warszawa).

Matyasz, król węg., ob. Korwin Maciej Wielki.

Matylda św. 1) królowa niemiecka (f w Kwe-dlinburgu 14 marca 968) była córką hrabiego saskiego Dietricha, potomka Widukinda; w r. 909 wydano ją za Henryka, księcia saskiego, który później zasiadł na tronie niemieckim. Wychowała ją nadzwyczaj nabożnie babka, która była ksienią w Hertfordzie. M., oddana modlitwie i dobrym uczynkom, hojnie obdarzała kościoły, dawała jałmużny, zakładała i wyposażała szczodrze klasztory. Była matką cesarza Ottona W. (ob.). Żywot jej opisał mnich Nordhauseński niewiadomego imienia („Monum. Germaniae“ X). Kościół pamięci jej poświęca d. 14 marca. 2) M. (Maud) królowa angielska (f 1118),

córka Malkolma III, króla szkockiego i Malgo- . IV (ob.) odegrała rolę b. ważną, stając po stro-rzaty, księżniczki saksońskiej. W r. 1100 wy- ! nie papiestwa, gdyż i po śmierci Grzegorza tak dano M-ę za Henryka I, króla angielskiego. Mał- samo popierała i następców jego. W jej zamku żeństwo to uśmierzyło nieco zatargi i niechęć Canossie Grzegorz VII w r. 1077 znalazł schro-między Anglosasami a Normandami zdobywczymi. Popierana przez Anzelma z Canterbury,

nienie i w tymże zamku musiał się upokorzyć przed nim cesarz Heyryk IV. Za obronę wierną papiestwa Henryk w r. 1081 skazał ją na banicyę co jednak hrabinie potężnej nie wiele zaszkodziło, ponieważ cesarzowi nie dostawało sił na wykonanie wyroku swojego. Gdy Grzegorz VII umarł (1085), z usilnością równą popierała Wiktora III i Urbana II, a gdy Heoryk IV poraź trzeci (1090) wybrał się na wyprawę przeciwko Rzymowi, zacięcie i z powodzeniem wojsko jej przeciw niemu występowało. Wogóle jeżeli cesarzowi nie udało się zgnębić papiestwa, to bardzo wiele w tem zasługi przypada na M-ę.—Jeszcze za życia Grzegorza VII wszystkie posiadłości swoje podarowała Kościołowi, a w r. 1102 darowiznę tę ponowiła, wszakże w ten sposób, że uznała papieża jako pana zwierzchniego, pozostawiając sobie swobodę u-żytkowania z dóbr swoich i rozporządzania niemi dowolnego za życia i w testamencie. Po śmierci M-y o jej spuściznę toczyły się długo zatargi pomiędzy cesarstwem i papiestwem.—Por. Fio-rentini „Memorie della gran contessa M.“ (Luc-ca, wyd. 2-e 1756; 2 t.); Tosti „La contessa M. e i romani pontefici“ (1859; wyd. nowe Rzym 1886); Panuenborg „Studien z: Gesch. d. Herzogin M.“ (Getynga 1872); Overmann „Gräfin M. von Tuscien; ihre Besitzungen, Gesch. ihres Guts“ (Innsbruck 1895). — Ob. też Grze-

M. starała się wszelkiemi sposobami pojednać podbitych z zaborcami zwycięskimi, co jej się też do pewnego stopnia udawało. Żyła nabożnie i cnotliwie, rozdawała jałmużny, zakładała klasztory i wyposażała je szczodrze, za co później Kościół uznał ją za świętą; cześć oddawana jej bywa d. 30 kwiet., albo 1 maja lub 7 sierp.

Por. A. Strichland „Lives of the Queens of England“ (Londyn, wyd. 4-e, 1854; I, 105—165).Red’

Matylda margrabina Tuscyi, pospolicie nazywana „Wielką hrabiną“ {la gran confessa); przyjaciółka oddana pap. Grzegorza VII (* 1046 —f 24 lip. 1115), córka margr. Tuscyi i Bea-tryczy ks. lotaryńskiej, miała kilkoro rodzeństwa, ale śmierć je zabrała i pozostała jedna jako dziedziczka posiadłości rodzicielskich, b. rozległych we Włoszech i Lotaryngii. Ojciec jej zmarł r. 1052, matka, zaś powtórnie wyszła za Gotfryda Brodatego (Śmiałego), księcia lota-ryńskiego, żyjącego w zatargach ciągłych z cesarstwem; ces. Henryk III, który Gotfryda skazał na banicyę, żonę jego i pasierbicę kazał pojmać i osadzić w więzieniu w Niemczech (1055). Rok niewoli zdaje się wpłynął na wyrobienie w M-zie nienawiści przeciwko cesarstwu, któremu przodkowie jej zawsze wiernie służyli. Wychowanie i wykształcenie otrzymała,

Ked.

Matylda, córka Henryka I króla angielskiego (* 1102—f 1167 w Rouen), w r. 1114 została żoną ces. Henryka V; po jego śmierci bezpotomnej powróciła do Anglii, została ogłoszona następczynią tronu i wyszła powtórnie za mąż w r. 1127 za Gotfryda Plantageneta, hrabiego Anjou. W chwili śmierci ojca (1134) M. pozostawała we Francyi, z czego skorzystał siostrzeniec zmarłego króla, Stefan de Blois, by zawładnąć tronem angielskim. Gdy M. wylądowała w Anglii w r. 1139 była natychmiast przez Stefana schwytana i zamknięta w Bristolu. Zdołała jednak uciec z więzienia, przy pomocy brata naturalnego zebrała wojsko, zwyciężyła Stefana i wzięła go do niewoli, jednakże już w roku następnym została z kolei pobita przez stronników Stefanowych i zmuszona była wypuścić go na wolność wzamian za wziętego do niewoli Gotfryda Plantageneta. Oblegana przez Stefana w Oksfordzie zrzekła się korony i udała się do Normandyi w r. 1148. Syn jej Henryk Plantagenet został później królem angielskim, jako Henryk II.—Por. Róssler „Kaiserin M. und das Zeitalter der Anarchie

M. Ko.

jak na owe czasy, nadzwyczaj staranne; wła- gorz VII i Henryk IV ces. dała biegle kilku językami, lubiła czytać i obcować z uczonymi, przytem obdarzona była zdolnościami niepowszedniemi, a charakter posiadała silny i stanowczy. Dwukrotnie była zamężna, po raz pierwszy (1063) z Gotfrydem Garbatym, ks. Lotaryngii, synem ojczyma z małżeństwa pierwszego; odeszła od niego w r. 1071, a gdy go w r. 1076 zamordowano, wyszła powtórnie za Welfa V Otyłego, księcia bawarskiego (1089). Oba małżeństwa te były bezdzietne, skąd prawdopodobnie powstała legenda, że M. w stanie małżeńskim czystość panieńską zachowała, przeciwko czemu atoli przemawia to, że sama jako powód opuszczenia męża pierwszego podawała jego niemoc płciową. — Należały do niej: margrabstwo Tuscya (Toskana), hrabstwa Brescia, Modena, Reggio, Mantua,

in England“ (Berl. 1897).

Matylda Letycya Wilh. Bonaparte, ob. Bonaparte Fryderyka Katarzyna Zofia Dorota.

Ferrara i nadto rozległe dobra we Włoszech północnych' i środkowych, bądź własne, bądź lenne, oprócz tego po matce odziedziczyła posiadłości znaczne w Lotaryngii w okolicy Me-tzu, należała zatem do władców najbogatszych swego czasu. Z papieżem Grzegorzem VII (ob.) łączyła ją przyjaźń wielka i stała, co nawet stało się powodem posądzeń i potwarzy na nią rzucanych, ale zgoła nieuzasadnionych, jak wszyscy historycy dziś zgodnie przyznają. Podczas zatargu Grzegorza VII z ces. Henrykiem

Ot'

TO

Matzek Franciszek—Mauch łĆaroi.

Matzek Franciszek, matematyk morawski (* 1833 w Pisarzewie — f 1870 w Brnie), nauczyciel gimn. w Ołomuńcu, następnie dyrektor i wizytator szkół; wydawał w języku węgierskim podręczniki do arytmetyki, aksonome-tryi i in. Opracował nadto p. n. „Sedmimistne logaritmy“ (Brno 1863), tablice logarytmiczne, które jednocześnie tamże zostały wydane w przekładzie polskim K. Maszkowskiego (ob.).

Matzenauer Antoni, slawista czeski (* 1823 — f 1893), prawa uczył się w uniwersytecie wiedeńskim i lwowskim (1842 — 46); upodobania skłaniały go do nauk filologicznych; to też, będąc tłumaczem przy zarządzie miejskim w Brnie, zdobył sobie docenturę jęz. i lit. czeskiej w akademii morawskiej; następnie wykładał jęz. czeski i niemiecki w szkole wyższej realnej w Brnie (do 1887). Prowadził życie odosobnione, całkiem oddany badaniom naukowym. Owocem ich były prace: „Cizi slova ve slovanskÿch fećech“ (Brno 1870), badania podjęte, jako krytyka i uzupełnienie rozprawy Miklosicha („Die Fremdwörter in d. slav. Spr.“ 1857); „Prispévky ke slovanskému jazykozpy-tu“ (w „Listach filologickÿcb“ 1880—93) są to materyaiy do słown. porówn. jęz. słów. Wywody antora nie odpowiadają już wymaganiom nauki współczesnej. M. należał do układania słów. jęz. słów., podjętego przez Miklosicha na życzenie ks. Oldenburskiego p. n. „Dictionnaire abrégé de six langues slaves“ (1885).

Mätzner Edward Adolf, pedagog i filolog niemiecki, znawca francusczyzny i angielszczyzny (* 25 maja 1805 w Rostocku — -}• 14 lipca 1892 w Berlinie); uczył się teologii w Greifs-waldzie (Gryfii) i filologii w Heidelbergu; był nauczycielem w Yverdon (kant. Waadt). Od r. 1830 wykładał w gimn. francuskiem w Berlinie, r. 1838 zoslał dyrektorem pierwszej pensy i żeńskiej w Berliuie (t. zw. Luisenschule). Pierwsze prace naukowe M-a dotyczyły filologii klasycznej, następnie wszakże poświęcił się jęz. nowożytnym: francuskiemu i angielskiemu. Jest autorem wyczerpujących gram. tych jęz., które w swoim czasie zażywały powagi: ,,Französische Grammatik mit besonderer Berück-

A. Ł,

K. A.

sichtigung des Lateinischen¹' (Berlin 1856, wyd. 2-e 1877, 3-e 1884), „Englische Grammatik“ (w 3 t., 2 wyd. 1880—85). Jako materyał faktyczny po dziś dzień zachowało pewną wartość dzieło M-a „Syntax der neufranzösischen Sprache“ (Berlin 1843 — 45; t. 2.). Prócz tego wydał pracę krytyczno-literacką „Sammlung französischer Lieder“ (1853) i utwór oryginalny dramatyczny: „Hermann und Thusnelda“ (wyd. 2-e Berlin 1874).

K. A

Maubeugs w Wiekach Średnich Melb e auge, po łac. Melbodium), miasto kantonalne francuskie i warownia pierwszego rzędu w połud wsch. części dep. Nord, po obu brzegach rz. Sambry, nad granicą belgijską, węzeł kolei żel. Paryż—Erquelines i Valeucieunes—M.—Hirsou,

punkt wyjścia odnogi kolei M.—Feignies; fabryki sukna, tkanin bawełnianych i płótna, cukrownie, fabryki wyrobów żelaznych, gwoździ, broni i przedmiotów z marmuru; handel zbożem, węglem kamiennym, łupkiem, marmurem; 18 863 m-ców. Szkoła malarska, handlowa, kollegium, muzeum, biblioteka publiczna, przystań na Sam-brze i komora celna. Warownia z 6 fortów złożona.—Dziej e: M. powstało z osady rozwiniętej dookoła założonego w r. 618 opactwa kano-niczek. W w. XIII uzyskało prawo miejskie. R. 1293 zostało zniszczone przez hr. Jana d’Avesnes. Następnie aż do końca w. XV rozwijało się pomyślnie. Dopiero z wybuchem zatargów francusko-hiszpańskich stało się przedmiotem spornym i było pustoszone przez Ludwika XI (1478), Franciszka I (1543) i Henryka II (1553). Nakoniec w r, 1649 Ludwik XIV stał się panem miasta, lecz dopiero przez pokój w Nimègue (1678) ostatecznie ustąpione zostało Francyi. Wówczas (1680) Ludwik XIV polecił Vaubanowi (ob.) ufortyfikować M. na nowo. Oblężone d. 2 paźdz. r. 1793 przez wojska au-stryackie pod ks. Koburskim, M. uwolnione zostało przez Jourdanad. 16 paźdz. t. r. R. 1814 M. było oblegane przez wojska niemieckie pod dowództwem ks. Sasko-Weimarskiego i po rocznej przeszło blokadzie uległo dopiero d. 11 lipca r. 1815 księciu pruskiemu Augustowi. M. jest miejscem urodzenia malarza Jana Gossaerta, zwanego Mabusem.

Manch Karol (* w Stetten [Wirtembergia] 7 maja 1837—f 4 kwiet. 1875), podróżnik po Afryce. Po ukończeniu szkoły realnej w Lud-wigsburgu kształcił się w seminaryum nauczy-czycielskiem w Gmündzie (1854 — 56) poczem został nauczycielem pomocniczym w Isny. Wyuczywszy się po arabsku i nabywszy wiadomości pewnych z lecznictwa, po pięciomiesięcznym pobycie w Londynie w r. 1865, wyjechał do A-fryki południowej. W ciągu lat 3-ch zwiedził dokładnie Transvaal i sporządził mapę kraju tego. W r. 1866 przekroczył dział wodny między rz. Zambezi i Limpopo i w pobliżu osady portugalskiej Tebe odkrył pola złotodajne rozległe. W 1. 1868 — 9 z Pretoryi podjął wędrówkę b. uciążliwą po za rz. Limpopo do Iny-ati; w 1. 1870 i 1871 zatrudniał się zbadaniem pól dyamentowych południowo - afrykańskich; w połowio drugiej r. 1871 z Albasini przeprawił się znów za rz. Limpopo i zwiedził kraj Makalaków, przyczym odkrył zwaliska miejco-wości Zimbabje, która według zdania jego być miała Ofirem (ob.) biblijnym, na co się jednak badacze inni nie godzą. Pod Seną dotarł do rz. Zambezi. W grud. r. 1872 powrócił do Europy i osiadł w Blaubeuren jako urzędnik kolei żel.; życie zakończył wskutek upadku niebezpiecznego. Ogłosił mnóstwo sprawozdań w „Pe-termanns Mittheilungen“ i wydał dzieło „Reisen im Innern v. Südafrika 1865 —72“ (Gotha 1874). Życiorys M-a napisał Mayer (Stuttgart 1895).

E. Chw.

Red,

Mauclair Kamil, wybitny pisarz francuski » bez słuszności — ślady wpływów kolejnych: (* 29 grud. 1872 w Paryżu). Oboje rodzice Mallarmégo, Maeterlincka, Barrèsa itd. Sam jego byli paryżanami, po dalszych jednak krew- o sobie mówi, iż „pragnął doznać tych wrażeń, nych w linii wstępującej odziedziczył nieco które przeżywali wszyscy przywódcy duchowi krwi niemieckiej (Lotaryngia) i duńskiej. Bar- ludzkości współczesnej“. „Sztuki dla sztuki“ nie dzo zdolny, wyróżnił się rozwojem umysłowym uznaje, owszem cel jej widzi jedynie w „wy-niezwykle wczesnym. Młodo również wstąpił rażaniu życia“. Wpływ cudzoziemski (Ibsena, w szranki literackie i szybko zdobył sobie na Nietzschego, Björnsona itp,) na literaturę frantem polu uznanie. Nader płodna i różnostron- cuską uważa za pożądany i wyśmiewa zbyt na działalność jego pisarska trzech dziedzin wyłączny nacyoualizm w sztuce. Patrzy na sztu-przeważnie się tyczy: poezyi w ścisłem zna- kę jako całość i żąda „fusion des artsu, które czeniu, powieści i noweli, a przedewszystkiem przecież różnią się jedynie sposobem wyra-krytyki artystycznej. Pierwsze jego poezye żania wartości estetycznych. Krytyka nowo-(o treści zagadkowej, lecz b. muzykalne) uka- Żytna winna odczuwać, rozumieć i tłumaczyć zały się w r. 1891 w „La Conque“ Piotra Lou- jednakowo wszystkie rodzaje twórczości ludzkiej, ysa. Z tych i niektórych innych wierszy po- Trzeba, żeby krytyk, wskazując na Whistlera, wstały w r. 1894 słynne „Souatines d’Automne“ mógł powiedzieć do muzyka: „to Schumann“, owiane duchem Schumanna (muzykę do nich Krytyce tej daje miano „analogicznej“ — Bibl.: stworzyli: Charpentier, Fabre, Schmitt i in.). Fontainas „C. M.“ („Mercure de France'⁴ 1894); Podobnyż nastrój tchnie ze zbiorku „Le Sang Pellissier„ Poésies“ („Rev. Encycl.“ 1895); Reparle“ (1904). Znacznie bogatszym jest plon my de Gourmont „Livre des Masques“ (II, 1898); M-a na polu beletrystyki niewierszowanej, że Ernest-Charles „Les Samedis Littéraires“ (1903); wymienimy: „Couronne de Clarté“ (1895), „Les Bever i Léautaud „Poètes d’Aujourd’hui“ (1903); Clefs d’Or“ (1896), „L’Orient Vierge“ („po- Cardonnell i VeJlay „La Littérature contempo-wieść z roku 2 000“, Paryż 1897), „Le Soleil raine“ (1905); Aubry „C. M.“ (1905); Walch des Morts“ (1898), „L’Ennemie des rêves“ „Anthologie des poètes français contemporains“ (1899, powieść ta miała powodzenie wielkie), (t. III, 1910).

M. Ab.

ses

Dr J. P.

„Les Mères sociales“ (1902, występuje tu wro- Maudsley Henryk (* w Giggleswick [York-go względem kobiet), „Dana'ides“ (1903), „La shire] 6 lut. 1835) lekarz londyński, zasłużony Ville-lumière“ (1904, krytyka Paryża jako badacz chorób umysłowych. W r. 1857 osiąg-miasta sztuki), „Les Mystères du Visage“ (1906), nął dyplom doktorski w Londynie i tam też „L’Amour Tragique“ (1908) i in. oraz kilka osiadł; w r. 1869 został członkiem tow. lek. utworów dramatycznych jak oto: „Le Génie est królew. (Royal College of Physicians); od r. un crime“, „Les Blessés“, „Un homme et une 1859 — 1862 ordynował w Manchester Poyal femme“, które sławy mu nie przysporzyły. Naj- Lunat. Hosp. i wydawał pismo „Journal of wydatniejsze zasługi M. położył w dziedzinie Mental Science“. Następnie został prof. med. krytyki tak literackiej, jak artystycznej wo- sądowej w uniwersytecie londyńskim oraz kon-góle. Pomijając pierwszy szkic jego o Stefa- sultantem w West London Hospital. Sławę nie Mallarmé (ob.) wydany bez oznaczenia roku, i rozgłos zjednało mu dzieło „The physiology wspomnieć należy o pracach następujących: and pathology of the mind“ (Londyn 1867 „Eleusis“ (1894), „Jules Laforgue“ (1896, z przed- i kilka wydań innych oraz przekłady), nadto mową Maeterlincka), „M. Maeterlinck“, „Augu- m. in. napisał jeszcze „Body and mind etc.“ ste Rodin“ (1901), „L’Art en Silence“ (1900), (t-że 1870 i częściej), „Responsibility in men-„LTmpressionisme, son histoire, son esthétique, tal disease“ (4-y wydania) i „Body a. will“ Maîtres“ (1904, pełny zapału rozbiór twór- (t-że 1883). — Por. „Biogr. Lex. d. hervorrag czości Edw. Maneta, Klaud. Moneta, Degasa, Aerzte“ (IV, 169).

féminines“

Renoira, Pissarra, Sisleya i in. mistrzów ma- Mauersberger W i kto r, prawnik polski i dzia-larstwa franc.), „Les Idées vivantes“, „Ames    łącz społeczny (* 12 grudnia 1844 w Warsza-

(sylwetki Olimpii Gouges, Vigée wie), wykształcenie prawne otrzymał w Szkole le Brun, Malibran, Loli Montes, Klary Schu- Głównej (1862 — 1866), w Dorpacie i Peters-manu, Zofii Kowalewskiej), życiorysy Frago- burgu (1866—8). Długie lata spędził w sądow-nard’a (1904), Greuze’a (1906) i Schumanna    nictwie, pełniąc obowiązki asesora, podproku-

(1906), „De Watteau à Whistler“ (1905), „Trois ratora sądu poprawczego, podprokuratora sądu crises^ de l’art actuel“ (1906), „Louis Le-    kryminalnego w Warszawie. Po reformie sądo-

grand“ (1910) i in. Pozatem współpracu-    wej (1876) został sędzią śledczym VII rewiru

je w całym szeregu pism peryodycznych    m. Warszawy. W r. 1901 Ukazem Najwyższym

francuskich i niemieckich, gdzie umieszcza    z d. 26 listop. M. uwolniony został z zalicze-

liczne artykuły o literaturze, malarstwie, mu-    niem do ministeryum sprawiedliwości; d. 29

zyce. Umysł to niespokojny, badawczy, ana-    listop. t. r. mianowany sędzią śledczym II okrę-

lityczuy, b. wszechstronny, wrażliwy na wszyst-    gu powiatu birskiego w Ufie (na Uralu), d. 31

kie prądy ideowe, które ogromnie łatwo wchła-    grud. t. r. podał się do dymisyi ostatecznej. Po

nia i sobie przyswaja. Widziano w nim — nie    długiej korespondencyi przyznano mu z tytułu

S. P.

E. Chw.

M. Ab.

33 letniej służby sądowej 450 rb. emerytury rocznej. Niezależna magistratura i palestra u-czciła tę dymisyę, ofiarowując M-owi żeton pamiątkowy z napisem: „Judici V. M. collegae 1868 — 1901“. Jako sędzia śledczy prowadził M. wiele procesów głośnych: Salerno di Colonna, Korwina Piotrowskiego i t. d., pracując zawsze na mocy sprawiedliwości. Po opuszczeniu służby sądowej poświęcił się M. sprawom dobroczynności. Został prezesem wydziału ochron i żłobków przy Warsz. To w. Dobrocz. (od 1902). O niestrudzonej jego na tym polu działalności świadczy opowieść Ksaw. Nalepińskiego „Suplement do broszurki Rys Historyczno - Statystyczny Ochrony IX-ej“ (Warszawa 1908). M. pisał wiele w zakresie prawa i procedury karnej. Z licznych artykułów, ogłoszonych w „Gazecie Sądowej Warszawskiej“ (1889 — 1893), w „Bibliotece Umiejęt. prawnych“ (1880) wymienić należy: „O samobójstwie“ (również odczyt w Sądzie Okręgowym w Warszawie 1880), „Zboczenia moralne“, „Ekspertyza lekarska“, „O karze śmierci“, „Crimen laesae majestatis“, „Kradzież domowa“, „Kradzież zbrojna“, „De-floracya“, „Dom przedpogrzebowy w Warszawie jako miejsce sekcyi sądowo-lekarskich“, „O podżeganiu do przestępstw“, „Projekt zmian przepisów co do dochodzeń policyjnych i śledztwa wstępnego“, ,,Rys zmian w śledztwie karnem pierwiastkowem za ostatnie lat 20‘‘, ,,Sądy karne dawne i obecne“ (odczyt w Tow. Prawni-czem 7 marca 1907).

Manna Kea („Góra Biała“), najwyższa (4212 m.) góra na wyspie Hawai, w płn.-wschodniej części jej położona, wulkan dawno wygasły, o kraterze zapadłym i szczytach śniegiem pokrytych. Do wysokości 2650 m. M. K. porośnięta jest lasem wysokopiennym, wyżej rosną jedynie krzewy, na wysokości 4025 m. leży na wulkanie ładne, rozległe jezioro Vaiau. Na południu wyspy Hawai wznosi się drugi wulkan, czynny, Mauna Lea („Góra Wielka“), 4194 m. wysoki, wybuchami swemi częste spustoszenia na wyspie sprawiający (od 1843 do 1887 było 11 wstrząśnień znacznych), do wysokości 2 500—3 000 m. roślinnością pokryty. Wybuchy od r. 1892 są o wiele słabsze od poprzednich.—Por. Marcuse „Die HawaischenInseln“ (Berlin 1894). Mauna Loa, ob. Mauna Kea.

Manndeville John, ob. Mande ville.

Manpas K a r o 1 E m i 1, mąż stanu francuski (* w Bar-sur-Aube 8 grudn. 1818—f w Paryżu 18 czerw. 1888). W r. 1841 napisał: „Considérations sur le système des impôts“. Za rządów Guizota (ob.) był podprefektem, w r. 1849 stał się „bonapartystą“ i prefektem dep. Allier, w dwa lata potem—prefektem Garonny Górnej, gdzie wkrótce się odznaczył prześladowaniem republikanów podejrzanych o socyalizm i nie-przebieraniem w środkach. Wskutek zbyt jawnych nadużyć usunięty z posady, wezwany został do Paryża przez L. N. Bonapartego, który potrzebował ludzi „zdolnych do wszystkiego“, i mianowany w listop. r. 1851 prefektem policyi paryskiej. Czynnie przykładał rękę do przewrotu grudniowego, kierując bezpośrednio w nocy na 2 grudnia aresztowaniem posłów i działa-czów społecznych. W odezwach do ludu groził karami surowemi w razie oporu lub nawet zbiegowisk ulicznych. Dostał za to stanowisko ministra policyi (21 stycz. 1852), a podczas urzędowania niedługiego wsławił się systemem szpiegostwa i teroryzowaniem ludności. D. 10 czerw, r. 1853 zniesiono ministeryum policyi. M. otrzymał misyę dyplomatyczną w Neapolu, w r. 1854 zaś został senatorem. Zachowywał się b. reakcyjnie, był np. przeciwnikiem wolności prasy oraz zgromadzeń (1868). Upadek drugiego cesarstwa odsunął go od życia publicznego na czas dłuższy. W r. 1876 i 1877 kandydował niepomyślnie na posła do parlamentu. W r. 1884 ogłosił dość ciekawe pamiętniki. Uczestniczył w spisku an-tyrepublikańskim gen. Boulangera.

Maupassant Henryk Renat AlbertWit (Guy), znakomity pisarz francuski (* w zamku Miromesnil, w okolicach Dieppe, 5 sierp. 1850 —f w Passy 6 lip. 1893). Pod względem rasowym i społecznym mógł ulegać dwojakim wpływom dziedzicznym. Przez ojca Gustawa wywodził się ze zubożałych margrabiów lota-ryńskich, którzy się przenieśli do Normandyi ok. połowy w. XVIII. Natomiast matka jego, Laura (z domu Le Poittevin), pochodziła z wyższej burżuazyi normandzkiej i była właścicielką posiadłości wiejskiej Étretat. Tu właśnie M. spędził lata dziecinne, wraz z bratem młodszym o lat 6, Gerwazym, pod czułą a rozumną opieką matki, która wkrótce zmuszona była z lekkomyślnym małżonkiem rozstać się i całkowicie wychowaniu dzieci się oddała. Przyjaciółka lat dziecinnych Flauberta (ob.), który, wbrew rozpowszechnionym twierdzeniom, nie był ani wujem ani ojcem chrzestnym M-a; kobieta wykształcona, wpoiła w syna zamiłowanie do przyrody, do ruchu, do ludu, do literatury. M. odznaczał się zdrowiem, siłą, energią i był, jak sam mówił, „łakomy życia“. W r. 1863 oddany do seminaryum w Yvetot, niedługo tam popasał, gdyż wydalono go za nieposłuszeństwo, niereligijność i wierszyki satyryczne. Przeniesiony do liceum w Rouen znalazł tam dobrego kierownika w osobie dawnego przyjaciela matki, poety Ludwika Bouilheta (f 1869); uczył się tu lepiej i zakład ukończył. W r. 1870 walczył przeciwko Prusakom jako ochotnik a wrażenia ówczesne posłużyły mu później za materyał do licznych opowiadań jak „Boule de Suif“, „M-lle Fifi“ i inn. Po zawarciu pokoju udał się do Paryża, dostał w ministeryum marynarki posadę na 1 500 fr., do pilnych jednak urzędników nie należał i spędzał czas wolny po części na pisywaniu wierszy, przeważnie zaś na wszelkiego rodzaju sportach, z których najmilszym były wycieczki łodzią w górę i w dół Sekwany.

Od r. 1873 bierze go w swoją opiekę Flaubert i kieruje wszystkiemi jego próbami na polu literatury, zwłaszcza poezyi: wpływ jego był wielki i dobroczynny, nauczył bowiem M-a patrzyć w życie i zdobyte wrażenia w prawdziwie artystyczną formę przetwarzać. U niego właśnie, na przyjęciach niedzielnych, poznał M. takich pisarzy jak Daudet, Zola, Turgenjew, Mendès,

wet do repertuaru Komedyi Francuskiej. — Ten pierwszy okres twórczości M-a zamyka śmierć jego przyjaciela i mistrza Flauberta (1880), następuje drugi i ostatni — okres pracy zdumiewająco płodnej w dzieła pierwszorzędne, a zarazem powolnego rozwoju choroby, która go przez ciężkie cierpienia i obłąkanie zaprowadziła do grobu. Przez ciąg nie wiele więcej, niż 10 lat napisał około 220 opowiadań zgromadzonych w kilkunastu tomach: „La Maison Tellier“ (1881), „M-lle Fifi“ (1882), „Contes de la Bécasse“ i „Clair de Lune“ (1883, tł. polskie Lwów 1905), „Les soeurs Rondoli“ (1884, po polsku Warsz. 1885), „Miss Harriett“ (1884), „Yvette“ i „Contes du Jour et de la Nuit“ (1885), „la Petite Roque“ i „Monsieur Parent“ (1886, jesti przekł. polski), „Main gauche“ (1889), „Toine“ i „Horla“ (1887, tł. polsk. 1909), „Rosier de M-me Husson“ (1888), „Inutile Beauté“ (1890). W ciągu tegoż okresu wydane zostały wielkie jego powieści: „Une Vie“ (1883, przekł. polski Lwów 1908), „Bel-Ami“ (1885, po polsku „Trzy kobiety“ Łódź 1887), „Mont-Oriol“ (1887), „Pierre et Jean“ (1888), „Fort comme la Mort“ (1889, po polsku 1890) i „Notre Coeur“ (1890) oraz trzy tomy szkiców i wrażeń artystycznych z podróży odbywanych jachtem własnym po morzu Sródziemnem do brzegów Włoch (1885), Sycylii, Korsyki (1880), Algieru (1881), lub do Bretanii (1882), Anglii (1886) itd.: „Au Soleil“ (1884), „Sur l’eau“ (1888, po polsku 1905) i „La Vie errante“ (1890). Jednocześnie liczne artykuły umieszczał w pismach „Gaulois“, „Gil-BIas“, „Echo de Paris“, „Revue bleue“ i in. Pod względem zewnętrznym życie M-a z tego okresu — po za wspomnianemi podróżami — niewiele daje materyału godnego omówienia, tembardziej iż zamknięty z natury, mało kogo przypuszczał do obcowania poufałego, z rozwojem zaś choroby nieufność względem ludzi wzrastała. Materyalnie stał w owym czasie świetnie, mając z dzieł swoich po kilkadziesiąt tysięcy franków rocznie, to też wyrachowany, a nawet może chciwy w stosunkach z wydawcami nie żałował sobie pieniędzy na podróże dalekie, na jacht własny, na willę w Cannes, nad pomaganie matce (f 1903) i bratu (1889),

chętnie przyjmował gości z Paryża i gdzie zwykł był przez koniec lata i jesień wypoczywać. Życia salonowego, czczego, burżuazyjnego nienawidził; nie lubił też jałowych dysput literackich i artystycznych. Stosunki bliższe utrzymywał tylko z Dumasem synem, Bourgetem, Rodem, Pawłem Hervieu, panią Leconte du Nouy, Jakubem Normandem, z którym do współki napisał utwór dramat.: „Musotte“ (odegrany 1891) i in.—Choroba M-a, obarczonego prawdopodobnie dziedzicznie, gdyż i brat jego zmarł pora-

Huysmans, Goncourt, Herédia i in., później zaś znów, na obiadach czwartkowych u Zoli, spotykał Roda, Coppéego, Bouchora, rzadziej zaś Taine’a, Renana, Maksyma du Camp i Maurycego Sanda. —Od r. 1876 zbliżył się bardzo do Turgenjewa, którego smak literacki cenił wysoko i którego rad słuchał (w r. 1880 napisał o nim w ,,Gaulois“ artykuł: „L’inventeur du mot nihilisme“ i większe studyum — tamże, po śmierci jego w r. 1883). Poznał się też ze Stefanem Mallarmé (ob.) i Villiersem de l’Isle-Adam przez Catulla Mendèsa, który wydawał „La République des Lettres“ i który w końcu r. 1876 umieścił artykuł entuzyastyczny M-a o Flaubercie.— W r. 1878 M. przeniósł się do ministeryum oświaty, gdzie go popierali Ferry i Rambaud, wkrótce jednak porzucił wszelkie „posady“, aby się niepodzielnie oddać literaturze.—Zaczął pisywać i umieszczać po pismach poezye (pod pseudon. Maufrigneuse, Joseph Prunier, najczęściej zaś — Guy de Valmont) od r.

1872; zbiorek osobny p. n. skromnym „Des Vers“ pojawił się w r. 1880 i zawierał jedynie wiersze napisane po r. 1875 (dedykowany był Flaubertowi). Niektóre z tych poezyi ściągnęły na autora zarzut obrazy moralności publicznej i omało kary sądowej nie wywołały.—Do pierwszych płodów M-a na polu nowelistyki, która z czasem miała go tak wsławić, należą umieszczone w pismacli opowiadania: „La Main d’écorché“ („Almanach lorrain“ 1875), „Le Donneur d’eau bénite“ (,,Mosaique“ 1877), „Coco, coco, coco frais“ (tamże 1878)—pod pseud.

Guy de Valmont. Sławę jednak zdobyła mu dopiero nowela „Boule de suif“ umieszczona w zbiorowych „Soirées de Médan“ (1880). Krytyk tak surowy jak Flaubert był nią zachwycony i ogół czytający sąd ten potwierdził (przekł. polski p. n. „Kulka łojowa“, Kraków 1910).

śliczny pałacyk w Etretat, gdzie

na

Trzecim rodzajem literackim, uprawianym przez M-a od początku, były utwory dramatyczne.

W r. 1875 napisana została farsa: „La Maison turque à la feuille de rose“, która dotąd jednak nie mogła być ze względu na treść zbyt sprośną wydrukowana, chociaż odegrano ją dwa razy w Paryżu w r. 1875 i 1877 w mieszkaniach prywatnych i w kółku, oczywiście, bardzo ścisłem, widzów takich jak Flaubert, Turgenjew, Zola, Meilhac i in.—W r. 1876 została napisana, r. 1880 ogłoszona komedya „La Répétition“, odegrana wszakże dopiero w r. 1904.

Przed r. 1880 z utworów scenicznych doczekała żony, rozpoczęła się od cierpienia wzrokowego, się wystawienia jedynie „Histoire du vieux j jeszcze w r. 1880; z biegiem czasu objawy cho-temps“—w r. 1879, w r, zaś 1899 weszła na- | robne wzrastały, zdenerwowanie ogólne stawało

M, Ab.

M. Ab.

się nieznośnem; do wyczerpania ogólnego, jako skutku nadużyć rozlicznych, przyłączyło się działanie tych trucizn, do których zaczął się uciekać (jak oto: eteru, morfiny, kokainy, haszyszu itp.); w walce z nerwobólami straszliwymi, zjawia się wstręt do ludzi, żądza samotności (widoczna w powieściach „Mont-OrioP‘ i „Fort comme la mort“ oraz całym szeregu nowel), zamiłowanie i prawdziwy kult strachu i potworności („Sur l’eau“, „La Peur“, „L’Auberge“, „La Nuit“, „le Tic‘‘ itd.), obawa ciemności („Cauchemar“ i in.), posępne przeczucia („Un lâche“), bezsenność, rozdwojenie osobowości („Lui?“, „Le Horla“, „Qui sait?“), halucynacye, nakoniec myśl o samobójstwie (zamach nieudany w Cannes 1 stycz. 1892). Ostatnie półtora roku spędził w lecznicy d-ra Blanche pod Paryżem w stanie prawie zupełnie nieprzytomnym, nieraz w kaftanie krępującym (ob.), zgasł zaś cicho „jak lampa, w której zabrakło oleju“, chociaż sam o sobie w przystępie manii wielkości powiedział był: „wszedłem w życie jak meteor i wyjdę z niego jak piorun“. Pochowano go d. 9 lipca na cmentarzu Montparnasse, nieopodal grobu Cezara Franka; Zola wygłosił mowę pożegnalną. Wystawiono mu dwa pomniki: jeden w Paryżu, w parku Monceau (24 paźdz. 1897), drugi — w Rouen, stolicy rodzinnej jego Normandyi (27 maja 1900). Znaczenie M-a w dziejach literatury francuskiej wielkie jest i nieprzemijające. Jako prawdomówny postrzegacz życia, jako psycholog głęboki, jako myśliciel z gorzkim na ustach uśmiechem, jako piewca miłości, jako malarz przyrody, jako stylista niezrównany zawsze będzie zajmował miejsce wybitne. Do wielbicieli jego należy krytyk tak ascetycznie surowy jak Tołstoj, który w pozornie lekkomyślnych utworach M-a o miłości i kobiecie potrafił dojrzeć ból i tragizm wszechludzki. — Bibl. : oprócz dzieł ogólnych jak: Lemaitre „Les Contemporains“ t. V; Bourget „Essais de Psychologie contemporaine“; Brunetière „Le Roman naturaliste“; Doumic „Ecrivains d’aujourd’hui“; Halperine-Kaminsky „Tolstoï, M. et Zola“; Goncourt „Journal“, ob. jeszcze: Schmidt Berta „Le groupe des romanciers naturalistes“ (Karlsruhe 1903); Lombroso „Souvenirs sur M., sa dernière maladie, sa mort“ (Rzym 1905); Maynial „La vie et l’oeuvre de M.“ (Paryż 1906); Mahn „G. de M. Sein Leben u. seine Werke“ (Berlin 1908); Vorberg „M.’s Krankheit“ (Wiesbaden 1908); Lange „Die Psychose M.’s.“ (Lipsk 1909), oraz liczne artykuły po pismach przytoczone w dziele wyżej wskazanem Mayniala.

Maupeou Renat Karol, mąż stanu francuski (* w Paryżu 1688 — f tamże 1775). Syn przewodniczącego w izbie śledczej parlamentu; r. 1708 został również urzędnikiem sądowym w Châtelet paryskim, r. 1710 —radcą parlamentu, r. 1717 — tamże jednym z wice-prezydentów (président à mortiery od r, 1743—57 był pierwszym prezydentem. Zręczny, dowcipny, wymowny, choć nieuk, drogą ożenku bogatego u-miał zdobyć sobie stosunki i wpływy. Podczas zatargu parlamentu z dworem i arcyb-pem paryskim sprytnie „politykował“. D. 22 wrześn. r. 1757 złożył urząd, który objął po nim Mole (ob.). W paźdz. r. 1763 został wicekanclerzem, a po niejakim czasie również i ministrem sprawiedliwości (garde des sceaux). Dzięki wpływom swoim przy dworze dopiął tego, iż po Mole prezydentem parlamentu został syn jego Renat Mikołaj (ob.). D. 15 wrześ. r. 1762 objął stanowisko kanclerza po to jedynie, aby nazajutrz odstąpić je temuż synowi.

Maupeou Renat Mikołaj Karol Augustyn, mąż stanu francuski, starszy syn poprzedniego (* w Paryżu 25 lut. 1714— + w Thuit, w Normandyi, 29 lipca 1792). Odr. 1733 radca parlamentu, d. 12 listop. r. 1743 został jego wiceprezydentem, który to urząd odziedziczył po ojcu wraz z takiemi właściwościami charakteru, jak ambicya, układność, przebiegłość, wola uparta. Posiadał te cechy w wyższym jeszcze stopniu a również i umysł wybitny. Przy pomocy ożenku bogatego (z krewną pani d’Epi-nay) i stosunków ojcowskich prędko począł się wysuwać po drabinie urzędniczej. Czynnie pomagał ojcu podczas zatargu dworu z parlamentem (ob.). Niełaska królewska w r. 1757 nie dosięgła go: d. 12 paźdz. r. 1763 został, po ustąpieniu M. Molégo (ob.) mianowany pierwszym prezydentem, d. 16 wrześ. r. 1768—kanclerzem Francyi oraz ministrem sprawiedliwości. Podczas pięcioletniego przewodniczenia jego w parlamencie skazano hr. Lally (ob.), poddano ponownie rozpatrzeniu sprawę Calasa (ob.), odbyło się słynne posiedzenie z królem (3 marca 1766), kiedy zostały wzbronione na przyszłość wszelkie związki pomiędzy parlamentami. Jako kanclerz nie przebierał w środkach do zdobycia łaski królewskiej, pobłażał wszelkim nadużyciom i pochlebiał pani Dubarry (ob.). Przeszedł na stronę ks. d’Aiguillona (ob.) i dopomógł do obalenia swego protektora, księcia Choiseul (1770, ob.). W imię wzmocnienia władzy królewskiej podjął walkę z parlamentami. Po wydaniu d. 27 list. tak zwanego edyktu de réglement et de discipline, który, uszczuplając o-gromnie prawa parlamentów, obudził niezadowolenie ogólne oraz wywołał szereg protestów, M. uciekł się do gwałtu: d. 20 styczn. r. 1771 wszyscy członkowie opozycyi parlamentarnej byli schwytani, pozbawieni swoich urzędów i zesłani do odległych zakątków kraju. Parlamenty zniesiono i zastąpiono przez radę królewską (24 styczn.), później zaś (22 lut.) utworzono 6 takich sądów wyższych: w Arras, Blois, Châ-lons (nad Marną), Clermont, Lugdunie i Poitiers. D. 22 marca zniesiono również za protest izbę skarbową (cour des aides) i d. 9 kwietn. wygnano jej prezesa Malesherbes’s (ob.). Reforma ta, skierowana ku wznowieniu władzy cen-

traluej i zjednoczeniu państwa w duchu Richelieuego i Ludwika XIV, posuwała się dość szybko, pomimo oporu arystokracyi feudalnej i biu-rokracyi, i byłaby ostatecznie przeprowadzona, gdyby nie śmierć króla (10 maja 1774), poczerń pieczęć kanclerska przeszła do rąk Hue de Miromesnil (ob.), a dawne parlamenty zostały znów przywrócone, ażeby po kilkunastu latach zniknąć zupełnie (7 wrześn. 1790). M. nie chciał uledz nowemu „kursowi“ i resztę życia spędził w dobrach swoich normandzkich, na wygnaniu. Za życia jeszcze wydał dokumenty tyczące się swej działalności p. n. „Code des Parlements“ (Paryż 1772). — Por. Jobez „La France sous Louis XV“ (1873); Flammerinont „Le chancelier M. et les par Parlements“ (1884) oraz bibliografię przytoczoną pod art. M. w „Graniu Ab-

A, Ł

Maur (Maurus) św. (* 512—f 584 [daty wątpliwe]), założyciel opactwa Glanfeuil (Saint-Maur-sur - Loire), pochodził ze znakomitej rodziny włoskiej, a był synem jakiegoś Equitiusa, który go, gdy skończył lat 12, oddał na naukę św. Benedyktowi z Nurs^i (ob.); pod przewodnictwem mistrza takiego M. stał się mnichem b. świątobliwym, pełnym cnót zakonnych, 0-koło r. 542 z Monte Cassino wysłano M-a do Gallii na zaproszenie biskupa z Le Mans. Zjednawszy sobie względy króla Teodeberta założył łączenie z jego imieniem najrozmaitszych ino-pierwsze we Francyi wymienione już wyżej wacyj,—niezawsze zresztą szczęśliwych,—które opactwo benedyktyńskie. Życiorys M-a napisał celem podniesienia potęgi morskiej Francyi Faustus z Monte Casssino, Mabillon (ob.) wydru- wprowadzono w życie w drugiej ćwierci w. XVIII. kował go w „Acta sanctorum ordinis sancti Niektóre jednak zarządzenia są istotnie dzie-Benedicti“ ale z rękopisu popsutego przez O- łem jego własnem, np. kilka wypraw nauko-dona (Eudes) opata z Glanfeuil. Opactwo to wych i założenie w Paryżu szkoły wojskowej

Wiel. Encykl. powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Ze«i. 363a.

Red,

1893).

de Eneyclop.“.

Maupertuis P i o t r Lud wik - Moreau de matematyk francuski (* 17 lip. 1698 w S. Mało — f 27 lip. 1759 w Bazylei), podał ważne przyczynki do Rachunku różniczkowego i wprowadził do mechaniki zasadę najmniejszego działania. R. 1732 wstąpił do Akademii. W r. 1737, przy współudziale Clairanta, Camusa, Lemon-niera, Outhera i Celsusia, kierował pomiarem południka w Laponii. W 1. 1746 — 53 przewodniczył Akademii berlińskiej. Ważniejsze prace: „Ballistique arithmétique“ (1732, w „Recueil de 1’Acad. d. Sc.“); „Commentaire de la douzième section du premier lWre de Principes de Newton“ (t-że); „Discours sur la figure des astres“ (1732); „La figure de la terre“ (1738 — sprawozdanie z prac geodezyjnych w Laponii, w którem sobie główną zasługę przypisuje), „Anecdotes philosophiques et morales“ (1738); .,,Relation d’un voyage fait par ordre du roi au cercle polaire“ (1738); „Elements de géographie“ (1742); „Astronomie nautique'¹ (1743): ,,Mémoire sur la moindre quantité d’action“ (1744); „Vénus physique“ (1745); „Essai de cosmologie“ (1748). Voltaire (ob.) niejednokrotnie, czasem i słusznie, ośmieszał zdania i pomysły jego.

w w. XVI uległo sekularyzacyi; przez całe Średniowiecze używało sławy znakomitej i znaczenia wielkiego.—Por. „Enc. kość.“ (XIV, 62).

Maurenbrecher Karol Piotr Wilhelm, historyk (* 1838 w Bonnie—f 1892 w Lipsku), syn uczonego prawnika Romea M-a, wykształcił się w Bonnie, Berlinie i Monachium; dyplom otrzymał w r. 1861 w Bonnie po obronieniu rozprawy: „De historicis X seculi scriptoribus, qui res ab Ottone Magno gestas memoriae tra-diderunt“, tamże w r. 1862, został docentem prywatnym; od r. 1862 do 1863 bawił w Si-mancas w Hiszpanii dla poszukiwań archiwalnych; w r. 1867 został profesorem historyi w Dorpacie, w r. 1869 w Królewcu, w r. 1877 w Bonnie, nakoniecwr. 1884 w Lipsku. Napisał m. inn.: „Karl V und die deutschen Protestanten 1545 — 55“ (Düsseldorf 1865); „Don Kariös“ (wyd. 2-e Berlin 1876); „Studien und Skizzen zur Geschichte der Reformationszeit“ (Lipsk 1874); „Königtum und Verfassung in Preussen“ (Bonn 1878); „Gesch. d. katholischen Reformation“ (Nördling 1880, t. 1); „Die preussische Kirchenpolitik und der Kölner Kirchenstreit“ (Stuttgart 1881). Od r. 1881 redagował „Historisches Taschenbuch“. — Por.: J. Wolf „Wilhelm M., ein Lebens-und Schaffensbild“ (Berlin

M. Ko.

Maurepas Jan Fryderyk Phélypeaux hr. de, minister francuski (* 9 lipca 1701 w Wersalu—f t-że 1 listop. 1781). —Sekretaryat stanu i tekę ministra marynarki otrzymał na mocy prawa o dziedziczeniu urzędów. W chwili kiedy ojciec jego, Hieronim de Pontchar-train, został uwolniony, M. liczył niespełna lat piętnaście, wskutek czego musiał go zastępować na urzędzie krewniak jego i teść przyszły, markiz de la Vrillère. Wprawdzie już w r. 1718 udzielono mu dyspensy od wieku, ale M. wolał z niej nie korzystać i dopiero po śmierci swego prokurenta (1725) zasiadł w gabinecie królewskim. Płytki, błyskotliwy, nie posiadający wiedzy zgoła żadnej, M. celował tylko w jednej sztuce — sztuce intrygowania, dzięki intrygom swoim umiał szybko wysunąć się na czoło i przekonać młodego Ludwika XV o swojej niezbędności. Ponieważ maszyna państwowa Ludwika XIV, pomimo wszystkiego chromania, sama jakoś szła dalej, więc M. bez wielkiego trudu mógł przez lata całe odgrywać rolę męża opatrznościowego i wszystko co się działo w jego departamencie wydawać za płody zarządzeń własnych. Stąd też ta jego sława jako reformatora floty francuskiej i stąd też to częste

M. Sz.

i t. d.“ (1896).

morskiej, ale to jest mniej więcej wszystko, co powstało z jego inicyatywy osobistej. Inne natomiast skutki jego urzędowania były wprost zgubne dla Francyi, uprawiał bowiem na szeroką skalę nepotyzm i, powierzywszy dowództwo nad flotą najrozmaitszym miernotom, stał się tern samem powodem niejednej z klęsk, które potem spadły na kraj jego podczas wojny Siedmioletniej. —Za złośliwy epigram na panią de Pompadour (ob.) M. wpadł w niełaskę i w kwietniu r. 1749 musiał wyjechać do Bourges, Skąd po niejakimś czasie przeniósł się na stały pobyt do rodzinnego Pontchartrain. Tam zdała od dworu i spraw publicznych spędził ćwierć wieku. Do władzy ujrzał się nagle znowu powołanym, kiedy na tron wstąpił Ludwik XVI. Jedynym tytułem do tego wyróżnienia była niełaska kochanki królewskiej, ale po zmianie tronu tytuł taki, jak wiadomo, aż nadto wystarczał do pozyskania sobie względów nowego króla. Początkowa działalność M-a przy boku Ludwika XVI wróżyła wiele dobrego. Wpłynął na odwołanie wielu ministrów dawnych i kazał zawezwać Vergennesa, Turgota, Malesherbesa i Saint-Germaina. Prędko jednak dworacka natura i duch intrygancki wzięły w nim górę. W sojuszu z kamarylą dworską sprowadził upadek Turgota i unicestwił rozpoczęte dzieło naprawy państwa. Po usunięciu Turgota M. zarezerwował dla siebie samego tytuł szefa skar-bowości, wezwał niejako do pomocy swojej Neckera (ob.) i powierzył mu dyrekcyę skarbu. Po czterech latach padł jednakże i Necker, niczego zresztą nie dokonawszy, ofiarą jego intryg. Wojna z Anglią, która wybuchła z przyczyny ogłoszonej niepodległości amerykańskiej, była poniekąd dziełem M-a; wojna ta była mu tem-bardziej na rękę, że widział w niej sposobność powetowania klęsk, których sam kiedyś był powodem niemałym. Jemu również należy przypisać ogłoszenie edyktu. który powołał z powrotem do życia parlamenty obalone.—W r. 1792 wydał Soulavie pozostawione rzekomo przez M-a pamiętniki historyczne, które jednakże, jak się okazało, były podrobione — Literatura: Historya Francyi za panowania Ludwika XV i Ludwika XVI, tudzież pamiętniki współczesnych, głównie d’Argensona i Marmontela (ob. te nazw.).

Maurer Jerzy Ludwik von, mąż stanu bawarski i słynny uczony (* 2 listop. 1790 — t w Monachium 1872). Początkowo czynny w sądownictwie, członek Izby apelacyjnej, został powołany r. 1826 na profesora prawa niemieckiego do Monachium, r. 1830 został członkiem Rady Stanu, a wtedy powołano go do Aten na członka regencyi rządzącej Grecyą w okresie nieletności księcia bawarskiego Ottona, obranego królem Hellenów. W Grecyi przebywał M. niedługo (1832—1834). Jedynym trwałym owocem na ziemi obcej była reforma prawodawstwa i procedury karnej, która imię jego uczyniła Sławnem na półwyspie; broniąc jednak niezależności Grecyi przeciwko Anglii i Ros-syi, naraził się mocarstwom sprzymierzonym i został odwołany (31 lip. 1834). Pozostał odtąd w Monachium jako radca stanu. Ogłosił po powrocie z Grecyi apologię działalności swojej: ,,Das griechische Volk in öffentlicher, kirchlicher und privatrechtlicher Beziehung“ (1834 — 5), w której rozprawił się z przeciwnikami politycznymi przy dworze bawarskim. Rozpoczął też badania w zakresie historyi prawa niemieckiego, które miały następnie wsławić jego imię. R. 1847 polecono mu utworzyć gabinet, z którego po 10 miesiącach ustąpił, nie ujawniając zdolności politycznych. Odtąd do śmierci pracował nad wykonaniem wielkiego planu, którego treść miała objąć bistoryę organizacyi gminnej niemieckiej od czasów najdawniejszych. Plan ten został wykonany w znacznej części, pozostała do napisania część ostatnia: „Die Geschichte der öffentlichen Gewalt“. Dzieło objęło 12 tomów: „Einleitung in die Geschichte der Mark-Hof-Dorf-und Stadtverfassung und der öffentlichen Gewalt“ (Monachium 1854, wydanie 2-e Wiedeń 1896); „Geschichte der Markeu-Verfas-sung in Deutschland“ (Erlangen 1856); „Geschichte der Fronhöfe, der Bauernhöfe und der Hofverfassung in Deutschland“ (tamże 1862—3, 4 tomy); „Geschichte der Dorfverfassung in Deutschland“ (1865—6, 2 t.); „Geschichte der Stadtverfassung in Deutschland“ (1869 — 71, 4 t.). Prace te w znacznej części nie utraciły wartości. Wspomnienia M-a wydał Heigel „Denkwürdigkeiten des bairischen Staatsrathes G. v. M.“ (1903). Biografia Brinza w ,,Allg. deutsche Biographie“ (XX, 1884) i Cunowa w przedmowie do wydania 2-ego „Einleitung zur Gesch.

s. p,

Maurer Konrad, syn Jerzego Ludwika M-a (ob.), znakomity prawnik niemiecki, historyk prawa skandynawskiego (* 29 kwiet. 1823 — f w Monachium 16 wrześ. 1902). Profesor w Monachium od r. 1847. W r. 1855 profesor zwyczajny prawa niemieckiego. W r. 1868 wykładał już tylko z zakresu dziejów prawodawstw skandynawskich dla wybranego koła słuchaczy; z tego seminaryum wychodzili przyszli profesorowie uniwersytetów niemieckich i skandynawskich. W r. 1888 z powodu stanu zdrowia wyszedł do emerytury. Nie przestawał pisać do końca życia. Był członkiem wielu akademii niemieckich i członkiem honorowym wszystkich naukowych towarzystw szwedzkich, norweskich, duńskich i islandzkich. Na północy był czczony, na Islandyi nazwisko jego było znane każdemu wieśniakowi i rybakowi. Wcześniej bowiem, niż północni uczeni odsłonił czytającemu światu piękno prawa pierwotnego, legend, odsłonił dzieje Islandyi. Największy znawca źródeł prawa północnego, powołany został w r. 1876 do uniwersytetu w Chrystyanii i wykładał tam wobec całego świata naukowego. Król Oskar szwedzki

Maurer Roman, historyk i paleograf polski (* 1852—f 19 marca 1884), kształcił się w uniwersytecie lwowskim, pracując głównie nad dyplomatyką i paleografią polską, pod kierownictwem prof. Ksawerego Liskego (ob.), do którego napilniejszych i najgorliwszych uczniów Po ukończeniu filozofii we Lwowie, udał się r. 1876 do Berlina, gdzie pracował pod przewodnictwem profesorów Breslauera i Wattenbacha. Tu przygotował rozprawę „Urzędnicy kancelaryjni Władysława Jagiełły, stu-dyum dyplomatyczne,“ („Bibi. Warsz.“ 1877), za którą uzyskał doktorat. Zostawszy r. 1879 zastępcą nauczyciela gimnazyum w Brodach, ogłosił tamże r. 1881 drugą pracę, będącą dalszym ciągiem pierwszej p. n. „Urzędnicy kancelaryjni królów polskich z lat 1434 — 1506, studyum dyplomatyczne“ (Brody 1881), a w r. 1884 rozprawę, która miała za przedmiot „U-rzędników kancelaryjnych książąt i królów polskich, od najdawniejszych czasów aż do 1386 r.“ (Lwów 1874). Prócz tego wydał kilka „Dat do dziejów Odrowążów Sprowskich na Rusi w.

E. Ctrw.

Red.

słuchał tych wykładów. Obstawał za autonomią Islandyi, którą ukochał, jak gdyby była jego ojczyzną; wiele jej książek poświęcił. We własnej ojczyźnie był przeciwnikiem Prus, Bismarcka i całej nowoczesnej polityki zaborczej prusko-niemieckiej.—Dzieła ważniejsze: „Ueber das Wesen des ältesten Adels der deutschen Stämme“ (1846); „Die Entstehung des isländischen Staats und seine Verfassung“ (1852, przekład islandzki Sigurdra Sigurdrsona (Rey-kjawik 1882); ,,Die Bekehrung des norwegischen Stammes zum Christenthum“ (2 t. 1855 — 6); „Isländische Volkssagen der Gegenwart“ (1860); „Island von seiner ersten Entdeckung bis zum Untergang des Freistaates“ (1874); „Zur politischen Geschichte Islands“ (w obronie autonomii Islandyi 1880); „Norve-gens Schenkung an den heiligen Olaf“ (Rozprawy Akademii bawarskiej 1877); „Geschichte der nordgermanischen Rechtsquellen“ (u Hol-tzendorffa, „Encyklopädie der Rechtswissenschaft“, wyd. 5-e 1889, 251 — 385, przekład norweski profesora Ebbe Hertzberga 1878). Wielka ilość artykułów i sprawozdań rozrzuconych w latach 1853 — 1899 po pismach historycznych i prawnych niemieckich i skandynawskich. M. był założycielem „Kritische Vierteljahresschrift für Gesetzgebung“, do której pisywał 1859—1878. Bibliografia dokładna pism M-a obejmuje 320 numerów. Po śmierci staraniem Akademii norweskiej wydano jego słynne „Vorlesungen über altnordische Rechts-geschiehte“ (Chrystynia 1907 i inu.). 0 M-rze ob. E. Mayer w „Zeitschrift der Savigny-Stif-tung f. Rechtsgeschichte, Germanistischen Abth. XXIV“ (1903); van Vleuten w „Kritische Viert, fur Gesetzgebung“ (t. XLV, 1903); Golther w „Zeitschrift fuer deutsche Philologie“ (t. XXXV

1903).    s. r.

należał.

XV“ („Przegl. archeologiczny“ 1883, zesz. 2) i „Stanislaus Ciołek, Vicekanzler von Polen und Bischof von Posen“ („Jahresbericht d. Obergymnasiums in Brody“ 1883). Nadto pisywał krytyki historyczne, które umieszczał w „Przewodniku naukowym i literackim“. Umarł pracując nad rozprawą konkursową: „Regestra dokumentów książąt i królów polskich do 1506 r.“

Mauretania (nieraz, chociaż niewłaściwie, nazywana M a u r y t a n i ą), w Starożytności część Afryki półn.-zach. odpowiadająca Marokkowi (ob.) dzisiejszemu, nazwa ta zaś pochodziła od mieszkającego tam ludu Mauri a. Maurusii. Rzymianie poznali M-ę bliżej dopiero podczas wojny z Jugurtą (ob.) gdy król jej, Bocchus w r. 106 przed Chr. zięcia swego, Jugurtę, im wydał. za co w nagrodę otrzymał Numidyę zach., czyli kraj Massasylijczyków aż po rzekę Nasa-vath (dziś Wed Sahil), tj. nieomal całą Algie-ryę dzisiejszą. Po śmierci ostatniego władcy z rodu Bocchusa, ces. August w r. 25 przed Chr. oddał M-ę Jubie II; ces. Klaudyusz w r. 42 po Chr. zamienił ją na prowincyę rzymską, której granicę wschód, posunięto do rz. Am-psaga (dziś Wed el Kebir) i podzielono ją na dwie części, rozgraniczone rz. Muluchat (Muluja): zachodnią nazwano M. T ingitan a (część północna Marokku dzisiejszego ze stolicą Tingis [dziś Tanger]), wschód, zaś M. Caesariensis (największa część Algieryi ze stolicą Toi Caesarea [dziś Szerszel]); tę ces. Dyoklecyan podzielił znowu, część większa, zachodnia zatrzymała nazwę M. Caesariensis, mniejsza, wschodnia przezwana została M. S i t i f e n s i s, ze stolicą Si-tifi (dziś Setif) i z portem Saldae (dziś Bougie); M. Tigitaua wtedy przyłączona została do prow. hiszpańskiej. W" r. 429 M-ę wraz z Afryką półn, zdobyli Wandalowie, w r. 534 odzyskało ją ces. wschodnio-rzymskie, któremu ją pod ko-koniec w. VII odebrali zdobywcy arabscy (dzieje dalsze ob. p. w. Marokko).—Mieszkańcy M-nii (Mauri) rozpadali się na b. wielką liczbę plemion; pomimo urodzajności kraju, jak świadczy Strabon (ob.), wiedli żywot koczowniczy. Często zaciągali się do służby wojskowej konnej u Kartagińczyków, u królów własnych, nako-niec u Rzymian. Wojowali też kilkakrotnie przeciwko Kartaginie i przeciw Rzymowi. Podług Strabona lubili się stroić i trefili włosy b. starannie. Miasta w M-i pozakładali dopiero Kar-tagińczycy wzdłuż wybrzeża morskiego, za rządów rzymskich liczba ich wzrosła jeszcze. Chrze-ściaństwo szerzyć się zaczęło w M-i już w w. III i przyjęło się prędko. W r. 484, pomimo * prześladowań króla Wandalów Hunuerycha, oddanego aryanizmowi, istniało tam 170 biskupstw katolickich, od w. VII islam je wytępił zupełnie.

Mauriceau Franciszek (* w Paryżu 1637 — -j- 17 paźdz. 1709), lekarz wielce zasłużony w położnictwie i w ginekologii. Na chirurga wykształcił się w paryskim Hôtel-Dieu, a po-

grosses et accouchées“ (t-że 1708 i późn.); o-prócz tego ogłosił jeszcze „Aphorismes touchant la grossesse, l'accouchement, les maladies et les autres indispositions des femmes,, (t-że 1694 i częściej). M. był przełożonym (Prévôt) stowarzyszenia chirurgów paryskich (Collège de St. Corne), a jako powaga europejska w położnictwie odegrał rolę wybitną w sprawie wynalazku kleszczy przez Chamberlena (ob.), którego uważał za matacza wyłudzającego tylko pieniądze za pomocą wynalazku otaczanego tajemnicą najgłębszą. (Por. Kleszcze porodowe). Na lat kilka przed śmiercią M. osiadł na wsi i tam zdała od zajęć zawodowych życia dokonał. — Por. v. Siebold „Gesch. de Geburtsh.“ (II, 143) i Bayle et Tillaye „Biographie méd.“ (I, 523).

Mauritius, wyspa, ob. Maurycego św.

wyspa.

Maurokordato, ob. Mavrokordato.

Maurolyco Franciszek, matematyk włoski (* 1494 — f 1575). Zakonnik, kapelan i nauczyciel domowy u Jana de Vega, wicekróla Palermu, prof. uniw. w Messynie. Zajmował się teoryą działań algebraicznych, przecięciami stoż-kowemi, teoryą soczewek (pierwszy wyjaśnił przyczynę odwracania obrazów). Wprowadził sieczną goniometryczną i wyliczył jej tablicę. Stożkowe uważał za perspektywy koła i na tym poglądzie oparł gnomonikę swoją. Pozostawił parę drobnych prac o sferze, napisał kosmografię w dyalogach (1543) wielekroć przedrukowywaną, przekładał nakoniec i objaśniał geometrów starożytnych. Pisał nadto o służbie ko-

A* Ł.

święciwszy się położnictwu doszedł do niezwykłej wziętośei i rozgłosu zasłużonego. Sławę niepożytą ustaliły mu trzy dzieła do dziś z wielu względów jeszcze bardzo cenne: „Traité des maladies des femmes grosses et de celles qui sont accouchées“ (Paryż 1668 i 6 wyd. późn. oraz przekłady na jęz. łaciński, niem., włos., holend, i ang.), „Observations sur la grossesse et l'accouchement des femmes et sur leur maladies, et celles des enfans nouveau-nés“ (t-że 1695; kilka wyd. późn. i przekł.) i „Dernières observations sur les maladies des femmes

Dr J. P.

Maurik Justus van, humorysta niderlandzki i komedyopisarz (* 1816 w Amsterdamie —f t-że 1904). Był właścicielem fabryki. Najlepsze jego koinedye są: „Een bittere pil“ („Emancypacya“ 1874); „Janus Tulp“ („Wzbogaceni mieszczanie“ 1874); „S. of Z.‘‘ (^Antysemityzm“ 1881), „Tijne beschulen“ („Pochlebstwo“ 1883), „Men zegt“ („Plotki“ 1885), „Français Opstel“ (1887) oraz „De anarchisten“ (1895). Napisał też szereg nowel przeważnie w gwarze amsterdamskiej; nakoniec wydał o-pis podróży po Indyach bollenderskich. M- Ko

Mauritia (Maurycya a. P r z e ś c i g 1 a), gatunek palmy (ob.), są to drzewa wielkie o pniu prostym, wysokim, grubym, zakończonym u góry koroną złożoną z liści wielkich, wachlarzowatych,. z kątów ich szypuł długich wyrastają kwiaty w gronach zbitych pałkowato. Owoce wielkośici orzecha włoskiego, lub jaja kurzego.—W Ameryce połud. i w Indyach zach. rośnie 9 gatunków M-i. Najważniejsze: M. flexuosa L. fil. (Miriti,. Moriti, Moriche oraz Itapalma) należy do palm największych, wyrasta do wysokości 25 — 45 m.; liście, osadzone na szypułach do 3 m, długich, miewają średnicy 1,5 m.; grona owoców bywają 2—3 m. długie. Palma ta tworzy lasy całe w miejscowościach wilgotnych wyspy Trinidad, w Brazylii, Gwijanie i Wenezueli. Z rdzenia otrzymuje się sago (Ipuruma). Liście dostarczają nici b. mocnych, używanych do wyrobu mat (rogożek). Z soku, poddanemu kisieniu, otrzymuje się napój do wina podobny (Wino palmowe). Owoc podobny do szyszki jodłowej

posiada smak przyjemny, z niego krajowcy także przyrządzają napój; wogóle M. jest dla Indyan drzewem nadzwyczaj nżytecznem, za-spokajającem większość ich potrzeb. — M. vmi-fera Mart. (Buriti, palma winna) rośnie w Brazylii, zwłaszcza w prowincyi Goyaz, gdzie jest b. pospolita; wysoka 30 — 45 m., liście miewają 3—4,5 m. średnicy, szypuły ich dochodzą do 3 m. Owoce czerwone, wielkości jaja kurzego zawierają jądra do kasztanów podobne, wewnątrz są żółte, miąższe, smak posiadają kwas-kawo-słodki, z nich przysposabiany bywa z dodaniem cukru napój smaczny, zwany Sujette. Z soku palmy tej otrzymuje się również rodzaj wina, z rdzenia sago (ob.), z liści nici i plecionki.    Red-ścielnej, oraz uprawiał poezyę.

Maurornichalis, ob. Mavro michalis.

Maurowie (hiszp. los Moros, Maurysko-wie, niem. Mohren) lud mieszany z pierwiastków różnych, śród których przeważa arabski, tworzący obecnie zaludnienie główne miast w Al-gieryi, Maroku i Tunisie, napotykany także w ' Senegambii (ob.) i na w. Ceylonie (ob.), Pierwotnie nazwę tę, pochodzącą od fenickiej Mauharin, dawali Rzymianie mieszkańcom podnóża gór Atłasu (ob.), tj. krainy noszącej wówczas miano Mauretania (ob.), zamieszkanej przez Berberów (ob.). Arabowie zdobyli te ziemie już w w. VII, a wtedy z biegiem lat, szczególnie w miastach, powstała ludność arabsko-ber-beryjska, liczna zwłaszcza nad wybrzeżem morza Śródziemnego. Gdy Arabowie w r. 711 przeprawili się do Hiszpanii nazwa M-ów im została nadana przez Europejczyków; właściwi zaś mieszkańcy Mauretanii, Berberowie (Ama-zyrgowie) osiedlili się w górach zdała od morza. Mauro-Arabowie, zawojowawszy nieomal całą Hiszpanię panowali tam kilka wieków i wywarli wpływ cywilizacyjny b. wielki, nie-tylko na półwysep Pirenejski, ale pośrednio i na resztę krajów europejskich, gdyż popierali nauki, sztukę, przemysł i handel, Gdy po u-padku Granady (1492) skończyło się ostatecznie panowanie Arabów w Hiszpanii, część znacz-

Red,

Ited-

adz.

adz.

na M-ów wyniosła się do Afryki półn., wielu jednak pozostało, przyjmując chrzest (większość jeno pozornie), tych nazwano Mo ryskami. Byli to ludzie spokojni, pracowici, oddani rzemiosłu, wody nikomu nie mącący, zaczęto ich jednak prześladować i uciskać, posądzając ich, nie bez słuszności, o brak wiary w Chrystusa. Fanatyzm prześladowczy dokonał w końcu tego za rządów Filipa H (ob.), że zrozpaczeni M-wie chwycili za broń, lecz zostali pokonani (1568 — 70), a wtedy około 100 000 wygnano ich z Hiszpanii. Za panowania Filipa III w r. 1609 wygnano ponownie blisko pół miliona M-ów; przesiedlili się do Afryki, w Hiszpanii zaś samej pozostało ich b. niewielu, a ci zleli się z zaludnieniem chrześciańskiem. — Por. Rochau „Die Moriskos in Spanien“ (Lipsk 1853). —Obecnie M-ami zo-wią się w Afryce północnej kupcy arabscy zamieszkujący miasta, nie są oni Arabami czystej krwi, lecz mieszańcami z Berberami i Hiszpanami. Odznaczają się rysami twarzy szlachet-nemi, cery są jasnej, brody posiadają długie, gęste, poważne, są skłonni do otyłości, czem się najbardziej odróżniają od Arabów i Berberów prawdziwych. Mowa ich jest dyalèktem za-chodnioarabskim, upstrzonym mnóstwem słów berberyjskich i hiszpańskich. Niektórzy z nich, wywodzący się od przodków zamieszkujących dawuiej Hiszpanię, zwią siebie A n d a 1 o s—M-mi również, ale mniej słusznie, nazywany bywa lud mieszany, osiadły na północ od Senegalu; składa się do połowy z murzynów, oraz z Arabów i Berberów, nosi zaś nazwy: Trarsa, Brakną i Duaisz. M-owie ci posiadają właściwości podobne do swych pokrewnych z północy, jednakże, prowadząc życie twardsze, są od nich wytrzymalsi i znacznie mniej ucywilizowani, otyłych nie spotyka się pomiędzy nimi, odznaczają się też niechlujstwem. Dzielą się na 4 kasty: 1) wojowników (H a s s a n), 2) Marabut, czyli Tolba; obie kasty te są pochodzenia staro-mahometańskiego i rej wodzą śród M-ów tych. 3) Asunug a. Lameh, potomkowie tubylców pierwotnych, podbitych przez 2 kasty pierwsze i 4) Niewolnicy, żyjący w warunkach b. ciężkich. — Nakoniec miano M-ów dawane bywa na w. Ceylonie potomkom przybyszów arabskich i matek krajowych (Syngalezów), których w r. 1891 liczono do 200 000; zajmują się wyłącznie prawie pośrednictwem w handlu między Europejczykami a krajowcami. Prawdopodobnie dziadowie ich przybyli już w w. XIV z Arabii południowej i szybko zawładnęli handlem wTyspy całej, a w w. XVI panowali właściwie sami na wyspie całej, osadzając na tronach, lub zrzucając z nich władców krajowych. Po zajęciu wyspy przez Anglików wpływ polityczny M-ów tamtejszych upadł zupełnie, ale znaczenie handlowe dawne umieli sobie dotąd zachować.

Maums, herbu Lewart, biskup krakowski (f 13 mar. 1118) pochodził z Francyi; kształ-eil się i święcenia kapłańskie otrzymał w Rzymie, miał być znawcą biegłym Pisma św. Biskupem krakowskim został w r. 1109; posiadał łaski Bolesława Krzywoustego, ceniącego w nim rozsądek i cnotę. Dyecezyą rządził krótko ale wzorowo; d. 12 maja r. 1110 poświęcił katedrę na Wawelu i zaopatrzył ją dostatnio w sprzęt bogaty oraz w księgi liczne. Inwentarz katedry spisany wówczas z polecenia M-a przechowuje się dotąd w bibliotece kapituły krak. Poświęcił również kościół Cystersów w Jędrzejowie i uposażył go hojnie dziesięcinami z dóbr stołowych biskupich.

Maurus Rhabanus, ob. Hrabanus Maurus.

Maury Jan Siffrein kardynał i polityk francuski (* 1746 — f 1817); wstąpiwszy do stauu duchownego przybył do Paryża, gdzie się wsławił mowami pochwalnemi (,;Eloge funèbre du Dauphin“, „Eloge de Stanislas“, „Eloge de Charles V“). Od r. 1785 członek Akademii. R. 1789 był przedstawicielem duchowieństwa w Zgromadzeniu Narodowem, gdzie się odznaczył jako mówca. R. 1791 wyjechał do Rzymu, gdzie otrzymał godność arcyb-pa, nuncyusza i wkońcu kardynała (1794). Po wkroczeniu wojsk francuskich do Rzymu uciekł do Wene-cyi, a później do Petersburga. Wybór Piusa VII umożliwił mu powrót do Rzymu, a uniżony list do Napoleona powrót do Paryża, gdzie został jałmużnikiem brata Napoleona, Hieronima, a następnie arcyb-pem paryskim (1810—1814). Wyjechawszy do Rzymu został uwięziony i uwolniony dopiero po zrzeczeniu się godności duchownych. Głównem jego dziełem jest „Essai sur l’éloquence de la chaire“ (Paryż 1810, t. 2, nowe wyd. tamże 1850, t. 1).

Maury Jan Mary a poeta i krytyk hiszpański (* w Maladze — f 1845 w Paryżu), kształcił się we Francyi i Anglii, podróżował po Włoszech, osiadł w Paryżu. Ogłosił m. in. poematy „La agresion britanica“ (Madryt 1806), „Esvero y Almedora“ (Paryż 1840) i szkice drobniejsze „Poesias castellanas“ (Walencya 1845, t. 3), wybór poezyi hiszpańskich, opatrzony uwagami krytyczuemi oraz przekładem francuskim p. n. „Espagne poétique“ (Paryż 1826-27, t. 2).

Maury Mateusz, hydrograf amerykański (* 14 stycz. 1806 w Spottsylwanii [Wirginia], —f 1 lut. 1873 w Lexingtonie). Służył początkowo w marynarce, r. 1844 został dyrektorem obserwatoryum morskiego w Waszyngtonie; w r. 1861 walczył po stronie południowców, następnie bawił w Meksyku i Londynie, gdzie założył szkołę do obsługi torpedowców. W r. 1865 wrócił do Wirginii, obejmując w Instytucie wojskowym w Lexingtonie katedrę geografii fizycznej i astronomii. Zajmował się geografią fizyczną i dał początek meteorologii żeglarskiej. Zestawił najdawniejsze obserwacye meteorologiczne oraz mapy wiatrów i prądów morskich i

A. Ł,

adz

(t-że 1885, wyd. 4-e; t. 2).

skrócił dzięki temu drugę między Ameryką a Europą, jakoteż między Ameryką Północną a Południową. Na zasadzie informacyi, otrzymanych na kongresie międzynarodowym meteorologicznym w Brukseli w r. 1853, uzupełnił mapy swoje i uczynił je niezbędnemi w żeglarstwie. Rozprawy jego: „Explanations and sai-ling directions to accompany the wind-and cur-rent-charts“ (1855) i „The physical geography of the sea and its meteorology“ (1856) uwzględnił Kusztelan w „Dzienniku Poznańskim (1882).

Maury Alfred archeolog i historyk francuski (* 1817—f 1892); był od r. 1844 bibliotekarzem Instytutu francuskiego, od r. 1857 członkiem tegoż, od r. 1860 bibliotekarzem w Tuileries, od r. 1862 profesorem historyi i moralności w Collège de France, od r. 1868 dyrektorem naczelnym archiwów. Ogłosił m. in. „Essai sur les légendes du moyen-âge“ (1843), „Les fées du moyen-âge“ (1843), „Histoire des grandes forêts de la Gaule“ (1850), „La terre et l’homme“ (1856, kilka wydań). „La magie et l’astrologie dans l’antiquité et au moyen-âge“ (1860, kilka wydań), „Histoire des religions de la Grèce antique“ (1857—60, 3 t.), „Croyances et légendes de l’antiquité“ (1863). Nadto współpracował w wielu pismach naukowych oraz dziełach zbiorowych.

Mauryce Fryderyk Denison, teolog angielski, reformator społeczny (* 1805 w Nor-manston — f 1882 w Cambridge), kształcił się w Cambridge, atoli nie mogąc z przyczyn od siebie niezależnych nauk ukończyć, został redaktorem „Athenaeum“, założonego w r. 1827. Później przeniósł się do Oksfordu, gdzie w r. 1835 osiągnął stopień magistra teologii; r. 1835 otrzymał miejsce kapelana w Lincoln’s lnu. W r. 1840 został profesorem historyi nowożytnej oraz literatury angielskiej w King’s College w Londynie, a w r. 1846 profesorem hist. Kościoła. W r. 1853 zmuszony był ze stanowiska tego ustąpić wskutek burzy wywołanej przez książkę jego wolnomyślną „Theological essays“ (1853), natomiast pozostał przy kapelanii. Zajście to narobiło wrzawy i przyczyniło się bardzo do wzmożenia prądów religijno-wolnomyślnych w Anglii. M. przyczyniał się odtąd do zakładania stowarzyszeń robotniczych i stanął na czele „socyalistów chrześciańskich“; w r. 1854 założył kwitnący dotąd Working Men's College i niestrudzenie popierał rozwój wykształcenia ludowego, naprawę wychowania dziewcząt, rozszerzanie prawa wyborczego itp. Razem z Karolem Kingsleyem (ob.) uchodzi słusznie za głowę stronnictwa kościelnego Broad Church₎ do którego przystąpił później dziekan Westminsterski, A. Stanley (ob.). W r. 1860, za przyczynieniem się osobistem królowej Wik-toryi, otrzymał M. w Londynie parafię przy Vere Street, gdzie gromadził koło siebie inteli-gencyę wolnomyślną w sprawach religijnych. Uniwersytet w Cambridge, niegdyś b. nieprzychylnie do niego usposobiony, w r. 1866 powołał go na profesora filozofii moralnej; na stanowisku tem życia dokonał.—Z licznych dzieł jego zasługują jeszcze na wymienienie: „History of moral and metaphysical philosophy“ (Londyn 1850 — 60), „The religions of the world“ (t-że 1877; wyd. 5-e), „Lectures on the ecclesiasti-cal history of the I a. II centuries“ (t-że 1851), „The patriarchs a. lawgivers of Old Testament“ (t-że 1892; wyd. 4-e); „The religion of Rome“ (t-że 1855), napisał także nowelę „Eustace Con-way“. — Por. życiorys napisany przez syna, majora Fryderyka M-a p. n. „Life of F. D. M.“

M, Ko

Maurycego św. włócznia. Od dziewięciu wieków skarbiec katedry krakowskiej przechowuje grot wielki włóczni kształtu niezwykłego, osadzony na drzewcu krótkim a grubym. Grot ten szeroki, płaski, na 0,5 m. długi, posiada w środku 2 otwory, niby okienka wąskie, przewiązane wiązaniem potrójnem z drutu żelaznego, splecionego potrójnie, w środku grotu znajduje się skówka miedziana, grubo w ogniu pozłacana, u spodu znajdują się jakby dwa krzyże z drutu żelaznego nad 6-u pręgami wyżłobio-nemi podłużnie na tulejce grotu. Jest to jeden

Fig. 64. Włócznia św. Maurycego.

z najstarszych zabytków naszych. Według kroniki Galla, cesarz Otton III (ob.), bawiąc w r. 1000 w Gnieźnie, miał podarować Bolesławowi Chrobremu gwóźdź z krzyża Chrystusowogo i włócznię św. M-go, pisarze późniejsi powtarzają to samo, a zabytek krakowski świadczyć ma o prawdziwości podania, za którem też przemawia prawdopodobieństwo o tyle, że włócznia rzeczona może być rzeczywiście naśladowaniem bardzo starem, sięgającem w. X, podarowanem przez Ottona Bolesławowi, a to dla tego, że zbiorach cesarskich w Wiedniu przechowywany jest dotąd grot włóczni nadzwyczaj podobny, którym się cesarze dawni zamiast berła posługiwać mieli, musi to być pierwowzór okazu krakowskiego.—Por. rozprawę A. Przeździe-ckiego w „Bibi, warsz.“ (1861, II, 544). Red-Maurycego św. wyspa (Isle de France), jedna z Maskareńskich (ob.) na oc. Indyjskim, pod 19°58'-20°32' szer. płd. i 57°17'—57°46' dł. wsch.; królowa wysp o. Indyjskiego, 1 826 kim. kw., największa długość od Cap Malheureux do Pointe d’Esnay — 65 kim., największa szerokość — 54 kim. Górzysta, pochodzenia wulkanicznego. Poczynając od wybrzeży, przeważnie stromych, wznosi się malowniczo ku środkowi, gdzie obok płaskowzgórzy obszernych ciągną się cztery łańcuchy gór: Black Rivier-skie i Sawańskie na płd. zach. ze szczytami Ri-

ka publiczna, towarzystwa naukowe, piękny port — rozległy ogród botaniczny w sąsieduiem Fam-pelmousses, i m-ko Machóbourg na płd. wsch. wysPy-—Dzieje: M-go wyspę odkrył Portugalczyk Piotr Mascarenhas w r. 1505. R. 1598 zdobyli ją Hollendrzy i nadali jej nazwę dzisiejszą od imienia swego księcia Maurycego. R. 1715 zajęli wyspę Francuzi i przezwali Isle-de-France. R. 1810 odebrali im ją Anglicy i dotąd mają wyspę w posiadaniu. Wsławił wyspę Bernardin de St-Pierre w poemacie prozą „Paul et Virginie“. — Por. „Statesman’s Year

E. Chw.

Red.

Maurycy (Maoptxioç Tißepto«;) cesarz bizantyński (* 538 w Arabissie [Kapadoeya]—f w Konstantynopolu 28 listop. 603). M. był podobno z pochodzenia Rzymianinem, a służąc w wojsku wzbił się na stanowisko dowódcy straży przybocznej ces. Tyberyusza II. Odznaczywszy się koło r. 580 na wojnie przeciwko Persyi, otrzymał rękę cesarzówny Konstantyny i był przez Tyberyusza mianowany następcą tronu, na który wstąpił po śmierci teścia w r. 582. Rządził rozumnie a ręką silną; wojował szczęśliwie z Awarami i Persami; w r. 591 Chosres II przez niego został osadzony na trouie perskim i zawarł z nim pokój korzystny. Kiedy w r. 603 był znów wyruszył przeciw Awarom, wojsko jego, zniechęcone ciągłemi trudami wojennemi, zbuntowało się przeciwko niemu. M. ratować się musiuł ucieczką; z Chalcedonu wysłał syna najstarszego, Teodozyusza, do Persyi prosząc, aby mu Chosres pośpieszył z pomocą. Tymczasem wojsko zbuntowane okrzyknęło cesarzem Fo-

viere Noire (826 m.), Les trois Mamelles (716) i Rempart, pasmo Port Louiskie ze szczytami Pieter Botte (815) i Piton du Pouce (750) na płn. zachodzie, nakoniec Grand Port’skie i Flacq’-skie na połud. Nagie ich szczyty okalają krater wygasły zupełnie, jeden z największych w świecie, cały porosły lasem. Główna masa wyspy jest bazaltowa oraz lawą dziurkowatą pokryta. Grunt składa się z czarnoziemu obfitego i gliny mocnej. Hydrografia bogata. Liczne potoki, największy Grande Riviere (16 klm.) — z wodospadami: Chamarel (96 m.) i Tamarin. Mnóstwo jezior: największe Grand Bassin na wysokości 667 m. Klimat podzwrotnikowy, na wybrzeżach niezdrowy, wewnątrz na wzgórzach umiarkowany i zdrowy. Klęską są orkany częste, nawiedzające wyspę i spustoszenia wielkie czyniące: najbardziej upamiętniły się orkany w latach 1818, 1824 i 1892.—Flora bogata: całe lasy mango, mimozy i palm wszelkiego gatunku. Udają się nadto: cynamon, gwoździki, drzewa muszkatowe, pieprz, drzewo chlebowe, maniok, ananasy, kawa, a głównie trzcina cukrowa, pokrywająca największe obszary wyspy.—Fauna bardzo oryginalna; ze zwierząt: nietoperze, lemury i jeże madagaskarskie, z ptactwa: gołąb Alectroenas, dodo (wymarły), wielka kura wodna, papuga i Aphanapterix impe-rialis; żmij niema; liczne odmiany żółwi i jaszczurek.—Ludność (1907—378 050 m-ców) składa się z białych (zaledwie kilku tysięcy) przeważnie pochodzenia francusk., z murzynów i mulatów, potomków dawnych niewolników, z około lOOOOMa-dagaszów i z napływowych Indów i Chińczyków, pracujących zazwyczaj po plantacyach. Pod względem wyznania ludność dzieli się na katolików (113 tys.), wyznawców hinduizmu(206 000), mahometan (17 tys.). Ludność trudni się głównie uprawą roli, sadzeniem trzciny cukrowej i prowadzi handel rozległy. Głównemi przedmiotami wywozu są: cukier, rum, włókna aloesowe, olej kokosowy i wanilia. Mniej znaczny jest wywóz drzewa hebanowego, indyga, kawy i szyldkretu. Przywóz składa się głównie ze zboża, ryżu, wina, żelaza, ołowiu, tkanin indyjskich i wyrobów galanteryjnych francuskich i niemieckich. Koleje żelazne—212 kim., telegrafu—560 kim. Język panujący francuski. Jednostka monetarna 1 rupia indyjska=65 kop., wymiarowa — system metryczny.—Na czele zarządu wyspy i zależnych od niej wysp sąsiednich: Rodriguez, Cargados Garajos, Agalega, Coëtivy, St. Juan i Tschagos,— stoi gubernator i komitet wykonawczy, do którego składu należą: dowódca wojsk angielskich, sekretarz kolonii, generalni: prokurator, skarbnik i audytor, oraz 2 członków ze społeczeństwa z nominacyi. Pod względem administracyjnym wyspa dzieli się na 9 okręgów i posiada 2 miasta: stołeczne, Port Louis (1901 — 53 000 m-ców) nad wielką zatoką, rezydencya gubernatora, biskupa, izby handlowej, sądu apelacyjnego; teatr, katedra, gimnazyum, bibliote

Book“ (1910).

Maurycy ŚW„ męczennik. Podług legendy, za panowania Dyoklecyana, spółrządca jego, Maksymian Herkuliusz, około r. 286 wyruszył na wyprawę przeciwko Gallom zbuntowanym. W wojsku jego znajdował się też legion tebań-ski, złożony z samych chrześcian, pochodzących z miasta Teb w Egipcie i z okolic jego, na jego czele stał św. M.—Maksymian przeprawiwszy się szczęśliwie przez Alpy i stanąwszy w Helwecyi, zatrzymał się, aby złożyć ofiary dziękczynne bogom swoim. Św. M. nie chcąc uczestniczyć w obrzędach pogańskich, nie zatrzymał się, lecz z legionem swoim pociągnął dalej. Rozgniewany tem cesarz kazał otoczyć legion nieposłuszny i zdziesiątkować go, lecz nic to nie pomogło, pozostali odmówili posłuszeństwa, o ile chodziło o składanie ofiar bogom. Zdziesiątkowano legion po raz drugi, ze skutkiem nie lepszym, wkońcu pozabijano wszystkich żołnierzy wraz z ich dowódcami św. M-ym, Eksuperyonem i Kandydem. Zdarzyć się to miało w dolinie dzisiejszego kantonu szwajcarskiego Valais, gdzie obecnie istnieje miejscowość Saint-Maurice. - Kościół obchodzi pamięć św. M-go w d. 22 września.—Por. Stolle „Das Martyrium der Thebaischen Legion“ (Wrocław 1891) i Berg „Der Heil. Mauricius u. d. Theb. Leg.‘‘ (Halla 1895).

Red.

adz.

a dz

kasa (por. Bizant. cesarstwo), który pojmawszy M-go i pięciu synów jego, kazał ich przywieźć do Konstantynopola i tam stracić. — M. uchodzi za autora dzieła o sztuce wojennej, złożonego z 12 ksiąg; wydał je z rękopisu J. Scheffer (Upsala 1664). Dzieje M-go opisał spółczesny mu Teofilakt Symokatta (wyd. Bekkera, Bonn 1834 i de Boora, Lipsk 1887).

Maurycy, ks. Oranii, hr. Nassauski, wielkorządca Niderlandów, drugi syu Wilhelma I orań-skiego (* 1567 — f 1625); kształcił się w Heidelbergu i Leydzie, po śmierci ojca został wielkorządcą Zeelandyi i Hollandyi, następnie również Utrechtu, Overysselu i Gelderlandu. Jako wódz naczelny wojsk niderlandzkich prowadził szczęśliwie wojnę z Hiszpanią, nad której wojskami odniósł zwycięstwo świetne pod Nieuw-poortem (1600). Przeciwieństwo między wojowni-czem stronnictwem orańskiem, na którego czele stał M., a arystokracyą republikańską, której przewodził Oldenbarneveld (ob.), wybuchło z całą siłą podczas sporów religijnych pomiędzy Arminianami a Gomarystami i skończyło się skazaniem Oldenbarnevelda (1619). Późniejsze wojny M-ego z Hiszpanią nie dały już wyników tak świetnych, jak pierwsze. Następcą M-go był jego brat Fryderyk Henryk.—Bibi. v. d. Kemp „Maurits van Nassau, Prins van Oranje“ (Ro-terdam 1843, 4 cz.), Groen van Prinsterer „Maurice et Barneveld“ (Utrecht 1875).

Maurycy książę, później elektor saski (* we Freibergu 21 mar. 1521—f 11 lip. 1553), zaślubił bez wiedzy rodziny Agnieszkę, córkę Filipa heskiego i w tymże r. (1541) objął po ojcu rządy w posiadłościach linii Albertyńskiej. Przywiązany do nauki ewangielickiej, nie przystąpił wszakże do związku Szmalkaldeńskiego, natomiast umocnił Kościół protestancki w swym kraju i założył konsystorze w Lipsku i w Miśni (ten przeniesiono później do Drezna). Część dóbr klasztornych poświęcił na wzbogacenie uniwersytetu lipskiego oraz na założenie szkół w Miśni, Pforcię i Grimmie. Pomagał cesarzowi w wojnie przeciwko Turkom na Węgrzech oraz w wojnie z Francyą; oczekiwaną za to nagrodę pod postacią Magdeburga i Halberstadtu otrzymać miał dopiero wzamian za obietnicę pełnienia służby cesarskiej. Karol V polecił mu natomiast wykonanie wyroku banicyi na elektorze saskim. Po zwycięstwie nad elektorem otrzymał też M jego kraj oraz godność elektorską (1548). Nie pragnąc być narzędziem cesarskiem do ujarzmienia protestantyzmu, zawarł M. układ tajny z książętami północnymi oraz z Henrykiem II francuskim i wystąpił przeciwko Karolowi, zmuszając nieprzygotowanego do ucieczki oraz układów, zakończonych ugodą Passauską (1552). Zmarł w obozie z rany otrzymanej w bitwie. Następcą jego był brat August.—Bibl. v. Lan-genn „Moritz, Herzog und Kurfürst zu Sachsen“ (Lipsk 1841, 2 t.), G. Voigt *M. von Sachsen 1541—1547“ (t-że 1876), Isleib „M. v. Sachsen 1547—48“ (w seryi „Neues Archiv für sächsische Geschichte“ t. XUI-ty).

Maurycy Saski, hrabia, marszałek Francyi, wojownik znakomity (* w Goslarze 28 paźd. 1696—f w Paryżu 30 listop. 1750) był synem nieślubnym króla Augusta II i hrab. Aurory v. Königsmark. Zaraz po urodzeniu tajemnem odebrano go matce, zdała od niej się wychował i wyrósł na młodzieńca dzielnego, podobnego z wielu względów do ojca, który nadał mu tytuł hrabiowski i mianował go dowódcą pułku kira-syerów. W r. 1709 bił się we Flandryi pod dowództwem ks. Eugeniusza Sabaudzkiego i Marl-borougha (ob. to nazw.) w r. 1711 odznaczył się pod Stralsundem w oczach ojca męstwem nieustraszonem. Wkrótce potem matka ożeniła go z bogatą hrabianką Löben, ale pożycie było nieszczęśliwe i związek został zerwany w r. 1721. M. podobnie jak ojciec obdarzony siłą bajeczną, odziedziczył też po nim pociąg nieo-chełznany do rozpusty i wybryków przeróżnych, pomino to gorliwie oddawał się naukom wojskowym. W r 1717 uczestniczył pod ks. Eugeniuszem w wojnie Austryi przeciw Turcyi; w r. 1720 wstąpił do służby francuskiej i w r. 1722 otrzymał dowództwo pułku zwerbowanego w Niemczech. W r. 1726 stany kurlaudzkie, pod wpływem Anny, córki cara. Iwana Aleksie-jewicza, obrały M-go księciem. W r. 1729 pod naciskiem Rosyi musiał zdów opuścić księstwo i powrócił do Francyi; r. 1733 odznaczył się nad Renem podczas wojny o sukcesyę tronu w Polsce i w r. 1736 posunięto go na generała lejtnanta. Podczas wojny o sukcesyę austryacką w d. 26 listop. r. 1741 zdobył Pragę oraz inne miasta czeskie, poczem wrócił nad Ren gdzie opanował szańce pod Lautenburgiem. W marcu r. 1744 Ludwik XV mianował go marszałkiem Francyi. D. 11 maja r. 1745 pobiwszy na głowę Anglików pod Fontenoy, opanował Bruksellę; d. 11 paźd. r. 1746 zbił powtórnie Anglików pod Raucoux, za co otrzymał dowództwo naczelne wszystkich sił zbrojnych Francyi. Pod Laffeldem odniósł nowe zwycięstwo d. 2 lip. r. 1747, a d. 16 września t. r. zdobył Bergen op Zoom, poczem Ludwik XV mianował go głównodowodzącym zarządcą Niderlandów zdobytych. Po zawarciu pokoju w Akwizgranie (18 paźd. 1748), M. wrócił do Francyi i osiadł w darowanym sobie zamku Chambord, gdzie się lubił otaczać uczonymi i artystami oraz pędzić żywot wesoły. Gdy wkrótce potem umarł w Paryżu, zwłoki jego przewieziono do Strasburga i tam je pochowano w kościele protestanckim św. Tomasza; w 1. 1775 — 1776 wystawiono nad grobem jego pomnik wspaniały, który wykonał Pigalle (ob.). —Znany jest stosunek miłosny M-go z Adryanną Lecouvreur (ob.); córką jego nieślubną była Aurora de Saxe, zamężna Dupin, babka słynnej pisarki Georges Sand (ob.).—M. napisał ,,Reveries‘‘, w których pomieścił poglądy swe na sztukę wojskową, b.

Red.

adz.

M Ab,

adz.

adz.

cenne (wyd. najlepsze Paryż 1751, 2 t.) z papierów po nim pozostałych wydano ,,Lettres et mémoires choisis parmi les papiers originaux du maréchal de Saxe“ (t-że 1794) —Por. K. v. Weber „M. Graf. v. Sachsen, Marschall v. Frankreich“ ^Lipsk 1863; wyd. ludowe 1870); Saint-René Taillandier „Maurice de Saxe“ (Paryż 1865), Vitzthum v. Eichstädt „Maurice comte de Saxe, et Marie-Josèphe de Saxe, dauphine de France“ (Lipsk 1867) ks. de Broglie ,,Maurice de Saxe et le marquis d’Argenson“ (Paryż 1891, 2 t.).

Maurycy de Sully prałat francuski (* na pocz. w. XII w Sully-sur-Soire —f 1196 w Paryżu), przybył do Paryża ok. r. 1140, został archidyakonem r. 1159, b-pem paryskim r. 1160. Przypisują mu wiele dzieł łacińskich i francuskich, z nich najważniejsze „Traité du canon de la messe“ (rękopis w bibliotece w Bourges), w którem przejawia się jako teolog ortodoksal-ny, przeciwnik spekulacyi czystej, pozbawionej autorytetu. Najważniejszym czynem jego życia jest rozpoczęcie i częściowe wykonanie budowy kościoła Notre-Dame w Paryżu; M. odnowił pałac b-pi.

Maurytania, ob. Mauretania.

Mauser Wilhelm, technik, (* 2 maja 1834 w Oberndorfie nad Nekarem — f tamże 13 stycz. 1882), wyuczył się ślusarstwa, pracował w rządowej fabryce broni palnej i oddawna nosił się z myślą dodania do broni tej magazynu z nabojami. Wraz z bratem Pawłem budują w r. 1863 — 64. a udoskonalają w r. 1865 karabin nowego systemu, który dał dobre wyniki pod względem celności, szybkości lotu kuli i ścisłego zamknięcia gazów. Wirtembergia uchwala jednakże wprowadzenie oręża innego systemu, i M-owie wynoszą się do Leodyum, lecz w r. 1869 wracają. zawiązując stosunki z królewską szkołą wojskową w Spandau, w r. 1871 zostają powołani do Berlina, aby uczestniczyć w próbach nowego udoskonalonego systemu broni palnej. Zaprojektowany system karabinów okazał się dobrym pod każdym względem, został jeszcze w tymże roku uznany jako broń państwowa i zalecony do wprowadzenia w wojsku. Bracia M-e nabyli wtedy rządową poprzednio fabrykę broni w Oberndorfie, gdzie zatrudniali do 500 robotników. Broń ta jest znaną pospolicie pod nazwą karabinów M-a. Dalej udoskonalili jeszcze swój karabin, i zbudowali następnie tegoż systemu rewolwer i pistolet, przyjęty przez oficerstwo niemieckie. W r. 1881 M. otrzymuje obstalunek na 120 000 karabinów od rządu serbskiego, co ożywia jeszcze bardziej fabrykę obern-dorfską. Zasługi br. M-ów położone koło ulepszenia karabinów zostały wynagrodzone przez dar państwowy (por. Oręż).    A- p-

Manthner Fryderyk {„Britz“, jak sam zawsze się pisał), pisarz niemiecki (* nieopodal Kralovego Hradca w Czechach 22 listop.

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I Tom XLV. Zesz. 363a.

1849). Prawa uczył się w Pradze. W r. 1871 wydał głośne sonety: „Die grosse Revolution“, które ściągnęły nań prześladowania i sprawę o zdradę stanu. Współpracował w pismach niemieckich w Pradze. W r, 1874 napisał dramat społeczny „Anna“. W r. 1876 przeniósł się na stałe do Berlina. Bardzo płodny, pisał powieści, opowiadania, satyry, fejletony, krytyki literackie. Wielki rozgłos i mnóstwo wydań miały dwa jego zbiorki „Nach berühmten Mustern“ (Stuttgart 1879), w których wyśmienicie paro-djuje takich pisarzy jak Heyse, Lindau, Marlitt, Ebers, Scherr itd. Główniejsze utwory beletrystyczne: „Vom armen Franischko“ i „Die Sonntage der Baronin“ (1880): „Der neue Ahasver“ (1881), „Dilettanteuspiegel“ (1883), „Xantippe“ i „Der letzte Deutsche von Blatna“ —(1884); „Aturenbriefe“ (1885); trylogia; „Quartett“ (1886), „Die Fanfare (1888) i „Der Villenhof“ (1890) pod tytułem ogólnym: „Berlin W.“; „Der Pegasus“ (1889), „Zehu Geschichten“ i „Bekenntnisse einer Spiritistin“ (1891); „Hypatia“ i bardzo dowcipne „Lügenohr“ (1892), „Kraft“ i „Der Geisterseher“ (1894). Z wydanych osobno zbiorków krytycznych wybitniejsze: „Kleiner Krieg“ (1878), „Einsame Fahrten“ (1879), „Von Keller zu Zola“ (1887), „Schmock“ (1888), „Tote Symbole“ (1891) i in. U nas bardzo mało znany.

Mautner Edward poeta niemiecki (* 1824 w Peszcie —f 1889 w Badenie pod Wiedniem), kształcił się w Wiedniu i Pradze, zamieszkał w Lipsku, gdzie wydał tomik poezyi „Gedichte“ (Lipsk 1847). Po powrocie do Wiednia zdobył konkurs, rozpisany przez Hofburgtheater, ko-medyą okolicznościową „Das Preislustspiel“ (1851). Z innych dzieł zasługuje na uwagę zwłaszcza dramat „Eglantine“ (1863), który miał powodzenie znaczne.

Manvillon Jakób, pisarz niemiecki (* 1743 w Lipsku —f 1794 w Brunświku), uczył się prawa, języków i matematyki; w 1. 1759 —1765 służył wojskowo w Hannowerze; w r. 1766 pracował w Pedagogium w Ilfeldzie, a w r. 1771 został nauczycielem budownictwa wojskowego w Kasselu. W r. 1785 w stopniu majora wstąpił do służby brunświckięj, a posunięty został później do stopnia podpułkownika inżynieryi i wykładał w Carolinum. Mirabeau natchnął go osobiście myślą napisania książki o Prusach; dzieło to przerobił M. nastęnie i wydał po niemiecku p. ii. „Schilderung des preussischen Staats unter Friedrich TI (Lipsk 1793—95, 4 t,). Napisał nadto „Physiokratische Briefe an Dohm“ (Brunświk 1780), „Einleitung in die militärischen Wissenschaften“ (tamże 1783), „Geschichte Ferdinands, Herzogs von Braunschweig“ (tamże 1794, 2 t.).

■ Mauzoleum — grobowiec Mauzolusa (ob.) wzniesiony w Halikarnasie (ob.) przez siostrę i żonę jego Arteinizyę (ob.) i przez starożytnych

1901).

M Ab.

L. K.

s. r

do siedmiu cudów świata (ob.) zaliczony. Dokonane przez Karola Newtona (ob.) w r. 1856— 59 poszukiwania archeologiczne łącznie z przekazanym nam przez Pliniusza Starszego („Historia naturalis“, XXXVI, 5) opisem szczegółowym pozwalają na stworzenie sobie pojęcia dość wyraźnego o wymiarach i wyglądzie pierwotnym olbrzymiego tego gmachu. Była to budowla o kształtach czworoboku (35,7 m. X 26,5 m.) składająca się z trzech pięter: 1) dolne zajmował grobowiec właściwy, 2) nad nim wznosił się rodzaj świątyni prostokątnej, otoczonej zewsząd portykiem z 2 (ll-|-9) kolumn jońskich i tyluż posągów marmurowych; portyk ten u-wieńczony był u szczytu częściowo dotąd zachowanym (w Muzeum Brytańskiem) fryzem wypukłym, wyobrażającym bitwę amazonek, 3) górne piętro, obyczajem wschodnim, zajmowała piramida ucięta o 24 stopniach marmurowych, na jej szczycie zaś stała kwadryga z posągami Mauzolusa i Artemizyi. Wysokość całego gmachu wynosiła 42 m. a ze szczytu jego o-twierał się widok rozległy na Halikarnas i morze. — Budowa rozpoczęta w r. 352 przed Chr. w kilka miesięcy po śmierci króla, ukończona została dopiero przez następców. Pracowali nad nią najsłynniejsi budowniczowie i rzeźbiarze ówcześni: Phileas, Satyrus, Sko-pas, Leochares, Bryaxis i Tymoteusz. M. pozostawało nietknięte do w. IV po Chr., jak o tern zdaje się świadczyć epigramat Grzegorza Na-zyanzeńskiego; w Wiekach Średnich atoli, niewiadomo dokładnie kiedy (w. XIII?), zburzone zostało przez trzęsienie ziemi zapewne lub też przez hordy tureckie. Części murów użyli joan-nici (rycerze rodyjscy) w r. 1522 na wzniesienie twierdzy Budrun.—Miano M-ów nosiły w starożytności inne również grobowce, zwłaszcza rzymskie: M. Augusta (olbrzymia trzypiętrowa wieża, o kolistych piętrach współśrodko-wych, z których dolne miało średnicy 100 m., z posagiem bronzowym Augusta na szczycie) oraz M. Hadryana, którego część tworzy obecnie twierdzę św. Anioła. Inne M-a: Teodoryka (w Rawennie, teraz kościół S. Maria della Ro-tonda), św. Konstancyi (pod Rzymem) i t. d.— Obecnie M-ami nazywamy nieraz wszelkie grobowce wspanialsze: w kształcie kaplic, katafalków i t. p. — Bibl.: Newton „The excavations of Budrun“ (Londyn 1858); tenże „Hist. of dis-coveries at Halicarnassus...“ (tamże 1865); Petersen „Das M.“ (Hamburg 1867); Kinkel „Mosaik zur Kunstgeschichte“ (1876); F. Adler w „Zeitschr. f. d. Bauwesen“ (1900); Collignon „Hist, de la sculpture grecque“; Rocheblave ,.Le mausolée du Maréchal de Saxe“ (Paryż

M. Ab.

Mauzolus — satrapa perski, który uczynił Karyę (ob.) niepodległą i odr. 377 —353 przed Chr. nad nią panował. W r. 362 dopomagał do powstania przeciw Artakserksowi Mnemonowi (ob.), owładnął częścią Lidyi (ob), Jonii (ob.) i wysp sąsiednich, na Rodosie zaś utworzył oddany sobie rząd oligarchiczny. W sojuszu z Rodosem, Chijosem i in. występował przeciw Ateńczykom. Z nimi także współzawodniczył w popieraniu sztuki i nauki oraz przyozdabianiu stolicy Halikarnasu (ob.). Wzniesione przez niego gmachy Witruwiusz (ob.) przytacza jako wzory budownictwa. Po nim wstąpiła na tron siostra i żona jego Artemizya (ob.), która wystawiła Mauzoleum (ob.) oraz wyznaczyła nagrodę za najlepszy na jego cześć utwór. Współubiegali się: Theodektus, Naukratus, Izokrates, Theopom-pus; zwyciężył ostatni z nich.

Maviti (Mafiti, Mafitu), plemię, przebywające na płaskowzgorzu na zach. od jęz. Nyassa aż do Ruaha (dopływ Rufidzi), należące do tej samej grupy co zaborcze plemionka Jao, Wahehe i in. M. panują nad Mangandzami (Mazawi). Zwycięskich M. naśladują w ubiorze, orężu itd. inne plemiona należące do rodziny Ba-ntów, np. Mahindzowie w dolinie Rowumy i Wolungowie w Ulungu M. są barwy jaśniejszej, rysów twarzy subtelniejszej niż sąsiedzi rabowani; istnieje tatuowanie i obrzezanie. Ubiór składa się z przepaski dokoła bioder, do którego podczas wypraw wojennych dodają zawieszoną na plecach skórę lamparcią, głowę przyozdabiają piórami, twarz barwią jaskrawemi farbami. Oręż: dzidy, dziryty, duże owalne tarcze skórzane. Są czynni w charakterze pośredników w handlu niewolnikami. Chaty okrągłe lub czworokątne utrzymują ochędożnie. Do porzecza Zambezi przybyli w końcu pierwszej ćwierci w. XIX, ujarzmiając pokojowe ludy tamtejsze. Stawiali o-pór Niemcom i dopiero r. 1894 zostali doszczętnie przez nich rozbici.

Mavrokordato. Słynna w dziejach odrodzenia Grecyi rodzina Fanarjotów, znana już w w. XVH. Najznakomitszy Aleksander M. (*1791 — f 1865). Uczestniczył w wojnie o niepodległość (1821). Jego przeważnie dziełem była konstytucya r. 1822. Bronił Missolunghów od listopada r. 1822 do stycznia r. 1823. Był w bliskich stosunkach z Byronem (ob.). Został zwyciężony pod Nawarynem i Petą. Przez Gapo dTstria wysłany na Kretę. Przez Ottona I powołany do ministeryum skarbu (1832), później ambasador przy różnych dworach europejskich, twórca nowej konstytucyi r. 1843, prezydent ministrów r. 1844, minister upełnomocniony w Paryżu r. 1850, naczelnik rządu r. 1853 zachował neutralność Grecyi w wojnie wschodniej pomimo nalegań stronnictwa wojennego.

Mavrokordato Aleksander (* w Konstantynopolu 1636 -f t-że 1711) lekarz i dyplomata pochodzący z rodziny fanaryockiej. Do nauk lekarskich przykładał się w Rzymie, Padwie i Bolonii, gdzie w r. 1664 po obronieniu rozprawy: „Pneumaticum instrumentum circulandi sanguinis, sive de motu et usu pulmonum“ dyplom doktorski uzyskał. Powróciwszy do miasta rodzinnego zajął się z powodzeniem wykonaw-

stwem, a zostawszy lekarzem przybocznym suł- (1880, w Pinakotece); ,,Joanna Darc“ (1882,); tana i zaskarbiwszy sobie jego łaski otrzymał I „Aliasverus nad trupem dziecka“ (1883); „As-urząd pierwszego dragomana (ob.) Wysokiej Porty; tarte“ (1886); „Belladonna“ (1889); „Wizyoner-na stanowisku tak wpływowym i dochodnym ka z Prevorst“ (1892, w Pradze); „Pithecau-pozostawał do śmierci, składając wciąż dowody thropus alalus“ (dedykowany Haecklowi, 1894) przebiegłości dyplomatycznej, wcale niezwykłej, i wiele innych. Wykonał wiele rysunków do Wstydząc się. zawodu lekarskiego, którego wy- poezyi Uhlanda (1865), Schillera, Lenaua rzekł się zupełnie, wykupywał wszędzie roz- (1867), do „Oberona“ Wielanda (1867) i do prawę swą doktorską, aby ją zniszczyć, dla te- „Fausta“ Goethego (1868). — Był profesorem go też dziś należy do największych rzadkości w Monachium.—B i b 1. Klemt ,,G. M. und seine bibliograficznych. — Por. „Biogr. méd.“ (VI, Werke“ (Wiedeń 1887); Mann „G. M.“ (wyd.

I)r J p. 2-e, Lipsk 1890); Meissner „G. M.“ (Mona-

M. Ab.

Red.

S. P.

t. 2).

232).

Mavrolimni ( = Jezioro czarne) zwane też Kartczair, w Starożytności Nessonis. Jezioro dosyć rozległe na wschód od m-ta Larys-sy leżące, o brzegach bagnistych, latem często wysychające, w zimie zaś przepełniające się wodą, spływającą z gór sąsiednich, i nieraz daleko wokrąg zalewające okolicę nadbrzeżną.

Mavromichalis. Rodzina Fanaryotów greckich, z dawien dawna rządzących prowincyą Maina. Pi otr (Petros), bej Mainy od r.1811 (* 1772 — t 1848) dał sygnał do rozpoczęcia powstania w r. 1821. Cały ród uczestniczył w wojnie o niepodległość. Zginęło 49 M-ów, w tej liczbie 2 synów Piotra. Naczelnik rządu, przeciwnik Ca-po dTstrii, aresztowany przez tegoż, pomszczony przez synów swoich (C. d’I. zginął z ich ręki 1831), po przybyciu króla Ottona (ob.) M. został senatorem. Syn jego Demetryusz M., minister wojny za rządu rewolucyjnego, który obalił Ottona i rządził do przybycia Jerzego.— Potomek poprzednich, Konstanty M., współczesny mąż stanu, minister kilkakrotny, prezydent ministrów r. 1909 — 10.

Max Gabryel, malarz niemiecki (* w Pradze 23 sierpn. 1840). Syn znanego w Pradze rzeźbiarza Józefa (1804 — 55), uczył się u ojca, po jego zaś śmierci w akademiach: praskiej (1855—8) i wiedeńskiej (1859 — 61) oraz w Monachium u Pilotego (1863 — 9). Pierwszy swój obraz wystawił w Pradze 1857. W Wiedniu próbował w rysunkach tuszem ilustrować główne idee muzyki Beethovena, Mendelssohna i inu. Nie osiągnąwszy takiego kolorytu, jakim się odznaczał Piloty, stał się malarzem obrazów o nastroju czułostkowym, mglistym, melancholijnym, szuka tematów tragicznych i mistycznych, wpada nieraz w dziwactwo i niejasność. Oto główniejsze jego dzieła: „Judasz“ i „Magdalena“ (1863); ,,św. Ludmiła“ (1865); „Męczennica na krzyżu“ (1868); „Mniszka w ogrodzie klasztornym“ (1868); „Anatom nad zwłokami dziewczyny“ (1869); „Adagio wiosenne (1870); „Ślepa w katakumbach“, „Mefisto (1871); ,, Julia Capuletti“ (1873); „Ostatnie pożegnanie“ oraz słynna głowa Chrystusa na chuście św. Weroniki, z zamkniętemi i otwarte-mi oczyma (1874); „Deszcz jesienny“ (1875); ,,Wskrzeszenie dziewczyny“ (1876); ,,Marya Magdalena“ i „Dzieciobójczyni“ (1877); „Pocałunek ducha“ (1819); „Anna Katarz. Emerich“ chium 1898).

Maxencyusz cesarz, ob. Maksencyusz.

Mazimus, cesarze rzymscy, ob. Maksym.

Maxwell Jakób Clark, znakomity fizyk angielski (* 13 listop. 1831 w Edymburgu •— f 5 list. 1879 w Cambridge). Wychowaniec uniw. w Edymburgu i Cambridge; r. .1856 został prof. fizyki uniwer. w Aberdeen, r. 1860 w kolle-gium królewskiem w Londynie i r. 1871 w uniw. w Cambridge. Z wyjątkiem jedynego dzieła „Essay on the stability of the motion of Sa-turns rings“ (1859), w którem dowiódł, że pierścień obracający się dokoła osi znajduje się w równowadze niestałej i że zatem pierścień Saturna może się składać jedynie ze zbioru odosobnionych ciałek, — wszystkie inne prace M-a tyczą się fizyki matematycznej, zwłaszcza zaś matematycznej teoryi zjawisk elektrycznych. Dzieła jego: „Theory of the heat“ (1871, wyd.

4-e 1865); „Treatise on electricity and magnétisme“ (t. 2 1875; wyd. 3-e 1892); „An ele-mentary treatise of electricity“ (1881); z rozpraw, ogłoszonych w rocznikach Tow. Londjń-skiego i Brytańskiego, zasługują na uwzględnienie: „On Faradays lines of force“ (1856), „On physical lines of force⁻ (1861—62), „On the elemeutary relations between electrical mea-surements“ (1863), „On a dynamical theory of the electromagnetic field“ (1864) i in. Wybór rozpraw p. n. „The scientific papers of J. C. M.“ ogłosił D. Niven (1890, t. 2). W przekładzie polskim zjawiły się: „O cząsteczkach ciał“ („Przyroda i Przemysł“ 1873) oraz „Materya i ruch“, przez S. Dicksteina (1879, 16-ce str. 136). O działalności naukowej M-a ob.: Poincare ,,Les théories de M.“ (Paryż 1890) i Boltzmann „Die M-schen Theorien“ (Lipsk 1891—92,

A. ij.

Maxwell MaryaElżbieta, ob. Braddon.

May sir Tomasz Er s kine, lord Farn-borough, historyk (* 1815 —f 17 maja 1886), wychowanie i wykształcenie otrzymał w Bedford School; w r. 1831 został pomocnikiem bibliotekarza Izby gmin parlamentu ang. i, posuwając się stopniowo, w r. 1871 został urzędnikiem najwyższym (Clerk) Izby, otrzymawszy poprzednio (1866) nobilitacyę. W kwietniu r. 1886 ustąpił z urzędowania, a d. 10 maja, na tydzień przed śmiercią, wyniesiony został do godności para Anglii, lorda Farnborough. —Na-

pisał: „A treatise on the law, privilèges, pro- stem d. M.-Sprachen“ (Berlin 1887); de Rosny ceedings and usage of Parliament“ (Londyn 1844; Essai sur le déchiffrement de l’écriture hiera-wyd. 10-e t-że 1893); ,,Remarks and suggestions tique de l’Amérique Centrale“ (Paryż 1876); with a view to facilitate the dispatch of public Forsteman ,,Die M.-Handschrift d. königl. Bi-business in Parliament“ (t-że 1849); „Rules, y bliothek in Dresden“ (wyd. 2-e Drezno 1892) Orders a. forms of proceeding of the House of | i ,.Entzifferung d. Maya-Handschriften“ (tamże Commons“ (t-że 1854), ,,Democracy in Europe“ . 1887 — 95); prace Cyrusa Thomasa w ,,Reports (t-że 1877, 2 t.) i z dzieł najważniejsze: ,,Con- of Ethn. Bureau“; Valentiniego, Pousse’a, Schell-stitutional history of England sińce the accès- hasa, Selera w czasopismach zawodowych. L- K-sion of Georg III, 1760 — 1860“ (t-że 1861—63, Mayenne: 1) nazwa rzeki, dawnej Meduny,

Red.

2 t.; wyd. 3-e 1871, 3 t.).

May Karol pisarz niemiecki (* 1842 w Hohenstein - Ernestthal, Saksonia). Otrzymał wykształcenie mierne w seminaryum nauczyciel-skiem ludowem, ale wiele podróżował. Pisywał opowiadania które przypominają tak poczytne przez młodzież utwory Coopera i Ver-nea, acz z mniejszym talentem.

Maya, szczep tubylczy w Ameryce Środkowej, należący do rodziny lingwistycznej huax-teckiej. M. przed wtargnięciem szczepu tolte-ko-azteckiego zajmowali prawdopodobnie całe wybrzeże od Tabasco do Tamaulipas i wytworzyli kulturę wyższą, wznieśli pomniki, dzisiaj spoczywające w ruinach i odgrzebane dopiero w w. XIX przez naukę; mieli własne pismo, które powstało z pisma obrazowego, ale już dosięgnęło wyższego szczebla udoskonalenia. Już b-p Lunda usiłował je odcyfrować, ale klucz jego nie wystarcza ani do odczytania napisów na kamieniu ani rękopisów. Utożsamiono zaledwie znaki 20 dni i 18 „miesięcy“, barw symbolicznych, 4 okolic świata; wysiłki innych badaczy posunęły nieco dalej tę sprawę, ale wogóle tajemnica jeszcze otacza zabytki piśmienne dawnej tej cywilizacyi, jak i dzieje ich zamierzchłe. Ruiny Palenque i Ococingo w stanie Chiapas; Uxmal, Kubah, Alle, Chichenica, Icamal, Naxchalan w Gwatemali, Copan w Hondurasie świadczą, iż budownictwo dawnych M-ów wyrosło z domów gminnych a kunsztownością swoją przewyższało cywilizacyę azteków (meksykańską), (rysunki budynków i hieroglifów ob. Ameryka t. I—II, 988). Wiadomo, że dawni M. rozpadali się na liczne drobne państewka, wśród których górowało państewko Mayapan, 33 kim. na płd. od Meridy, pod władzą dynastyi Cocom. Chodzili z obnażoną, uta-tuowaną górną część ciała, mężczyźni nosili przepaskę i fartuch, ubiór kobiety był obfitszy, przegródkę nosa przekłuwali, piłowali ostro zęby. Czaszce niemowląt nadawano kształty długie a spłaszczone za pomocą dwu desek. Rdzeń główny M-ów przebywa dzisiaj w Jukatanie i w sąsiednich okolicach stanów Tabasco i Gwa-tameli, częściowo także w meksykańskim stanie Chiapas, w Salwadorze i Hondurasie. — Por. Le Plongeon „Vestiges of Mayas“ (N.-Jork 1882); Stoli ,,Zur Ethnographie d. Republik Guatemala“ (Zurych 1884); „Die Sprache d. Ixil-Indianer“ (Lipsk 1887) i „Die M. Sprachen d. Pokom-gruppe“ (Wied. 1888); Seler ,,Konjugationssy-

red.

we Francyi zachód. M. wypływa ze stoków góry Multonne (417 m.) w dep. Orne i płynie początkowo zwolna na zach. płn.-zach., następnie skręca na płd. i płd. zach., przerzyna dep. Mayenne, przepływając pod miastami M. i Levai, wstępuje do dep. Maine-et-Loire, gdzie powyżej Angers łączy się z rz. Sąrthą i pod nazwą Maine wpada przy Pont de Cé do Loary. Przyjmuje z prawej strony wody Varenne, Cal-mout, Ernée i Oudon, z lewej—Jouanne i Guette. Długa na 195 kim., jest spławną na przestrzeni 125 kim. Pomiędzy m. Château-Gontier i Angres istnieje stała komunikacya parowco-wa. Ma łożysko wąskie. Dorzecze M-y należy jeszcze częściowo do dep. Manche, Ille-et-Vilaine i Loire-Inférieure. 2) nazwa departamentn we Francyi zachód., między 47°45’—48°34.5’ szer. płn. i 0°4’ — 1°15’ dl. zach. graniczy na płn. z dep. Orne i Manche, na zach. z dep. Ille-et-Vilaine, na płd.—Maine-et-Loire i na wsch. — z Sarthe, zajmuje 5171 kim. kw. i liczy (1906) — 305 457 m-ców. M. leży w części zachodniej dawnej prowincyi Maine i w północnej części Anjou. Pod względem geologicznym M. należy do Bretanii, pod względem orograficznym do systemu gór Maineskich. Przedstawia wogóle równinę falistą, która, zniżając się ku południowi, należy niemal całkiem do dorzecza Loary. Najwyższy szczyt —Mont Souprat (417 m.). Rzeki wogóle spływają do Atlantyku, jedynie rz. Airon, wpadająca do Seluni, zlewa swe wody do La Manche. Klimat łagodny, ciepłota średnia lata-J-17.6C., zimy-p3.95C. Grunt miejscami żyzny, miejscami większemi piasczysty. Lasów mało (około 276 kim. kw.). Uprawia się pszenicę, żyto, jęczmień, owies, nieco wina (322 ha.), wiele gruszek i jabłek na cydr i poiré, kasztany na chleb, len i konopie w obfitości. Pszczelnictwo w rozkwicie. Dość znaczna hodowla owiec. Z bogactw mineralnych M. obfituje w antracyt, węgiel kamienny, rudę żelazną, marmur, wapień i łupek. Ludność trudni się przeważnie rolnictwem. Dróg żelaznych — 376 kim., zwyczajnych—5 528. Z zakładów naukowych: w Renne — akademia, w Lavalu, stolicy d-tu, liceum i seminaryum nauczycielskie, w Château-Gontier— kollegium, w Ernée — wyższa szkoła. Handel dość rozwinięty. Pod względem administracyjnym M. dzieli się na 3 okręgi (M., Laval i Château-Gontier), 27 kantonów i 276 gmin. — Por. Joanne „Géographique du departament M.“ (Paryż 1881).    3) nazwa miasta, stolicy

E Chw.

(1879, 405—462 i 318—364).

1903-4).

Red

Red.

J. Z. z Ł

okręgu M. w dep. tejże nazwy, nad rz. M., na linii kolei żel. Laval.— M.-Caen, niegdyś silna warownia; ma piękny kościół z w. XIII, pomnik arcybiskupa Cheverusa, tkalnie wełny, fabryki płótna i wyrobów bawełnianych, garbarnie, prowadzi znaczny handel winem, wódką i zbożem. Na prawym brzegu rzeki, ponad mostem, wznosi się starożytny pięciowieżowy zamek (obecnie więzienie), gniazdo rodowe panów z Mayenne. Tytuł księcia Meyenne nosił Karol de Lorraine (* r. 1554 — f 1601), z rodziny Guise’ôw.

Mayer Jan Tobiasz, astronom niemiecki (* 1723 w Marbachu [Wirtembergia] — f 1762). Pracując w instytucie geograficznym w Norymberdze, gorliwie się oddawał naukom ścisłym i w r. 1751 został prof. matematyki i dyrektorem obserwatoryum w Getyndze. Sprawdził prawa ruchu księżyca podane przez D. Cassiniego (ob.), opracował dokładną mapę księżyca, podał dzisiejszą metodę badania jego libracyi, obmyślił dogodną metodę mierzenia kątów małych. Wyraził domysł, że cały układ słoneczny krąży dokoła pewnego punktu, który Herschel (ob.) w następstwie umieścił w Herkulesie. W r. 1756 obserwował Urana, biorąc go wszakże za gwiazdę stałą. Ogłosił: ,,Theoria lunae juxta systema Newtonianum“ (1767); ,,Tabulae mo-tuum solis et lunae“ (1770). Parlament angielski odznaczył M-a nagrodą pieniężną.

Mayer Juliusz Robert,lekarz i fizyk niemiecki (* 1814 w Heilbronnie—f t-że 1878). Po ukończeniu nauk lekarskich w Tybindze, Monachium i Paryżu oraz po podróży naukowej na w. Jawę, osiadł w mieście rodzinnem, gdzie prócz zajęciom zawodowym z zamiłowaniem oddawał się fizyce. Odkrycie związku między pracą a ciepłem stawia go w rzędzie twórców tormodynamiki (ob.) dzisiejszej. Ogłosił: ,,Bemerkungen über die Kräfte der unbelebten Natur“ (1842), „Die organische Bewegung“ (1845), „Beiträge zur Dynamik des Himmels“ (1848 gdzie m. in. wyraża domysł, że żar słoneczny podtrzymuje się dzięki spadającym na słońce ae-rolitom), ,,Die Torricellische Leere“ (1870), „Naturwissenschaftliche Vorträge“ (1871), „Mechanik der Wärme“ (1867, wyd. 3 1893). W „Bibliotece Warszawskiej“ (1856, II) mamy przekład rozprawy M-a i Beaumonta „Przyrząd cie-płorodny bez ognia“. Weyrauch wydał „Kleinere Schriften und Briefe v. R. M. nebst Mitteilungen aus seinem Leben“ (Stuttgart 1893); Preyer wydał „Robert v. M. über die erhal-tung der Energie“ (Belin 1889).—Por. Dühring „Robert M., der Galilei des XIX Jh.“ (Chemnitz 1879; cz. 2-a Lipsk 1895); Weyrauch ,,R. M.“ (Stuttgart 1890). „Allgem. Deutsche Biogr.“ (XXI. 126) i „Rohlf’s Archiv d. Gesch. d. Med.“

A. Ł.

Mayer Otton, prawnik niemiecki współczesny (* 1846), adwokat w Mulhouse w Alza-cyi (po zaborze) od r. 1872, profesor w Strasburgu od r. 1882, w Lipsku od 1904. Doskonały znawca prawa francuskiego: „Theorie des Französischen Verwaltungsrechts“ (1886), ^Deutsches Verwaltungsrecht“ (1895 t. 2, przekład

franc. „Le droit administratif allemand“ t. 4

s. P.

Mayerberg Augustyn baron, dyplomata i historyk (w. XVII); będąc radcą dworu cesarskiego, został wysłany wraz z H. Calvaciusem przez Leopolda I w poselstwie do Rossyi (1661) w celu pośredniczenia w zawarciu pokoju między Polską a W. ks. Moskiewskiem. M. bawił w Moskwie rok blisko, a powróciwszy stamtąd, podróż swą, przygody i działalność opisał w dziele „Iter in Moscoviam A. liberi baronis de M. et

H. G. Calvacii anno 1661 ablegatorum cum Sta-tutis Moschoviticis“ (b. w. m. dr i r., 2 t. in fol.-- przekład franc, b. niedokładny, Leyda 1688; przekł. niem. Petersburg 1818; ros. t-że 1827). Pierwszą część dzieła tego, obejmującą dziennik podróży, przedrukował Mitzier (ob.) w t. II swojego zbioru dziejopisów polskich. Druga zawiera sprawy dyplomatyczne, oraz statut wydany przez cara Aleksego Michałowicza.

Mayerling wieś w Austryi Dolnej, okrąg Baden, gmina Alland, nad rz. Schwechat pięknie położona, niespełna 200 m-ców. M. posiada dom przytułku dla zniedołężniałych leśników i klasztor Karmelitek, przerobiony z zameczku myśliwskiego, w którym d. 30 stycznia r. 1889 poniósł śmierć tajemniczą następca tronu au-stryackiego, arcyksiążę Rudolf.

Mayne Eeid, ob. Rei d.

Maynert Gotfryd, medalier warszawski (* v/ Saksonii 1767 — f w Warszawie 1846), przybył do Warszawy jako złotnik około r. 1807. Bieńkowski, ówczesny dyrektor mennicy warszawskiej, zwróciwszy uwagę na zdolności ry-townicze M-a, powołał go w r. 1810 na rytownika stempli do mennicy, a wkrótce potem posunął go na medaliera etatowego tejże mennicy, z płacą 4 000 złp. rocznie, na której to posadzie prawie do śmierci M. pozostawał. Jego roboty są ówczesne medale w nagrodę dawane, z polecenia ces. Aleksandra I-go wykonane: „Artium incremento“, „Solerti“, „Merenti“ i „Diligen-tiae“; medal Aleksandra I-go, śr. 51 mm z napisem: „Unus qui nobis restituitrem“ (Czp. 3 501), medal śr. 45 mm. „Wzrostowi rękodzieł“ (Czp. 5 358), medale i żetony wybite r. 1829 z powodu koronacyi Mikołaja 1-go w Warszawie, oraz sporo różnego typu medali chrztu, które na własną rękę odbijał.

Maynert Józef syn Gotfryda, również medalier warszawski (* 1812 — f 1872), wykształcenie większe i zdolności wybitniejsze niż ojciec posiadający; po ukończeniu szkoły wojewódzkiej ks. Pijarów r. 1829, wstąpił do wydziału Sztuk Pięknych uniwersytetu warszawskiego, skąd po dwuch latach powołany został do mennicy warszawskiej, gdzie stopniowo posuwając się, otrzymał miejsce medaliera star-

J Z, z Ł.

red.

T. R.

przyłączył się do stronnictwa zachowawczego. R. 1852 pierwszy sekretarz do spraw Irlandyi, r. 1857 ponownie zajął to stanowisko; r. 1866 członek gabinetu lorda Derbyego. R. 1867 o-dziedziczył po ojcu tytuł lorda M., ponieważ jednak parowstwo to było irlandzkie, nie dało mu ono prawa do zasiadania w Izbie lordów. R. 1868 mianowany wicekrólem Indyi, zasłużył się reformą finansów indyjskich, wkrótce jednak, d. 8 lut. r. 1872, przy zwiedzaniu zakładu karnego w Port-Blair, zginął z ręki fanatyka muzułmańskiego. — Bibl.: Hunter ,,Life of the Earl of M.“ (Lond. 1875, 2 t.).

Mayor (czyt. me-er), burmistrz czyli prezydent rady municypalnej w miastach Anglii, Irlandyi i Stanów Zjednoczonych. Wybierany jest większością głosów z pośród członków rady miejskiej na rok, w Londynie z grona alder-manów (ob.). W Londynie, Dublinie i Yorku z urzędem tym jest związany tytuł lorda (lord-

ï; R

rd.

me-

szego z płacą rs. 800 rocznie. Na tej posadzie pozostawał do r. 1861, dopóki L. Kronenberg (ob.), administrator ówczesny dochodów tabacznych w Kr. Boiskiem, nie wyrobił mu posady korzystniejszej inspektora tabacznego. M. wykonał przeszło 40 różnych medali i żetonów, z których do wybitniejszych należą: medal śr. 61 mm. na pamiątkę wystawienia pomnika Kopernikowi w Warszawie w r. 1830 (Czp. 3 866); medal śr. 55 mm. na cześć uczonego Jerzego Samuela Bandkiego r. 1835 (Czp. 5 377); med. śr. 51 mm. Bogumiła Lindego, r. 1842 (Czp. 3937); medal śr. 54 mm. Edw. hr. Raczyńskiego, założyciela biblioteki w Poznaniu, bardzo rzadki (Czp. 5 404); med. śr. 88 mm. feldmarszałka Paskie-wicza r. 1846 (Czp. 3 967); med. śr. 132 mm. na 25-lecie panowania ces. Mikołaja I-go, r. 1850 (Czp. 3 776); medal śr. 72 mm. Józefa Elsnera, dyrektora konserwatoryum muzycznego w Warszawie (Czp. 3 883). - Józef M. prowadząc życie dosyć hulaszcze, gdy pensya nie wystarczała, użył swoich zdolności rytowniczych i w złym kierunku, naśladując i podrabiając numizmaty starożytne polskie, które ówczesnym zbieraczom zanim się spostrzegli, po wysokich cenach za prawdziwe sprzedawał. Hr. Hutten-Czapski, by zapobiedz dalszemu wybijaniu tych numizmatów podrabianych, wszystkie te stemple M-a, których było 99, wykupił i wcielił do swoich cennych zbiorów numizmatycznych.

Maynooth, wieś w hr. Kildare (Irlandya) nad Kanałem Królewskim. Seminaryum duchowne św. Patryka, założone r. 1795, największe w Irłandyi, które r. 1845 spowodowało gabinet Peela do wniesienia bilu specyalnego. Do r. 1872 otrzymywało ono od państwa zapomogę roczną 30 000 f. st. W pobliżu zamek Carton książąt Leinster z bogatą galeryą obrazów.

Mayo, hrabstwo w Irlandyi w płn.-zach. części prow. Connaught, nad Oceanem Atlantyckim, powierzchni 2156 mil kw. ang.; ludność (1901)    199 166 (w r. 1861 254450, w

1891 219 034), w tem przeszło 97°/₀ katolików. Wybrzeże oceanu wysokie i skaliste, poprzecinane licznemi zatokami, jak Killala, Broad-haven, Blackgod, Clew itd. Pomiędzy zatokami Killala i Broadhaven wązki na 500 m. przesmyk, łączący ląd z półwyspem Mullet. Północna część M. jest górzysta, południe przedstawia równinę, przecięte pojedyńczemi pasmami pagórków. Główna rzeka Moy, biegąca w kierunku północnym i wpadająca do zat. Killala. Główne miasto Castlebar. Grunt lekki, przydatny więcej do hodowli bydła niż do rolnictwa, które słabo jest rozwinięte. Hodowla bydła jest głównem zajęciem ludności; na pobrzeżu rozwinięte jest rybołówstwo. Góry obfitują w bogactwa mineralne, jak żelazo, marmur itd.

Mayo Ryszard South well Bourke, hr. M., mąż stanu angielski (* 21 lutego 1822 w Dubliuie - f 8 lut. 1872), odbył nauki w Dublinie. W r. 1847 wybrany do Izby gmin,

T. R

mayor).

Mayotta, ob. Komorskie wyspy.

Mayr Szymon kompozytor (* 14 czerwca 1 763 w Mendorf pod lugolstadtein w Bawaryi z ojca organisty — f 2 grud. 1845 w Bergamo). Oddał się młodo muzyce i po ukończonej nauce uniwersyteckiej, znalazł w Bergamo opiekuna w osobie hr. Pesenti, który mu użyczał środków kształcenia się w Wenecyi u kapelmistrza Ber-toniego. W r. 1802 kapelmistrz przy kościele S. Maria Maggiore w Bergamo. Tu odznaczył się w kompozycyi oper i był czas jakiś wraz z Paërem ulubieńcem publiczności, dopóki się nie zjawił Rossini, któremu niejako drogę wskazał. Mianowicie wzbogacił on znakomicie na swój czas instrumentacyę. Liczba jego oper, oratoryów, kantat itp. jest znaczna; bardziej znane: „Ginevra“, „La rosa rossa e la rosa bianca“, „Lodoiska“.

Mayr Jerzy von, ekonomista i statystyk współczesny, wydawca „Algem. statistisches Archiv.“. Profesor uniwersytetu monachijskie (* 1841); wl. 1879 — 1887 był podsekretsrzem stanu w ministeryum dla Alzacyi. Ważniejsze prace: „Gesetzmässigkeit im Gesellschaftsleben“ (1877); „Statistik und Gesellschaftsleben. I Theoretische Statistik“ (1895); „Bevölkerungsstatistik“ (1897); „Begriff und Gliederung der Staatswissenschaften“ (1906).    s' p-

Mayzel Wacław (*w Kunowie w ziemi Radomskiej 12 wrześn. 1847), lekarz, histolog zasłużouy. Po ukończeniu liceum św. Anny w Krakowie, w r. 1865 zapisał się do wydziału lekarskiego Szkoły Głównej w Warszawie, po której przekształceniu na uniwersytet ukończył nauki w r. 1870, jako doktorand cum eximia laude. Będąc jeszcze studentem napisał rozprawę konkursową „Poszukiwania nad powstawaniem ropy“ (Warszawa 1869), nagrodzoną dałem złotym, a wykazującą zarówno zdolności jak i wiedzę autora, więc też bezpośrednio po złożeniu egzaminów otrzymał stanowisko asy-

Dr J. P.

stenta (laboranta) przy katedrze histologii i em-bryologii, zajmowanej wówczas przez prof. H. Hoyera (ob.), a czynnym będąc ua niem przez lat 25, położył zasługi niemałe prowadząc ze studentami kursy mikroskopii praktycznej, przy-czem starał się w nich wszczepiać właściwe sobie zamiłowanie do nauki, do pracy, a dalej ścisłość i trzeźwość spostrzegawczą, co mu się udawało, tembardziej, że pociągała ku niemu młodzież nietylko wiedza wykładana, lecz i charakter M-a na wskroś zacny i prawy. Gdy w r. 1895 prof. Hoyer z katedry ustąpił, miejsce jego powinienby był zająć pomocnik i spółpra-cownik jego tyloletni, M., następcę godniejszego trudno byłoby znaleść, katedra profesorska jednak ominęła go, jako Polaka, i wtedy porzucił uniwersytet, aby się oddać wyłącznie prawie założonej przez siebie już w r. 1886 pracowni rozbiorowej dyagnostycznej, mikroskopowej i bakteryologicznej, którą dotąd (1910) prowadzi wzorowo, sumiennie i z wielką znajomością rzeczy.—Oddany nauce, wykonawstwem le-kąrskiem nie zajmował się M. nigdy, pomimo że do r. 1891 należał do pierwszej w Warszawie powstałej lecznicy dla chorych przycho-dnich. —W świecie naukowym M. zdobył sobie stanowisko b. zaszczytne badaniami i odkryciami dotyczącemi sprawy dzielenia się jąder w komórkach i rozmnażania się ich. Pracował nad tern niestrudzenie od r. 1874, lat 10, a wyniki badań ogłosił w pracach następujących: „O szczególnych zjawiskach przy dzieleniu się jąder w komórkach nabłonkowych“ („Medycyna“ 1875, n. 45—toż po niem. w „Centralbl. f. d. med. Wissensch.“ 1875 n. 50): „Przyczynek do sprawy dzielenia się jąder komórkowych“ („Gaz. lek.“ 1876, n. 27.—toż po niem. w „Centralbl. f. d. med. Wissensch.“ 1877, n. 11 i w wydawn. in., podobnych); „Dalszy przyczynek do sprawy dzielenia się jąder komórkowych“ („Gaz. lek.“ 1877, n. 26 i po niem. „Centrb. f. d. m. Wissensch.“ 1877, n. 44); „O pierwszych zmianach w jajku zapłodnionem i o podziale komórek“ („Pam. Tow. lek. warsz.“ 1878, 593); „O zjawiskach przy segmentacyi jajek robaków [Nematoda] i ślimaków“ („Gaz. lek.“ 1879, n. 4 i „Pam. Tow. lek. warsz.“ 1879, 287; toż po niem. w „Zoolog. Anzeiger“ Lipsk 1879, n. 29; po franc, w „Bullet, de la Soc. de Mód. de Gand“ 1880, przekł. Cotoula); ,,0 rjegienjeracji epitjelja i djeljenii jadjer“ („Rab. łaborat. mjed. fakult. Imp. Warsz. Uniwjers.“ zesz. 4 1878, cz. I, 1 —127): „Dzielenie komórek u owadów i u zarodków zw. ssących“ („Dziennik III zjazdu pols. przyrod. i lek. w Krakowie“ 1881, n. 5); „O dzieleniu komórek“ (w „Oznamowatelu“ zjezdu lek. w Pradze 1882, n. 4) i „O Karyo-mitozie“ (w „Księdze pamiątkowej dla prof. Hoyera“ Warszawa 1884, 531—575 z 2 tabl.). Wszystkie prace te, aczkolwiek rozmiarem nie zdumiewają, są pełne treści ciekawej a nowej, ponieważ M. opisuje w nich odkryte przez sie-

bie zjawisko mitozy (ob.j w komórkach zwierzęcych, stwierdzone następnie przez badaczów innych.--Na niwie społecznej zasłużył się M. jako członek „Komisyi wodnej“ w okresie wprowadzania wodociągów i kanalizacyi w Warszawie, zabierając niejednokrotnie głos na zebraniach w magistracie; ogłosił też szereg prac spraw tych tyczących się w ,,Zdrowiu“ (1878). Popularyzował także wiedzę w odczytach publicznych, lub pisząc artykuły popularne (np. ,,0 ospie“, ,,0 niedokrewności“); napisał mnóstwo sprawozdań naukowych, z pośród których na wyróżnienie zasługują dostarczane przez długi szereg lat lipskim ,,Jahresber. üb. d. Fortschr. d. Anat. u. Physiol.“ sprawozdania z prac anatomicznych, histol. i embryolog. polskich. Na-koniec zbogacił literaturę naszą lek. szeregiem długim przekładów, m. in. ,,Embryologii“ S. L. Schenka (Warszawa 1877) którą uzupełnił, dodając oryginalny ,,Opis budowy i czynności narządu płciowego“. Na wymienienie zasługują jeszcze dwie prace M-a: „Wskazówki do rozbioru moczu“' (w „Roczniku lek.“ 1890) i ,,Sposób szybkiego (event. momentalnego) rozpoznawania obfitości kwasu moczowego w moczu“ („Gaz. lek.“ 1907, n. 28: M. opisuje tu sposób wynaleziony przez siebie, ogłoszony zaś po raz pierwszy w r. 1894 w Rzymie na zjeździe lek. międzynarod.).—Do Tow. lek. warsz. należy M. od r. 1876, przez 3 lata z rzędu pełnił w niem z wyboru urząd sekretarza dorocznego, lat tyleż później zarządzał pracownią naukową tegoż towarzystwa; od r. 1908 jest czł. czyn. Tow. Naukowego w Warszawie. — Por. „Dr. W. M. Szkic biogr. Z powodu 35-lecia pracy zawodowej“ („Gaz. lek.“ 1907 n. 2; z portretem).

Mayzel Bronisław, prawnik i ekonomista polski (* 1849 we wsi Oblekoń nad Wisłą w Stop-nickiem), znawca stosunków asekuracyjnych. Po ukończeniu wydziału prawnego w Warszawie poświęcił się adwokaturze. Gorący zwolennik idei ubezpieczeń, krzewił ją nie tylko ogłaszając drukiem dostępne dla szerszych tłumów podręczniki („Podręcznik ubezpieczeń od ognia z uwzględnieniem szczególnem naszych stosunków“ Warsz. 1882), ale i wygłaszając odczyty („O zabezpieczeniu bytu rodzinie za pomocą ubezpieczeń życiowych“ Warsz.

1875). Pogłębił wiadomości nasze o tej tak mało zoranej u nas niwie naukowej przez badania własne („Rzecz o istocie i systemach ubezpieczeń, z dodaniem wiadomości o działających w Królestwie Boiskiem instytucyach asekuracyjnych“ Warsz. 1872) i zachęcał innych do badań w tej dziedzinie, wskazując nietknięte dotąd źródła miejscowe. Nadto ogłosił: „Zasady wynagradzania szkód pożarem zrządzonych“ (Warsz. 1872); „O Towarzystwie ubezpieczeń w Krakowie i jego zakładach“ (tamże 1874, wyd. 2-e); „Rys siedmioletniej działalności Warsz. Tow. ubezp. od ognia“ (t-że 1878); „O nowym podatku na ubezpieczenia“ (tamże

E. Chw

ä PAcademie“ (1895).

Dr J. P.

1880); „Słówko o stanowisku kobiety na polu ubezpieczeń życiowych“ (t-że 1882); „O kon-wencyi peterburskiej T-stw ubezpieczeń działających na gruncie tutejszym*⁴ (t-że 1883); ,,Przegląd historyczny rozwoju instytucyi ubezpieczeń w Król. Polskiem z dodaniem obrazu bibliograficznego polskiej literatury asekuracyjnej“ (Warsz. 1900, fakty z okresu 1803—1900 ase-kuracyi u nas; treściwa bibliografia na końcu dzieła). Jako współpracownik „Echa“, „Ekonomisty“, „Gaz. Handlowej“ „Gaz. polskiej“, „Gaz, Sądowej“, „Kraju“, „Przegl. asekuracyjnego“, „Wieku“, „Tygodnia“ i in. M. napisał mnóstwo artykułów specyalnych w kwestyi a-sekuracyi, z których jako ważniejsze wymienić należy: „O ubezpieczeniach na życiu ludzkiem opartych“ (1874), „Polisy“ (1876) „Składka nad wartość“ (1878), „Rzecz o ubezpieczeniach od ognia“ (1880), ,,W obronie zasady wzajemności w ubezpieczeniach“ (1883), „Ekonomiczne i społeczne znaczenie ubezpieczeń życiowych“ (1888), „Krajowe siły asekuracyjne“ (1888), „Ubezpieczenie i loterya“ (1889), „Ubezpieczenie maluczkich“ (1890), „Ubezpieczenia od choroby“ (1890), „Zasady płacenia premij w umowie ubezpieczeń na życie“ (1890), ^Ubezpieczenie od wypadków losowych“ (1891), „Epidemia a przezorność“ (1892), „Ubezpieczenie a moralność“ (1897).

Mazade Karol de, zasłużony publicysta francuski, członek Akademii francuskiej (* 19 marca 1820 na Południu Francyi — + w Paryżu 27 kwiet. 1893). Zaczął działalność literacką od pisania wierszy („Ödes“ 1841), aby przejść do dziennikarstwa i wysunąć się z biegiem lat na czoło publicystyki zachowawczej francuskiej. Po kilku latach terminowania w „Presse“, „Revue de Paris“, przez Sainte-Beuve’a zaproszony do „Revue de Deux-Mondes“ ogłosił tu olbrzymią ilość głośnych w swoim czasie artykułów, zbieranych w tomiki. Prowadził też tutaj kronikę polityczną wpływową (1852 — 58 i 1865—1893). Oddzielnie ogłosił: „L’Espagne moderne“ (1855, między innemi piękny portret Donoso Cortès), „L’I-talie moderne*⁴ (1860), ,,L’Italie et les Italiens** (1864 — w tych dwu tomach owianych sym-patyą serdeczną dla narodu walczącego o niepodległość, należy wyróżnić szkice o Leopar-dim), „Cavour“ (1887), „La Pologne contemporaine** (1863), „Deux Femmes de la Révolution“ (1866), „Lamartine, sa vie littéraire et politique“ (1872), „La guerre de France“ (1875,

t. 2; opowieści o wojnie francusko-pruskiej r. 1870); ,,M. Thiers, cinquante années d’histoire contemporaine“ (1884). Ogłosił też i poprzedził wstępem „Correspondance du maréchal Da-vout“ (4 t., 1885). Wymieniana w spisie powyższym książeczka o Polsce (1863, str. XX i 339) pisana w okresie 1861-3, wydana w sierpniu r. 1863, jest apologią gorącą sprawy polskiej ze stanowiska polskiego pisaną. Składa się z 8 szkiców: Wypadki r. 1861, Niemcewicz, Pamiętniki Rufina Piotrowskiego, Wielopolski i Zamoyski, Powstanie wobec Europy, Aleksander I a Czartoryski. Stanowisko autora wyraźnie wszędzie po stronie walczącej „on ne travaille pas à sa propre liberté en assistant impassible ou complice a l’immolation sanglante des indépendances et des droits les plus legitimes... Abandonner ce peuple ce serait le déshonneur de ceux qui l’abandonneraient...“ (324)

P. J. M. de Heredia „Discours de réception

s. P.

Mazagan (arab. Dżedida), port marokański, nad Oc. Atlantyckim o 7 kim. od uścia doń rz. Um-er-Rebia; silne fortyfikacye, piękne kościoły w ruinach, wspaniałe cysterny pochodzenia portugalskiego, konsulaty ważniejszych państw europejskich, 7 000 m-ców (1000 Żydów, około 100 Europejcz.). W M. ogniskują się handel europejski z ludami Środkowego A-tlasu: w r. 1893 wwóz (bawełna, cukier, sukna, herbata, jedwabie) wynosił 5 894 050 fr., wywóz — (bób, kukurydza, pszenica, wełna, wosk, jaja) 6 768 150 fr.; w tymże r. zawinęło do portu 208 parowców o pojemności 137 614 ton. i 69 żaglowców o 7152 ton. M. zbudowali w r. 1510 Portugalczycy na miejscu starożytn. Portus Rutubis, o którym wspomina Polybiusz (ob.); r. 1769 objęli go w posiadanie Maurowie. .'.

Mazagran napój francuski, składający się z kawy czarnej, bardzo mocnej, suto osłodzonej, nalanej do szklanki napełnionej lodem drobno utłuczonym. M. pija się przez słomkę lub cewkę szklaną; ochładza latem, orzeźwia i pragnienie gasi wybornie. M., do którego dodano koniaku, zwie się we Francyi „Gloria“; w Niemczech oprócz kawy dodają do M-u wody selcerskiej i jakiegokolwiek likieru mocnego, co jednak odbiera napojowi własność jego o-rzeźwiającą.-—Nazwa pochodzi od miejscowości M. w Algieryi; oblężeni tam przez Arabów Francuzi, którym, zanim odsiecz nadeszła, już zaczynało brakować środków żywności, wpadli na pomysł pokrzepiania się kawą mocną z wodą zimną, a to dało początek napojowi orzeźwiającemu.

Mazamet, m-to w dep. franc. Tarn, arrondissement Castres, na płn. zach, od Montagne-Noire (1210 m.), uad rz. Arnette i przy linii kolei połudn., ważne ognisko przemysłowe przędzalnictwa i tkactwa (sukna, flanele, alpagi, moltony, płótna); konsystorz ewangielicki, izba przemysłowo-handlowa; do 15 000 m ców. O 1 kim. na płdn. ruiny zamku Hautpoul.

Mazaniec (Mazane z, Mozanc, Mozancz) Stanisław, lekarz polski z połowy pierwszej w. XVI. Wykształcił się w Krakowie, gdzie w

1. 1509 i 1512 osiągnął stopnie filozoficzne; gdzie dyplom doktorski zdobył, nie wiadomo; w 1. 1512-1514 wykładał w Krakowie Arystotelesa ,,de coelo et mundo“ i rzeczy inne; następnie zajmował się wykonawstwem lek. we Lwowie,

Ur J. f*.

gdzie też w r. 1529 został rajcą miejskim.— Por. Kośmiński „Słown, lek. polskich¹' (312) i Giedroyć ,,Źródła biogr.-bibliogr. do dziejów med." (w „Pam. Tow. lek. warsz.“ C, 745).

Mazanowski Antoni, krytyk literacki (* 1858); nauki uniwersyteckie ukończył we Lwowie, następnie w Monachium i Bazylei. Napisał: ,.Mickiewicz w podróży po Europie“ (Lwów j 1884); ,,Balladomania po Mickiewiczu''; ,,Zola / Emil i Germinal“ („Kłosy" 1885); „Adam Mickiewicz r. 1829 —1832, życie, rozwój umysłowy, geneza dzieł" (Lwów 1885); „O współcze-snem malarstwie niemieckiem" („Przegl. Tygod." 1886); Myśl o powieści dawnej a współczesnej" („Kraj" 1886); „Eliza Orzeszkowa" („Przegl. Tygod."); „Wzajemne sądy o osobie Mickiewicza, Krasińskiego i Słowackiego."

Mazarini Juliusz, wybitny mąż stanu francuski (* w m. Pescina, w prow. włoskiej A-bruzzach, 14 lip. 1602 —f w Vinceunes, pod Paryżem, 9 marca 1661). Pochodził z niezamożnej szlachty genueńskiej, która w w. XVI do Sycylii się przeniosła. Ojciec jego, Piotr, trudnił się podobno handlem w Palermo, stracił majątek i uciekł do Rzymu, gdzie został pokojowcem Colonnów, a przez nich wyrobił sobie dalsze stosunki wśród arystokracyi. Dał dobre wykształcenie synowi, który po skończeniu szkół jezuickich w Rzymie trzy lata spędził na uniwers. w Alcali, Madrycie, Salamance, na studyach filozofii, teologii i prawa (tytuł doktora in utroąue jure otrzymał po powrocie do Rzymu w r. 1622), W wojskach papieskich dosłużył się rangi kapitana piechoty. Podczas wojny mantuańskiej, przydany jako sekretarz kard-wi Paucirola, zręcznością w prowadzeniu układów się wyróżnił. W r. 1630 zapobiegł bitwie pod Casale; w kwietn. 1631, jako przedstawiciel papieża, uczestniczył w zawarciu korzystnego dla Fraucyi pokoju w Cherasco; w Turynie zwrócił na siebie uwagę Richelieugo. W r. 1634 wicelegat, a następnie nuncyusz w Paryżu, gdzie coraz większy zdobywa wpływ na politykę w kierunku wrogim dla Hiszpanii. W r. 1639 przeszedł ostatecznie na służbę Fran-cyi i w r. 1640 został ambasadorem w Chambéry, gdzie pozyskał Sabaudyę jako stałą sojusznicę. W r. 1641, dzięki Richelieumu, otrzymuje kapelusz kardynalski (16 grud.), a po śmierci jego d. 5 grudn. 1642 wchodzi do rady królewskiej. Pod jego wpływem Ludwik XIII, umierając, mianuje regentką żonę swoją Annę Austryaczkę, którą M. — pochlebca układny, dworak wytworny, przystojny, a nawet piękny mężczyzna (jak widać ze sztychu Moncorneta z r. 1659) — całkowicie sobie podbija. To też zaraz po śmierci króla, d. 14 maja 1643 M. zostaje pierwszym ministrem i z niewielkiemi przerwami zachowuje władzę prawie nieograniczoną aż do śmierci. Przez cały 20-letni prawie ciąg rządów swoich M. bezustannie niemal musiał walczyć z licz-

Wiel. Encjkl. Powsz. Ilustr. Ser, 1. Tom XLV. Zesz. 363a.

nymi, tak zewnętrznymi, jak i wewnętrznymi wrogami zapoczątkowanej jeszcze przez Richelieugo polityki, która zmierzała do utrwalenia stanowiska poważnego Francyi w stosunkach międzynarodowych i wzmocnienia władzy mo-narchicznej. Walka z feudalizmem i z dążeniami odśrodkowemi w imię centralizmu i ideałów państwa nowożytnego — oto treść działalności M-go. Zaraz po objęciu rządów i uśmierzeniu powstania chłopów (tzw. croquants) miał do czynienia z opozycyą butnej szlachty z Beaufortem na czele (tzw. Importants), spisek ich został w porę wykryty (31 sierp. 1643) a przywódcy osadzeni w Vincennes. Z rady królewskiej usunięto niechętnych kardynałowi, zarząd skarbu oddano chciwemu intendentowi Particel-lemu d’Emery, którego lud „chłopem z Sieny" przezwał. Pomimo kilku świetnych zwycięstw nad Hiszpanami i in., konieczność prowadzenia dalszych wojen zmuszała do wyszukiwania nowych źródeł dochodów i zwiększania ciężarów podatkowych. W r. 1643 wydatki państwa wyniosły do 123 mil. liwrów; żeby więc pokryć 50-milionową przewyżkę nad dochodami, M. musiał się uciec do pobierania zaliczek od poborców „taillęs" oraz dzierżawców podatku od soli (aides et gabelles), i wydatkowania na rachunek wpływów przyszłych. Budziło to w kraju niechęć; ustanawianiu podatków nowych zaczął się sprzeciwiać parlament jako reprezentant interesów biurokracyi szlacheckiej. W lecie r. 1644 opór ten nie pozwolił M-u na wprowadzenie projektowanych podatków du toisé oraz taxe des aisés (zastosowano je tylko do „kapitalistów"). Zwycięstwo pod Nordlingen (3 sierp. 1645) stłumiło nieco wrzenie powszechne.--W r. 1646 M. prowadzi przeciw Inocentemu X wojnę w Toskanii i robi wyprawę do Hiszpanii. Jednocześnie próbuje ograniczyć niektóre przywileje sądowników, parlament atoli temu się oparł i wywołał wrzenie w Langwedocyi. W r. 1647 popiera powstanie neapolitańskie Masaniella (ob.). R. 1648 zawarcie korzystnego dla Francyi pokoju Westfalskiego (24 paźdz.), którego mocą Alzacya przeszła do Francyi, nie zdołało już powstrzymać wzmagającej się burzy. D. 13 maja r. 1648 parlament uchwala tzw. arrêt d’union o wspólnym obradowaniu w „komnacie św. Ludwika" członków 4-ch izb wyższych, a d. 30 czerwca M. musi na to przystać i zgodnie z wolą przeciwników znieść intendentury w całej prawie Francyi. Korzystając z wrażenia wywołanego zwycięstwem Kondeusza (ob.), pod Leus (20 sierpnia), M. rozkazuje uwięzić przywódcę tej opozycyi, sędziego Broussela (26 sierp.), co staje się sygnałem do wzniesieuia w Paryżu nazajutrz 1 200 barykad i do powstania ludu kierowanego zdała ręką Pawła Gon-diego (ob.). Trzeba było ustąpić: Broussel wrócił i królowa za radą M-go d. 22 paźdz. podpisała deklaracyę w Saint-Germain. Taki był

początek pierwszej Frondy (ob.). D. 6 stycznia r. 1649 lud zmusza dwór do ucieczki, d. 13 st. zdobywa Bastyllę, a parlament uchwala uzbrojenie powszechne i ogłasza M-go za wroga ojczyzny (8 lut.), po wykryciu jednak układów arystokracyi z cudzoziemcami, zrywa z nią i prezydent Mat. Mole (ob.) podpisuje d. 15 marca traktat z królową, która d. 18 sierp, wraca do stolicy. M. korzysta z powstałej niezgody przeciwników, zbliża się do ks. Vendôme (ob.), Gondiego (ob.), Gastona Orleańskiego (ob.) i u-śpiwszy czujność Kondeusza, któremu d. 2 paźd. zobowiązuje się na piśmie we wszystkiem rady jego zasięgać, czyni krok stanowczy i d. 18 st. r. 1650 każe go schwytać razem z bratem ks. Conti (ob.) i szwagrem ks. Longueville. Krewni uwięzionych wzniecają powstanie w Normandyi, Bur-gundyi, Poitou i in. miejscach, podburzają ludność Bordeaux, przechylają na swoją stronę Turenniusza, sprzymierzają się z Hiszpanami (20 kwiet.), — M. jednak nie traci głowy: zdobywa (1 paźdz.) Bordeaux, przewozi Kondeusza do Havru, zagarnia twierdzę Réthel, gdy tymczasem marsz. Du Plessis-Praslin pobiją na głowę Turenniusza d. 15 grudn. r. 1650. Niedotrzymanie niektórych zobowiązań wzmaga wkrótce niechęć przeciw M-mu. Parlament przez Mo-légo d. 20 stycz. r. 1651 żąda uwolnienia Kondeusza i skarży M-go przed tronem; d. 30 stycz. przyłączają sie doń Gondi, ks. Gaston i in., — cała Fronda książęca. Groźna postawa ludu zmusza królową do ustępstwa: d. 10 lut. podpisany rozkaz uwolnienia książąt M. osobiście zawozi do Havru i dla zyskania względów Kondeusza nie cofa się przed ucałowaniem jego buta. Nic to nie pomaga: skazany (9 lut.) ua wygnanie z kraju udaje się pod opiekę arcybpa kolońskiego, do m. Brühl, skąd posyła słynne iustrukcye królowej. Wkrótce pomiędzy niesforną arystokracyą rozterki wybuchają ponownie. Korzysta z tego M. i król, który: d. 7 września r. 1651 jako pełnoletni, w uroczystym pochodzie do parlamentu, objął rządy państwa, powołuje go znów do siebie. M. wkracza z 7 000 zwerbowanego przez siebie żołnierza, dociera do Ligiery i skłania Turenniusza na stronę Ludwika. Wrogowie M-go zostają usunięci od dworu, Conti ulega i żeni się z jedną z jego siostrzenic. Przy pierwszym „lit de justice“ (22 paździer. 1652) prawa parlamentu obcięto. M., który znajdował się wciąż jeszcze poza Paryżem (za głowę jego wyznaczono nagrodę 50 tys. talarów), wrócił dopiero w lut. r. 1653 sypiąc garściami pieniądze, a lud witał go radośnie. Cofnął wszelkie ustępstwa. W r. 1653 zawiązał z Anglią stosunki zerwane po straceniu Karola I. W r. 1654 Turenne zwycięża Hiszpanów pod Arrasem, M. zaś ogłasza ich sojusznika, Kondeusza, za „zdrajcę kraju i pozbawionego imienia Bourbon“ (27 marca). W r. 1655 zawiera traktat z Cromwe-lem (ob.) w Westminsterze, w r. 1657—paryski, na którego mocy Cromwel przysłał mu 6 tys. żołnierza, za co M. zobowiązał się odstąpić zdobytą na Hiszpanach Dunkierkę i wzbronić Stuartom pobytu we Francyi. —Po śmierci Ferdynanda III wystąpił przeciw Habsburgom w Niemczech i w r. 1658 utworzył Ligę Reńską z kilku elektorów, zabezpieczając Francyi wpływ przy obieraniu cesarza. W r. 1560 zawarł traktat pirenejski z Hiszpanią (7 list.): Francya dostała Artois, część Flandryi, Thionville i inne kraje; infantka Marya-Teresa miała zostać żoną Ludwika XIV wnosząc mu 500 tys. talarów w posagu (małżeństwo to M. przeprowadził w r. 1660 mimo oporu króla i wbrew własnym interesom); Kondeuszowi zaś, pod warunkiem ukorzenia się, obiecano Franche-Comté. Pomógł też M. Szwe-cyi w umocnieniu skutków jej wojen z Polską, Rossyą i Danią, pośredniczył przy zawieraniu pokoju Oliwskiego (ob.) i osadził na tronie polskim „córkę Francyi“, Maryę-Ludwikę de Nevers (ob.). — Cokolwiek dałoby się powiedzieć o dalszych wynikach tej polityki zagranicznej, należy przyznać, że M. był dyplomatą wybitnym. Spełnił wolę Richelieugo (ob.) i uczynił Francyę mocarstwem pierwszorzędnem. — W rzeczach wewnętrznych, jak mówi kardynał Retz w swych „Pamiętnikach“ i „Mémoires“, Paryż 1870 — 88, 9 tom.), był „ignorantissime“. Nie tylko dla rozwoju ekonomicznego kraju nie zrobił nic, ale i same źródła dobrobytu wyniszczył. Strasznie chciwy, podejmował się dostaw do wojska, sprzedawał posady, uczestniczył nawet podobno w napadach pirackich i przed szachrowaniem w grze się nie cofał. To też zdobyty przezeń majątek obliczają przynajmniej na 50 milionów, z których ulubiona jego siostrzenica Hortensya Mancini (ob.), odziedziczyła 28 mil. (część zaś gotówki królowi zapisał). Dużo wydawał na festyny, popierał teatr (gdzie deklamował Molière), urządzał bale, wprowadził operę (pierwsze przedstawienie — w Palais-Royal 1646). Znawca i miłośnik sztuk pięknych, gromadził zbiory dzieł cennych. Założył Akad. Sztuk Pięknych. Wspaniałą książnicę swoją (ok. 40 tys. tomów), której bibliotekarzem był Naudé (ob.), uczynił własnością publiczną wraz z mieszczącym ją pałacem, zbudowanym przez takich mistrzów jak Mansard, Romanelli i Grimaldi. Ufundował Kolegium Czterech Narodów (obecnie Instytut). Wspierał uczonych i pisarzy (Karte-zyusz dostał emeryturę). Ludzi znał i cenił; „wychował“ takiego finansistę jak Colbert i takiego dyplomatę jak de Lionne. Nie miał w sobie fanatyzmu, właściwie pod względem religijnym był obojętny. Nie miał w sobie też wielkości Richelieugo, a choć nie posiadał i jego okrucieństwa i zawziętości, nienawidzono go (może jako cudzoziemca) powszechnie, czego wyrazem były liczne „mazarynady“ (ob.). Chory na podagrę i kamienie w pęcherzu, zmarł zaś na puchlinę wodną, aż do śmierci utrzymując się przy 40 urzędach rozmaitych. Dwór przywdział po nim żałobę. Nagrobek, dłuta Coysevo’a,

a „Correspondance de M.“

M. Ab.

1904).

ad/..

stał do r. 1792 w jego pałacu, którego dzieje opisał Laborde w r. 1845. Z malarzy, którzy go wyobrazili, wymienimy: Delaroche’a (1831), Ravela (1859), Vettera (1872).—M-go „Les négociations secrètes de la Paix des Pyrénées“ wyd. w 2 t. (Amsterdam 1693), oraz to samo jako „Lettres, où l’on voit les négociations pour la paix...“ (Paryż 1745). — „Lettres à la reine Anne“ (1651—2) wyd. Ravenel w r. 1836.— „Lettres relatives à la Fronde“ wyd. Tamizey de Larroque w r. 1861.— „Lettres du card. M. pendant son ministère“ wyd. M. A. Chéruel w 4 tom. (1879—87) wyd. d’ Avenel w „Coli, des docum. ined.“ (8

v., 1853—77). Porówn. jeszcze: „Julii Mazarini kardynała i wielkorządcę francuskiego Iustruk-cya Polityków w różnym języku wydana, a teraz na polski przełożona...“ (Toruń 1704, nast. wyd. 1716, 1720, 1742).—Bib 1, olbrzymia. Pomijając b. liczne ,,Pamiętniki“ ówczesne i odsyłając pod tym względem po szczegóły do wyd. w r. 1888 ,,Bibl. de l’histoire de France“ Monod’a (Nr. 3 893—3 933, 3 969 — 3 986, 4068 — 4 083) wymienimy: Bazin ,,Hist. de France sous le Card, de M.“ (2 t., 1842); ,,Hist. anecdotique de la jeunesse de M.“ (1863); Cousin ,,La Jeunesse de M.“ (1865); Renée ,,Les Nièces de M.“ (1856); Ranke „Französische Geschichte im XVI u. XVII J.“ (t. IV, 1869); Gaillardin ,,Hist. du règne de Louis XIV“ (2 pierwsze tomy z 6-u,    1874—6); Philippson

,,Das Zeitalter Ludwigs des XIV“ (Berlin 1879); Chautelauze „Louis XIV et Marie Mancini“ (1880,); Chéruel ,,Hist. de France pendant la minorité de Louis XIV“ (4 t., 1879 — 80); Valfrey ,,La diplomatie franç. au XVII s.‘‘ (2 t., 1877 -- 81); Chapoy „Anne d’Autriche et la Fronde d’après les mémoires de M-me de Mot-teville“ (1882); Loiseleur ,,Le vrai M.“ („Temps“ 1883); Cheruel „Hist, de France sous le ministère de M.“ (3 t., 1883); Masson „M.“ (Londyn 1886); Chantelauze „Portraits historiques“ (1886); Dareste „Hist, de France depuis les o-rigines“ (3-e éd. 1884, t. V); Bourelly „Cromwell et M.“ (1886); Livet „Portraits du grand siècle“ (1885); Hanotaux „Études histor. sur le XVI et le XVII s. en France“ (1886, rozdz. X i XI); H. d’Orléans, duc d’Aumale „Hist, des princes de Coudé“ (t. V, 1886 — 92); de Cosnac ,,M. et Colbert“ (1892); Perey „Le Roman du Grand Roi“ (1894); Haumant ,,La guerre du Nord et la Paix d’Oliva“ (1894); napisany przez A. Debidoura rozdz. I, w t. VI „Hist. Générale du IV s. à nos jours“ Lavisséa i Rambauda (1895); Franklin „Hist, de la bibliothèque Ma-zarine et du Palais de l’Institut“ (1901); Hassal „M.“ (Londyn 1903); Lavisse „Hist, de France“ (t. VII, 1 — 1906); Hervez ,,Les femmes et la galanterie au XVII s.“ (1907); Normand „La Bourgeosie franç. au XVII s.“ (1908); Roca „De Richelieu à M. (1642—44)“ (1908); Arda-szew „Absoljutnaja monarchija na Zapadje“; Freer „The regency of Anne of Austria“.

Mazarron dawniej Almazarron, miasto w prow. hiszp. Murcyi, niedaleko od m. Śródziemnego położone, z kopalniami żelaza i ołowiu; 18 000 m-ców. Minerały wywożą przez port M., o 5 kim. na płu.-wsch. od m-sta; w r. 1892 wypłynęło stąd 550 okrętów o pojemności 91 700 t.

Mazarynady {mazarinadeś)—pamfletyi poe-zye ulotne, skierowane przeciw znienawidzonemu Mazariniemu (ob.) i w olbrzymiej ilości podczas Frondy (ob.) po Paryżu krążące. Większość była b. zjadliwa (treści dostarczał gł. stosunek Mazariniego do królowej), minister jednak nic sobie z tego nie robił, mawiając: „Laissons parler et faisons“. Z pewnem zastrzeżeniem można w danym wypadku powoływać się na zdanie Chamfort’a: „Le gouvernement de la France est une monarchię absolue, tempérée par des chansons“. Jak śliskie bywały te wierszyki tworzone na poczekaniu widać ze słów Villeneuve’a, który tytuły nawet niektórych waha się przytoczyć (ob. Hervez „Les femmes et la galanterie au XVIIe s.“ Paryż 1907). Zbiorki M-d zaczęto wydawać od r. 1649, kiedy Naudé ogłosił tzw. „Mascu-rat“ czyli „Jugement de ce qui a été imprimé contre le cardiual Mazarin“. Naudé oblicza ilość tych utworów ulotnych podczas oblężenia Paryża od 8 lut. do 11 marca 1649 na 800. Henryk Martin przypuszcza, że z tej powodzi zaledwie 20 % ma treść poważniejszą, pozostałe

—    to stek błazeństw, wymysłów itp. Do autorów M-d należeli: Scarron, Kard. de Retz, Patin, Sandricourt, Sarrazin, Patru, Loret i in. Całkowity zbiór M-d posiada Biblioteka Arsenału. Najbardziej znane z piosenek są: „l’Envoi de Mazarin au mont Gibet“, „l’Ane rouge“, „la Lettre de Polichinelle a Jules Mazarin“ a prze-dewszystkiem „le chant populaire des Barricades“ itd. — Bibi.: Moreau „Bibliographie des M.“ (1850—1, t. 3); tenże „Choix des M.“ (1854

—    55, t. 2); Saint-Julien ,,Les Courriers de la Fronde“ (1857, t. 2); Tamizey de Larroque „M. inconnues“ (1879); „Mascarades et Farces de la Fronde“ (1870); Debidour ,,La Fronde angevine“ (1877); Socard „Supplément à la bibliographie des M.“ (1876); Labadie „Nouveau supplément à la bibl. des M. (de Moreau)“ (Paryż

M. Ab.

Mazas więzienie celkowe w Paryżu, zbudowane w 1. 1841 — 9, otwarte w r. 1850, zawiera 1 200 cel.

Mazas Aleksander, historyk francuski (* 1791 w Castre — f 1857), uczestnik ostatnich wojen Napoleona I, od r. 1821 urzędnik biblioteki arsenału paryskiego, napisał kilka prac historycznych [„Vie des grands capitaines du moyen âge“, „Saint Cloud, Paris et Cherbourg“ (ważne do dziejów r. 1830 we Francyi), „Hom-

E. Chw.

P o r.: de Lafont,

ryż 1897).

Maże Hipolit historyk francuski (* 1839 w Arras— f 1891 w Paryżu); profesor historyi, prefekt w Landes, poseł z Wersalu, od r. 1886 senator z départ. Seine-et-Oise. Napisał m. in.

,,Le Général Marceau“ (1889), ,,Les Généraux de la République“ (1889).

Mazel Henryk, współczesny pisarz francuski (* 1864); napisał szereg dramatów historyczno-społecznych, opartych na sumiennych badaniach historycznych, w których uwidocznia się wpływ Tainea. Ważniejsze prace: ,,Le Nazaréen“ (1891), „Vieux Saxe“ (1893), ,,Saint Antoine affirme“ (1894), ,,Fm cortège“ (1895),

„La frise du Temple“ (t. r.), ,,La synergie sociale“ (1896), „L’hérésiarque“ (1898) i in.

Por. Rémy de Gourmout: „Le Il-me livre des Masques“ (1898).

Mazenderan (Mazanderan), prowincya perska na wybrzeżu połudn. m. Kaspijskiego i na półn. zboczu gór Elburskich, 27 000 kim. kw. powierzchni. Składa się z niskiego pobrzeża, porosłego wierzbiną i niedostępnego skutkiem mielizn dla statków większych, z części środkowej urodzajnej dobrze nawodnionej i z tarasowato występujących odnóg Elbursu, pokrytych lasami ogromnemi. Liczne rzeki, obfitują w ryby ale nie są spławne; klimat ciepły i b. malaryczny, zdrowszy jedynie w górach. Ludność przeważnie koczownicza (300 000 głów) z pośród Ka-dżarów, Kodżawend i Kurdów, trudni się rolnictwem (pszenica, jęczmień, konopie a zwła- w stosunki z Zadnieprzem, gdzie osiada na sta-

mes illustres de l’Orient“ (aż do Mahometa II-o, t- 2), „La Légion d’honneur“ i w. in.].

Mazatlan, port meksykański w stanie Si-naloa (pod 23°11' s«, pin. a 108°44/ dl. zach.), na półwyspie, przy uściu delty rzecznej do zatoki Kalifornijskiej; budowle piękne w stylu ka-stylskim, nowa wspaniała katedra, twierdza 500 m. nad portem położona, odlewnie żelaza, fabryki bawełniane, 16 000 m-ców. Klimat M-u bardziej umiarkowany od portów południowych (ciepłota średnia 24°, max. — 33°, minim. — 9° C.); w dolinie rz. M-u uprawa cukru, bawełny, ryżu, owoców; przed laty 20 główne ognisko handlu Stanów meks. z Francyą, Anglią i Stanami Zjednocz. Wywożą głównie: mahoń, srebro, miedź i perły.

Mazdeizm — system religijny dualistyczny, zbliżony do koncepcyi religijnych perskich, o-piera się również na wierze w istnienie bóstwa dobrego (Ormuzd albo Ahura Mazda), któremu przeciwstawia się inny, niemal ' równie potężny duch zła (Aryman) i bezustannie z nim walczy o panowanie nad światem i nad duszami ludzkiemi. Zwolennicy tego systemu mniemają zazwyczaj (tak jak czciciele dyabła na Cejlonie), że modlitwy i ofiary potrzebne są tylko dla przebłagania złego ducha, gdyż dobry z samej natury swojej musi być dobry i życzliwy dla ludzi.

,,Les grandes religions. Le Mazdéisme“ (Pa-

M, Ko

adz.

szcza ryż i bawełna), hodowlą owoców połudn., jedwabnictwem, uprawą wina, hodowlą bydła (konie, muły, wielbłądy), rybołówstwem (obfity połów śledzi odrębnego gatunku), poczęści handlem i przemysłem. Bogactwa mineralne (ruda żelazna i nafta) niewyzyskane.—Stolicą M-u jest Sari (20 000 m-ców) b. starożytne, ogniskiem zaś handlu znacznego z Rossyą Bar-ferusz. — Opiewana przez Firdusiego (ob.), jako ojczyzna bohaterów i kraina wiecznej wiosny, dziś jeszcze zwana jest M. przez Persów „ogrodem Iranu“; największy jej rozkwit przypada za szacha Abbasa W., ok. r. 1600, który wzniósł w niej wiele pałaców i ogrodów wspaniałych (ruiny w Barferusz, Aszref, Furrahe-bad i in.).

Mazepa Kołodyński J a Ii, hetman kozacki na Zadnieprzu postać wybitna, znana w dziejach Rusi, Rossyi i Polski. Pochodzenie jego, acz totąd należycie niewyświetlone, było polskie, co do kultury przynajmniej. Kołodyńscy to szlachta wołyńska, ze znaczną przymieszką krwi ruskiej. Miał on przyjść na świat w okolicach Białejcerkwi, gdzie od w. XVI K-scy mieli nadanie królewskie, na którern założyli wieś Mazepińce. Tam miał się urodzić M.— Togoż miana osada jest i na Wołyniu, w dzisiejszym pow. Zasławskim. Stosunki rodzinne M-y łączą go przedewszystkiem z Wołyniem, skąd pochodziła jego matka, Marya Magdalena Mokijowska, tam mieszkał ojciec, Stefan, podczaszy Czerniehowski. Data urodzenia M-y podawaną bywa rozmaicie: r. 1629 lub 1644 (prawdopodobniejsza). W dzieciństwie kształci się M. u Jezuitów; wcześnie dostaje się na dwór Jana Kazimierza. Na stanowisku pazia jakiś czas przebywa w orszaku królewskim, ale skłonność do miłostek staje się źródłem przygód, które go zniewalają do opuszczenia dworu. Odtąd rozpoczyna się życie pełne wypadków i zmian losu. Przy zdolnościach i wykształceniu, charakter niepewny, skłonny do posługiwania się wszystkimi środkami, mniej lub więcej godziwymi, by dopiąć celów ambicyi. Wykształcenie posiadał wyższe nad tłum, wśród którego znaczną część życia spędził, gdyż w młodości z dworu królewskiego, sumptem Jana Kazimierza, był wysyłany z Marcinem Kąckira za granicę, gdzie trzy lata strawił. Ostatecznie opuszcza dwór królewski w r. 1665, osiada na Wołyniu, o-dziedzicza tam wioskę po ojcu i podczaszostwo czerniehowskie. Wkrótce omal życiem nie przypłacił awantury miłosnej. Sąsiad, Falibowski, mszcząc się za uwiedzenie żony, przywiązać go kazał nagiego do grzbietu końskiego, twarzą do ogona i puścił rozhukanego rumaka na pola i zarośla. Okaleczały M., chcąc ukryć swój wstyd przed świtem, zaraz po wyzdrowieniu uciekł w głąb Ukrainy, i odtąd jego losy łączą się z losami Kozaczyzny Zadnieprzań-skiej. Najpierw u Doroszenki, później wchodzi

łe przy boku Santojłowicza; przeciw niemu intryguje tak zręcznie, że ten upada, a jego stanowisko obejmuje sam M.—Od r. 1689 zaczynają się stosunki bliższe M-y z carem Piotrem, który go polubił; hetman uczestniczy w wyprawach Piotra na Azów i w wojnie północnej.

siczowników; przysięgali obaj wodzowie na wierność Karolowi, obaj uczestniczyli w klęsce pod Półtawą.— M. towarzyszy Karolowi w ucieczce do Turcyi, dzieli losy jego tułaczki. Piotr czyni starania o wydanie M-y, sułtan nie zgadza się; nie pomogły 300 000 efimków, które car ofiarowywał w. muftamu za pomoc w wydaniu. — M. umiera w Warnicy pod Benderem d. 3 wrześ. r. 1709. Pogrzebano go naprzód w Warnicy, a potem Wojnarowski przeniósł zwłoki do monasteru prawosławnego w Galacu, gdzie dotąd spoczywają.—Upadek zabiegów M-y o wyrwanie Rusi zadnieprzańskiej z rąk Mo-

Pod kierunkiem M-py powstaje twierdza w Kijowie, „na Pieczarach" (1705). Tu widzi się M. z Piotrem i zdobywa jego zaufanie, ale jednocześnie zaczyna snuć tajemne plany oderwania Ukrainy na Zadnieprzu i wytworzenia z niej, pod protektoratem Polski, państewka osobnego.

tKj

b*

Zadnieprze ówczesne odniedawna, zaledwie od pół wieku, zależne od Moskwy niezdołało jeszcze nietylko zespolić się z warunkami państwowości moskiewskiej, ale pragnęło zerwać więzy nowej zależności. Cała prawie starszyzna kozacka na Zadnieprzu była Moskwie przeciwną, lud zaś prowadzony przez duchowieństwo swe, skłaniał się do potęgi Piotrowej, do nowego porządku rzeczy. M., opierając się na usposobieniu starszyzny, wytwarza plan tajemny oderwania tak zwanej Hetmańszczyzny—t. j.

Rusi zadnieprzańskiej -- od Moskwy. Wchodzi w porozumienie równie z król. St. Leszczyńskim, jak i z Karolem XII, stojącym wówczas u szczytu potęgi. Spiskowanie przeciw Moskwie rozpoczął już w r. 1705. Piotr go długo niepodej-rzewa o knowania, tajemne chociaż z carskiego otoczenia powstają przeciw M-e liczne głosy: w denuncyacyach, któremi Piotra osypywa-uo, nazywają go „Polakiem“, intrygującym przeciw władzy carskiej. Nie podkopywało to jednak długo stanowiska M-y. Piotr wyrabia mu nawet u Ces. Niemieckiego tytuł księcia Rzeszy Niem., podobnie jak to uczynił dla Mienszyko-wa. Cesarz niem. Józef I zgadza się, w r. 1707, na propozycyę i już w Wiedniu drukują dyplom na tę godność, gdy przejście M. do obozu szwedzkiego unicestwia ten projekt.

Fig. 65.. Mazepa Jan.

skwy wywołał cały szereg repressyj, objawy teroryzmu niesłychanego, z jakim wywierano zemstę nietylko na zwolennikach M-y (na tak zwanych „Mazepińcach“), lecz i na całem Zadnieprzu: wieszanie, ścinanie były formą najłagodniejszą kar; przedewszystkiem torturowano, na pal wbijano, grabiono i palono. Pamięć M-y i jego sprawy upadłej przedstawiono jako podstępną zdradę cara Piotra; nawet pisarze rnałorosyjscy dotąd nie odnajdywali żywiołu szlachetniejszego w czynach M-y. Jeszcze przed bitwą półtawską stolica hetmańszczyzny Baturyn był przez wojska ros. zdobyty i znisz-

Wtajemniczonym w spisek antyrossyjski był prze-dewszystkiem Filip Orlik, pisarz generalny, potem Andrzej Wojnarowski, siostrzeniec M-y, nakoniec pewna, chociaż niezbyt liczna grupa starszyzny kozackiej. M. zawarł tajemną umowę z Leszczyńskim i Karolem XII; zobowiązał się oddać w ręce Szwedów—wkraczających do państwa ros.—ufortyfikowane stanowiska w Siewierszczyźnie, dostarczać żywności, pozyskać dla Szwedów pomoc całej kozaczyzny, nawet Dońskiej i Kałmuckiego hana Ajuka. Cała Siewierszczyzna, Kijów, Czerniehowszczyzna i Smoleńszczyzna na mocy tej umowy, wracały do Polski, a Rzplta z Witebskiego i Potockiego utworzyć miała księstwo dla M-y, który stałby się jej lennikiem na prawach Kurlandyi.    czouy, a 23 listop. r. 1709. Piotr wydał mani-

Umowa nie weszła w życie. M., zanim zgrupo-    fest „do wiernego narodu małorossyjskiego“, w

wał około siebie siłę dostateczną, zniewolony był    którym szeroko mówi o zdradzie M-y. Na roz-

wystąpić z poddaniem się Szwedom wcześniej,    kaz Piotra, M. był uroczyście przez metropoli-

niż zamierzał. Udał się do obozu Karola XII    tę wyklęty i ta klątwa, stosownie do rytuału

z półtora tysiącem kozaków, Ataman Siczowy,    cerkwi prawosławnej, powtarza się dotąd eo-

Kost. Hordijenko, przyprowadził również 3 000    rocznie w drugą niedzielę postu; wyklina się

M. D.

Mazewski, herb: W polu błękitnem, w środku złotej podkowy — strzała i sajdak, napełniony strzałami, ukośnie skrzyżowane. U szczytu jastrząb z podkową, jak na tarczy, w szponie.

Maziczka v. Tłustka olejna, Madia (Madia sativa} M o 1 i n), należy do rodziny Złożonych (Compositae). Roślina dziko rosnąca w Chili i na zachodzie Ameryki północnej, jednoroczna, porosła gęstymi brodawkowa-tymi włoskami, o właściwym sobie, nieprzyjemnym, zapachu smolistym. Uprawiana w niektórych krajach, a zwłaszcza w Chili, jako roślina oleista. Kwitnie żółto. Kwiatostan na pół w liściach ukryty, w grono zebrany. Kwitnie w lipcu i w sierpniu. Drobne podłużne, ziarna szarawe, opatrzone wystającymi nerwami, dojrzewają bardzo niejednostajnie i zawierają do 35 % oleju tłustego, zdatnego do jedzenia i posiadającego smak właściwy. Olej ma barwę żół-

adz.

wówczas M-ę, papieża, Polaków. Po r. 1812 kazano dodać do grona wyklinanych Napoleona. Słowa wyżej wskazanego manifestu i klątwa stały się podstawą mniemań późniejszych dzie-jopisów o M-e, nietylko rossyjskich, ale i ma-łoruskich. Dziś zaledwie rusińscy pisarze (lwowscy), za przewodem Michała Hruszewskiego, starają się wyrobić o M-e sąd historyczny inny, zapatrując się nań jako na człowieka starającego się rewindykować Zadnieprze, fatalną ugodę Perejasławską Chmielnickiego. —Portret M-y, który tu dajemy, jest reprodukcyą portretu współczesnego, będącego obecnie własnością prywatną, znajdującego się w Muzeum miej-skiem kijowskiem. Ma on być podobizną wierną, wielce różniącą się od powszechnie znanych portretów późniejszych, fantastycznych.—O M-e pisało wielu: w w. XVII Pasek w swych Pamiętnikach. Orlik Filip (ulubieniec M-y, po jego zgonie mianowany przez Karola XII hetm. kozaków) po polsku napisał wiersz panegiryczny, p. n. „Alcydes rossyjski tryumfalnym laurem ukoronowany“ (Wilno 1695). Później pofranc,: Voltaire „Histoire de Charles XII“; Adlerfeld „Histoire militaire de Charles XII“; po ross.: Markiewicz „Hist. Małorossyi“; Kostomarow „Ruina... Mazepa i Mazepińcy“ (monogr. t. XVI); Łazarewskij („Rus. Arch.“ 1876); Tereszczenko („Rus. Arch.“ 1866); De Poule (w „Wiestn. Jew.“ 1872, t. III); po rusińsku: „Zapiski Nauk. Tow. im Szewczenki“, r. 1909 zesz. VI (cały zesz. poświęcony M-e). — Po polsku: Rulikowski Edw. („Dzień. Warsz.“, r. 1854); Przeździecki Al. („Ateneum“ Krasz. 1842). Po szwedzku: Dr Alfred Jensen „Historiska bilder fran Ukraina och Karl XII dogar“. Archiwa państwowe w Sztokholmie posiadają wiele inateryału cennego tyczącego się M-y i „Mazepińców“, którzy długie lata w Szwecyi przebywali. Materyał ten w arch. pań. szw. oznaczony mianem „Cossaci-ca“.—Losy M-y stały się tematem dla poetów; malują go i rzeźbią: Byron, Słowacki, Puszkin i inni.

tą i właściwy smak i zapach. Olej ten nie łatwo jełczeje i pozostaje płynnym nawet przy ciepłocie niskiej, stąd nadaje się do smarowania delikatnych części w machinach, np. w zegarkach. Używa się go do kraszenia jadła, do natłuszczania wełny w fabrykach wyrobów wełnianych i w mydlarstwie.

Mazo JanChrzciciel Martinez del malarz hiszpański (* w pocz. w. XVII w Madrycie— f 1667 tamże), uczeń i zięć Velasqueza (ob.); malował kopie z obrazów jego oraz Ty-cyana, Ribery i Rubensa (ob. te nazw.), i oryginalne pejzaże i portrety. Był malarzem nadwornym Filipa IV. Z dzieł jego, znajdujących się w muzeum Prado w Madrycie, wymienić należy: Widok Zaragozy, Eskurialu i Campilla oraz portrety Tiburcia Redina i Maryanny Au-stryackiej.

Mazochizm (wyraz wprowadzony przez Krafft-Ebinga)— rodzaj zboczenia płciowego, polegający na tem, iż „uczucia i umysłowość dotkniętego nim osobnika opanowane są przez wyobrażenie zupełnej, bezwzględnej zależności od woli osobnika płci innej, konieczności ulegania despotycznym jego rozkazom, znoszenia poniewierki i nawet katuszy. Wyobrażeuiu temu właściwe jest zabarwienie wyraźnie lubieżue“. Nazwa pochodzi od imienia pisarza niemieckiego Sa-cher-Masocha (ob.), który sam temu zboczeniu podlegał (ob. „Wyznania“ jego żony); którego utwory obfitują w typowe obrazy opacznego życia duchowego osobników podobnych (zwłaszcza powieść jego: „Venus im Pelz“). —Obok sadyzmu (ob.), którego jest przeciwieństwem (co nie przeszkadza kolejnemu występowaniu obu form na widnokręgu tego samego osobnika), M. może być rozpatrywany jako jedna z postaci — mianowicie bierna—ogólniejszego pojęcia — a 1-golaguii (określenie Schrenck-Notziga) czyli psychozy swoistej, która w bólu zadawanym, odczuwanym lub nawet tylko wyobrażanym, znajduje źródło pobudzenia i zadowolenia płciowego. M., przez Stelanowskiego („Arch. de l’anthr. crim.“ 1892) nazywamy ,,passy wizmem“, tworzy zjawisko pod względem psychologicznym i antropologicznym nader ciekawe, chociaż przesadnym wydaje się być zdanie Steingissera („Sexuelle Irrwege“, Berlin 1905), który twierdzi, że w każdym z nas drzemią pierwiastki algolagniczne w stanie utajonym. W swych przejawach chorobnych styka się M. z takiemi zboczeniami jak flagellantyzm i fetyszyzm, gdy tymczasem inne jego składniki odnaleźć się dadzą być może w ekstazie męczeństwa wszelkiego rodzaju, we wrodzonej większości kobiet uległości wobec męża, nawet tyrana itp., dalsza zaś jego pochodna — wyrosła na tle tym ideologia — zabarwia niejedno dzieło literatury wszechświatowej, że wspomnimy tu J. J. Rousseau i jego „Wyznania“, utwory Szyllera („Intryga i Miłość“), Balzaka („La Cousine Bette), Baudelairea (,,Un voyage à Cythère“), Zoli

i in.—Bibl.: Moreau „Des aberrations du sens Z pośród 116 931 dj. ogólnej powierzchni ziemi génésique“ (1880); Taruowskij „Izwraszczenja (w 1907) do drobnej szlachty należało 73 821 dj. połowogo ezuwstwa“ (1884); Zimmermann ,,Die Wonne des Leids“ (Lipsk 1885); Binet „Du fétichisme dans l’amour“ („Rev. philos.“ 1887);

(pod rolą 47 556 dj., lasem—8 774, domostwami

—    5 740, łąkami—4 609, pastwiskami — 4 801, nieużytków — 2 341); do dworów — 23 820 dj. (ziemi ornej—11215 dj., lasów — 6 336, łąk —

2    766, pastwisk —- 1718, pod budowlami i sadami—1068 i nieużytków —717); do włościan — 14504 dj. (roli—9 570 dj., łąk —1 759, pastwisk

—    1 299, pod zabudowaniami i sadami —1128, lasu—546 i nieużytków — 202); do osad—2 369 (1 776 dj. roli, 113 pod sadami, 101—lasu itd.), do miast—2 371 dj. i innych właścicieli 46 dj. Drobna posiadłość panuje wszechwładnie. Na 100 dj. obszaru należy do drobnej szlachły — 64,8, włościan—16,4, dworów — 14,4, miast— 2,5, osad—1,5, in. właścicieli—0,4. Śród włościan przeważają posiadacze własności karłowatych: poniżej 3 morgów—26$, 3—15 morgów—53,5$, 15 — 20 morgów—7,0$, 20—80 morgów—7,5$, 30—40 morgów—5 % , 40—50 morgów — 0,7 $ , poniżej 50 morgów — 0,3 $ . Podobne rozdrobnienie istnieje śród drobnej szlachty; posiadaczy powyżej 3 morgów —12,9$,

3    — 15 morgów — 43,2$, 15 — 20 morgów — 10,5$, 20—30 morgów—15,1%1 30—40 morgów—7,7°/₀, 40—50 morgów — 4,9°/₀, powyżej 50 morgów — 5,7°/₀. Najbardziej rozdrobniona jest własność mieszkańców osad. Tutaj posiadacze karłowatych 3 morgowych i niżej działek wynoszą— 65,8%, 3 —15 morgów — 26,8°/₀> 15

—    20 morgów—zaledwie 3,7$, 20—30 morgów —2 $ , 30—40 — 1,7$. Folwarków około 50, średniej wielkości — 892 morgi każdy. Prawie połowa (24) folwarków obciążona jest (1907) serwitutami. Szachownica dokucza 7 folwarkom. W dzierżawie ok. 1 500 dj. ziemi dworskiej. Majoratów niema: pod tym względem powiat należy do rzędu nielicznych wyjątków. Wskutek rozdrobnienia liczba bezrolnych wzrasta: w r. 1891 było 1881, w r. 1901 — 10 338. Wychodźtwo prawie nieznane. Ubóstwo nie dopuszcza ulepszeń w uprawie roli i hodowli inwentarza. Rozwinęła się głównie hodowla trzody chlewnej i drobiu. Jako przemysł domowy płóciennictwo i sukiennictwo prawie wszędzie rozwinięte. Nadto w gm. Pekuty wyrabiają po domach narzędzia rolnicze. Przemysł fabryczny nieznaczny, dosięga do ¹/₄ miliona rubli. W drogi powiat stosunkowo dość obficie zaopatrzony. Narew płynie granicą od wschodu i północy, droga żelazna petersburska przerzyna powiat w kierunku od pld. zach. ku wsch. płn. (stacye: Szepietowo i Łapy). Szosa z Warszawy do Białegostoku przecina północną część powiatu. Handel zbożem, drobiem i świńmi. Oświata słabo rozwinięta. Zakładów naukowych średnich ani polskich ani rządowych niema. Pod względem kościelnym powiat tworzy dekanat mazowiecki dyecezyi sejneńskiej. Pod względem sądowym: okrąg^są-du pokoju dla Tykocina i 3 okręgi sądów gminnych: Tykocin, Wysokie Mazowieckie i Dąbrów-

Möbius „J. J. Rousseaus Krankheitsgeschichte“

(Lipsk 1889); Chatelaiu „La folie de J. J. Rousseau“ (1890); Moll „Die conträre Sexualempfindung“ (Berlin 1891 ); Eulenburg „Neuropatliia sexualis virorum“ (Lipsk 1894); Gould i Pyle „Anomalies and curiosities of medecine“ (Filadelfia 1897); Krafft-Ebing ,,Psychopatia sexualis“ (wyd. 11-e, Stuttgart 1901); Schlichtegroll „Sacher-Masoch u. M.“ (Drezno 1901); Eulen-burg „Sadismus u. M.“ (Wiesbaden 1902); Laurent „Le sadisme et le M.‘‘ (1903); Bröhmek „Die Arten des M.“ (Hamburg 1903); Wilde „Der M. in der Grosstadt“ (Berlin 1905); Ertel „Ein Sklave“ (Lipsk 1907). Wanda Sacher-Masoch „M. u. Masochisten“ (Berlin 1908); dr Samuel „La flagellation dans les maisons de

toléranee“.

M. Ab.

Mazowieck, ob. Wysokie Mazowieckie,

Mazowiecka gubernia, istniała do r. 1844, w którym razem z Kaliską utworzyła gubernię Warszawską.

Mazowiecka kasztelania, utworzona za Stanisława Poniatowskiego, położona była w woj.

Mazowieckiem i podczas istnienia swego liczyła tylko trzech kasztelanów. Pierwszym był Teodor Szydłowski, mianowany r. 1768, w r. 1779 postąpił na w-dę płockiego. Drugim Frań. Po-doski od r. 1779, rezygnował r. 1791; trzecim Aleks. Brzostowski, mianowany r. 1791. Utworzył ją król umyślnie dla przyjaciela swego Szydłowskiego, ojca pani Grabowskiej.

Mazowiecki powiat, leży na krańcu wschodnim gub. łomżyńskiej, od zach. graniczy z g. grodzieńską, od której dzielą go Nurzec, Liza i Narew, od innych stron z pow. ostrowskim i łomżyńskim. Zajmuje 25⁻77 mil kw. i liczy (1909) 86139 rn-ców (41 790 mężcz. i 44349 kob.); pod względem wyznania: 70 509 katolików,

14    154 żydów, 1193 prawosławnych i 283 protestantów. W miastach (Tykocin=:5 137 m-ców)

5 137 m-ców (2 869 Żydów, 2 247 katolików,

15    prawosławnych i 6 ewangel.); po osadach (Ciechanowiec—2 654 m-ców, Jabłonka — 584,

Łapy — 3 105, Sokoły — 4125 i Wysokie Mazowieckie — 2 801) 13 219 m-ców (8 478 Żydów,

3 605 katolików, 906 prawosłnwnych i 47 protestantów). Niemcy skupiają się głównie w osadzie Łapy (230 ewangelików). Powiat ten jest wyżyną, rozdzielającą dorzecze Narwi od dorzecza Bugu i ciągnącą się od Zambrowa, przez Żochy, Wysokie Mazowieckie, Jabłoń, Piekuty do Hodyszewa, a średnio wyniesioną na 500 stóp. Wody tego obszaru spływają w różnych kierunkach ku Bugowi i Narwi. Tu biorą początek rz. Brok, Manka albo Mianka, Ślina,

Jabłonka i inne. Gleba uboga. Główne zajęcie ludności rolnictwo, stoi na dość niskim stopniu.

E. Chw.

red.

ka Kościelna. Pod względem administracyjnym

P. M. składa się z miasta (Tykocin -- ognisko władz powiatowych), i z 9 gmin: Klukowo (9 565 m-ców), Kowalewszczyzna (6 295), Mazowieckie (10 711), Pekuty (7 553), Piszaty (6995), Poświętne (10 660), Sokoły (11 591), Stelmachowo (6 945) i Szepietowo (10 687).

Mazowieoki statut, ob Statut mazowiecki.

Mazowiecki, herbu Dołęga, ród z ziemi Dobrzyńskiej. Jeden był podkoniuszem u księcia Bolesława Mazowieckiego w r. 1441 i stąd potomstwo jego zwano podkoniuszami. Jakób M. podkoniuszy, w wyprawie Jana Olbrachta na Wołoszczyznę, w puszczy Bukowińskiej, męztwem i przytomnością umysłu wiele się przyczynił do szczęśliwego wycofania zdziesiątkowanych chorągwi, ze strasznego pogromu. W pamiętnej walce i zwycięstwie pod Orszą za Zygmunta I, wnuk jego świetnie się odznaczył i zyskał rozgłos jednego z najdzielniejszych wojowników.

Mazowiecki Michał, kaznodzieja (* w Warszawie 1600 — f 1684), do Jezuitów wstąpił w r. 1616. Słynął z wymowy, a w prawie kanonicznem tak był biegły, że go się jak wyroczni prałaci i biskupi w najtrudniejszych wypadkach radzili. Uczył retoryki, filozofii i teologii moralnej, rządził rezydencyą w Piotrkowie, kolegium w Rewlu, domami professów w Warszawie i Wilnie, potem całą prowincyą. Był instruktorem księży trzeciej probacyi. Wybrany do Rzymu r. 1672, znajdował się na kongrega-cyi prokuratorów. Wróciwszy do kraju, rządził kolegium w Wilnie i tam umarł. Wydał w druku oprócz wielu kazań przygodnych i pogrzebowych „Sacerdos oraris“ (Konstancya 1657), a po polsku „Echo zawołanych swego czasu kaznodziejów S. J, przez wiele lat nieznanych“ (Wilno 1680; wyd. 2-e 1701).

Mazowieckie księstwa, ob. Mazowsze. Mazowieckie województwo. Po śmierci o-statnich książąt Mazowieckich, braci: Stanisława i Janusza, księstwo to było zawiadowane przez lat 50 przez oddzielnych wielkorządców i miało własny statut; dopiero Stefan Batory r. 1576 zniósł tę namiestniczą władzę i porównał Mazowsze, to jest właściwe w-dztwo Mazowieckie, z innemi województwami. Graniczyło na północ z Prusami książęcemi i woj. Po-dlaskiem, na wschód z Podlaskiem i Lubelskiem, na południe z Sandomierskiem, na zachód z Rawskiem. Herb jego był orzeł biały, bez korony, w polu czerwonem; składało się z 10 ziem: Czerskiej, Warszawskiej, Wyszogrodzkiej, Zakroczymskiej, Ciechanowskiej, Wiskiej, Liwskiej, Łomżyńskiej, Różańskiej i Nurskiej, a każda z nich obierała dwu posłów. Senatorami jego byli: wojewoda mazowiecki, kasztelan większy czerski, mniejsi zaś: warszawski, wiski, wyszogrodzki i liwski. Konstytucya z r. 1768 ustanowiła jeszcze kasztelana mazowieckiego, który zajmował ostatnie miejsce po kasztelanach większych. Ostatnim wojewodą był Ant. Małachowski; syn Jaua kanclerza w. kor., mianow. r. 1784, rezygnował r. 1794. Po nim piastował ten urząd Maciej Sobolewski, mianowany r. 1794. ale ten nazywa się już wojewodą warszawskim, podług nowej organizacyi drugiego sojmu grodzieńskiego.

Mazowsze I. Nazwa. Pierwiastkiem nazwy jest mas. Usiłowano go wyprowadzać z lit. mażas mały, masuras krępy (Kętrzyński). Sza-farzyk zestawia wyrażenie mas = człowiek w żargonie ,,mazowskim“ v. „masowskim“ kramarzy z okolic Toropca w gub. twerskiej, Bogusławski od ,,mażącej się“ gleby. Zbliżenie to wartości b. wątpliwej. Zródłosłów mas powtarza się w innych nazwach: Mazew, Mazewo. Prawdopodobnie zatraciliśmy zupełnie klucz do rozwiązania pierwotnego znaczenia terminu, jak to się dzieje z wielu nazwami plemiennemi (ob. Plemienne nazwy) Usiłowano także odnaleźć nazwę M-a w nazwach pisarzy starożytnych: w Manimach Tacyta, nawet w Ma-sagetach—zbliżenia nie mniej podejrzane. /\.

II. podział M-a zmieniał się z biegiem czasu: ks. mazowiecki Bolesław Konradowicz r. 1229 potwierdza bisk. Piotra w posiadaniu zamku Świeca i odeń zależnych wsi Gorzno itd., jako oczywiście leżących w obrębie M-a podległego jego władzy. Tymczasem r. 1348 Gorzno, już jako zamek, leży w ziemi dobrzyńskiej, wydzielonej z kompleksu M-a. Bieżuń nad Wkrą r. 1406 leżał w pow. płockim, a r. 1519 już w pow. bielskim. Błonie z kościołem fuudacyi Konrada II, oddanym Augustyanom z Czerwińska, dostało Miedzeszyno w pow. warszaw, r. 1289; r. 1630 leżała ta wieś w woj. raw-skiem; r. 1660 w pow. warszawskim woj. mazowieckiego. Płońsk wedle Kromera na pograniczu M-a, r. 1765 w dobrzyńskiem; r. 1771, 1774, 1789 w woj. inowrocławskiem. Zrazu były w M. dwie główne dzielnice, które wytworzyły się z państwa Ziemowita I, obejmującego Płock, Czersk, Ciechanów, Wyszogród, Wiznę, Pułtusk, a zlały się znowu po zgonie Konrada II (f 1294), jednego jego syna. Po drugim synu, Bolesławie II, Trojden wziął Czersk, Wacław Płock, Wyszogród i Gostynin, Ziemowit Wiznę. Po Trojdenie wydzieliło się chwilowo księstwo Warszawskie, zlane znowu z Czerskiem i Rawą. Ten kompleks rozdarł się na dwie dzielnice: czersko-liwsko-ciechanowską i płocko-rawsko-wiską, a te jeszcze bardziej się drobiły. Po wcieleniu M. do korony powstaje woj. rawskie koronne z wojewodą i 3 kasztelanami: rawskim, sochaczew-skim i gostyńskim; wojew. płockie z Płockiem, Bielskiem, Raciążem, Sierpcem, Szreńskiem, Mławą i Płońskiem, Radzanowem z wojewodą i 3 kasztelanami: płockim, raciąskim, sierpskim. Księstwo mazowieckie z miastami. Warszawa, Czersk, '[„Wyszegrad“, Zakroczym, Ciechanów, Czerwińsk, Różan, „Pułtowsk“ (Pułtusk), Warka,

6.1,

Błonie, Tarczyn, „Grodziec“ (Grójec), Przasnysz, Łomża — ma wojewodę (mazowiecki generalny) i 5 kasztelanów: warszawski, czerski, wyszogrodzki, zakroczymski, ciechanowski; prócz tego ziemia liwska (Liw, Węgrów, Wizna, Nur, Ka-mieniec) z 2 kasztelanami: bieckim i „wiszneń-skim“ (wedle Gwangina 1578). Porządek rady koronnej z r. 1569 zna 3 wojewodów (płocki, mazowiecki, rawski) i w liczbie kasztelanów 3 większych (płocki, czerski, rawski), 10 mniejszych (sochaczewski, warszawski, gostyński, wi-ski, raciąski, sierpski, wyszogrodzki, zakroczymski, ciechanowski, liwski). Dla ojca pani Grabowskiej, potajemnie królowi Poniatowskiemu zaślubionej, Teodora Szydłowskiego, r. 1768 u-tworzono kasztelanię mazowiecką. Wieca i roki odbywały się w Płocku, wieca dla „wszystkiego wdztwa“ r. 1565, roki dla płockiego w Płocku (1581 w Płocku, Raciążu i Płońsku), dla Za-wkrza w Szreńsku, dla mazowieckiego wdztwa w każdej ziemi, z pewną odmianą dla ziem: wiskiej, ciechanowskiej, łomżyńskiej, zambrowskiej i nurskiej; dalej były roki regulowane r. 1565 rawskie, sochaczewskie i gostyńskie (w Gostyninie i Gąbinie). Roki ziemi czerskiej odbywane były w Czersku, Grójcu, Warce (ks. Czerskie), r. 1567 przybyły w Garwolinie i odbywano je kolejno tygodniami, co skasowano r. 1764, wszystkie roki skupiając w Czersku, a r. 1775 dla powiatów czerskiego i garwoliń-skiego stanowiąc sądy w Czersku, a dla grójeckiego i wareckiego w Warce. Błońskie r. 1578, 1589 i 1611 kombinowano z sądami w Warszawie i Tarczynie. W r. 1764 sądy te ziemi warszawskiej złączono w Warszawie. Roki ziemi ciechanowskiej r. 1578, 1581, 1593, 1616 odbywały się w Sąchocinie, Ciechanowie i Przasnyszu. Łomżyńskie ziemskie odbywały się r. 1589 w Łomży, wrazie niedojścia wolno było zwoływać drugie r. 1593, nie tylko dla powiatów łomżyńskiego, kolińskiego, ostrołęckiego, ale r. 1633 i zambrowskiego; od r. 1775—6 wspólne sądy były w Łomży. Różańskie kombinowano z makowskiemi r. 1581 i 1588. Były roki w Liwie r. 1578, Nurze, Ostrowiu i Kamieńczyku r, 1589, nurskie r. 1775 przeniesiono do Ostro-wia. Sochaczewskie ustanowione r. 1565, łączono r, 1778 z kadencyą w Mszczonowie. („Słów. Geogr.“).

III. Rozległość i ludność. M. ogółem zajmowało 578.38 mil kw., w tem na województwo płockie przypadało — 76.33 mil kw., na rawskie — 92.13 i na mazowieckie — 409.84. W dalszym swym podziale M. dzieliło się na 33 powiaty. Te, według rozległości, szły w następującym porządku: warszawski (51.93 mil

kw.), czerski (44.32), kamieniecki (38.87), ostrołęcki (35.97), rawski (33.65), przasnyski (31.33), gostyński (29.34), sochaczewski (29 14), nurski (18.19), szreński (17.42), liwski (17.20), warecki (16.42), wąsoski (15.08), zambrowski (15.14), nowomiejski (14.91), łomżyński (13.86), sierp-

Wiel. Encykl, Powsz, Uustr. Ser. I. Tom XLV. Zesz. 363».

ski (12.70), grójecki (12.67), ciechanowski (12.65), kolneński (12.39), wyszogrodzki (11.41), różański (10.59), wizki (10.09), ostrowski (9.30), płocki (9.09), raciąski (8.87), bielski (8.48), mławski (8.00), niedzborski (6.29), zakroczymski (6.07), makowski (5.70), płoński (5.48) i są-chocki (5.15). To rozdrobnienie powiatów tworzy cechę znamienną M-a, ściśle związaną z właściwościami układu społecznego w województwach M-ckich. Przeważał w nich bowiem żywioł ludności wolnej, niezależnej, podległej nie władzy patryinonialnej dziedziców i panów, lecz tylko władzy publicznej książąt, ich namiestników i sędziów. Istniały tam całe mrowiska właścicieli drobnych czyli szlachty zagrodowej, dla których dogodności konieczne były bliższe miejsca władz sądowych, a więc trzeba było tworzyć powiaty osobne, w któ-rychby się ogniskowały dykasterye urzędnicze, zwłaszcza sądownictwa ziemskiego. Pod względem kościelnym M. dzieliło się na 446 parafii, czyli średnio jedna parafia przypadała na 1.3 mil kw., a poszczególnie, w oddzielnych województwach: w płockiem średnio parafia na 0.91 mil kw., w rawskiem — na 0.91, w mazowieckiem—na 1.53. Najlepiej były uposażone w parafie powiaty: płocki, płoński i wyszogrodzki, najgorzej — zambrowski i ostrołęcki. Miast i miasteczek liczyło M. — 94, czyli średnio jedno miasto na 6.1 mil kw. obszaru, kiedy w Wiel-kopolsce przypadało 1 miasto na 4.2 kw. mil, a w Małopolsce-na 4.9. Ludność tych miast wynosiła w przybliżeniu — 63 816 głów, czyli średnio na miasto —678 m-ców, kiedy w Wiel-kopolsce średnio—691, a w Małopolsce — 800. Do rzędu większych miast M-ckich należały: Płock, Sochaczew, Łowicz, Rawa, Gąbin, Czersko, Warka i Warszawa (Stara). Wsi na M-szu liczono 5 990, czyli średnio na 1 milę kw. — wsi 10.3, kiedy w Wielkopolsce przypadało średnio wsi na 1 milę kw. tylko a w Małopolsce nawet — 5.3. Pod względem nasiadłości wiejskiej M. górowało tedy nad Wielkopolską i Małopolską.—W poszczególnych województwach M-a liczono wsi: w płockiem—1 115, w rawskiem — 918 i w mazowieckiem — 3 957. Jeszcze ciekawsze rysy występują przy rozbiorze każdego powiatu tak gęsto usianego wsiami M-a. Prawie we wszystkich powiatach gęstość wsi przewyższa liczbę średnią zarówno Wielkopolski jak i Małopolski. Niema nadto ani w Wielko- ani w Małopolsce powiatu, który mógłby się równać pod względem gęstości zasiadłych w nim wsi, z powiatami ciechanowskim (na 1 milę kw. wsi 23), bielskim (21.4), płońskim (20.6), płockim (18.3), sąchockim (16.6), mławskim (16.6), nowomiej-skim (16.2) i raciąskim (15.0). Łanów, które były uprawiane przez kmieci czyli chłopów folwarcznych, t. j. królewskich, duchownych i prywatnych szlacheckich, liczyło M. —23 361 oraz łanów szlachty zagrodowej nie mającej kmieci

—12031, czyli ogółem łanów 35 392, z których poszczególnie przypadało na w-dztwa: płockie—

wsi o 5 849 łanach, co daje 8.7°/₀- Największą ilość dóbr ziemskich posiadało biskupstwo płockie wspólnie z kapitułą, kollegiatą i probostwem płockiem: 6 miast i 232 wsi o 3 119 łanach. Drugie miejsce po biskupie płockim w rzędzie wielkich właścicieli ziemskich zajmował arcybp gnieźnieński, którego posiadłości w zwartym szeregu składało 123 wsi o 1 629 łanach. Wkońcu i b-stwo poznańskie miało na M-wszu 19 wsi o 189 łanach. Dość ubogo pod względem dóbr ziemskich były uposażone opactwa na M-u. Najbogatsze czerwińskie, liczyło zaledwie 63 wsi o 458 łanach, benedyktyńskie w Płocku — 20 wsi o 154 łanach, a norbertanki w Płocku —16 wsio 195 łanach. Wszystkie włości duchowne na M-u przedstawiają ciekawy obraz pod względem swego rozkładu geograficznego: tworzą one skupienia rozległe, jak klucz łowicki i skierniewicki arcybpa gnieźnieńskiego, nie znane w innych częściach Polski, i leżą głównym swym rdzeniem na krańcach granic politycznych M-a. —Po za większą własnością królewską i duchowną nie było na M-u większej własności prywatnej. W rękach szlachty nie ma tam zjednoczonej, skupionej i ześrodkowanej własności ziemskiej. Na calem M-u brak takich możnych rodzin jak w Wielkopolsce, a szczególnie w Małopolsce, któreby władały większą liczbą folwarków: są tylko gdzieniegdzie domy zamożniejsze, które mają kilka zaledwie wsi w swojem posiadaniu. Są głównie w liczbie właścicieli ziemskich posiadacze jednowioskowi, choć i tych nie można jeszcze uważać za typowych właścicieli własności na M-u, bo folwarczki jednowioskowe mają często kilku właścicieli, osobno, oddzielnie prowadzących gospodarstwo przy pomocy kilku poddanych albo chłopów, siedzących na półłankach w liczbie nieraz nie większej nad 2, 3 lub 4-eh. W płockiem do większej posiadłości doszły rody: Szreńskich, Sobiejeskich, Sierpskich, Niszczyckich, Kryskich, Rościszew-skich, których też najczęściej spotykamy na wyższych szczeblach dostojeństw publicznych zarówno w w. XVI jak i XV. W rawskiem — jeszcze mniej zamożniejszych. Tu i owdzie przewijają się Okuniowie, Kurdwanowscy, Leszczyńscy, Radziejowscy, Mikołajewscy z fol-warczkami rozrzuconemi w 4 lub 5 różnych wsiach, będących w posiadaniu innych także właścicieli. W mazowieckiem spotykamy się z Parysami, Oborskimi, Radzimińskimi, Bo-glewskimi, Mniszewskimi, Trzebińskimi, Ciołkami, Gostyńskimi, Nadarzyńskimi, Mińskimi, Golińskimi, Żochowskimi, Leszczyńskimi, Łosiami i Nowodworskimi. Typowa posiadłość jednowioskowa, jaką się spotyka w Wielkopolsce i Małopolsce, tj. przedstawiająca pewną jedność gospodarczą, na którą się składa robota pańszczyźniana kmieci czyli poddanych,

5    484, rawskie — 5 651 i mazowieckie—24 257 (Łanem była włóka chełmińska o 30 morgach).

Ogółem ludności wiejskiej liczono na M-u —

525 627, z tego w województwie płockiem —

90 012, rawskiem — 90162 i w mazowieckiem—

345 453.—Pod względem stanów i zawodów ludność wiejska składała się: w płockiem —kmieci łanowych — 39 820, zagrodników i komorników —12 908, rzemieślników wiejskich—4 344, folwarcznych i dworskich — 12 034, szlachty zagrodowej — 20 504 i parafialnych wiejskich—

402. W województwie rawskiem: kmieci łanowych — 56 023, zagrodników i komorników —

6    124, rzemieślników wiejskich—6 724, folwarcznych i dworskich — 14 883, szlachty zagrodowej — 6 138 i parafialnych wiejskich — 270.

na

W mazowieckiem: kmieci łanowych—161128, zagrodników i komorników — 22 948, rzemieślników wiejskich-10 460, folwarcznych i dworskich — 44 000, szlachty zagrodowej—105 699 i parafialnych wiejskich—1 218. Ogół tedy ludności wiejskiej i miejskiej M-a wynosił 589 443 (średnio 1019 głów na 1 milę kw.), z czego na w-dztwo płockie przypadało — 104 804 (gęstość 1 385 głów), rawskie—107 154 (gęstość 1162 głów) i mazowieckie — 376 485 (gęstość 917 głów), kiedy średnia gęstość ludności w Wielkopolsce wynosiła — 807 głów, a w Ma-łopolsce nawet—675 głów. — Stosunki własności ziemskiej. Królewszczyzny na M-u powstały z dawnych dóbr książąt mazowieckich po wcieleniu ich księstw do Korony w czasach różnych. Spadek ten wogóle pod względem dóbr ziemskich w kształcie starostw, kluczów, dzierżaw, folwarków itp. nie był zbyt wielki i znaczny, wskutek zubożenia drobnych księstwT mazowieckich, uszczuplonych przez ciągłe podziały i zastawy oraz wskutek zaniedbania ówczesnego gospodarstwa publicznego. Nie grały też one w ogólnym obrazie stosunków ekono-nomiczno-społecznych roli wydatnej. Wsi królewskie ogniskują się koło dawnych zamków i grodów obronnych i należą do formacyi starej, albo tworzą klucze większe lub mniejsze z pewnym zbiorem wsi folwarcznych, które powstały w czasach nowszych, w w. XIV—XVI z nowego korzenia w puszczach i borach mazowieckich. Na Mazowszu wsi królewskich liczono: w płockiem - 12 (1.04# ogółu), w rawskiem — 42 (4.5°/₀), w mazowieckiem — 208 (5.°/₀)> razem 262 czyli 4.6°/₀ ogółu wsi M-u. Największe skupienie wsi królewskich na M-u było w ziemi czerskiej, gdzie tworzyły 12°/₀ ogółu i dosięgały liczby 81. Tu bowiem leżała słynna puszcza osiecka. Z królewszczy-znami często na M-u sąsiadują dobra duchowne.

Wskazuje to wyraźnie na ich łączność pier^ wiastkową, z której przez darowiznę powstawały. Tworzą one na M-u niemal głów- osiadłych na półwłóczkach w liczbie 10 do 12 nie wielką własność i wynoszą ogółem 505 chłopów, należy również i na M-u do zjawisk

typowych, lubo nie górujących stanowczo i ogólnie. Owszem cechą znamienną własności szlachty mazowieckiej jest jej rozdrobnienie. Wieś pańska rozpada się na kilka folwarczków samoistnych, powstałych z podziału pierwotnie jednego folwarku całkowitego. Grunta kmiece czyli chłopskie jeszcze niekiedy trzymają się w pew-nem spojeniu, ale często spotyka sie jedność rozbitą na rzecz świeżo powstałych folwarczków czyli dworków. Mamy więc wioski, gdzie się znajduje kilku właścicieli. Jeden z nich posiada tylko jednego poddanego, inny 2, 3 lub 4-ch. Przy podziałach gruntów dworskich rozbijano spójnię ról chłopskich, przerzucano jednego lub kilku chłopów według potrzeby w inny kąt, bliżej samego dworka leżący. Jeszcze większe rozdrobnienie jest właściwe posiadłości szlachty zagrodowej. Uprawa odbywa się nie przez chłopów pańszczyźnianych, lecz przez samych właścicieli. Na tych zagrodach, które tworzą niekiedy bardzo ludną osadę, złożouą z kilkunastu, a nawet z kilkudziesięciu uczestników samoistnych, siedzą, jak powiada Paprocki, „panowie sobie“. Nie mają oni kmieci czynszowych lub pańszczyźnianych, sami orzą, sami

sieją, nie rozkazują nikomu innemu tylko sobie ^ Dla tego też z jednej strony czytamy w księdze czer-samym. A ponieważ siedzą na zagonach własnych, nie będąc od nikogo zależni, więc są panami. M. jest ziemią obiecaną szlachty zagrodowej nie w tern znaczeniu, żeby w niej opływała w dostatki, lecz że się w niej rozrodziła i rozdrobniła nierównomiermie, nadzwyczajnie. Świadczą o tern liozby. Kiedy na Mazowszu na 1 milę kw. przypada 20 łanów własności zagrodowej (w płockiem nawet—24.5,w mazowieckiem—23.4, w rawskiem—6.0), to w Wielko-polsce przypada na 1 milę kw. łanów szlachty zagrodowej 2, a w Małopolsce—1.3. Por. Pawiński „Źródła dziejowe t. XVI" („Polska“ Warszawa

E. Chw.

1905).

IV. Stosunki społeczne. M. zasługuje na uwagę ze względu uzdolnień koloniza-cyjnych ludności, które to plemię zapędzały na Ruś Czerwoną, w ziemię bialską, więc w sadyby dawnych Jadźwingów, na Podole. Wszędzie swoje cechy plemienne, a chociażby nazwę zachowywali M-rzy. Do dziś dnia między Rabą a lewym brzegiem Sanu ludność miejscowa nosi nazwę M-ów, z których część pod nazwą Grębowiaków (Lisowiaków al. Borowców) siedzi między Wisłą, dolnym Sanem po Mielec i Leżajsk. We wsi Woli r. 1445 odróżniano zagrodników Mikołaja „Niemca“, Macieja „Mazura“. Gloger w „Ziemi bielskiej“ („Bibi. Warsz.“ 1873) wykazuje masę wspólnych nazw na Podlasiu i w ziemiach: Łomżyńskiej, Wiskiej, Ciechanowskiej. System kolonizacyi takiej okazuje się np. na Sikorach, których założyciel r. 1421 Maciej Sikora, z mławskiego czy lipnowskiego, miał 6 synów, i ci z ojcowskiej wsi Sikory wyszedłszy, tworzą sześć innych osad, zwanych też Sikorami z dodatkiem Pawłowięta, Tomko-więta, Bartko więta (Bartyczki), Janowieta, Woj ciechowięta. Cały spis takich osad, pączkujących z jednej głównej, po której dziedziczą główną nazwę, a odróżniających się patronimikiem, wyliczył dalej tenże badacz. Te osady zamieszkałe są przez samą szlachtę jednoherbową i tworzą tak zwane zaścianki. Bywały one dość liczne. Tak np. z trzech Grodzkich (Stare 1493, Nowe i Szczepanowięta) r. 1569 stanęło w grodzie brańskim 28 dziedzicznej szlachty, r. 1775 było ich 52. W 12 osadach o wspólnej nazwie Łapy było r. 1775 189 właścicieli, a z tego 186 samych Łapińskich. Na Rusi Czerwonej np. Rawa ruska, założona przez książąt Mazowsza i Bełza zarazem, świadczy o kolonizacyi mazurskiej. Giżyccy z M., „mało nie wszystek powiat sanocki osadzili". Szarzeńscy z płockiego, przez ślub z Zimnowodzką, osiedlili się u Lwowa. Jakaccy mieszkali na M. i na Rusi, podobnie Pudłowscy, Kakowscy (392). Na Podolu do dziś dnia został ślad kolonizacyi mazowieckiej w dyalogu rymowym „Wasil i Małanka“, wystawianym w wilię nowego roku, w którym występuje M. ze swoim akcentem. Przyrost ludności, wywołujący emigracyę, wywołał też parcelacyę gruntu.

skiej o miernikach czyli geometrach już r. 1421. Przykład cytowany z Górnickiego, jakoby o nadużyciu w mierzeniu sznurem przez izbę ciągniętym, po przez dziury w ścianach zrobione, może być nietyle objawem złej woli takich geometrów, ile zabytkiem dawnych praw granicznych, według których granica szła przez piec, i stosowanych pewno w Małopolsce, kędy dzielono dwory na poły. Drugim skutkiem parcela-cyi jest skłonność do procesów i obfitość adwokatów. Dowody tego znajdujemy w księdze sądowej czerskiej, gdzie jest mowa o adwokacie Baranie z Falęcin, robiącym naprzód sieci na jelenie łowieckie a potem matnie adwokackie na ludzi. Związki rodzinne a raczej rodowe na M-u noszą nazwę osobliwą: gniazdo, członek rodu ma tytuł gniezdnik albo jednej dzielnicy (ks. Czerska JVI® 341, 590) w wieku XV. Od tego należy odróżnić zupani i zupcz (Kod. Mazow. str. 98) tłumaczone przez honorati, a z którem zbiega się w znaczeniu wyraz: czestniki (honorati Kod. Mazow. str. 221), znany i w księdze czerskiej (str. XLI nr. I, 1518), źle jednak wyjaśniony tamże przez „ucza-stników“ (wyraz „czestników“ pochodzi od cześć honor, i w wypisie z r. 1516 także oznacza ludzi „czestnych “, honoratiorum, następnie urzędników. W pewnych więc razach, można czestnika uważać za synonim nobilis, w aktach wielkopolskich asymilowany doprobi et honesti). Szlachcic na M. według statutu z r. 1390 traci prawa swego stanu osiadając na ziemi nieswojej, i z powrotem na swoją odzyskuje swe prawa szlacheckie. Tylko co do nawiązki (opłaty za zabójstwo) wynoszącej 40 grzywien (nie 60 jak w Koronie) i za kradzież 30 grz. (1363) różnią.się prawa szlacheckie na M. od koronnych. Podział szlachty na nobilis i miles (władyka), w różnicy tytułów i nawiązki (48 kóp. i 20 kóp.) wyrażający się, polegał, jak w Małopolsce, na posiadaniu herbu lub jego braku. Dunin odróżnia błędnie władykę od skartabela (tamże), bo właśnie scartabelat nawet językowo powstał z wła-dyctwa i jest giermkostwem polskiem. Mylnie też pisze wstęp do ks. Czerskiej (str. LXXYIX) że pozwy były ustne, lecz wchodził już zwyczaj pozwów na piśmie. Właśnie bowiem szlachta posiadała przywilej, że pozywano ją na piśmie, gdy nieosiadłych pozywano „gołym służebnikiem“. Że dowody powinny być na pergaminie, zwyczaj to może i małopolski. Przyczem jednak wypada dodać, że istniały i pozwy pergaminowe i papierowe w Małopolsce, i papierowy służył tylko na jeden rok. Zarówno autor wstępu do ks. Czers. jako i K. Dunin („Dawne prawo mazowieckie“) nie wyjaśnili sprawy może czysto mazowieckiej, że r. 1421 istniała 9-ta część spadku (ks. Czerska JMs 1219), co warto porównać ze szczegółem nadania Mogilnu „w całem Mazowszu“ r. 1165 przez Bolesława IV Kędzierzawego „dziewiątej części“ wszystkich dochodów (Bielów. Monum I str. 3601.- Szczególnością właściwą M-a, jest energia i samodzielność kobiet, rękojemstwo włościan, czyli wolność ich ruszania się za poręczaniem dłuższe niż gdzieindziej, choć na M. naprzód (1478 świeckie 1453 biskupie) kartele ekstradycyjne na „hultajów“,

t. j. kmieci zbiegów, pojawiły się. Za szczególność mazowiecką nie można uważać Ruchy albo Ruciczy, t. j, kary za zabójstwo kobiety (Dunin 112), boją zna Małopolska; ale za to żenienie się rycerza z kmiecianką (prawo z 1390) bez ujmy klejnotu szlacheckiego jest godne uwagi, obok faktu, że chłopi bywają sądem polubownym między panami (Czer. nr. 1056 u Dunina str. 68 n. I), co ze względu na wzmiankę „parochia“ (znaną ze statutu Kazimierza W.) zdaje się być echem czasów opoluych, kiedy opole obejmowało nobiles i simplices. („Słów. Geogr,“).

V) Kościół na Mazowszu według podań kroniki wielkopolskiej zorganizowany miał być w dyecezyę przez Bolesława I, czego powieść spółcześnika Dytmara nie potwierdza. Bulla papieża Inocentego Ilzd. 4 czerwca r. 1133, wymienia w liczbie sufraganii magdeburskich „Masowią“. Późniejszy Cencius, wyliczając r. 1192 pobory papieskie z dyecezyi polskich, wymienia osobno z płockiej 4 grzywny złota, płatne przez króla do Rzymu, a z mazowieckiej biskup ma płacić ćwierć grzywny, t. j. fertona. Świadczyłoby to nawet o istnieniu dwu, nie tylko jednej dyecezyi na M. w w. XII, Że dye-cezya płocka była ustanowiona do nawracania Prusaków i Jadźwingów, jak kujawska dla Pomorza i lubuska dla Lutyków, jest hypotezą prof. Małeckiego, nieusprawiedliwioną przez naturę dyecezyi, przedewszystkiem dla swej stolicy i jej okręgu zakładanej. Katedra miała być poświęconą w Płocku r. 1144, co objaśnia się faktem jej zniszczenia przez Pomorzan r. 1126 — 7 z grobami książąt miejscowych. R. 1144 przynosi nam nazwisko biskupa płockiego Aleksandra, fundatora kościoła w Czerwińsku, który też występuje 1145 oraz 1155 na uposażeniu kościoła Mogilneńskiego przez Bolesława IV Kędzierzawego. Poprzednikiem Aleksandra będzie Szymon, współcześnik komesa Magnusa, rządcy M-a, może w r. 1119, a żyjący za dedyka-cyi pierwszej księgi kroniki Gallusa. W r. 1161 przy poświęceniu kościoła w Łęczycy występuje Werner b-p mazowiecki, który r. 1165 posłując do Fryderyka I, przywiózł relikwię św. Henryka i Zygmunta do Płocka, a r. 1172 (?) został zabity przez Bolestę kaszt, wiskiego. Po śmierci Wernera, objął dyecezyę Lupus, obecny na zjeździe łęczyckim Kazimierza (przed 1171 —2). zaś po nim Wit, żyjący r. 1187, a obecny r. 1191 przy poświęceniu kolegiaty w Sandomierzu. Wielkie zatargi przed r. 1218 wynikły między biskupem płockim a arcybisk. Henrykiem. Arcybiskup zarzucał tolerowanie księży żonatych, nawet dwużennych. Co do dziesięcin, jeszcze w początkach w. XIII płacono je skórkami kun i wiewiórek. W r. 1231 Konrad 1 nadał zupełną swobodę kościołowi płockiemu, a r. 1239 ludność w jego dobrach wyjął z pod jurysdykcyi świeckiej, a poddał sądownictwu bisk. płockiego, co potwierdzono w 1. 1241, 1257, 1402. 1464, 1537, 1550, 1680. Już za Konrada, do biskupa należały zamki: Pułtusk, Kock pod Lublinem, Brok nad Bugiem, Brańsk, Święcko, Czarnów, Gorzno. B-p płocki nosił tytuł księcia pułtuskiego, a sufragan jego b-pa lacede-mońskiego. Proboszcz katedralny płocki, Arnold, r. 1404 wspomina o powiecie sieluńskim, od którego jego następcy w w. XVI przybierają tytuł książąt. Wykonywają tam takie prawa zwierzchnicze jak biskupi krakowscy w księstwie siewierskiem. W r. 1443, z archidyakonatu płockiego, biskup Ścibor oddzielił pułtuski. Powodem do takiego zwiększenia dozoru nad wiernymi był (ile się zdaje) husytyzm. Burzenie się sołtysów pochodzenia szlacheckiego, w dobrach kościelnych, na które skarżą się biskupi płoccy r. 1418 i 1439, taką pewno ma doniosłość. Za sprzyjanie husytom b-pi Ciołek (z płockiego) i krewny jego Stanisław Pawłowski byli uważani za herezyarchów w r. 1427, a r. 1448 namnożyło się heretyków, że za niewy-święcanie ich obrządku kleryków, spustoszyli dobra biskupa płockiego Giżyckiego i palce obcinają katolickim księżom. Na Mazowszu też zostało wydane prawo surowe przeciw heretykom r. 1525 przez ostatniego z książąt, Janusza, zrazu tylko do M-a i przeważnie do Warszawy stosowane, a później rozszerzone dalej, które zakazywało czytać dzieł Lutra po łacinie i niemiecku, pod karą śmierci i konfiskaty mienia. Jednak Mazurowie, podczas Reformacyi,

trzymali się gorliwie katolicyzmu. Kpiono z wia- i skiego w r. 1047. Dzielnica ta, kresowa, stała ry, którą Maciek z Prus w butach przynosił, j się ogniskiem dla licznego rycerstwa, zwłaszcza Prócz biskupa płockiego, na Mazowsze sięgała i jurysdykcya biskupa poznańskiego, aczkolwiek przecięta z pin. na płd. przez dyecezyą kujawską. Jak archidyakon dobrzyński, przy biskupie płockim figurujący bardzo często w aktach, obręb Mazowsza północnego, skupiony w ręku dyeceźnika płockiago znamionuje, tak urząd archidyakona czerskiego, do w. XV przy osobie bisk. poznańskiego, wyraża zawisłość Mazowsza południowego od Poznania. Po przeniesieniu kolegiaty z Czerska do Warszawy (1406) już np. 1472 spotykamy się z archidyakonem warszawskim. Dopiero wiek XVIII widzi tytuły przechodnie biskupów warszawskich, brane przez poznańskich.

drobnego, włodyczego, gdy Władysław Herman i Bolesław Krzywousty rozpoczęli walkę z początku obronną, później podbojową z sąsiadami M-a Pomorzanami; na M., mianowicie w Płocku, znajdowali ci książęta najczęściej miejsce pobytu; Wł. Herman po dokonanym podziale państwa między synów, przeniósł się tu na stałe, umarł w Płocku i został pochowany w kościele miejscowym (1102). Po śmierci ojca otrzymał M. Zbigniew, który pokonany przez brata stracił je wraz z innemi dzielnicami; M. dostało się w zarząd dotychczasowego komesa Wrocławia, Magnusa; wkońcu Zbigniew gdy uległ, otrzymał od brata M. jako lenno, a po ostatecznem pokonaniu tego księcia M. zostało połączone z resztą państwa.—M. rozpoczęło życie samoistne w r. 1138 i wraz z Kujawami dostało się drugiemu z kolei dziedzicowi książęcemu, Bolesławowi Kędzierzawemu (1138 — 1173. W okresie walk między braćmi książętami z powodu dążeń centralistycznych Władysława II, ustąpiono z M-a Wiznę z trzema zamkami rusinom, sprzymierzeńcom Władysława. Tymczasem na M-e, jako na kresy, spadł cały ciężar walki z Prusakami, a chrześciaństwo zmagało się z pogaństwem wewnątrz samej dzielnicy, w której ludność wśród kniej, odosobniona od pozostałej Polski, najdłużej przechowywała tradycye przeszłości. Bolesław Kędzierzawy urządzał kilkakroć wyprawy na Prusaków, zwycięskie, lecz bez trwałych wyników. Lestko (Leszek), syn Bolesława, objął po śmierci ojca rządy nad M-em i Kujawami, a za niego jeszcze toczyła sie walka zacięta między Mazurami chrześciańskimi a ludnością M-a pogańską, popieraną przez sąsiadów pogan. Po śmierci Leszka (1186) Kujawy dzięki zabiegom Mieszka III dostały się jego synowi Bolesławowi, po śmierci zaś tegoż nad Mozgawą Mieszko sam objął rządy nad tą dzielnicą oddzieloną od M-a; M-e zaś przeszło pod władzę Kazimierza II, który prowadził tu pracę cywilizacyjną wewnętrzną. M. zostało znowu połączone z Kujawami w ręku Konrada, syna Kazimierza II. M. dostały się w zarząd woj-dy Krystyna, który trzymał silną ręką na wodzy Prusaków i zmusił ich do składania daniny. Polacy zajęli i skolonizowali ziemię lubawską, zdobyli saską i gołędzką (pierwotnie pruskie). Po gwałtownej śmierci Krystyna (ob), r. 1214 M. było niemal bezbronne wobec napadów Prusaków i Jadźwingów. Wówczas rozpoczęto działalność misyjną chrześciańską, starannie przygotowaną, pozornie wolną od dążności politycznych; ideę nawrócenia i tym samym uśmierzenia najezdników, podjętą przez św. Wojciecha i Brunona wznowili Cystersi z Łekna, a opat Gottfryd już w r. 1106 wyjednywał u pap. Inocentego III przeznaczenie Cystersów do misyi na ziemi pruskiej; papież wziął

VI) Zamki w Mazowszu nie są tak gęste jak w Małopolsce. Co do Mazowsza i Kujaw mamy akty, nadające wyraźnie i imiennie przywilej budowania zamków osobom prywatuym w swych dobrach. To prawo świeckich do budowania zamków w swych dobrach, o wiele łagodzi przywilej kleru mazowieckiego r. 1231 i 1231, polegający na uwolnieniu od budowy zamków książęcych, a pozwoleniu budowy zamków „osieków“ i innych obwarowań w zrujnowanych miastach i dobrach Kościoła. Z przykładów możemy na pewno wnioskować o istnieniu panów zamkowych (kasztelanów, baronów), władnących własną fortecą, jako pan dziedziczny, prawie niezależny. W Fordoniu Władysław Jagiełło 1424 obiecał mieszczanom zbudować most na Szyroku z warownym przyczółkiem, który mieli utrzymywać w porządku i naprawiać. Jest to ogólną wskazówką, w jakim stosunku zostaje zamek królewski do każdej miejscowości.

VII. Dzieje. M. występuje na widownię dziejową w w. XI z tendencyami odśrodkowemi przeciw interesom państwowym, a zarazem dynastycznym polskim i piastowskim. Po śmierci Mieszka II (1033) w okresie reakcyi pogańskople-miennej cornes Mieczsław (Masław [ob.]), cześnik zmarłego księcia, przywłaszczając sobie władzę zdobytą przez Piastów, obwołał się księciem mazowieckim. Już wówczas ludność M-a była wyjątkowo liczna, chronili się bowiem „za Wisłę“ zbiegowie z dzielnic zachodnich, najsilniej wystawionych na najazdy sąsiadów; szukał jeszcze Mieczsław sojuszu na zewnątrz, gdy syn Mieszka II Kazimierz, silny tradycyą piastowską, stanął do walki z separatyzmem plemiennym, a więc przedewszystkiem z przywła-szczycielem mazowieckim; na pomoc Miecz-sławowi pośpieszyli Prusacy i Pomorzanie, a przeciw niemu wystąpił już w r. 1041 Jarosław ks. ruski, który później wydawszy siostrę za Kazimierza, poparł go w walce z Mazowsza-nami i ostatecznie przyczynił się do zwycięstwa nad nimi. M. przywiedzione do uległości Kazimierzowi, zostało wcielone do państwa pol-nową misyę w szczególną opiekę, zachęcając i wy i Łęczycę. Bracia walczyli ze sobą, wydzie-książąt polskich i pomorskich do fundacyi na ( rali sobie wzajem ziemie, pustoszyli je, nako-jej rzecz, usiłując zarazem niedopuśció książąt polskich do wyciągnięcia korzyści świeckich, mogących wypłynąć z nawrócenia Prusaków. Od r. 1210 arcyb-p gnieźnieński, Henryk, miał zlecony dozór nad apostołami i neofitami aż do czasu utworzenia osobnej dyecezyi, już jednak w r. 1215 zamianował papież Chrystyana b-pem pruskim, tworząc ze świeżo nawróconej ludności i ziem nową prowincyę kościelną; książęta i magnaci, m. in. neofici pruscy, wyposażali b-pa dobrami, zakładali kościoły. Ale książęta mazowieccy działali nietyle w celu nawracania Prusaków, ile w imię swej polityki, zwłaszcza że na calem pograniczu pruskiem wiązały M-e z Prusami stosunki natury handlowej, które kury a rzymska ze względów swojej polityki usiłowała zniszczyć; ścierały się więc na tych kresach ze sobą interesy sprzeczne: mazowieckie (polskie) i rzymskie, które przygotowały grunt pod wypadki późniejsze. Oprócz zakładania misyi odbywali książęta, zwolnieni przez papieża od obowiązków krucyat do Palestyny, wyprawy zbrojne na Prusaków, ale i te nie osiągają skutków trwałych. Zresztą rozszerzanie wpływu polskiego przez misye i wyprawy krzyżowe nie odpowiadało w dostatecznej mierze polityce ks. Konrada; ambitne jego zamiary skierowane były ku jaknajszybszemu opanowaniu ziemi pruskiej. Stąd wypływały plany osadzenia na pograniczu zakonu rycerskiego, któryby, uposażony przez księcia, jako podwładna mu instytucja, ujarzmił Prusy dla M-a. Gdy nowe najazdy Prusaków w r. 1224 zniszczyły opactwo cysterskie, Konrad założył, przy współudziale b-pów, zakon braci rycerskich Chrystusa, wzorowany na zakonie inflanckim, a zwany ,,braćmi dobrzyńskimi“ od grodu, w którym zostali osadzeni. Jednocześnie niemal Konrad w r. 1225 nawiązał rokowania z zakonem teutońskim, nadając mu ziemię pograniczną chełmińską wzamian za zdobycie Prus dla M-a.

niec weszli w układy.—W r. 1260 napadli na M. Litwini pod wodzą Mendoga, spustoszyli Płock, zabili Ziemowita, wzięli jego syna Konrada do niewoli. Konrad z niewoli uciekł; opiekę nad wdową i jej synem objął Bolesław wielkopolski, który odbudował dla nich zamek płocki. Konrad II, który objął wschodnią część M-a, ziemię Czerską, występował w dziejach jako współzawodnik Leszka Czarnego w Krakowie, o sprawy bliższe, dzielnicze nie dbał, umarł bezdzietnie r. 1294. Wówczas brat jego, Bolesław II, książę części zachodniej M-a: ziemi płockiej, objął całe M.; pomagał Władysławowi Łokietkowi w walce z Henrykiem głogowskim, wchodził w stosunki z Litwą, gdy ta niszczyła Łęczycę, za co spustoszono mu Wizno; zm. r. 1313. Zostawił 3 synów: Ziemowita, Trojdena, Wacława. Ziemowit II był księciem wiskim, rawskim i sochaczewskim, zm. r. 1343. Wacław, ks. płocki, został w r. 1329 hołdownikiem Jana czeskiego; posiadał zamki w Płocku, Wyszogrodzie i Gostyninie. Syn jego, Bolesław III (zm. 1351), ks. M-a i pan Płocka, był hołdownikiem Karola, króla czeskiego, a następnie cesarza. Pomimo to po jego śmierci Kazimierz W. zajął „wakujące“ księstwo płockie, t. j. ziemię płocką, wiską i zakroczymską z zastrzeżeniem, że wdowa po Bolesławie III dożywotnio będzie siedziała w oprawie, po jej śmierci dopiero Płock, Zakroczym, Płońsk, Wyszogród wrócą do króla, a Gostyńskie do najbliższych krewnych Bolesława, Trojdenowiczów; wrazie zaś śmierci króla bez potomków w linii męskiej, Trojdeno-wicze otrzymują Płock, Wiznę, Zakroczym i Sochaczew. Dawne prawa zachował Kazimierz W. ziemiom płockiej, wiskiej i zakroczymskiej. Jednocześnie obiecywał Kazimierz W. zwolnić Trojdenowiczów od lennictwa czeskiego z ziemi płockiej, ale dopiero Ludwik I uzyskał, za cenę ziem na Śląsku, od Czech niezależność lenną Płocka. Drugi syn Bolesława II, Trojden, ks. Czerska (zm. 1341), zostawił kilku synów: Bolesława, ks. Czerwonej Rusi (zm. 1340), Ziemowita i Kazimierza, tytułujących się książętami M-a a panami Czerska i Rawy; z nich Kazimierz I posiadał, złożywszy uprzednio jako lennik Kazimierzowi W., ziemię warszawską i zamki Ciechanów, Sochaczew, Wiskitki, No-wygród nad Pyszą i Nowydwór nad Narwią; po jego śmierci (w 1355) ziemie te nadał w lenne Kazimierz W. jego bratu Ziemowitowi III, przyłączając do nich również jako lenne Czersk, Rawę, Gostynin i Liw; oprócz tego temuż Ziemowitowi dał Kazimierz w lenno Płock z ziemią, Wyszogród i Płońsk z dodaniem warunku, że po śmierci króla bez potomków męzkich Ziemowit i jego dzieci zwolnieui zostaną od hołdu i służby lennej dla zastępców Kazimierza W. Z mocy powyższych zapisów Ziemowit III tytułował się księciem M-a a panem Czerska,

oraz

Przy pomocy sfałszowanych dokumentów nadawczych udało się Krzyżakom zabezpieczyć sobie posiadanie udzielne ziemi chełmińskiej i Prus, pozyskać zatwierdzenie swych nadań rzekomych przez najwyższe władze ówczesne: papieża i cesarza. W b. krótkim czasie zakon uwolnił M. od najazdów pruskich, ale stał się zarazem panem całej ziemi od Drwęcy do morza. Gdy z powodu sfałszowanych aktów nadawczych doszło do zatargu między Konradem a zakonem, sąd rozjemczy poprowadził tak sprawę, że Konrad stracił ziemię chełmińską, b-pstwo pruskie, ziemie; lubawską, saską i gołędzką, oraz nadzieję na całe Prusy.

Po śmierci Konrada dzielnice skojarzone pod jego rządami rozpadły się; syn jego Ziemowit I objął M-sze czerskie, w zakres którego wchodziły: Płock, Wizna, Zakroczym, Wyszogród,

Ciechanów, Pułtusk; Kazimierz zaś jeszcze za życia ojca i aż do swej śmierci trzymał Kuja-

Rawy, Sochaczewa i Gostynina; zm. 1381. W r.

niepowodzeniem. W r. 1437 książęta mazowieccy uroczyście zobowiązali się wobec Zygmunta, że poprą sprawę wuja. Ziemowit V wystawiony został po śmierci Władysława Jagiełły w r. 1434 jako kandydat do korony polskiej przez stronnictwo, które skupiało w sobie opozycyę przeciw Zbigniewowi Oleśnickiemu; kandydatura ta jednak nie miała widoków powodzenia wobec niedawno co zawartych z królem umów, to też prędko upadła. Zato podczas koronacyi małoletniego Władysława III, stronnictwo husyckie przedstawiło Ziemowita V na regenta w miejsce Oleśnickiego (ob.); i tu wprawdzie kandydatura Ziemowita upadła, ale od regencyi musiał ustąpić także i Oleśnicki, o co właśnie husytom chodziło. W r. 1435 Bolesław IV, syn Bolesława (brat Konrada zm. 1427), wnuk Janusza, ks. warszawski, odprzedał Wiznę Włodzisławowi, zajął zaś Drohiczyn i inne, odebrane przez Witolda, a zwrócone przez Zygmunta w. ks. litewskiego ziemie. O Drohiczyn musiał Bolesław IV walczyć z Kazimierzem Jagiellończykiem niechętnie usposobionym dla M-a. Stosunki pomiędzy M-em a Koroną, pozornie dobre, cechowała jednak dwuznaczność i podejrzliwość wzajemna. Włodzisław, nie posiadając synów, zapisał cało księstwo: Płock, Rawę, Sochaczew, Gostynin, Wiznę, Raciąż, Zawkrze, Płońsk, Bełz, Luba-czew, Busk, Horodło, Sewłosz i Łopacin Bolesławowi IV, który po śmierci Warneńczyka został na chwilę obrany królem polskim w celu wywarcia nacisku na Kazimierzu. Skupione siły M. i blask sławy na całą Polskę nie trwały długo. Dzielnica Włodzisława rozpadła się między dwu

1379 rozdzielił swe ziemie między synów: Janusz I, ożeniony z Anną, siostrą Witoldową,

(zm. 1429) otrzymał Czersk, Warszawę, Liw,

Zakroczym, Wyszogród i Ciechanów; Ziemowit IV Płock, Gostyniu, Sochaczew, Rawę, Płońsk, Wi-znę. Trzeci syn, Henryk, został biskupem płockim, późuiej ożeniony z Ryugałłą, siostrą Witolda, zm. 1393. Po śmierci króla Ludwika, wśród zatargów o dziedzictwo polskie, Ziemowit IV zajął Kujawy i został w Sieradzu obwołany królem r. 1383 przez stronnictwo szlacheckie, głównie wielkopolskie, o mało nie został mężem Jadwigi; możnowładcy małopolscy odnieśli jednak zwycięstwo; Jagiełło został królem polskim, Ziemowit zaś ożenił się w r. 1388 z Aleksandrą, siostrą Jagiełły, której dał na oprawę Rawę i Sochaczew; otrzymał on już w r. 1396 od Korony Polskiej jako wolną darowiznę ziemię bełzką z 7 miastami i tym sposobem został pojednany z dynastyą litewską.

W r. 1385, Ziemowit VI zwrócił Kujawy, wziął je zastawem od Jagiełły znowu r. 1398. W r.

1401 oddał swemu bratu Januszowi I ziemię wiską, którą zastawił krzyżakom, a którą Janusz od nich wykupił, zm. 1426. Posiadłości Janusza powiększyło jeszcze nadanie przez Jagiełłę Drohiczyna, Mielnika, Suraża i Bielska r. 1391; stolicą jego została Warszawa; zm. 1429.

dzisława II (zm. 1462); zaś dzielnica Bolesława IV (zm. 1454) między czterech jego synów: Konrada III Rudego (zm. 1503), Kazimierza (zm. 1480), Bolesława V (zm. 1488) i Janusza II (zm. 1495). Wówczas już rozpoczęł się wcielania stopniowe M-a do Korony. — W r. 1462 synowie Włodzisława II zostali otruci podobno przez kasztelana sochaczewskiego, poczem Kaz. Jagiellończyk wcielił ziemie rawską i gostyńską do Polski po krótkim i niedość energicznym oporze spadkobierców mazowieckich, a Bełz oddał jako tenutę królewską staroście dotychczasowemu. -W r. 1468 odebrał król Konrado

Pod rządami Janusza i Ziemowita dobrobyt księstw wzmógł się znakomicie, ludność wzrosła, stosunki z sąsiadami: z Krzyżakami i Koroną utrzymały się przyjazne. Synowie Janusza I: Janusz zm. 1422—bezpotomnie; Bolesław, przypuszczony przez ojca do współrządów jesz- ' jego synów: Ziemowita VI (zm. 1462) i Włóczę za jego życia, zm. 1428; Konrad zm. za życia ojca. Synowie Ziemowita IV: Ziemowit V,

(Aleksander patryarcha akwilejski zm. 1444),

Kazimierz II, Trojden II (zm. 1427) i Włodzi-sław I zawarli umowę co do nadań królewskich i podzielili się majątkiem; Włodzisław I (zm.

wi, synowi Bolesława IV, Płock, ziemię za-wkrzyńską, płońską, wiską, sochaczewską. Kazimierz, syn Bolesława IV, obrany biskupem płockim, sprzedał Konradowi ziemię wyszogrodzką r. 1474; po śmierci jego spadek po nim wywołał spory między braćmi, zakończone w r. 1482. Król Kazimierz polityką umiarkowaną, ale konsekwentną utorował drogę swym następcom do doszczętnego zniesienia udzielności mazowieckich. Gdy umarł Bolesław V w r. 1488, król pozwolił Konradowi objąć puściznę po bracie, pomimo, że na mocy wyroków sądowych z r. 1468 sam miał do niej prawo.

1455) wziął Płock i Wiznę, Płońsk, Mławę oraz Bełz; Ziemowit V (zm. bezdzietnie 1442) Rawę, Sochaczew, Gostynin, Mszczonów; Kazimierz II był księciem Bełza, zm. bezdzietnie r. 1442. W r. 1431 trzej bracia wyruszyli pod Łuck walczyć ze Swidrygiełłą, swym wujem, podówczas w. ks. Litwy, który ujął się za sprawę ruską, a znalazł sojusznika w zakonie krzyżackim; w r. 1432 weszli książęta mazowieccy również w przymierze z zakonem celem przywrócenia Litwy Swidrygielle, którego pozbawiono rządów na rzecz Zygmunta I. Po chwilowej niezgodzie, książęta porozumieli się co do nowego podziału ziemi; Włodzisław wziął ziemie na północ od Wisły położone i miał je poddać Krzyżakom; płoczczanie zaś mieli na rzecz Krzyżaków utrudniać wojskom polskim przejście przez Wisłę. Ostatecznie jednak Włodzisław połączył się z Zygmuntem litewskim, a ty)ko panowie mazowieccy ofiarowali swą pomoc Swidrygielle, którego jednak zabiegi skończyły się zupełnem Wskutek jednak knowań książąt mazow., wro-

ona

w r.

nemu

za-

„Kod. Mazowiecki⁴*; Kownacki „Pam. Warsz.“

W. G.

gich koronie, Jan Olbracht wcielił do korony Płock, po śmierci Janusza w r. 1495, w r. zaś 1496 dał Konradowi ziemię czerską, lecz na prawie lennem, z mocą przekazania jej potomkom męzkim, inne zaś ziemię, mianowicie: warszawską, wyszogrodzką, zakroczymską, ciechanowską, łomżyńską, nowogrodzką otrzymał Konrad dożywotnio; po jego śmierci miały wrócić znów do Korony. — Konrad usiłował spółzwodni-czyć z Jagiellonami po śmierci Jana Olbrachta o tron polski, ale bez powodzenia; zin. w r. 1503. Wdowa po nim Anna, córka Mikołaja Radziwiłła, wdy wileńskiego, została regentką i opiekunką książąt małoletnich do r. 1518;

to zabiegami i pieniędzmi uzyskała w r. 1504 u króla Aleksandra, będącego w ciężkiej potrzebie, że synowie jej i Konrada zachowali wszystkie ziemie posiadane przez ojca z prawem dziedziczenia w linii męzkiej; ziemie jednak płocką, zawskrzyńską i wiską wcielono do Korony i z nią porównano w 1. 1502—04,-05. Synowie Konrada Stanisław i Janusz otrzymali zatem prawem lennem Warszawę, Wyszogród, Zakroczym, Ciechanów, Łomżę i Nowogród. W r. 1516 wcielono ziemię drohicką. W r. 1523 król Zygmunt zawarł z książętami mazowie-ckiemi umowę, w której przyznał im prawo spadkowe w linii męzkiej zstępnej. Gdy zmarli podobno otruci dwaj ostatni młodzi książęta mazowieccy: Stanisław w r. 1524, Janusz 1526, pozostały dwie księżniczki: Zofja, żona Stefana Batorego, wdy węgierskiego, i niezamężna Anna. Księstwo jako lenne z mocy umów dawniejszych, powinno było przejść do Korony, gdyż M. jako dzielnica osobna traciło samoistność z chwilą wygaśnięcia rodu męz-kiego piastowskiego. M. jednak prawu pisa-usiłowało przeciwstawić prawo boskie i na turalne, separatyzm zachowawczy wziął górę, liczna i drobna, szlachta mazowiecka postanowiła bronić swych odrębuych kształtów politycznych i sądowych. W ciągu pół roku chowywała jeszcze księżniczka Anna władzę, tytułując się „księżną z bożej łaski“, „jedyną księżną dziedziczką M-a“, zwołała w tym czasie trzy sejmy: w Warszawie, w Zakroczymiu i w Warszawie. Te dążenia separatystyczne natknęły na nieugiętą wolę króla, który d. 13 wrześ. r. 1526 objął M. w posiadanie i wcielił je do Korony; Anna po krótkim oporze złożyła władzę i oddała się pod opiekę Zygmunta, który dał jej w uposażeniu liczne włości na M-u, ale tylko do czasu zamążpćjścia, a gdy wyszła za-mąż w r. 1536 za Stan. ze Sprowy, wdę ruskiego, uposażenie jej mazowieckie zostało cofnięte. Zm. ostatnia Piastówna w r. 1557. — Bibl.: Rzyszczewski „Cod. dipl. Poloniae“ I, II; Lubomirski

„Dzieje ks. Mazowieckiego“ w 1820); Kozłowski T. A. „Dzieje M-a za panowania książąt“ (1859); Bartoszewicz J. „M. i Mazury“ (1881); Wójcicki K. Wł. „Mazowieccy książęta“ („Tyg. Ilustr.“ 1862): Balzer O. „Genealogia Piastów“ (1895); Syuoradzki M. „Materyały do hist. miast i miasteczek w daw-nein M-u“, Paciorkowski Gryf Br. „Opowiadanie histor. o ks. mazowieckim“ (1900); „Pro-wiucya Ks. Warszawskiego“ („Pam. warsz.“, 1810); Kozłowski K. „Czersk hist. i stat. opisany“ (1859); Zmorski M. „Miasto Czersk“ Budziszyn 1849); tenże „Czersk nad Wisłą“; ,,Trojden ks. czerski“ (,,Kłosy“ XII); ,,Ostatni zajazd w ziemi czerskiej“ („Gaz. radomska“, 1886); Gawarecki W. H. „Wiadomości o mieście Płocku“ (1821); tenże „Pamiętnik histor. płocki“ (1821); Gloger „Dawna ziemia łomżyńska“; Smoleński Wład. „Mazowiecka szlachta“ (1878); tenże „Drobna szlachta“; Kojot „Kasztelania Raciążka i ziemia zaborska“; Sobieszczański S. M. „Rys. hist. i stat. m. Warszawy“ („Bibl. Warsz.“, 1848); Weinert Al. „Starożytności warszawskie“; Sokołowski A. „Konrad ks. na M-u i Zakon niemiecki“ („Tyg. wielkop.“, 1873); „Ziemowit ks. mazow.“ („Tyg. Powsz.“, 1882); „Henryk ks. mazow.“ („Ungra kal.“, 1872); „Stanisław i Janusz ks. mazow. („Przyj, ludu“, Leszno 1843); Wójcicki K. Wł. „Stanisław i Janusz ks. mazow.; Szkice histor.“ (1869); Pawiński „Ostatnie ks. mazowieckie“; Lisowski St. „Przyłączenie Maz. do Korony“ („Alb. lit. Wójcickiego“, 1840, t I); Lukas St. „Przyłączenie M-a“ („Przew. nauk. liter.“, 1875); Bostel F. „Ostatnia księżna mazow.“; Balzer

O. „Sejm mazow. pod rządem koronnym 1526 — 1540“ („Księga pam. uniw. kr.“, 1900); tenże „W sprawie sankcyi statutu mazow. pierwszego z r. 1532“ („Rozpr. hist.-filoz. M.“, 1910); Pawiński A. „Polska w. XVI pod względem geograf.-stat.—Mazowsze“ (1895).

Mązur z Płockiego, pseudonim Maj orki e-wicza Jana (ob.).

Mazur, mazurek, taniec polski narodowy, wytworzony na Mazowszu (Mazury) o charakterze zamaszystym, rycerskim, i rytmice energicznej, utrzymany w takcie trójkowym: ³/₄ lub ³/₈, w tempie umiarkowanie szybkiem. Charakterystykę główną mazura wytwarza rozmaitość nacisków muzycznych (akcentów). Każdy niemal taniec ma stałe akcenty, w mazurze zaś akcent może padać albo na pierwszą z trójek taktu, albo na drugą, albo na trzecią, albo na pierwszą i drugą, na pierwszą i trzecią, na drugą i trzecią, albo nakoniec na wszystkie trzy cząstki taktu. Ta właśnie osobliwość, żadnym niepod-legająca przepisom, czyni M-a trudnym do wykonania przez cudzoziemców; tę właściwość tylko Polak, lub ten, który z muzyką ludową polską dokładnie jest obznajmiony, odczuć i w kom-pozycyi uwydatnić potrafi. M. jest tańcem parzystym (kilka par) z figurami, wielką cieszącym się popularnością w kołach towarzyskich. Najpiękniejszą muzykę taneczną mazura tworzyli: Moniuszko i Lewandowski. Prawo obywa-

telskie w całym świecie muzycznym, wyrobił M-owi Chopin.

Mazurkiewicz Andrzej (* w Lubelskiem ok. 1775 —f 15 grudn. 1854) lekarz. Początkowo kształcił się w akademii zamojskiej, następnie, wspierany przez ordynata Zamoyskiego, ukończył nauki lekarskie w Wiedniu, gdzie też dyplom doktora med. uzyskał. Powróciwszy do kraju osiadł w Kraśniku i objął stanowisko lekarza naczelnogo ordynacyi Zamoyskich. Był zarówno ceniony jako lekarz biegły i jako człowiek zacny i prawy. Z wyboru pełnił obowiązki sędziego pokoju, marszałka zgromadzeń gminnych i radcy wojewódzkiego. Po 30 latach pracy w Kraśniku przeniósł się do majątku własnego, Ostrowa, gdzie w r. 1849 wystawił dom murowany, obszerny, przeznaczając go na szkołę elementarną i na schronisko dla starców i kalek, a na utrzymanie zakładów tych wyznaczył fundusz wieczysty, uiemały.—Por. Kośmińskiego

Dr J. p.

A. Pol.

A. Br.

„Słown. lek. polskich“ (312).

Mazurkowicz Jan Walenty, wierszopis łaciński, akademik krakowski, w drugiej połowie w. XVII. Jest w druku mnóstwo jego pióra poezyj pochwalnych, panegiryków pogrzebowych lub witających, niektóre do historyi użyteczne, jak opis wjazdu do Krakowa Michała Korybuta i pogrzebu królowej Maryi Ludwiki, pochwała Woje. Nowowiejskiego, dobroczyńcy Akademii krakowskiej itp Tytuły: „Corona radiata“ (Kraków 1667); „Cynthia Kory-buthea“ (tamże 1669), na pogrzeb Maryi Ludwiki; „Monumentum debitae gratitudinis“ (t-że 1665), „Gemma pretiosissima“ (tamże 1668). pochwała Nowowiejskiego. Estreicher XXII.

Mazurkowski Józef, matematyk (* 1820 —f 1859), wychowaniec uniw. w Petersburgu, nauczyciel gimnazyum realnego w Warszawie, napisał: „Zasady Geometryi“ 1852, 2 cz., str. 309 i 336; wyd. 2-e, t-że 1853).

Mazurowanie v. Mazurzenie — brak roz-

red.

red.

różniania dwu szeregów przedniojęzykowyeh spirantów i afrykat, tj. zastępowanie brzmień cz (ń!i), ss, z (a nawet i rs) przez c (ds), s, s; właściwość ta bynajmniej nie ogranicza się Mazowszem, lecz panuje w całej Małopolsce i po-części na Śląsku, ale jest obca Wielkopolsce i Kaszubom; poza granicami polskiemi powtarza się na całym północnym zachodzie słowiańskim (aż za Łabę; narzecze załabskie, mylnie połab-skiem nazywane, mazurzy jak nasz lud, w dol-nołużyekim tylko c zamiast es wymawiają) i sięga do narzeczy wielkoruskich (nowogrodzkie i in. nie rozróżniają cs i ć). Pomawiano tę właściwość fonetyczną, bardzo dawną zresztą, o pochodzenie obce: w Polsce jacyś tubylcy, Finowie, na dalszym zachodzie Niemcy mieli Słowianom taką wymowę narzucić, ale mazurowanie wyprzedziło wszelkie wpływy niemieckie.—Por. monografię St. Dobrzyckiego w „Rozprawach akad. filolog.“ XXXII (1901). Że

Wiel. Eue. Powsz, llustr. Ser, 1. Tom XLV. Zesz. 363b.<

jęz. literacki nie mazurzy, z tego nie wypływa jeszcze bynajmniej, żeby właśnie w Wielkopol-sce musiał powstać.

Mazurowska Józefa (z domu Pogorzelska) (* w Warszawie d. 8 kwiet. 1824—f w listop.

1907). Straciwszy wcześnie rodziców, wychowywała się w domu mecenasa Koisiewicza, uczęszczając do szkoły dramatycznej po opuszczeniu szkoły baletowej i korzystając ze wskazówek Jasińskiego, ówczesnego reżysera dramatu i komedyi, oraz Halpertowej. Pierwszy występ M-ej odbył się w chwili, kiedy niezrównana Nepomucena Kostecka, siostra Al. Żółkowskiego, schodziła ze sceny. Opróżnione miejsce zajęła M. i zdobyła odrazu stanowisko widoczne. Debiut w „Doktorze medycyny“ Korzeniowskiego (13 sierp. 1845^) zjednał uznanie. Późniejsze role w komedyi Skarbka „Zofia Przy-bylanka“ (1847), Szaruckiej w „Majstrze i czeladniku“, Józefowej w „Pod strychem“ Bogusławskiego, ustaliły jej powodzenie. Wrodzona, szorstka nieco siła komiczna M. budziła śmiech kilku z rzędu pokoleń. Komizm artystki ostry był, drastyczny, często o szarżę, czasem o karykaturę potrącał, ale posiadał wrerwę samorzutną, pierwotną, bezpośrednią, której oprzeć się nie było można.

Mazury. 1) J ę z y k. Gwary ludowe mazurskie znane nam są bliżej tylko w granicach Prus Wschodnich, dzięki badaniom dyalektologicznym, podjętym (w 1906) przez prof. K. Nitscha (z Krakowa). Przedtem posiadaliśmy o nich wiadomości bardzo niedokładne z prac D-r W. Kętrzyńskiego i J. Sembrzyckiego (ob. bibliogr.). Stosunek gwar mazurskich Prus Wschodnich do gwar Mazowsza w granicach Król. Polskiego nie został jeszcze należycie wyświetlony. Natomiast poznano już stosunki, zachodzące między gwarami właściwych M-ów i ich sąsiadów, mieszkańców Warmii, powiatu ostródzkie-go oraz z gwarami Prus Zachodnich po prawej stronie Wisły (lubawsko-malborską, grudziącką, chełmińską). Do gwary M-skiej w Prusach Za-choduich należy tylko jedna miejscowość: Nowy Dwór nad Wkrą. W Prusach Wschodnich, jako mazurskie, należy wymienić powiaty: Ni(d)bor-ski, Sęsborski, Lecki, Olecki, Łęcki, Janowski. Rozważając stosunki gwarowe, należy pamiętać, że naukowo dadzą się wykreślić tylko granice oddzielnych (pojedynczych) właściwości gwarowych (t. zw. w „geografii lingwistycznej“ „linie izoglotyczne“), nie zaś ściśle określone obszary dyalektów, jako całości nawskróś jednostajne [ob. art. Dy ale kt], Z tego stanowiska mowa Mazurów (pruskich) tak się przedstawia. 1) T. zw. mazurzenie t. j. wymawianie spółgłosek syczących z, s, ds, c zm. szumiących i, ss, dś, es wspólne jest właściwym Mazurom z Mazowszem, Małopolską, częścią Galicyi i Śląska (ob. M a z u r owa nie).—Mazurzenie nie nasz dotyczy spółgł. rs, którą ludność mazurska wyma-

wia owszem z dość wyraźnym składnikiem drżącym r, jako r ż, lub r sz: „gr żyb, pr szepad“.— Zachowują też M. odrębność spółgł. ś, i, e, dź, które w sąsiednich gwarach nie mazurskich mieszają się z &?, ż, cz, dż, często jako dźwięki pośrednie sz', ż', cz', dż', np. w ostródzkiem: „koż'uu (kozioł), ż'oute (żółte), cz'elok (cielak), cz’orni (czarny)“ itp. 2) Spółgłoski wargowe miękkie b', p\ w', rozłożyły się w wymowie M. na dwa czynniki: wargowy (b, p, y) i podnie-bienny j; ale te j brzmi zgoła inaczej, niż ogólno-polskie j, przypominając niemieckie—cli w ich itp. We wschodniej części M-ów, graniczącej z Królestwem, jużto dają się słyszeć różne odinianki tego j (głuche, lub dźwięczne, średnio—lub tyluo-podniebienne) po spółgł. wargowej, np. p^es (prawie jak: pch'es), byały (z odpowiednią spółgł. dźwięczną ! ) itp., już też składnik wargowy, mianowicie zanika zupełnie: „jino, yeźe“ (wino, wiezie). W zachodniej części M-ów przed południkiem 19°, składnik j przerodził się w wymawianiu w spółgł. ś, lub i, stąd: „pśes, robźić“ (pies, robić), a przy dalszej degeneracyi wymawiania „źilk, do krśi“ zrn. wilk, do krwi itp. W sąsiednich gwarach—ostródzkiej i warmińskiej— w tych razach zm. ś, ź słychać dźwięk zbliżony do sz, ż, a więc prawie: „pszes, kobżyta, źino“ (=pies, kobieta, wino). Miejscowa ludność o M-ach, wymawiających „źino“ itp. zm. wino, wyraża się, iź „M. muźią“ (tj. mówią); o t. z w. mazurzeniu zaś, iż „M. scypią“ (zm. szczypią). 3) Wargowe m’ miękkie w gwarach polskich Prus Wschodnich wyłoniło składnik podniebienny j (m'=mj), lecz ten, wskutek perseweracyi artykulacyi nosowej (poprzedniego m) przerodził się na ń, skąd skupienie nosówek mń: „mńasto, źymńa“ (jak w Warmii), co w dalszej degeneracyi dźwięków zredukowało się do ii: „ńasto, źyńa, kańyń“ (tak stale na Mazurach), a nawet do n: „nasto, kanyn“ (w okolicach zniemczonych). Te zmiany wymawiania nie dotyczą wogóle końcówek przypadkowych (a więc: zwykle „s tymi dobrymi ludziami“), ani form zaimkowych: ,,mi, mnie“, nie zaś ,,mni, pie“. 4) Ogólno-polskie skupienia spółgł. św\ ów (świat, ćwiek) zatraciły na M-ach i na całym obszarze Prus Wschodnich podniebienność i dźwięczność spółgł. wf, słychać wię tu wszędzie: ś/at, ć/ek itp. 5) Zasadniczą, prawdopodobnie bardzo dawną cechę mowy M-ów i całego Mazowsza jest zachowywauie mocnych spółgł. na końcu wyrazów przed spółgł. płynną i samogł. początkową wyrazów następnych, a więc wymawianie takich połączeń międzywy-razowych, jak „brat robi, bok lewy, takym, ńusy.m“, a nawet: „poszetym (=poszedłem), jestem“ w przeciwstawieniu do Małopolskich i Wielkopolskich „brad robi bog lewy, tagem, niobem, poszectem, jezdem“ itd. 6) Stopiowy zanik zmiękczenia spółgł. „gardłowych“, h’, g’, eh’, np. „łokeć, długe, suchy“ charakteryzuje tylko M. zachodnie (wraz z Warmią i Ostródzkiem), przeciwstawiając je wschodnim M-om, gdzie panuje nietylko wymawianie „łokieć, długie such'i“, lecz i „suehie, mogie, pch'ekie“. 7) Wymawianie spółgł. I miękkie również lepiej zachowuje się na wschodzie M-ów, niż na zachodzie, gdzie zanika, podobnie jak w gwarach zacho-dnio-pruskich wogóle. 8) Wymawianie pól-samogł. ü zm. ł, powszechne na M-ach, np. „jigua, koźuu“—jest zbyt rozprzestrzenione na obszarze Polski, ażeby je uważać za cechę gwar mazurskich.— Pół-samogł. ü na początku wyrazów, zaczynających się od wargowych samogł. o i u (üokno, dostać, üûn) stale daje się słyszeć tylko w M-ach środkowych (i w Warmii); u M-ów zachodnich i wschodnich (a także W Ostródzkiem) p r z e w aż a wymawianie czyste o, u, ze zwarciem krtani: „’oba, ’ofca (owca), ’un.“ W związku z tern wyrazy, zaczynające się od /, jak „igła“, brzmią na zachodnich M-ach (i ostródzkiem) ,.yigüa“, na pograniczu wschodniem przeważnie „’igüa“. 9) Akcentuacya na przedostatniej zgłosce stosuje się na M-ach stale w połączeniach wyrazów w rodzaju: „nadymnu, dó-Prus, dó-cie“, a nawet „tr szeci-ras“. 10) System samogłosek charakteryzują nst. właściwości: Różnice iloczasowe w mowie M-ów nie zachowały się; natomiast ślady tych różnic występują wyraziściej, niż w jęz. ogólno-polskim. Tak np. samogł. a, o ile była niegdyś długa (ä), brzmi „ścieśniono“, jako â pośrednie między a i o, zwłaszcza w pasie środkowym M-ów. Odczuwane jest to d przez M-rów jako a, co widoczne z pisowni, którą zachowują w swych listach, gdy mieszkańcy p. ostródzkiego piszą stale o zm. d, wymawiając je tak rzeczywiście. W miarę zbliżania się ku granicy królestwa zm. d pochylonego ustala się a czyste. O ile a było niegdyś krótkie (ä), ujawnia się tenden-cya do wymawiania go, jako dźwięku pośredniego między a i e, niby niem ä. Taki wyraz, jak „prawda“ brzmi więc u zachodnich M. „pravda“, u wschodnich: „pravdä“. Samogł. ä sprowadza zmiękczenie poprzedniej spółgł. gardłowej, stąd; „k'änyn, matk'ä, koch'äni“. Gdzie niemasz wymawiania ä jak ä, pozostaje jednak ślad różnicy dawniejszej między ä i a w twardem lub mięk-kiem wymawianiu poprzedniej spółgł. „gardłowej“: „düuga drog’a, matk’a gada (gâdâ)“ itp. Podobnież dawne różnice między ë<ë i d<o odbijają się w dzisiejszej mowie M-ów; gdy ë i ö pozostają bez zmiany, ë przeszło w y, o w ü tj. dźwięk różniący się od u mniejszym napięciem w wymawianiu. Przykłady: „chlyf (chlew), mlyko; mojygo, dobrymu; str szyć (strzedz), wlyc... ozur, ugur (i na wzór tego: pazur-pazora, Mazur - Mazora), koźfi“. Ogólnopolskie i<yy wymawiają się na M-ach bez różnicy jak i w przeciwstawieniu do y, które powstało z ë (o czem wyżej); przed końcowem U=ł, takie i—y, lub i w drodze upodobnienia brzmi stale, jak u. „buu(był), bźuu(bił)“, obok:„biuo (było), bźiua(biła), w 1. mn. biüi, müziüi(mówiły)“.

culis“ (Królewiec 1767).

A-

Samogł. nosowe ą (tj. o nosowe) i ę tracą swoją » nosowość na końcu wyrazów (,,unii do z matko; ja źidźo [=widzę] krowę“); przed spółgł. chwi-lowemi słychać u, y z następ, m lub n („zump

—    ząb, zymbi=zęby“), przed trwałemi—w M-ch wschodnich i środkowych wymawiają: „wunski, gynsi, jynzik, na pograniczu zachodniem: wunski, gysi, jyzik“. Właściwości składni, doboru wyrazów i ich użycia nie dadzą się jeszcze u-jąć ściśle dla braku materyału.—Z dziedziny form gramatycznych zaznaczymy: brak zróżniczkowania form osobowych i rzeczowych: „światki nie byndu süuchane, te chüopi biii mocne, sześć ludźi; zwoliwała sousadek ja jych źidzńu (o kobietach)...“ Celowniki mieszane na oivi-\-u: „chfiopoźi (* chłopcowi zm. chłopcu) o-bok „ojcoźw“ (* ojcowi-j-ojcu), w niektórych miejscowościach— oju: „kuńoju“. Narzędn. 1. p. stale na ym (—em) z „bratym“ w zachodn. Warmii

—    am—z „brat AM“. Dopełń. 1. mn. bez ów, szczególnie w imionach własnych: „do Woryt, Kurk, Prawdzisk...“ „obok ludziów, braciów, rynców...“ Celown. 1. mn. mają jużto— um zm. om „ludźum, krowum“, już też przeważnie — am\ „bratam, lu-dzińm“. Narzędn. 1. mn. niekiedy — ani obok i zm. ami: „ludziani, kuniani“; we wsch. M-ach także—ma: „ludzuma, panuma, krowuma“. Zaimki osobowe: „naju, nâma, wâju, wńma (nas, nam); unygo, unych (jego, ich)“. W deki. przym. „tygo, dobrygo, tym dobrym; tymi dobrymi“ rza-dziej=(,,tyńi, dobryńi“ [wschód. M.]). W Warmii zachodn. „tamu dobramu, tam dobram, tami dobrami“. Liczebniki: „dwa księdze, dwa raiszi, dwa dzieci; 7, 8 śytym, ośym“, w Warmii zach. „śytam, nośam, 9, 10 dźeźynć“, „obok dziejynć > dźeśynć; 200 dwa sta krowów, gynsi... prszet tysiunc lat“. —W konjugacyi: „ja niosę, gadam, jestym, źym (wiem), jestewa, idziewa, kąpawa, nośiwa“ lub „idźym, nośym (we wschodn. Warmii idziam, nosiam), kupami, citami“; rozkaźniki: „weśma, rupma (weźmy, róbmy); po stojuncku, po leżuncku, po śedzuncku; mńelim, źźelim (mieliśmy, wzięliśmy); un byndzie nius > una byn-dzie psisać“ (różniczkowanie rodzajów). Bibl.: Główna praca źródłowa: prof. K. Nitsch „Dya-lekty polskie Prus wschodnich (z mapą) w ,,Ma-teryałach komisyi jęz. Akad. Um. w Krakowie“ (1907, t. III, z. 3-ci, str. 397 — 487); tegoż „Próba ugrupowania gwar polskich“ (z mapą) w „Rozpr. w. filolog. Ak. Urn. w Krakowie“ (t. 46, odbitka Kraków 1910, 8° str. 32). Z dawniejszych prac Dr. W. Kętrzyński „O Mazurach“ (Poznań 1872, str. 11—14 uwagi o jęz.; 34 —94 pieśni, teksty: niedokładne); Sembrzycki

J. K. „O gwarze M-rów Pruskich“ („Wisła“ 1889, t. III, 72). Charakterystyka jęz. niedokładna; cenne wskazówki bibliograficzne o pisarzach, którzy wspominali o mowie Mazurów, jak np. o J. K. Pisańskim „Commentatio hist critica de tribus linguis regno Prussiae verna-

K. A.

2) Szczep ludu polskiego, odznaczający się w dziejach zdolnościami emigracyjnemi i dzisiaj jeszcze najliczniej udający się do Stanów Zjednoczonych i Argentyny. Kolberg wyróżnia Mazowsze: 1 )P o 1 n e, po lewej stronie Wisły (część dawniej ziemi Warszawskiej i Czerskiej, ziemie Sochaczewska, Rawska, Gostyńska).—-2) leśne —po prawej stronie Wisły, a lewej Bugu (część ziemi Warszawskiej i Czerskiej, Liwska, Łukowska w wdztwie lubelskiein i Stężycka w Sandomierskiem).— 3) Stare, po prawej stronie Bugu i prawej Wisły (woj. płockie, i ziemie Wyszogrodzka, Zakroczymska, Ciechanowska, Różańska, Nurska, Łomżyńska, Wiska, część Mielnickiej i Drohickiej).—4) Prus kie.—W przeciwieństwie do Małopolan, M. właściwie rozpadają się na wiele grup, odróżniających się ongi ubiorem swoim. Dzisiaj w większości wypadków wyzbyli się dawnego stroju, jedynie Księża-cy (ob.), Kurpie (ob.) zachowali odrębność. Cechy fizyczne Mazurów ob. Polska, antropologia. O. Kolberg „Mazowsze“ (Kraków 1885 —

1890) zgromadził materjał etnograficzny, dotyczący M-ów, i wymienił źródła inne.

Mazury pruskie. 1) Położenie, M-ami zowią płd. część Pras Wschodnich, położoną między 37°21’ o 40°28’ wsch. dlg. geogr. i między 53°7’ a 54°32’ płn. szer. geogr. Obszar to wydłużony 209 kim. długości i 90 szer. Ze wschodu i południa okrąża M. granica Królestwa Polskiego od Przerośli aż do Mławy. Płn.-zachodnią granicę zaś tworzy linia pociągniona od Gołdapi, w prostym kierunku na Węgobork, Rastembork, Szczęsno (Sehsten), Biskupiec i Pasym do Dąbrowy i Działdowa. Powiaty przez Mazurów zamieszkałe są: niborski, szczyeieński, sądzborski, margrabowski, łecki, lecki, jańsbor-ski, a po części węgoborski i gołdapski. Według Weissa siedzą Mazurzy sporadycznie i w płd. części pow. darkiejmskiego. Pow. niborski i szczy-cieński należą do obwodu regencyi królewieckiej, wszystkie inne dogąbińskiej.-^Obszar kraju, przez M-ów zajętego, dochodzi 200 mil. kwadr. Znaczniejsze miasta: Nibork, Działdowo, Szczytno, Wielbark, Sądzbork, Mikołajki, Olecko, Ełk, Lec, Ryn, Jańsbork.—Ogniskiem umysłowem M-ów jest Lec. Tu wychodzi „Gazeta Lecka“, ongi jedyne polityczne pismo mazurskie, stąd rozchodził się co rok kalendarz Gersa na całe M-y.—Ziemia mazurska leży na wyżynie Bałtyckiej, ciągnącej się z wsch.-płn. wschodu ku zach.-płd. zachodowi i tworzącej dział wodny między Pregołą i zatoką Świeżą na północ, a Bieb-rzą, Narwią i Bugiem na płd.-wschód. Średnia jej wyniosłość 400 — 500 stóp, niektóre szczyty dóchodzą do 1000 stóp. Pow. lecki 500 — 800 stóp npm. leżący, nazywa się stąd mazurską Szwajcaryą; najwyższe szczyty znajdują się w płn.-wsch. części, gdzie góra gołdapska sięga do 868 stóp, a góry szeskie, na pograniczu pow. margrabowskiego i gołdapskiego, aż do 987 stóp.—Dowcip ludowy dzieli całe M-y na trzy części, t. j. na piaszczyste (pod Szczytnem), na kamieniste i garbate czyli pagórkowate (pod Gołdapiem).—Wielka część ziemi pokryta jest lasami liściastemi i iglastemi; w pow. gołdapskim obejmują bory 26$ całego obszaru, w jańsborskim 30.1 % , w margrabowskim 15.0$, w sądzborskim 24.2 % i t. d. Najbardziej słyną bory jańsborskie 98 kil. dł. a 45 kil. szerokie. Pierwsza dr. żel. do Lecą z Bartoszyc przez Rastemborg, a stąd do Grajewa, przerżnęła M. w r. 1868; w r. 1879 połączono Ełk z Instru-ciem (Insterburg) przez Gołdapie i Margrabo-wo, a w r. 1879 przedłużono tę linię przez Jansborg i Szczytno do Olsztynka; w r. 1899 przybyła droga prowadząca do wyniosłości sądz-borskich oraz druga przez Gołdapie, Wągoborg. Droga malborsko-mławska dotyka części zachodniej M-ów, a od niej od r. 1888 idzie od Olsztynka droga do Niborka; nakoniec w r. 1900 zbudowano drogę od Niborka do Szczytna. —• 2) Hydrografia. Obfitość jezior tworzy wybitną cechę obszaru. W pow. łeckim i leckim zajmują wody 30 000 mórg, w sądzborskim przeszło 60 000, a w jańsborskim nawet 72 000 morgów. Jeziora ciągną się najczęściej z południa na północ. Największe, Suiardwy, ma 1,86 mili kw. powierzchni i 12 do 14 mil obwodu. Lewientyn jest 3 i pół mili dług. a 7a szer, i obejmuje 0.47 mili kw.; Mamry 0.52 mil. kw. pow., 3 mile dług., l³/₄ mil. szer.; Orzysz lł/4 m. dłg.; Niskie 3¹/« m. dług.; Wisztyniec ³/4 mili dług., V₂ mili szer.; Hasny czyli Łaźno 2 367 morgów obejmuje; Olecko 1 087 morgów i t. d. Po trzech pierwszych krążą statki parowe, a kiedy burza nastanie, bywają na nich fale znaczne. Według obliczenia najnowszego obejmują jeziora mazurskie 84 745 ha. i dostarczają rocznie 19420 ton lub 833 680 kilogramów ryb (leszcze, sandacze, liny, szczupaki, węgorze, sielawy, w Sniardwach są i sumy; stynki, płocie, okonie, łososie, minogi; raków wielka obfitość). — Z rzek mazurskich zasługują na wzmiankę: Dzialdówka w pow. niborskim, Omulew także w niborskim, Rożoga i Skwa w szczycieńskim, Pisa w jańsborskim i jej dopływ Wincenta; w gołdapskim: Jarka, Gołdap, Rominta; w leckim Gawlik; w łeckim Ełk; w margrabowskim Lega i Kasna; w sądzborskim Guber. Największą rzeką jest Węgorap, która wypływa z jez. Mamry, jej długość wynosi 22*/₂ mili. Większa część jezior i rzek łączy się ze sobą już to za pomocą mniejszych strug, już kanałów (kanał jańsborski łączy za pośrednictvTem Pisy i Węgorapi Wisłę z Pre-gołą). Gdzie są góry, bory i jeziora, tam nie zbywa na miejscowościach pięknością położenia odznaczających się. Budowę kanałów rozpoczęto w w. XVIIL w 1. 1764 — 65 zbudowano 5 kanałów, mających 16—17 m. szerokości, a 2.3—2.7 głęb., ale zaledwie 6.7 kim. ogółem długości, ale te roboty, jak i prowadzone w latach późniejszych, nie wybiegały po za potrze by miejscowe, tworząc zresztą dogodną drogę wodną. Od dłuższego czasu pokutuje pomysł wykopania wielkiego kanału „mazurskiego“, długiego w linii swej pobrzeżnej 520 kim.; koszta obliczono na 20.8 mil. marek, kanał ten połączyłby M. z rynkami dalekierai i umożliwiłby wywóz bogactw mineralnych (torfu, żwiru). — 3) Klimat wogóle wskutek wysokiego położenia zimny; wiosna późna, jesień rychła, zima ostra i długa, pogoda niestała, ciepłota zmienna, ranki w wiosennej i jesiennej porze mgliste. Całkiem pogodne dni są rzadkie. Przymrozki na wiosnę, nawet w maju, śniegi i lody trwają aż do połowy kwietnia, a na wyżynie do początku maja leżą. Ciepłota średnia całego obwodu gąbińskiego, do którego M. po największej części należy, wynosi według Weissa-|-5⁰ R. Upały dochodzą do-f-20, rzadko 28° R.; mrozy — 18 aż do 22° R. Najzimniejszym puuktem M., a podobno i całego państwa pruskiego jest wieś Orzysz w powiecie jańsborskim, położona między 53°48’ płn. szer. i 39°36’ wsch. dłg., a wyniesiona 465°7’ stóp npm. Tu najwyższa i najniższa ciepłota wynosi w marcu — 19.8 i -f- 12.9; w kwietni —

11.7 i —j— 22.3, w maju—2.6 i -|- 23.8; w czerwcu -f-2.3 i —J—28.8; w lipcu 2.8 i 24.8; w sierpniu -f-4° i 26°; we wrześniu—1.6 i -j- 22.1; w październiku—8.4 i —J—18.5. Deszcze obecnie mniej obfite jak dawniej. Nagłym zmianom ciepłoty towarzyszą częste gradobicia. — Głównie uprawiają tu pszenicę, żyto, jęczmień, owies, jarkę, groch, tatarkę, kartofle i len; z jarzyn: marchew, cebulę, brukiew, rakiel i kapustę, będącą obok kartofli główną potrawę warstw uboższych. — 4) Ludność w r. 1837 było mniej lub więcej 210 000 Polaków a 77 000 Niemców w 9 powiatach. Odliczywszy zaś powiaty*, wę-goborski i gołdapski, których część małą tylko zamieszkują Polacy, było w 7 powiatach około 200 000 Polaków a 32 000 Niemców. W r. 1867 nie odróżniano Polaków od Niemców, Sł. Geogr. oblicza wtedy mniej więcej 260 000 Polaków, a 140 000 Niemców w 9 powiatach. Autor mapy etnograficznej Prus królewskich, książęcych i Warmii („Pamiętnik fizyograficzny“, III, 485) podaje w objaśnieniach M-ów 470 000; Guthe zaś („Lehrbuch der Geographie“, Hannower 1879, 886) liczy ich 350 000. Weiss nakoniec podaje liczby następne: r. 1873 było w pow. węgor. 1813 Pol., 34 735 Niem.; w gołd. 954 Pol., 41893 Niem.; w jańsb. 35150 Pol., 9 226 Niem.; w leckim 18 364 Pol., 20465 Niem.; w łeckim 30 991 Pol., 14 742 Niem.; w margr. 22 919 Pol., 15 593 Niem.; w sądzborskim 25 120 Pol., 21282 Niem.; razem 135311 Pol. Co do wyznania, M-y są ewangielikami, katolików może być między niemi 10 — 15 000. Zweck liczy wogóle 20 700 katolików między M-ami (1900), i zaznacza, iż liczba ich robi postępy w niektórych powiatach: w Szczycieńskim było w r.

ma

mana

1845 ich 6.84%, w r. 1871 — 7.9%, 1895 — 9.47$, w sądzborskim w r. 1858—4.68 %, w r. 1895 — 6.38$. — Przed reformacyą należały parafie mazurskie do biskupstwa warmińskiego. Po sekularyzacyi zakonu w r. L525, gdy ks. Albert przyjął protestantyzm, ludność mazurska przyjęła to wyznanie. A gdy biskup warmiński Maurycy Ferber, temu się energicznie opierał, odłączono M-y od dyecézyi warmińskiej, do której dotąd należały. Między ludem zachowało się jednak jeszcze dosyć zwyczajów katolickich. Zachował się np. obrząd kolendy; M. dają w kościele na wypominki, nie tylko u pastora swego, ale i u proboszcza katolickiego, zwłaszcza w dzień Przemienienia Pańskiego. W ostatnim czasie robi katolicyzm znaczne postępy na M-acb, jużto przez nawracanie się, jużto przez przypływ ludności z Warmii, która tu zakupuje grunta. Dla rozproszonych katolików założono stacye misyjne, utrzymywane przez tow. św. Wojciecha i Bonifacego. Kat. kościoły zostały zbudowane r. 1853 w Ełku, gdzie r. 1879 było 453 kom., w Margrabowie także r, 1853, kom. 597; r. 1851 w Lesinach w pow. szczycieńskim 622 kom., w Klonie r. 1861 680 kom. i w Sądzborku także r. 1861 kom. 823. Nadto są stacye misyjne w Wystruci 172 kom., w Jańsborku 210 kom. i w Pasymiu 650 kom.; wymienione tu kościoły i stacye misyjne należą do dyec. warmińskiej. W dyece-zyi chełmińskiej zaś utworzono na polskich Mazurach r. 1851 nowy dekanat pomezański, który oprócz trzech starych parafii Łęcka (1812 dusz r. 1883), Turowa 698 i Bałut 1249 4 nowo za biskupa ks. Marwicza (ob.) założone parafie: w Działdowie od r. 1862 (1 639 dusz r. 1883), w Dąbrównie od r. 1864 (1218 dusz), w Niborku od r. 1860 (962 dusz) i w Ostródzie od r. 1860 (1088 dusz); ostatnie 4 parafie utrzymuje tow. św. Wojciecha i św. Bonifacego z siedliskiem w Peplinie z dobrowolnych składek dyecezyalnych („Sł. Geogr." I, 567). Parafia ostródzka leży w t. zw. Starych Prusach i do mazurskich policzoną być nie może.—Postać i charakter ludu, są nieomal te same, jak wogóle ludu polskiego. M. jest zwykle wzrostu średniego, dojrzewa późno, tak, iż była mowa o posunięciu skali wieku dla poboru wojskowego z M-ów. Usposobienie ludu wesołe, dla tego M. lubi towarzystwo, a najmilej mu, gdzie gwarno. Jest gościnny i przyjąwszy obcego do swej chaty, rad się od niego dowiedzieć, co tam słychać w świecić. Odzież jest prosta; latem długa suk-granatowa i kapelusz podobny do tego, który Kurpie noszą; zimową porą kożuch i czapka futrzana, czyli kołpak, krawatki i chustki czerwonego lub innego koloru jaskrawego. Ubiór kobiet niema nic nadzwyczajnego; panny chodzą z gołą głową. Mężatki i kobiety starsze obwijają głowę w tylko sobie właściwy sposób chustką jedwabną, ale nie czerwoną jak na Kujawach, a również nie jest to taki, jak tam ro

dzaj zawojów. Chustkę zawiązuje się nad czołem i węzły spoczywają tamże, tworząc rodzaj skrzydeł motyla.—M. lubi mieszkać nad wodą; wioski jego i miasteczka, składające się zwykle z jednej, często bardzo długiej ulicy, leżą nieomal wszystkie nad jeziorami. Chatki drewniane, słomą pokryte, bo drzewo nie zbyt drogie; nie wysokie ale szerokie, okienka małe, w izbie piec ogromny, bo zimy bywają długie i mroźne, a przy ścianach i na ścianach i pod sufitem zgromadza się wszystkie statki domowe. Zamożność wielka jest rzadka, bo ziemia mazurska to piasek niebardzo urodzajny. Na lekkich swych gruntach uprawia M. kartofle, tatarkę, len i żyto, rzadko owies i jęczmień. — Literatury. M. właściwie nie mają, bo wszystko, co się u nich pojawiło, jest treści religijnej. Więc cały zapas książek, które w ręku M-a się znajdują, składa sie z biblii, będącej tylko przedrukiem edycyi gdańskiej z r. 1632, z kancyonału i kalendarzyka „królewsko-pru-skiego ewangielickiego“, który od r. 1868 wychodzi to w Lecu, to w Królewcu pod redak-cyą M. Gerssa (Giersza), a później wysłużonego superintendenta O. Gerssa obok „książki rocznej“ —oba wydawnictwa drukowane czcionkami gotyckiemi, jak i cała literatura M-ska. Kalendarzyk ten rozchodzi się w 8 000 egzemplarzy. Kancyonał zawiera bogaty zbiór pieśni kościelnych, tak oryginalnych jak i tłumaczeń („K. pruski“ Królewiec 1888). O autorach tych pieśni zdał sprawę profesor Kuehnast w rozprawach po polsku pisanych i w programach gimnazyum raciborskiego drukiem ogłoszonych.—M-y są muzykalni, ich poe-zye ludowe tchną tym samym duchem, którym się odznacza cała poezya ludu naszego. Zbioru pieśni ludu mazurskiego dotąd żadnego jeszcze nie posiadamy; już Gizewiusz, pastor ewang. w Ostródzie, pierwszy M., który miłował swój język i narodowość, wydając „Przyjaciela Łęckiego“ (w 1842), zbierał te pieśni; ok. r. 1872 zajmował się zbieraniem pieśni Pełka, pastor przy kościele polsko-ewang. w Królewcu, gdzie założył polską bibliotekę treści religijnej dla teologów M-ów. Zebrał wiele pism Giersz w Lecu. Pierwszem co do czasu a zarazem najlep-szem z pism mazurskich był „Przyjaciel ludu Łęcki“, który tylko 1842 — 1844 wychodził w Ełku. Redaktorem był pastor Gizewiusz. Co miesiąc ukazywał się arkusz tego pisemka. Znaczna część przyczynków oryginalnych jest pisana wierszem. Korespondentami byli przeważnie pastorzy, czasem nauczyciele. Artykuły wstępne, ciągnące się niekiedy przez kilka numerów, pisywał Gizewiusz sam. Dla braku abonentów przestał „Przyjaciel Łęcki" wychodzić. R. 1859 zaczął wychodzić „Prawdziwy ewangelik polski", pismo tygodniowe dla polskich ewang. chrześcian (rocznik 1-szy 1859, 2-gi 1860), redaktor Moeller, kaznodzieja ewangielii Chrystusowej w Ostródzie. Pismo to propago-

trudno myśl zrozumieć; a lata mijają, za nim pastor język polski tak sobie przyswoi, że z ludem jako tako rozmówić się potrafi. Nabożeństwo odbywa się co niedzielę, tak po wsiach jako i w miasteczkach, po niemiecku i po polsku. Pierwsze kazanie niem. miano w Ełku w r. 1584. Dobra wszystkie znajdują się w rękach Niemców lub Polaków zniemczonych. M. odznaczali się wielkim patryotyzmem niemieckim. W okresie wojny o niepodległość za Napoleona I ochotnicy niborscy należeli do rzędu bardziej gorących, w czasach cesarstwa obchód rocznicy sedaóskiej i imienin Wilhelma I był wielką uroczystością wśród ludu. Wyznanie ewangie-lickie i czcionki gotyckie sprzyjały wielce temu patryotyzmowi pruskiemu. Pierwszem ocknięciem w ostatniem dziesięcioleciu w. XIX było ukazanie się „Gazety ludowej“. Cały dorobek kulturalny, ujawniający się w przyswajaniu nowych przedmiotów, mnoży wyrazy niemieckie z końcówką polską, a Gersz np. podając wyraz płaszcz, musiał wyjaśnić znaczenie jego przez umieszczanie w nawiasie wyrazu „Mantel“.—6) Hi s t o r y a. Dzisiejsze M. obejmuje dawniejszą ziemię pogańskich Prusaków, gołędzką zwaną, i małą cząsteczkę Sudawii. Pierwotna ludność tych te-rytoryów wyginęła po większej części już w u-stawiczuych walkach z Polakami za czasów Bolesława Chrobrego, Krzywoustego i Kędzierzawego oraz Kazimierza Sprawiedliwego, który r. 1192 pobił Sudawian na głowę. Co nie padło pod mieczem, zginęło od głodu, który był skutkiem ciągłych spustoszeń, a reszta się cofnęła w głąb kraju, gdzie większe było bezpieczeństwo. Ziemi tej, orężem zdobytej, nie zajęli Polacy zaraz, bo Mazowsze pograniczne, wówczas stosunkowo słabo zaludnione, miało dla swych mieszkańców pod dostatkiem ziemi nieuprawio-nej. Dla tego pozostało pogranicze puszczą bezludną, stan ten trwał do końca w. XIV. Gdy r. 1254 Krzyżacy ziemię tę zajęli, protestował przeciwko temu Kazimierz, książę kujawski. Jemu bowiem już r. 1253 papież Innocenty przekazał był ziemię gołędzką. Zakon, jako silniejszy, przeparł swą sprawę, a Kazimierz musiał zrzec się swoich praw do tej ziemi r. 1255 — 1257. Prócz zachodniej części ziemi sudawskiej i prócz ziemi gołędzkiej obejmuje dzisiejsze M. pruskie jeszcze część ziemi saskiej, Sassiovia, aż do ziemi lubawskiej i puszczę Patrąk, dzielącą ziemię saską od gołędzkiej. I ta okolica przeszła w w. XIII w ręce Krzyżaków. Ale póki stosunki się nie ustaliły, póki te posiadłości zakonne zagrożone były wszędzie przez Litwinów, o zaludnieniu tej wielkiej puszczy i myśleć nie było można. Obfitowała ona w miód i rozliczną zwierzynę, cenioną wysoko dla futer lub dla mięsa (wilki, rysie, niedźwiedzie, jelenie, łosie, bobry, wydry, żubry i konie dzikie), jeziora zaś, przerywające jednostajność puszczy, dostarczały ryb różnego rodzaju. Aby mieć choć mały dochód z puszczy, pozwalał Zakon za pew-

wało patryotyzm pruski. Z pism politycznych pierwszym był „Przyjaciel ludu“, który przez krótki czas wychodził w r. 1848 w Ełku, pod redakcyą fizyka obwodowego dra Kola i asesora Feldhuzena. Niedługo potem zaczął wychodzić w Olsztynku (Hohenstein) inny „Przyjaciel ludu“ pod redakcyą nauczyciela gimnazyum Dudka, drukiem i nakładem Harycha. W czerwcu roku 1849 wydano pierwszy numer. W tym „Przyjacielu ludu“ był tekst niemiecki i tłumaczenie polskie. I to pisemko nie dożyło roku; w kwietniu r. 1850 wyszedł numer ostatni. Zastąpił je „Pruski przyjaciel ludu“, który wychodził w Królewcu, początkowo tylko w niemieckim języku. Później ukazało się odrębne tłumaczenie polskie p. n. „Pruski przyjaciel ludu“. Pismo to wychodziło najdłużej, bo przeszło lat 10 co piątek. Najważniejszem z pism politycznych mazurskich była „Gazeta lecka“, pod red. M. Giersza w Lecu, pismo z tendencyą antypolską od r. 1875 (treść podana u Estreichera VI). W r. 1883 zaczął wychodzić w Ostródzie „Mazur“; język daleko poprawniejszy niż w „Gazecie leckiej“, która miewała tylko do 300 abonentów. Redaktorem „Mazura“ był prowizor aptekarski J. K. Sembrzycki w Tylży, jego gazeta drukowała się w Ostródzie, co bardzo utrudniało wydawnictwo (w duchu protestanckim). Od r. 1884 wychodził staraniem naczelnego prezesa Prus Wschodnich pod redakcyą pastora z Małych Jerułek „Nowe ewangelickie głosy“. W r. 1850 w Szczytnie wydawał rząd jeszcze „Kurka mazurskiego“ przeciw patryotycznym zabiegom polskim. Wybory do parlamentu wywołały pod koniec paźdź. r. 1882 krótkotrwały płodzik dziennikarski p. n. „Ogłoszenie prawdy“. Przez krótki czas wychodziło na M-ach i pisemko gospodarskie: „Zaradny gospodarz wiejski" (wydawał Ant. Gęsiorowski w Jańsborku 1859 przy pomocy kilku członków jańsborskiego T-stwa gospodarsko - rolniczego, oraz członków centralnego T-stwa gosp.-roln. dla Litwy i M-ów).—5) Stan oświaty całego ludu mazurskiego stoi na stopniu najniższym; bo w szkołach miejskich wykład jest tylko nie- ! miecki, a język polski nawet nie jest przedmiotem wykładu. Inaczej bywało jeszcze w w. XVIII, gdzie wykład we wszystkich szkołach był tylko polski. Stan rzeczy zmienił się od czasu założenia w r. 1829 seminaryum nauczycielskiego w WTęgoborku, a zwłaszcza drugiego w Friedrichshofie, w r. 1884 przeniesionego do Szczytna. To też miasta już całkiem są niemieckie; dziś nie ma tam już M-ów po polsku mówiących, prócz biednych rzemieślników i robotników miejskich. Do giermanizacyi przyczynia się także służba wojskowa i koleje żelazne. Kto się poświęcał teologii ewang., na akademii uczył się po polsku, bo potrzeba było znajomości języka polskiego, aby uzyskać stypen-dya a potem posadę pastora. Dostawszy zaś posadę, wielu tłumaczyło kazania swoje z niemieckiego za pomocą słownika, tak że czasem

K. A.

Kd/„

E. Chw.

ną opłatą myśliwym, bartnikom i rybakom chodzić tam za zarobkiem. Ludzie ci byli przeważnie polskiego i pruskiego pochodzenia, o czem świadczą nazwy, które nadawali jeziorom i rzekom, a które przeważnie noszą charakter polski. Gdy po zlokalizowaniu wojny z Litwinami podjęto myśl kolonizacyi, zaczęto ją tam przeprowadzać, gdzie obawa spustoszeń była najmniejszą, t. j. od zachodu, od pow. niborskiego. Do kolonizacyi ziemi używał zakon krzyżacki przedewszystklem Polaków, a obok nich Niemców, Prusaków i Litwinów. Każdy z tych szczepów pozostawił ślady swej działalności w nazwach miejscowych. W r. 1466 mocą traktatu toruńskiego razem z Prusami Wschód, i M. pruskie, tworzące ich część południową, zostało lennem polskiem; bezpośrednio jednak do Polski nie należało. W r. 1525 zamieniono ziemię krzyżacką w księstwo świeckie zależne od Polski, a r. 1657 przypadło M. pruskie prawem dziedzicznem brandenburskim Hohenzollernom.— Por. Toeppen „Geschichte Masurens“ (Gdańsk 1870); Kętrzyński Woje. ,,0 ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich“ (Lwów 1882); Toeppen „Aberglauben aus Masuren mit einem Anhänge enthaltend masurische Sagen und Mähr-chen“ (Gdańsk 1867- przekład polski „Wisła“

VII); Kętrzyński W. „O Mazurach i zbiór pieśni ludu mazurskiego“ (Poznań 1872). Artykuł w „Słów. Geogr.“; dr. Ossowski „Przyczynek do literatury mazurskiej“ (Pozn. 1882). Najlepszym podręcznikiem do zaznajomienia się z krajem i poniekąd ludnością jest praca Alb. Zwe-cka „Masuren“ (Stuttgart 1900) z bogatą bibliografią przedmiotu. Także Tetzner „Die Slawen in Deutschland“ (Brunświk 1900).

Mazza Andrzej, filolog i historyk włoski (* 21 listopada 1724 w Parmie—f tamże 25 września 1797), kształcił się w kolegium w Reggio, wstąpił do zakonu w Monte-Cassino, studya filozoficzne i teologiczne odbył w Parmie podczas pobytu swego w klasztorze św. Jana Ewangelisty; prawa kanonicznego uczył się w Rzymie (1744 i nst.). Był kolejno bibliotekarzem swego klasztoru i biblioteki w Parmie (1768 nst.). Korzystając ze źródeł książkowych, które miał pod ręką, wydał wiele dzieł uczonych: „Hi-storiae Ecclesiasticae Selecta Capita“ (Parma 1757); „Lettera d’ un parmigiano di 19 aprile 1765 agli eruditi e dotti autori della Gazzetta letteraria di Europa“ (Parma 1765) i w.in.

Mazza A n g e 1 o poeta włoski (* 1741 w Parmie—f 1817 tamże), uczeń Spallanzaniego i Ce-sarottiego, od r. 1770 profesor literatury greckiej w uniwersytecie parmeńskim. Humanista rozmiłowany w poezyi greckiej, a zwłaszcza w Pin-darze, którego tłumaczył; usiłował wprowadzić do poezyi włoskiej wpływy klasyczne. Dzieła zbiorowe ogłoszono w Parmie (1816—19, t. 5; poezye w Pizie 1818—22, t. 3).

Mazzara del Vallo, miasto portowe na wybrzeżu zachodniem Sycylii, w prow. Trapani, przy uściu rz. Mazzary do m. Śródziemnego, stacya kolei Palermo-Trapani, ok. 15 000 m-eów. Pałac arcybiskupi, katedra z w. XI z piękną kopułą, seminaryum duchowne, gimnazyum, szkoła techniczna. Znaczny port i handel winem, oliwą i sardelami. M. w starożytności była ważnym punktem handlowym. Podczas wojny puuickiej zburzyli ją Rzymianie. R. 956 Grecy, a r. 1075 Normandowie pod dowództwem Rogera odnieśli pod M-rą zwycięstwo nad Sa-racenami. Stare wały z wieżami przechowały się miejscami dotychczas.

Mazzini Józef, słynny patryota i polityk włoski, jeden z największych działaczy „Odrodzenia i Zjednoczenia Włoch (* 1805 w Genui — f 10 mar. 1872). Z domu wyniósł patryotyzm gorący, pragnienie odbudowania Italii, rozdartej i nieszczęśliwej pod rządem zaborców austryackich na północy, Burbonów na południu. Pod wpływem wiadomości z Prancyi i z Polski wybuchła i w Genui rewolucya zakończona nieszczęśliwie. M. dostał się do więzienia (w Sawonie), gdzie obmyślił plan zjednoczenia wszystkich walczących o wolność pod nazwą „Młodej Europy“ (Giovane Europe), jako związku wszystkich organizacyi narodowych {Giovane Italia, G. Polonia, G. Sviz-zera i t. p.). Uwolnionemu z więzienia rząd Piemontu dał do wyboru emigracyę, albo osiedlenie w zapomnianej mieścinie Piemontu. Gwoli urzeczywistnienia planów dalekich wybrał emigracyę. W Marsylii powołał do życia przy pomocy kilku przyjaciół (bracia Ruffini) „Młode Włochy“. Komitety organizacyi powstawać zaczęły w każdem miasteczku włoskiem; jednoczyło je pismo (Giovane Italia) zapisywane przez M-go. Wnet rząd francuski wydalił M-go z Marsylii. Pomimo banicyi pozostał rok tam cały, ukrywany w domach przyjaciół. W r. 1833 w Genewie zorganizował wyprawę sabaudzką, do której należeli Niemcy i Polacy. Zdrada R a-moriny (ob.), który skorzystał z chwilowego omdlenia M-go i nakazał odwrót szeregom młodych entuzyastów, obojętność „ludu“, który miał cały powstać na znak dany przez przywódców, a nie ruszył się wcale pomimo. znaków i przejścia granicy sabaudzkiej (2 lutego 1834), ucieczka w popłochu zdezorganizowanych szeregów (uciekał też Garibaldi)—wszystko to razem zadało cios śmiertelny „Młodym Włochom“. M. pozostał w Szwajcaryi (w Lozannie, Bernie) i założył „Młodą Europę“—jako związek trzech narodów: włoskiego, polskiego i niemieckiego. Akt założenia związku został podpisany w Bernie d. 15 kwietnia r. 1834. Nosi podpisy Polaków: Holzmana, Dybowskiego, Zaleskiego (podpisał się Constant])), Franciszka Gozdaszew-skiego, Feliksa Nowosielskiego („Akt braterstwa“ ludu „postępu i wolności“ spuścizny w 4 językach fraeta pagina przechowany w dokładnej litografii i powtórzony w ostatniem narodowem wydaniu dzieł M-go 1906 i in. t. III). Jednocześnie założouo organ „Młodej Szwajcaryi“ {Jeune Suisse), szybko zawieszony wskutek zakazu władz genewskich. M. został wydalony ze Szwaj-caryi i przeniósł się do Londynu (1836), gdzie pozostał odtąd nazawsze, zjeżdżając tylko co czas pewien na kontynent. Założył tu pismo L'Apostolato popolare (1842). Brak środków skrócił życie pisma. Pisywał, aby żyć do pism angielskich (,,Fortnightly Review“) z zakresu literatury włoskiej (artykuły o Dantem i obecnie godne wspomnienia). Powołanie Piusa IX na stolicę apostolską budziło śród literatów włoskich żywe nadzieje: M. przesłał mu życzenia, zachęcał do walki o zjednoczenie Włoch (wrzesień 1847). Rewolucya lutowa sprowadza go do Paryża i stawia na czele emigrantów włoskich w Paryżu. Wybuch rewolucyi we Włoszech prowadzi go do Genui, do Medyolanu. Walczy, ile sił, między innemi w dzienniku ,,L'Italia de Popolo“ o przyłączenie Lombar-dyi do Piemontu. Po upadku rewolucyi przenosi się do Tessynu, później do Toskany, aby wkoń-cu na wiosnę r. 1849 znaleźć się w Rzymie, ogłosić republikę, być mianowanym tryumwirem (obok Saffiego i Armeiliniego), a właściwie wykonywać dyktaturę. Nie wierzył, aby republika francuska mogła uchwalić wojnę z republiką rzymską (maj). Negocyacye pozostały bez wpływu; nie starczyło bohaterstwa ani wiary do pokonania nieprzyjaciół francuskich; d. 3 lipca generał Oudinot wszedł do Rzymu. M. wrócił do Londynu, gdzie od r. 1850 rozpoczął nano-wo pracę spiskową. Niezliczona korespondencya (ogłoszona w „Epistolario“ i w licznych zbiorach listów prywatnych) świadczy o szerokości wpływów: pisywał też i do Lelewela, wzywając go na czoło spisku powszechnego. Szczególną miłością otaczał Stan. Worcella. Łącznie z Kossuthem i Ledru-Rollinem utworzył komitet spiskowy europejski. Pomimo wszechwładnej reakcyi, otoczony szpiegami, jednak zjeżdżał na kontynent w przebraniu i pod ob-cem nazwiskiem, organizując przyjaciół i zwolenników, przepowiadając rychłe zwycięstwo. Nie wiele go obchodził brak środków, nie odstraszały upadki i przegrane. Wyobrażał sobie, że przy pomocy stu oddanych sprawie ludzi można w każdym mieście włoskiem obwołać republikę i zrzeszyć następnie wszystkie te republiki w jedną. Im więcej męczenników—tern lepiej, wiara będzie gorętsza; krew bohaterów rodzić będzie tysiące innych (1853, 1857). Zamieszany wespół z Ledru-Rollinem w spisek przeciwko Napoleonowi III, M. zostaje skazany zaocznie na deportacyę z Francyi na zawsze (1857). Przeciwnik sojuszu Włoch z Francyą cesarską, przeciwnik oportunizmu Cavoura, sprzeciwia się (już wbrew całemu narodowi włoskiemu) polityce r. 1859— 1860, gdy staje w Neapolu, wywołuje protesty, oburzenie: „czemu nas dzielić, gdy łączyć trzeba“. W tym okresie wpływ M-go na bieg wypadków włoskich ustaje. Naród odwraca się od polityki zasad i od kon-spiracyi republikańskich, od idealizmu mistycznego (,,Dio e popolo“ Mazz-go) i deraokratyzmu. Konspiracya oparta na tych wierzeniach zawiodła, tryumf republikanów w Wenecyi (ob. Daniel Manin) i w Rzymie—był krótkotrwały. Oczy wszystkich zwrócone są w kieruuku Piemontu, opinią rządzi Cavour, całe zbawienie naród widzi w armii Piemonckiej, w dyploma-cyi Cavoura, która sprowadza iuterwencyę zagranicy (Napoleona III). Już i republikanin Garibaldi nie chce słuchać M-go. M. wypowiadał się przeciwko sojuszowi z Napoleonem. Nie mogąc oddziaływać na północy, przenosi swoje nadzieje na południe. Zagrzewa Garibaldego do

Fig. 66. Mazzini Józef (z portretu malo-manego przez panią Yentui około r. 1847).

wyprawy sycylijskiej, przygotowuje wyprawę do Umbryi; później zamyśla wywołać powstanie na Węgrzech i w Galicyi, aby odwrócić w tę stronę potęgę militarną Austryi i pozwolić Piemontowi zawładnąć Wenecyą; później znowu myśli o Rzymie, nie mogąc, pomny krótkotrwałej dyktatury republikańskiej r. 1848, pogodzić się myślą, że Rzym będzie przyłączony do „monarchii sabaudzkiej“. Jeszcze rok, a znowu staje się konspiratorem anti-sabaudzkim: ,,tron sabaudzki winien, iż plany nasze nie iszczą się“. („Gdyby miał być przyłączony do monarchii, wolałbym, aby pozostał papieskim trzy lata dłużej“ —• pisał w owym czasie). Korzystając z niezadowolenia ludności, wywołanego wiel-kiemi podatkami na cele militarne, kilku latami nieurodzaju w Piemoncie i w Sycylii, przygotowuje się do walki o republikę. Synowie Garibaldego zapalają ogień w Kalabryi, on sam zagrzewa do powstania Genuę. Niezrażony nie-

powodzeniem tu i tam, wybiera się do Palerma w przebraniu; aresztowany z rozkazu rządu, osadzony zostaje w Gaecie (sierpień 1870). W owym czasie zaślepiony fanatyk negocyował już nawet z Bismarckiem, żądając pieniędzy i broni gwoli zawładnięcia Rzymem wbrew Napoleonowi i Francyi... Po zdobyciu Rzymu przez wojsko piemonckie wypuszczony na wolność osiadł w Lugano i stąd redagował pismo założone w Rzymie („Roma del Popolo“), a w piśmie zwalczał i przeklinał Komunę paryską i Międzynarodówkę. Przeciwnik socyalistów zarówno w polityce jak w filozofii, szanował w so-cyaliźmie wyłącznie stronę moralną. Przeciwnikiem socyalizmu był zawsze. Jako idealista, nie mógł się pogodzić z materyalistycznem pojmowaniem dziejów, z walką klas, z interesem, jako podłożem walk społecznych i politycznych. Wierzył, że tylko idea rządzi światem. Pozatem socyalizm różnicujący narody na klasy wydawał mu się zgubnym dla Włoch, które mogły być odbudowane jako całość polityczna^ tylko za cenę bezwzględnej jedności narodowej.-Smier-telnie chory na początku r. 1872 udał się do Pizy pod przybranem nazwiskiem Jerzego Brauna, obywatela angielskiego, nietyle z konieczności, albowiem rząd nie myślał go ścigać, ile z przyzwyczajenia. Tu wyczerpany walkami całego życia zgasł d. 10 marca. Wo-bliczu śmierci zapomniano o jego niepowodzeniach, o zupełnej nieudolności w czynach, o nieliczeniu się z przeszkodami, o szkodliwej często polityce. Pozostał obraz „Wielkiego Włocha“, jakim go jeszcze nazywał Manin. On pomyślał jedność Włoch i tern samem hył ich spółtwór-cą. Jego olbrzymi wpływ na masy, jego niczem nie wstrzymana wiara rozpalały w ciągu lat czterdziestu niezliczone ogniska entuzyazmu, aż wkońcu jedne i niepodległe Włochy stały się faktem. Ruch narodowy przed nim tlejący w podziemiach Węglarstwa (ob.) dzięki jego apostolstwu stał się religią, wspólną wszystkim sercom włoskim—i musiał zwyciężyć. Apostolstwo, religia sankcyonowała wszelkie, największe poświęcenia; nigdy interes polityczny albo ma-teryalny nie potrafiłby rozniecić takiego ognia i obalić przeszkód na drodze do wyzwolenia, które tysiącom współczesnych wydawały się nie do pokonania. Apostoł był prócz tego literatem, pisał wiele i pięknie; kochał język Dantego i niejedną pracą go przyozdobił. Dobroci niesłychanej (założył szkołę w Londynie dla sierot po Włochach, istniejącą po dziś dzień), czystości serca i obyczaju, zawsze w nędzy ma-teryalnej, szlachetny w uczuciach swoich, umiał budzić miłość w sercach bliźnich, w niezliczonych szeregach mężczyzn i kobiet. W tych szeregach uchodził za świętego. Przepadł jako człowiek czynu; jako filozof był eklektykiem powierzchownym, dziennikarz raczej, niż myśliciel; jako moralista, jako agitator wzniósł

Wiel Encykl. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Zesz 363b.

się na wyżyny, na których nie miał równego; był prorokiem nie tylko dla ojczyzny swojej, często i dla świata. Chowały go też po śmierci całe zjednoczone Włochy: król, którego zwalczał za życia, izba deputowanych, w której nie chciał zasiadać. Deputacye całego kraju przewiozły ciało z Pizy do Genui, gdzie je złożono w grobie matki. Biust M-go naród włoski umieścił na Kapitolu. A po śmierci kult dla jego osoby i myśli nie ustał. W Genui wzniesiono pomnik. W celu uczczenia setnej rocznicy urodzin M-go parlament włoski postanowił ogłosić wydanie zbiorowe dzieł jego w 30-u tomach („Scritti editi ed inediti di G. M." 1906 i n., do końca 1909 było wydanych pięć tomów). Literatura biograficzna nie przestaje wzrastać z roku na rok. Malwida von Meysenburg, emigrantka niemiecka, która znała dobrze M-go z czasów, kiedy przebywała w domu Herzena (ob.), opisuje go jak następuje: „M. był wzrostu średniego, szczupły i smukłej budowy; postać jego bynajmniej nie należała do imponujących, jedynie głowa jego odpowiadała wyobrażeniu, jakie można było stworzyć sobie o nim, sądząc po czynach jego. Patrząc na rysy szlachetne jego, na czoło, na którym jaśniała myśl niezmordowanie pracująca, na oczy, ciemne, palące się ogniem fanatyzmu, a zarazem pełne gołębiej łagodności człowieka, żyjącego uczuciem, dziwnego doznawało się czaru. Czar bowiem wiał od tego bohatera, wskazując, że jest to jedna z tych osobistości, których można być bądź zwolennikami, bądź nieprzyjaciółmi“.—Literatura. Pisma M-go zebrane za życia i uzupełnione po śmierci w „Scritti editi e inediti di G. M.“ (w 18 tomach, Medyolan 1861 — 1891). Wybór pism ogłosiła pani Jessie-Mario „Scritti scelti di G. M.“ (Florencya 1901). Wydanie zbiorowe nie objęło wielkiej ilości artykułów dziennikarskich, które włączone zostały do drukującego się wydania narodowego (1906 i nn.). Część pism istnieje w przekładzie angielskim „Life and Writings of G. M.“ (6 tom. Londyn 1870), po niemiecku wydano dwa tomy (Hamburg 1868), po francusku „Obowiązki człowieka“ (Paryż 1881). Pisma M-go: „La Giovine Italia“ (Marsylia 1832—36); „La Jeune Suisse“ (Bienne 1835—6); „L’Apostolato popolare“ (Londyn 1840—43); „L’Italia del Popolo“ (Medyolan 1848; Rzym 1849; Lozanna i Lugano 1849 —51); „Pensiero ed Azione‘‘ (Londyn 1858 — 1860); „La Roma del Popolo‘£ (Rzym 1870 — 1872). Wszystkie te pisma były redagowane i w znacznej części napisywane przez M-go. Pisywał pozatem do pism innych włoskich i angielskich. M. pozostawił po sobie ilość olbrzymią listów. Część tych listów ogłoszona w 2 tomach „Epistolario di G. M.‘l (pod redakcyą Ernesta Nathana, Florencya 1902). Pozatem istnieje szereg zbiorów prywatnych: „G. M. e i fratelli Ruffini“ (wyd. Cagnacci 1893); „Lettres inti-

mes de G. M. publiées par Dora Melegari“ (Paryż 1895); „Lettere di G. M. pubblicate ba L. de Rosales“ (Turyn 1898); „Lettres de G. M. à Daniel Stern“ (Paryż 1873). Wiele listów nieogłoszonych znajduje się w biografiach Jes-sie-Mario ,,Della vita di G. M.“ (1886); Lum-broso „Scaramucce“ (1902); Donarer „Vita di G. M.“ (Florencya 1903). Biografia pani Mario i Donarera zawierają olbrzymią ilość materyału wszczególności tłumaczącego wcześniejsze lata M-go. Doskonałą biografiię dał Bolton King „M.“

(Londyn 1903).—Bibliografię pism o M-im sporządził Canestrelli w dodatku do tłumaczenia filozof, i estetyczne poety, pracy Scbacka „G. M. e l’unitä italiana“ (Rzym 1892). O stosunku M-go do kwestyi społecznych pouczają: Bozzino ,,I1 socialismo e la dottrina sociale di M.“ (Genua 1895); Bertacchi ,.I1 pen-siero sociale di M.“ (Medyolan 1900). Por. także d’Ancona e Bacci „Manuale delle Lettere ita-liane“ (t. V, Florencya 1901); Otilia „G. M. uomo e letterato¹* (1902); King „L’Unité Ita-lienne‘‘ (2 t. 1901); Malwida von Meysenburg „Memoiren einer Idealistin“ (cytata powyżej podana znajduje się w przekł. polskim według    do Coppéego.—Tłumaczono go nieraz, m. inn.

8 wyd. oryginału Warszawa 1909, II, 140). Sto-    Vrchlicky — na czeski. O nim dwa artykuły

sunki M-go z Worcellem, emigracyą polską wo- w „Nuova Antologia“: Carducciego (1887) i Nen-góle, znaczenie M-go dla emigracyi polskiej roz- cioniego (1893). patrzył Boi. Limanowski w biografii Stanisława Worcella (Kraków 1910). Tutaj w szczególności dramatyczny opis śmierci Worcella, który kazał ,,przysiądz“ M-mu, że „gdy przyjdzie czas że ludy znów podniosą głowy, nie zapomni o Polsce“ (str. 365, wedł. pamiętnika Malwidy v.

s. r.

adz.

adz.

M. Ab

Mazibradzić Mary an, poeta serbsko-chor-wacki (* 1530 w Dubrowniku—t 1591), przezwiskiem S z ul aga, liryk chorwacki w. XVI, utalentowany przedstawiciel stylu i wersyfika-cyi w duchu Wetranića i Dimitrića. Długo niedoceniany, zwrócił na siebie uwagę ogółu lirykami umieszczonemi w zbiorze Diuka „Pjeśni

E. Chw.

Meysenberg III, 63).

Mazzola Franciszek, malarz włoski, ob. Parmegianino.

Mazzola Hieronim Redolo, malarz włoski (* 1503 w Parmie — f 1580 tamże) uczeń i krewny Parmezana, którego dzieła wykończał, kolorysta wytworny. Pozostawił wiele dzieł (prawie wszystkie znajdują się w Parmie), z których ważniejsze: Narodzenie, św. Jakób starszy u stóp Dziewicy, Dziewica i św. Katarzyna, św. Rodzina.

Mazzolini Ludwik malarz włoski (* 1481 —*j* 1530), uczeń Lorenza Costy, autor wielu obrazów drobnych o silnej ekspresyi i kolorycie, traktowanych nieraz realistycznie. Z dzieł M-go, rozsypanych po muzeach w Paryżu, Florencyi, Londynie i Berlinie, za główne uchodzi obraz p. n. Dysputa z doktorami (w muzeum Berlińskiem).

Mazzoni Giacomo filozof i uczony włoski (* 1548 w Cesenie — f w Ferrarze 1598). pochodził ze znacznej rodziny, wykształcenie o-trzymał świetne. Był jednym z najuczeńszych Włochów końca w. XVI. Wykładał w Cesenie, Pizie i Rzymie, był jednym z założycieli akademii Della Crusca (ob.) i jednym z nauczycieli Galileusza. Należał nieomal do wszystkich sporów naukowych swojego czasu. Z dziel jego zaznaczymy: „De Triplici hominum vita, activa nempe, contemplativa et religiosa me-thodi très“ (Cesena 1576 w 4-ce), „In univer-sam Platonis et Aristotelis philosophiam prae-ludia sive de comparatione Plalonis et Aristotelis“ (Wenecya 1597 w 4-ce). M. G. zdobył sobie też rozgłos jako humanista. Zabierał głos w sprawie wymawiania starożytnej greczyzny. Był gorliwym obrońcą Dantego: „Discorso com-posto in difesa della comedia di Dante“ (Cesena 1572 w 8-ce), „Della difesa della comedia di Dante“ (t-że 1587 — 88, t. 2 w 4-e; przedruk 1688) w którem to dziele wyłożył poglądy

K. A.

Mazzcni Wit (Guido), pisarz włoski (* we Florencyi 12 czerwca 1859). Kształcił się na uniw. w Pizie i Bononii. Wykładał literaturę włoską: od r. 1887 — w Padwie, od r. 1894 — we Florencyi. Ogłosił wtele dzieł z dziedziny krytyki i dziejów piśmiennictwa. Wydał kilka tomów poezyi; z tych niektóre wciągnięto do wszystkich antologii. Uczeń Carducciego (ob.), odznacza się językiem wzorowym, stylem wykwintnym i wdzięcznym. Francuzi porównywają go

M. Ab

Mazzuola(i) a. Mazzola Filip, malarz włoski, dla swego zamiłowania do traw przezwany dalPErbette (f ok. 1505). Tworzył gł. obrazy religijne: z bardziej znanych dwa są w Neapolu, jeden — w Parmie. Rysunek bez wdziękn, koloryt zbyt jaskrawy. Ojciec Franciszka zw. Parmegianino (ob.). — O nim: Fiorillo „Geschichte der zeichn. Künste in Italien“; Kugler „Handbuch der Geschichte der Malerei“ (wyd. 3-e, Lipsk 1867); Vasari „Vite de più eccelenti pit-tori...“ (wyd. nowe, Florencya 1878—85). Mazzuoli Franc., ob. Parmegianino.

Mazzuoli G i r o 1 a m o, ob. xM a z z o 1 a Hieronim.

razlike“ (Florencya 1563).

Mazura nić Antoni, pisarz i patryota serb-sko-chorwacki (* 1805 w Nowem—f 1888). Po ukończeniu nauk filozoficznych w Zagrzebiu, poświęcił się zawodowi nauczycielskiemu i publicystyce. R. 1830- 61 nauczyciel w Zagrzebiu, a od r. 1861 dyrektor gimnazyum w Rjece. Wykładał łacinę, lecz chętniej uczył chorwackiego. Zaprzyjaźniwszy się z Gajem i Babukiczem, wspólnie z niemi pracował nad odrodzeniem narodowości chorwackiej, żarliwy obrońca idei illyrizmu (ob.). Wyborny znawca języka i literatury chorwackiej, zajmował się pilnie badaniem języków płd.-słowiańskich. Był uadto

E. Chw.

li. Chw,

o za-

dradze, które w r. 1891. uzyskało zatwierdzenie. R. 1894 wiceprezes sądu chorwackiego, r. 1908 prezes. R. 1908 rozpoczął wydawać cenne ,,Pri-nosi za hrvatski pravno-povjestni rjecnik“, niezbędne do badań starodawnego prawa chorwackiego. Nadto napisał dramat „Grof Ivan“ (1883) i komedyę „Anarhiste“ (1889). Wydał utwory ojca, Jana (Zagrzeb 1905).

Maź ponafciana, ob. Nafta.

Mączka indyjska, ob. Arrow-Root. Mączka, Skrobia, ob. Krochmal.

Mączka zwierzęca a. glikogen, węglowodan C₆H₎₀O₅, spotykany w ciele zwierząt, szczególnie w wątrobie zdrowych, utuczonych osobników; oprócz tego M. zw. istuieje w mięśniach, białych ciałkach krwi i we wszystkich prawie utworach zdolnych do rozwoju. W wielkiej obfitości występuje w tkankach zwierząt kręgowych podczas okresu życia embryonalnego, znaleziono ją również u niektórych bezkręgowców (ostrygi, ślimaki) i u grzybów (Mucor, Pe-ziza, Bcisidiomycetes). Związek ten wykrył po raz pierwszy Klaudyusz Bernard (ob.). M. zw. wydzielona z tkanek jest proszkie białym, który rozpuszcza się w wodzie i zabarwia się jodem nie na niebiesko, jak mączka roślinna, lecz na czerwono. Pod wpływem ptyaliny (ob.) M. zw„ po-czas w dobnie jak mączka roślinna, zamienia się na dekstrynę, maltozę, a wkońcu na cukier gronowy. W wątrobie zwierząt głodzonych M-i zw. zazwyczaj nie znajdujemy; tworzy się ona w u-strojach zwierzęcych głównie z węglowodanów, tj. mączki oraz cukru gronowego i trzcinowego; nie ulega najmniejszej wątpliwości, że tuczenie zwierząt wygłodzonych wyłącznie pokarmem mięsnym, pozbawionym tłuszczów i węglowodanów, wywołuje gromadzenie się M-i zw. w wątrobie. Ciała białkowe mogą więc w ustrojach żywych przetwarzać się w ten sposób, że jednym z wytworów przemiany może być węglowodan, tj. ciało podobne do mączki lub cukru, drugim zaś — związek organiczny, zawierający azot, np. mocznik. Wogóle zapasy węglowodanów w tkankach ustrojów żywych występują pod postacią M-i zw. Cukier, wchłaniany przez krew z jelit, przechodzi przez u-kład żyły wrotnej do wątroby i tu częściowo zamieniają go komórki wątroby w M-ę zw-cą, która gromadzi się, jako zapas węglowodanowy (Klaud. Bernard). Badania, zmierzające do wykrycia ilości cukru w krwi żyły wrotnej (przynoszącej krew żylną do wątroby) i krwi żył wątroby (unoszących krew z wątroby) wykazały, że w okresie trawienia, podczas wchłaniania soków odżywczych jelit, krew żyły wrotnej zawiera więcej cukru, niż krew żył wątroby, to znaczy, że część cukru pozostaje w wątrobie i zamienia się w M-ę z-cą; w przerwach pomiędzy okresami trawienia zachodzi zjawisko wręcz odwrotne, mianowicie krew żył wątroby bogatsza jest w cukier, niż krew żyły wrotnej, a więc wątroba zaopatruje przepływającą przez

czynny w wydawaniu „Nowin“ i „Danicy“. Z prac M-ća zasługują na uwagę: „Przewodnik do nauki języka łacińskiego i illiryjskiego“ (1829 i 1842), „Prawo winodolskie⁴' (1843), wspólnie z Weberem i Mesićem opracował „Wypisy chorwackie“, skreślił „Przegląd starej literatury chorwackiej“ (1855), wydał „Gramatykę języka chorwackiego“ (Tom I, 1858 i 1863), wspóluie z Babukiczem przygotowywał do druku dzieła pisarzy dubrownickich i t. d. —Por. Kułakowskij „Illiryzm“ (Warsz. 1894).

Mażuranić J a n, poeta i mąż stanu serbsko-chorwacki (* 1804 w Nowem—f 1890 w Zagrzebiu), starszy brat Antoniego (ob.), jeden z żarliwszych wskrzesicieli illiryzmu. Po ukończe-czeniu gimnazyum w Rjece i wydziału prawnego w Zagrzebiu, poświęcił się adwokaturze, uczestniczył w opracowaniu słowiańskiej terminologii prawnej. R. 1848 wydał głośną broszurę „Hrvati Magjarom“, w której wypowiedział swoją sympatyę dla zdarzeń ówczesnych, wskazywał Szwajcaryę jako wzór, jak należy uporządkować stosunki austryacko-węgierskie, żądał autonomii dla Chorwatów i przepowiadał wyzwolenie Polski. W tymże r. 1848 pełnił w Iiarlowcu godność prezesa komitetu bezpieczeństwa publicznego. Po stłumieniu powstania węgierskiego, był przez pewien Wiedniu dyrektorem kancelaryi dworskiej do spraw chorwackich. Po zwycięstwie systemu dualistycznego w Austryi, wycofał się ze służby. Mianowany w r. 1873 bauem Chorwacyi, pozostawał na tem stanowisku do r. 1880. Sławę poetycką zdobył umiejętnem uzupełnieniem słynnego poematu Gundulicza „Osman“ przez dopisanie brakujących w nim pieśni XIV i XV, umiał zręcznie naśladować wielkiego poetę, uchwycić styl jego i zespolić się z duchem poematu. Jeszcze bardziej utrwalił sławę swą poematem znakomitym „Smrt Smail age Gengića“ (w almanachu „Iskra“, 1846), w którym zobrazował zapasy Czarnogórców z Turkami o wolność w r. 1840 (Syrokomla przyswoił ten poe-mat językowi polskiemu). W uznaniu zasług dla języka i odrodzenia chorwackiego położonych, powołano M-a r. 1852 na prezesa „Maticy il-lirskiej“, godność tę pełnił do r. 1872. W r. 1842 M. wspólnie z Użarenićem opracował i wydał „Słownik niemiecko-illirski“.—Por. Kułakowskij „Illiryzm“ (Warszawa, 1894).

Mażuranić Włodzimierz, poeta, prawnik chorwacki (* 1845 w Karlowcu), syn Jana (ob); po ukończeniu nauk średnich i wyższych (prawa) w Zagrzebiu i Wiedniu, wstąpił w r. 1867 do służby sądowej, a w r. 1870 poświęcił się adwokaturze. R. 1875 podżupan w Karlowcu i Jastrebarsku, gdzie zapoznał się bliżej ze starodawną zadrugą słowiańską. To pociągnęło M - ća do badania źródeł dawnego prawa chorwackiego. Mianowany r. 1884 członkiem rady prawodawczej, opracował zasadnicze punkty projektu do nowego prawa rządowego

E. Chw.

Ci. st.

śmiercią tragiczną.

Mączyński Józef zasłużony archeolog (* 1805 w Krakowie — f 14 paźdz. 1862 tamże). Nauki ukończył w Krakowie. Pierwotnie zajmował się sztuką dramatyczną i był nawet r. 1845 jakiś czas dyrektorem teatru w Krakowie. Potem poświęcił się wyłącznie piśmiennictwu, szczególnie dziejom miasta rodzinnego. Wydał z druku, oprócz wielu artykułów po czasopismach umieszczanych, a tyczących się zawsze pamiątek i podań starego grodu: „Pamiątka z Krakowa* (Krak. 1845 t. 3), szczegółowy o-pis tego miasta; „Kraków dawny i teraźniejszy“ z przeglądem jego okolic z rycinami (t-że 1854), tłumaczony w skróceniu na język francuski przez panny Czechówny; „Kilka podań i wspomnień krakowskich“ (t-że 1855), „Archiprezbiterowie i kapłani kościoła maryackiego“ (t-że 1857, odbitka z dodatku do Czasu), „Kościuszkowskie czasy“ ze wspomnień Woje. M-go (Krak. 1857), nadto „Życie i śmierć Józ. Chłopickiego“ („Czas“ 1858).

nią krew w cukier, powstający z nagromadzonej M-i z-ej. M. zw. przeto jest materyałem odżywczym, mającym na celu pokrywanie strat cukru w krwi i podtrzymywanie jego procentowej zawartości na poziomie stałym mniej lub więcej. M. zw., znajdująca się w mięśniach, odgrywa prawdopodobnie, rolę wybitną w pracy mięśni, ponieważ w mięśniach podlegających skurczowi ilość jej znacznie zmniejsza się, największą natomiast zawartość jej wykazują mięśnie będące w spoczynku. Zresztą zapasy M-i zw. w mięśniach nie mogą być źródłem ich siły, ponieważ 1) ilość tego związku w mięśniach jest nieznaczna, 2) mięśnie, pozbawione zupełnie M-i zw. zdolne są do skurczów w sposób doskonały. Przy zamieraniu tkanek, narządów, pierwocin komórkowych, np. wątroby, mięśni, leukocytów, M. zw. znika w nich stopniowo i zamienia się na cukier; przemiana ta odbywa się pod wpływem fermentu amylolitycz-nego, zamieniającego mączkę na cukier, nader rozpowszechniotiego w świecie zwierzęcym. Co się tyczy ilości M-i zw., to w wątrobie zwierząt kręgowych dobrze odżywianych dochodzi do 6$, niekiedy nawet do 17$. W mięśniach szkieletu i serca ilość M-i zw. wynosi około 1$, w tkankach i narządach zarodkowych ilość ta znacznie wzrasta. Wogóle protoplasraa młoda w okresie rozwoju początkowego, nawet opu-chliny, osłony płodowe itp. są według badań Klaudyusza Bernarda nadzwyczaj bogate w M-ę zw.; pod tym względem zachodzi analogia między światem zwierzęcym i roślinnym. Podobnież jak u roślin, ziarna mączki gromadzą się w komórkach otaczających zarodek, w ziarnach, li-ścieniach, tak i M. zw. mieści się w komórkach, między łożyskiem macicznem a płodowein, u niektórych zaś zwierząt nawet na wewnętrznej powierzchni owodni (amnion). Z chwilą gdy wątroba rozpoczyna wytwarzać M-ę zw., znika ona w tkankach innych. Fakty te świadczą o ważnym znaczeniu M. zw., jako środka odżywczego, niezbędnego do wzrostu i rozwoju wszystkich tkanek zarodkowych i komórek. Zresztą taka rola M-i zw. jest przywiązana nietylko do okresu embryonalnego, ponieważ wiadomo, że u zwierząt dorosłych głodzonych znika ona całkowicie z wątroby, a więc zużywa się, jako materyał odżywczy, na podtrzymanie czynności żywotnych.

Mączniaki, grzybki, ob. Erysipheae.

Mącznica, roślina, ob. Arctostaphylus.

Mączyniec, roślina, ob. Chenop odium.

Mączyński Jan, słownikarz polski w. XVI (* w ziemi sieradzkiej w dziedzicznem Zdzie-będowie (?) ok. r. 1520), udał się r. 1542 na nauki za granicę, do Witenbergu, Strasburga, Paryża i Zurychu. Ponieważ wtedy nie było jeszcze obszerniejszych słowników łacińsko-pol-skich (oprócz małych „Murmeliuszów'-, „Woka-bularzy“), przeto ułożył już w r. 1546 na podstawie słowników łacińsko-niemieckich (Dasy-podius, Frisius, Tigurinus), łacińsko-francuskich i ,,Thesaurus linguae latinae“, dzieło bardzo obszerne i dokładne, do znajomości dawnej polszczyzny źródło znakomite, i już wtedy myślał o protekcyi u Bonara dla wydania dzieła. Był potem w Padwie i znowu w Witenbergu, gdzie zupełnie zlutrzał; został wkońcu sekretarzem Mik. Radziwiłła (Czarnego) i notaryuszein ekspe-dycyi łacińskiej w kancelaryi królewskiej (wileńskiej). Ubiegł Hieron. Małeckiego, co podobnego słownika się podjął i arkusz próbny r. 1561 wydrukował, bo w tym samym roku stanął układ Mączyńskiego z drukarzem królewieckim Daubmauem o wydanie słownika, i Małecki zadowolił się samą korektą. Dzieło wyszło (bez zamierzonego indeksu łac.-pol.-niemieckiego) p. n. „Lexicon latinopolonicum etc. Joanne Maczinski équité Polono interprète etc.“ Królewiec 1564 (na końcu dzieła 1563), kart 515 folio; przeznaczał je autor nietylko dla Polaków ale i dla wszystkich Słowian (wyliczonych na karcie tytułowej). Aluzyi różnowierczych nie brak, nietylko w dedykacyach królowi i książętom, pruskim i Radziwiłłom, lecz i w samym tekście. Drugą część, polsko-łacińską wraz z gramatyką polską, autor zapowiedział, lecz jej nie wydał, pochłonięty rozterkami wyznaniowemi, opuścił bowiem nowe wyznanie i wraz z innymi na synodzie bełżyckim r. 1569 ostatecznie do „aryań-stwa“ przeszedł; zakończył niebawem życie

Ą. Br-

Red,

Mądrostki, Zmiara, herb: W polu czerwo-nem lub błękituem ucho od kotła, a w jego środku strzała srebroa, w górę wymierzona, przekrzyżowana, z opierzeniem lub bez.

Mądrości księgi, księgi Starego Testamentu, następujące po Pieśni nad Pieśniami, składają się z 19 rozdziałów. Autorem ich miał być król Salomon.

Mądrowiez Stanisław poeta i mówca, rodem ze Lwowa, w pierwszej połowie w. XVII,

radca miejski. Starowolski wyliczając znako- kim czasie znaczną ilość wody. Sposób oznacza-mitszych mówców, powiada iż M, w porówna- nia siły glutenu podał Roland za pomocą glu-niu z Krzysztanowiczem (ob.), więcej miał po- j tomierza(ob. aleurometr).Zdatnado wypie-wagi i obfitości, więcej mocy i rozsądku. Dzieła j ku M. powinna dawać gluten co najmuiej o 25 % jego nie wszystkie są znane, chociaż o istnie- I rozciągliwości w glutomierzu; gatuuki dobrej niu ich mamy ślady; z poezyi piękny jest jego ' M-i z naszego ziarna zawierają gluten o 36 — wiersz z okoliczności zwycięstwa Tomasza Za- ¹ 50 & rozciągliwości. Im sprężystszy i świeższy mojskiego „Poean Musarum“ (1613).    I jest gluten, tem więcej wody jest w stanie

dług zdolności pochłaniania przezeń wody. Z tego powodu uważa się M-ę za tem bardziej cenną, im w większej ilości potrzeba użyć wody do otrzymywania z niej ciasta. Cała ilość mączki, zawartej w mące (ok. 76%), pochłania w cieście zaledwie 30$ wody, natomiast gluten, wynoszący tylke 10% M-i, zawiera około 20% organicznie związanej z sobą wody i ok. 3% wody w mechanicznej domieszce, która ustępuje mączce. Do oznaczenia przybliżonej ilości zawartego w mące glutenu, używa się zwykle sposobu, podanego przez Robin e a, polegającego na roztworze 24g M-i przedniej szych gatunków w 183g rozcieńczonego kwasu octowego (do 93° Beauméa), albo 32^r pośledniejszego gatunku M-i w 244g takiegoż kwasu, przy-czem po osadzeniu nierozpuszczającej się w tymże mączki, oznacza się gęstość zlanego z niej płynu, w której ciała białkowate M. są rozpuszczone, za pomocą odrębnego ar eo metr u (ob.), z podziałką, odpowiadającą bezpośrednio ilości bochenków chleba, ważących po 2 kg., które można otrzymywać ze 159 kg danej M-i-4) Czystość. M. zbożowa zawiera w sobie domieszki różnorodne, których zbadanie jest w praktyce czynnikiem ważnym do racyo-nalnej oceny jej wartości pożywnej. Najczęściej spotyka się domieszki: otręby, wodę, oraz różnorodne ciała obce (przypadkowe lub umyślnie dodawane), tak organiczne, jak i mineralne. Zawartość otrąb wM-ce jest zmienna. Do przybliżonej oceny posługujemy się zwykle tą samą metodą, jak przy badaniu barwy M-i, przyczem tabliczkę z próbkami zanurza się w wodzie (mniej lub więcej pod kątem 45°), zaprawionej kilku kroplami kwasu siarkowego, sprawiającego wyraźniejsze uwydatnianie się cząstek otrębowych pod postacią punkcików brunatnych. Dokład

Mądrowicz Rajmund (f 1641 we Lwowie), i przyjąć w siebie. Inne części składowe M-ki dominikanin, nauki pobierał w Padwie i tamże wiążą również z sobą wodę przy zarabianiu jej stopniem doktora teologii był zaszczycony. Wy- na ciasto, lecz nie w takim stosunku, jak glu-dał „Cicada rythmica“ (Krak. 1639), teologia ten, to też zalety tego ocenia się najlepiej po-ś. Tomasza wierszem wyłożona, na której końcu umieszczono pochwały profesorów padewskich, nauczycieli M-go: ,,Conclusiones Theolo-gicae de Voluntate Dei‘‘ (Lwów 1631).

na skłóceniu w próbówce pewnej ilości badanej M-i z chloroformem, przyczem otręby wypływają na powierzchnię płynu, tworząc w górnej jego warstwie obrączkę wydatną, ciemno-żół-tą lub brunatną; z wysokości tejże oblicza się w przybliżeniu ilość otrąb, zawartych w M-e badanej; w tym celu probówka podzieloną jest na stopnie, każda podziałka odpowiada 6,25 funtom otrąb na 100 funtów M-i. Ilość wody w M-e zmienia się odpowiednio do stopnia wilgotności otaczającego ją powietrza; M., przecho-

Mąka. 1) Barwa. Wartość gatunkową M-i zbożowej ocenia się podług jej stopnia białości: im bielszy jest gatunek M-i, z tem większym nakładem na środki mechaniczne jest wytwarzany. Dla oceny tej barwy wymaga się wielkiej wprawy, gdyż wchodzą w grę nader subtelne odcienie, przy których należy uwzględniać stopień oświetlenia, kierunek padających na powierzchnię mączną promieni słonecznych, punkt widzenia i t. p. W tym celu niewielkie ilości badanych gatunków M-i układa się od-dzielnemi kupkami na gładkiej tabliczce (najlepiej czarnej), a przycisnąwszy je tafelką szklaną, metaliczną lub rogową, nadaje się każdej próbce mąki powierzchnię ścisłą, gładką i równą; następnie, nadawszy każdej próbce oddzielnie prawidłowy kształt czworokątny przez odcięcie gładkie brzegów nierównych, przysuwa się je ku sobie, aby tworzyły jedną powierzchnię bez zmieszania się jednak z sobą, poczem za pomocą tafelki wyrównywa się ponownie powierzchnie mączne, które po zdjęciu jej wykazują dość jasno różnicę w odcieniach barw, co uwidocznia się jeszcze wyraźniej po zanurzeniu takiej powierzchni mącznej w wodzie.—2) Zapach i smak. Zapach M-i zdrowej jest przyjemny i świeży, zapach „stęchły“ dowodzi, że albo M. była źle przechowywana (up. w miejscu wilgotnem), lub wyrobioną z ziarna przemokłego lub porośniętego. M. zdrowa posiada smak przyjemnie słodkawy i w jednej chwili miesza się w ustach ze śliną, M. w stanie zepsutym ma smak gorzki lub przypominający pleśń. Rakowicz wykazuje stęchłość M-i, opierając się na barwie (ciemno-cynamo- niejszą jest metoda Rakowicz a, polegająca nowej) M-i, rozrobionej w chloroformie, a także na barwie białka roślinnego (albuminu), strąconego z wodnego wyciągu M-i trzy razy większą objętością wyskoku (95°): gdy białko roślinne posiada barwę białą, M-a jest świeża i zdrowa; zabarwienia białka żółte, ciemno-żółte lub szarawo-żółte wskazują różne stopnie stę-chłości.—3) Zdatność dowypieku, zależna od jakości glutenu (ob.), rozstrzyga o pulchności ciasta, a zatem i strawności pieczywa. Gluten świeży, po zwilżeniu M-i, wiąże z sobą w krót-

wywana w ciągu czasu dłuższego w miejscu wym, z powodu którego opadają szybko ua suchem, zawiera zwykle 8—14°/₀ wody, świeża, | dno naczynia.—6) Skład che mi czny M-i zbo-nie suszona, do 17 % wody bez wywołania nie- j żowej tak jakościowo, jak i ilościowo różni się pożądanych zmian we własnościach jej części o tyle od ziarna, z którego dana M-a została składowych; M. z zawartością wody 17 — \ wytworzoną, że zawiera stosunkowo mniej drze-20%, uie będąc nawet umyślnie zwilżona, ule- | wnika (cellulozy), białka i soli mineralnych, jako ga szybko rozkładowi, wywołującemu zmia- . pozostających w znaczniejszych ilościach w otrę-ny w glutenie, a uniemożebniającemu otrzymywa- bach, natomiast bogatsza jest w ciała bezazo-nie pieczywa należycie dobrego, oraz sprzyja towe i w wodę. Średni skład chemiczny M-i rozwijaniu się zarodków drobnoustrojów niż- zbożowej, wyprowadzony z wyników licznych szych. —Zpośród ciał obcych, które dostają rozbiorów, podług J. König a zawiera po-się do M-i przypadkowo (z powodu niedostatecz- niższa tabliczka: nego oczyszczenia ziarna przed mieleniem), lub są umyślnie do niej dodawane aby zwiększyć jej wagę, lub ukryć jej cechy ujemne itd., należy rozróżniać ciała organiczne od mineralnych. Między pierwszemi spotyka się najczęściej domieszki M-i, pochodzące z tańszych gatunków płodów rolnych, np. M. pszenna bywa zafałszowywana pewną ilością żytniej, tak jedną zaś, jak i drugą zafałszowywują także M-ą jęczmienną, owsianą, gryczaną, kartoflaną, kukurydzową, z roślin strąkowych, i t. p.; domieszki te, nieszkodliwe dla zdrowia, zmniejszają wartość M-i. Zdarzają się także domieszki w M-e z rozdrobnionych ziarn chwastów, wywierające wpływ szkodliwy na zdrowie: sporysz, kąkol, kąkol-nica (życica) odurzająca, pszeniec polny i t. p. Prócz sposobów właściwych Rako-wicza, Cailleteta, Petermanna istnieją ogólniejsze sposoby do rozpoznawania ważniejszych domieszek organicznych w M-e; dr. A. Vogl posługuje się metodą następującą: 2 g. M-ki z 10 cm. sześciennemi płynu, złożonego z 7 % wyskoku i 5°/₀ kwasu solnego kłóci się w probówce, a gdy M. ua dno jej osiądzie, zauważa się zabarwienie osadu i stojącego nad nim płynu, przyczem zabarwienie znamienne występuje niekiedy bezzwłocznie, czasem -- po pewnym dopiero czasie, a przez ogrzewanie przyspiesza się barwienie; czysta M, pszenna lub żytnia, nie zmienia przytem barwy swej zupełnie, nawet po kilkutygodniowym pozostawaniu jej w roztworze powyższym, a płyn, stojący nad nią pozostaje bezbarwnym, natomiast M. jęczmienna, owsiana lub k u-kurydzaua daje zabarwienie blado-żółte płynu nawet w domieszce tylko do M-i pszennej lub żytniej, gdy tymczasem zawartość w M-e kąkolu i kąkolnicy odurzającej nadaje nad osadem płynowi silny kolor po-marańczowo-żółty; wyki zaś i bobu — kolor purpurowy, sporyszu—kolor krwi-sto-czerwony. Niektóre domieszki organiczne wykrywa się stosunkowo najłatwiej za pomocą mikroskopu, ziareczka bowiem mączki (krochmalu^ różnych płodów rolnych odznaczają się po większej części swym odrębnem ukształtowaniem łub wielkością. Domieszki mineralne w M-e zbożowej rozpoznaje się ogólnie, opierając się na ich znacznym ciężarze właści-

Części składowe

Ciała białkowate

Węglowodany

Tłuszcze

Drzewnik

Popiół

Woda

M ą k a pszenna wyborowa-poślednia 9 % 11,3%

7 4 „    73,6 „

1,2 „

0,9 „

0.8 „

14,8 „    12,2 „

O O 1—

żytnia

to <p j

0°/o

1,6 „

100% 100% 100%

A-

Makowski Adam. Przywdziawszy suknię zakonną, znany z nauki Zygmuntowi III, otrzymał kanonię kujawską, a następnie opactwo wąchockie. Wysłany od tegoż do Neapolu dla odebrania dochodów od sum zabezpieczonych na księstwach Bari i Bassano, nic nie wskórawszy, udał się do Hiszpanii, z żądaniem tejże należytości od Filipa III, a zarazem pomocy przeciw Szwecyi. Filip wyniszczywszy skarb wojną niderlandzką nie był w stanie płacić: pomocy żądanej odmówił także. Wracając z daremnego poselstwa, um. M. w Akwizgranie r. 1653. Zwłoki jego w lat kilka wracający z Hiszpanii Stanisław Mąkowski sprowadził do Polski.

Mą-twą {Sepia) — rodzaj mięczaków gł o w o-n o g i c h ( Cephalopoda) z rodziny Myopsidae. Od wszystkich spółczesnych głowonogów M. wyróżnia się istnieniem szczególnej muszli wewnętrznej w kształcie płytki szerokiej, obejmującej prawie całą stronę grzbietową. Ciało M-y owalne, otoczone z obu stron płetwą pod postacią obwódki wąskiej, ciągnącej się wzdłuż całego tułowia, jedynie na tylnym końcu ciała jest ona rozcięta. Dwa ramiona długie chwytne mogą całkowicie wciągać się do odrębnych jamek workowatych, pozostałe ramiona krótkie. Lejek z klapką. Czwarte ramię lewe u samców wyróżnia się swą budową i służy do za-pładniania. Do rodzaju tego należy ok. 30 gatunków żyjących, zamieszkujących morza ciepłe; trzymają się w pobliżu wybrzeży. Kilka gatunków kopalnych pochodzi z pokładów jurajskich i trzeciorzędowych. M-y umieją pływać, lecz zazwyczaj przebywają na dnie, czatując na zdobycz, która składa się z ryb i skorupiaków. Jajka czarne, podobne do wielkich jagód czarnych, okryte powłoką grubą, galaretowatą, przyczepione bywają do przedmiotów podwod-

Cz. St.

ny Ba-ntów.

Mbaringo (Baringo), jezioro w Afryce, na płn.-wsch. od jez. Yictoria-Njanza, 945 m. n. p. m., wypełnia krater wygasły 16 kim. szer. i 30 kim. dł., otoczony zewsząd górami wyniosłemi (do 3000 m.). Pośrodku jeziora wyspa Kiruan, otoczona liczneini drobnemi wysepkami. Moc ryb, krokodylów i hipopotamów. Do jeziora wpada mnóstwo potoków, poziom wody mimo to, nawet w porze dżdżystej, nigdy się nie wznosi, może M. posiada odpływy podziemne. Na południowem skraju jeziora tryskają źródła mineralne ciepłe. Szczegółowo badał M. J. Thomson w 1. 1883 i 1884.—Por. J. Thomson „Through Mas-

E. Chw.

nycli. Najbardziej znany gatunek M. pospolita (S. offinalis) rozpowszechniona w oc. A-tlantyckim i w m. Śródziemnym, dochodzi do 20 -30 cm. długości; ramiona z 4 rzędami przyssawek. Barwa ciała nadzwyczaj zmieuna: na grzbiecie zazwyczaj brunatnawa z jasnemi plamami i pręgami, na stronie brzusznej barwa jaśniejsza, na ramionach zielonawa, na płetwach fioletowa. Mięso jadalne. Muszla, tzw. kość Czernikowa (ob.), używana była niegdyś w medycynie, jako środek leczniczy, obecnie służy do polerowania. Z cieczy czarnej, zw. czernidłem, wydzielanej przez M-y, wyrabiają farbę bardzo cenioną w handlu pod nazwą sepii (ob.). Czernidło służy M-ie za doskonałą obronę od napaści nieprzyjaciela, ponieważ woda wskutek niego czernieje, jak atrament, zwierzęcia zaś niepodobna wówczas zauważyć.

Mątwa, roślina, ob. E v o n y m u s.

Mbamba (O ma mb a) lud murzyński na prawym brzegu górnego Ogowe, należy do rodzi-

L. K.

sai Land“ (Londyn 1885).

Mceńsk, m. pow. gub. Orłowskiej, nad uściem Mecny do Zuszy, st. kolei żel., przystań rzeczna, 12 cerkwi, biblioteka, czytelnia, drukarnia, szpital, poczta, bank miejski, T-stwo Wzaj. Kredytu, 11 szkół niższych (603 uczniów) i 12 800 m-ców (1909), Rossyan, prawosławnych. W r. 1904 było 13 fabryczek i małych zakładów przemysłowych (topielnie łoju i wosku, garbarnie, mydlarnie i przędzalnie). Obszerny handel zbożem, winem krymskiem, bakaliami, łojem, kredą i t. d. Moc ogrodów owocowych i warzywnych. M. słynie ze swycli koronek (zatrudniających ok. 3000 m-ców), które wywożą do Moskwy, i z robót gwoździarskich (do 100 rzemieślników). Wzniesiony w okolicy malowniczej M. jest jednym ze starożytni ej szych grodów ros-syjskich. Jako Mczenesk wspominają go lato-piscy pod r. 1147. Olgierd przyłączył M. do Litwy. R. 1494 zajęły M. wojska moskiewskie. R. 1606 uznał M. nad sobą władzę Dymitra Samozwańca. R. 1622 złupili M. Tatarzy. O częstych bitwach w okolicach M-ka świadczą liczne kurhany okoliczne.—Mce ń s ki powiat 2106.5 w. kw. powierzchni, skrapianej przez rz. Okę, Zuszę, Mecnę i inne. Czarnoziem z gliną zmieszany. Miejscowość górzysta i nierówna. Mnóstwo pa-

rowów, lasy zajmują 13$ ogółu powierzchni. R. 1909 powiat liczył 124 300 m-ców, trudniących się, prócz rolnictwa, głównie przędzeniem

E. Chw.

wełny i wyrabianem oleju.

Mc Koesport m. fabryczne w St. Zjednoczonych, hr. Alleghany, stan. Pensylwanii, przy uściu Yeughiongheny do Monongahela, ożywiony przemysł żelazny, rozwinięte budownictwo statków, liczne wyższe zakłady naukowe zawo-

E. Chw.

do we; 43 438 m-ców (1906).

Mchy (Musci), klasa roślin bezkwiato-wych (Cryptogamae), należąca do gromady mszaków (Bryophyta). M-y tworzą niekiedy rozległe darniny na ziemi, skałach, pniacli drzew i t. p. Niektóre gatunki rosną w wodzie (Fontmalis) i na nawozie (Spiagnuu). Mchem w życiu codziennym nazywamy płciowe pokolenie tych roślin, składąjące się z łodygi, liści i włosków, zwanych eh wytnikami (rhizoida),

■1

Fig. 67. A—zarodnik kiełkujący; B i C przedrośla; b—pączek.

a odpowiadających pod względem fizyoiogicznym korzeniom innych roślin; korzeni właściwych M. nie posiadają. Chwytniki, mające kształt rozgałęzionych niteczek, wychodzą z powierzchni łodygi i składają się z jednego podłużnego rzędu komórek. Na niteczkach tych rozwijają się niekiedy pączki, dające początek łodygom nowym. Łodyga u jednych M-ów prosta, u inych rozgałęziona. Po osiągnięciu pewnej długości, właściwej gatunkowi szczególnemu, łodyga jednych ga-

tunków wytwarza na wierzchołku narządy płciowe, poczem obumiera, jeżeli ów gatunek jest roczny; jeżeli zaś jest wieloletni, to nad zwiędłe mi narządami płciowemi rozwija się jedna lub kilka nowych gałązek, wytwarzających znów narządy płciowe; łodyga w takich przypadkach składa się z kilku części wyraźnie zaznaczonych, z czego można wnosić o jej wieku.

kich, komórek wydłużonych; dosięga wierzchołka liścia albo stopniowo znika w kierunku jego wierzchołka; u nielicznych tylko gatunków prócz żyłki środkowej rozwijają się i brzegowe. Liście nigdy nie opadają, lecz pozostając na łodydze, powoli obumierąją. Najczęściej składają się z jednej tylko warstwy komórek z wyjątkiem żyłek środkowej i brzegowych. Komórki blaszki listnej u rozmaitych gatunków mają rozmaity kształt i wielkość; zawierają prawie zawsze chlorofil, a oprócz tego w komórkach brzegowych istnieją jeszcze rozmaite ciała barwnikowe.—Rozmnażają się M. za pomocą zarodni-

U niektórych gatunków narządy płciowe rozwijają się po bokach łodygi. Rozgałęzia się łodyga rozmaicie, czasem nieprawidłowo, czasem zaś prawidłowo i symetrycznie. Gałązki dolne często są zgięte ku ziemi, rozwijają chwytniki i dają początek osobnikom nowym. Pędy | ków i drogą wegetacyjną. Niektóre gałązki M.,

î>

*7

Iv

Ilia

Pottia lanceolata. 5. ,.kwiaty“ żeńskie z dwiema rodniami; c — czepiec; s — szypułka: v — pochewka. 6. Cała roślina z puszką; s — szy-pułka;ff—puszka; c—czepiec.

Fig. 68. 4. Rokiet (Hyp-num triiuetrum) — łodyga z puszką.

7. Płonnik (Pólytrichum commune). A — osobnik żeński z puszką. B \ C — puszki ; a—apophysae; p—rąbek (pe-ristomium): D—osobnik męski; E — *,kwiaty“ męskie; a—plemnie: p—nitewki (pa-raphysae); b—okrywa (peri-chaetium)

początek nowym osobnikom; u niektórych gatunków gałązki oddzielają się od łodygi, padają na ziemię i rozwijają się jako nowe rośliny. Chwytniki bezbarwne, wydostawszy się na powierzchnię ziemi, zielenieją i przekształcają się na przedrośle a. s piątek; wkrótce ukazują się na nim pączki, z których rozwijają się łodygi. U niektórych gatunków na liściach powstają pączki szczególne, które odpadają i rozwijają się na nowe rośliny. — Zarodniki two-

powstają nie w kątach liści, lecz pod niemi, jak już wspomniano, wydając chwytuiki, dają Budowa anatomiczna łodygi nader prosta. U M-ów rocznych łodyga przez cały czas pozostaje miękka i delikatna, a składa się z jednakowych komórek o ściankach cienkich. U M-ów trwałych komórki zewnętrzne łodygi posiadają błony zgrubiałe; przez jej środek przechodzi szereg komórek wązkich, zastępujących właściwe wiązki naczynne, których M. wogóle są pozbawione. Wzrost łodygi odbywa się przy pomocy jednej komórki wierzchołkowej.—Liście j u M-ów siedzące, obejmujące nieco łodygę, pro- i rzą się u pokoleń bezpłciowych w puszkach ste, całobrzegie lub ząbkowane. Wzdłuż liścia (theca). Narządy płciowe—męskie, plemnie przez środek przechodzi żyłka, złożona z wąz- I (antheridia), i żeńskie, rodnie (archegonia),

rozwijają się albo na jednej i tej samej łodydze (u M-ów jednopiennych) lub na łodygach oddzielnych (u M. dwupiennych); zazwyczaj wspomniane narządy tworzą grupy na wierzchołku lub po bokach łodygi i gałązek, otoczone szczególnymi listkami, wyróżniającymi się swym kształtem od reszty liści; taką grupę narządów płciowych często nazywają wprost „kwiatem“, pomimo że podobieństwo do istotnego kwiatu roślin kwiatowych jest tylko zewnętrzne. „Kwiaty“ bywają jednopłciowe albo dwupłciowe. Listki otaczające „kwiat“ tworzą okrywę (peri-chaetium). Narządy męskie składają się z plein-ni, mających kształt kulisty, buławowaty lub wydłużony. Plemnia jest to woreczek, którego ścianka złożona jest z jednej warstwy komórek, a zawartość składa się z śluzu i mnóstwa komórek drobnych, sześciennych; gdy plemnia dojrzeje, ścianka jej pęka, wskutek czego komórki sześcienne wydostają się na zewnątrz i jeżeli dostaną się do kropli rosy lub wody, ścianki ich pękają, a zamknięte w nich ciałka podłużne, nieco skręcone, czyli plemniki, wypływają-, każdy plemnik opatrzony jest na węższym końcu dwiema rzęsami; poruszając niemi, obracając się dokoła swej osi podłużnej i skręcając rozmaicie swe ciało, pływają plemniki w wodzie dopóki nie napotkają rodni zawierającej jajeczko; działanie chemiczne istot zawartych w rodni, mianowicie cukru trzcinowego, przyciąga plemniki już z pewnej odległości. Liczba plemni w jednym „kwiecie“ bywa rozmaita. Między plemniami rozwijają się szczególne włoski, t. zw. paraphysae, bezbarwne, żółtawe, zielone lub czerwone. —Narządy żeńskie, rodnie, mają kształt buteleczki, której część dolna zgrubiała zawiera w sobie jajko, górna część długa i wązka, zw. szyjką, składa się z 4 — 6 podłużnych rzędów komórek, i jest wypełniona śluzem; przez szyjkę przechodzi przewód, przez który przedostają się plemniki do jajka. Po zlaniu się plemnika z jajkiem, otacza się ono błoną i staje sie siemieniem, narządem jednokomórkowym, złożonym ze ścianki komórkowej, protoplasmy i jądra; siemię rośnie, dzieli się na coraz liczniejsze komórki i wkońcu rozwija się na pokolenie bezpłciowe, puszkę (the-ca), w której wytwarzają się w narzędzie osobnym zw. z a r o d n i ą (sporangium) zarodniki. Puszka, rosnąc początkowo na dół, przebija rodnię i wgłębia się w oś łodygi lub gałązki, dokoła zaś podstawy puszki tworzy się nieznaczna pochewka (vaginula). Rosnąc do góry rozwijająca się puszka rozciąga osłonę rodni, przerywa ją wkońcu i unosi jej połowę górną. Ta właśnie połowa górna rodni, poszarpana u dołu, tworzy czepiec (calyptra). Zupełnie rozwinięte pokolenie bezpłciowe składa się z nóżki, zagłębionej w łodydze, szypułki (seta) rozmaitej długości i z części górnej rozszerzonej, z w. puszką. U większości gatunków pusz-

W ielka Enc. Fowsz. Ilustr. Ser. I Tom XLV. Zesz. 363b.

ka bezpośrednio przytwierdzona do szypułki, u niektórych zaś u nasady puszki tworzy się nabrzmienie szczególne, t. zw. apophysis. W pier-j wszych stopniach rozwoju puszka składa się z komórek jednakowych, ułożonych w warstwy ' koncentryczne; błony komórek zewnętrznych grubieją i tworzą ściankę puszki; z komórek środkowych rozwija się oś (columella). Z komórek, leżących między ścianką a osią, rozwijają się zarodniki. Puszka gdy dojrzeje otwiera się, a zarodniki wysypują się. U Cleistocar-peae otwiera się ona nieprawidłowo wskutek wietrzenia ścianki, u niektórych gatunków, mianowicie u Schizocarpeae, pęka podłużnie na kilka części, u większości zaś (Stegocarpeae i Sphagneae) otwiera się wieczkiem (oper-culum). Powstaje wieczko w sposób następujący: w pobliżu wierzchołka puszki w ściance jej tworzy się pierścień (annulus), złożony z komórek grubościennych i bardzo hygroskopij-nych; wysychając wspomniane komórki kurczą się, w powietrzu zaś wilgotnem ponownie nabrzmiewają, przy kurczeniu się powtórnem pierścień pęka, wskutek czego wieczko odpada. Brzeg otwartej w ten sposób puszki jest ząbkowany i nosi nazwę rąbka (peristomiifin); ząbków bywa 4, albo liczba wielokrotna 4. Dojrzały zarodnik składa się z jednej komórki, otoczonej dwiema osłonami (exosporium i en-dosporium). Znalazłszy się w korzystnych warunkach zarodnik poczyna rozwijać się: wchłania wodę, pęcznieje, osłona zewnętrzna pęka, wewnętrzna zaś wydostaje się pod postacią wyrostka brodawkowatego, który wydłuża się w nitkę, wkrótce rozgałęziającą się; w ten sposób z zarodnika powstaje niepozorna roślinka, t. zw. przedrośle, podobne z wyglądu do wodorostu nitkowatego. Nitki przedrośla płożące się po ziemi—zielone, ukryte zaś w ziemi—bezbarwne lub brunatne. Na przedroślu rozwijają się pączki wielokomórkowe, z których powstają łodygi, poczem nitki obumierają.—U mchu torfowego (Sphagnum) przedrośle ma kształt blaszki, z której brzegowych komórek rozwijają się pączki U M-ów więc widzimy przemianę pokoleń. Pokolenie płciowe, które w mowie potocznej nazywany „mchem“, wydaje narządy płciowe; z jajeczka po zlaniu się jego z plemnikiem rozwija się na pokolenie bezpłciowe, wytwarzające zarodniki, z zarodników zaś wyrastają przedrośla, dające początek pokoleniu płciowemu itd.—Klasa M-ów obejmuje ok. 150 rodzajów, liczących 2500 gatnnków. Nieliczne gatunki kopalne znane są z pokładów trzeciorzędowych (w bursztynie zaginione Aneura, Łejeu-nea, Radula), oraz w pokładach węglowych (Musciiespolytrichaceus).— M. rozpowszechnione są na całej kuli ziemskiej, szczególnie zaś w strefach umiarkowanych i zimnych; granica ich rozpowszechnienia sięga krajów podbiegunowych,

I w górach zaś—wiecznych śniegów.—Pod wzglę-

dem systematycznym dzielą się M. na cztery Meander (w starożytności Majandros, rzędy: 1) Sphagneae u których puszki bez obecnie Me in der), rzeka w Azyi Mniejszej, szypułki i czepca, puszka otwiera się wiecz- wypływająca z Frygii, niedaleko Celeny, two-kiem, które odskakuje. Rodzina mchów tor- rzyła linię graniczną pomiędzy Karyą a Lidyą fowych (Sphagnaceae) z licznemi gatunkami, i w pobliżu Miletu wpadała do m. Ikaryjskie-rosnącemi na torfowiskach. 2) Schizocarpae— go. Niegdyś słynęła ze swego koryta krętego, puszka otwiera się podłużnemi szparami; jedy- J poeci starożytni przypisywali je żalowi, z na rodzina Andreaceae. 3) Cleistocarpae — którym oddala się od pięknych okolic przez sie-puszka przy dojrzewaniu rozpada się nieprawi- bie zraszanych, dłowo. 4) Bryinae—grupa najliczniejsza; oś przechodzi przez puszkę od góry do dołu; puszka, zaopatrzona czepcem, otwiera się przez odrzucanie wieczka; brzeg otworu puszki otoczony rąbkiem (pcristomium).

E. Chw.

Meander, jedna z najprostszych i najstaro-żytniejszych form ozdobnictwa geometrycznego, stosowanego najpierw, zdaje się, w tkactwie. Jest to ornament złożony z najróżnorodniejszych kombinacyi linii prostej pod kątem prostym. M., jako ornament grecki, często zowie się à la grec. ‘Nazwa „M.“ pochodzi od krętej rzeki frygijskiej w Azyi Mniejszej. Jest to w rzeczywistości jedna z najpierwszych ozdób, doprowadzona do doskonałości i wykwintności u czer-wonoskóryćh Ameryki.—Niekiedy M-rem zowią ornament utworzony ze splątanych koncentrycznie linii wężowych, naśladujących fale morskie, lub też z wijących się roślin. I ten rodzaj M-u jest prosty i starożytny, jak à 1 a gr e c.—W sztuce poetycznej M. jest to rodzaj krótkich utworów poetyckich z przewijającemi się ciągle temiż samemi myślami, zwrotami lub rymami.

Cz St.

Mead Ryszard (* w Stephney pod Londynem 2 sierp. 1673—f w Londynie 16 lut.

E. Chw.

Mearns, hrab. w Szkocyi, (ob.) K i n c a r-

d i n e.

Meath, hrabstwo w prow. irlandzkiej Lein-ster, nad M. Irlandzkiem, jest to przedłużenie pagórkowatej środkowej równiny irlandzkiej, która na granicy wschodniej dosięga najwyższego wyniesienia w szczytach Slieve Nacalliagh (276 m.) i Bel Patrik (216 m.). Kraina urodzajna, kwitnie rolnictwo i hodowla bydła. Rzeka najważniejsza: Bai Drogheda, przy uściu jej hrabstwo dotyka M. Irlandzkiego.—M. zajmuje 2 347 kim. kw.; 67 497 m-ców (1901). Przemysł słabo rozwinięty. Mnóstwo ruin klasztorów. Stolica — Trim. Do parlamentu M.

E. Chw

1754), lekarz b. wybitny, przedstawiciel jatrofi-zyki (ob.) w lecznictwie. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Lejdzie i we Włoszech. Powróciwszy do Londynu wnet uzyskał wziętość i sławę, został członkiem kolegium lek. (College of Physicians) i towarzystwa królewskiego (Iioyal Society), lekarzem szpitala św. Tomasza i przybocznym królewskim Jerzego II. Za pieniądze własne wystawił w Londynie pomnik W. Harveyowi (ob.) i wpływem swym dokonał, że bogaty księgarz-wydawca Guy założył szpital wielki, dotąd pod imieniem jego w Londynie istniejący; popierał też szczepienie ospy naturalnej.—Z dzieł jego wymienić należy: „Me-chanical Account of poissons“ (Londyn 1702 i wyd. późn.); „De Imperio solis et lunae“

(t-że 1704 i wyd. późn.); ,,A Short Discourse concerning Contagion etc“ (t-że 1720 i wyd. późn. oraz przekł. franc. Paryż 1721); „De Va-riolis et Morbillis liber“ (t-że 1747); „Medicina sacra etc.“ (t-że 1749); wydanie zbiorowe wszystkich dzieł M-a ukazało się w r. 1774

W 2 t.

Dr J p.

Meade Jerzy Gordon, generał amerykański (* 31 grud. 1815 w Kadyksie—f 6 list.

wysyła 2 posłów.

Meaume Edward prawnik i archeolog francuski (* w Rouen 1812 f w Neuilly nad Sekwaną 1886). Nauki prawne odbył w Nancy, gdzie był adwokatem, a od r. 1842 profesorem prawa w szkole leśnej. Napisał wiele rozpraw w „Annales forestières“, „Jurisprudence générale“, „Bulletin des Annales fostières“; nadto wiele dzieł, z których najważniejsze: „Manuel du droit forestier“ (Nancy 1843 — 46; t. 3), „Programme du cours élémentaire de législation et de jurisprudence forestière“ (Nancy 1846), „Introduction à l’étude de législation forestière“ (Nancy 1857/. Z dzieł archeologicznych: „Recherches sur quelques artistes lorrains“, „Claude Henriet, Israël Henriet, Israël Silvestre et ses descendents“ (Nancy 1842), „Etude sur la vie privée de Bernardin de Saint-Pierre“ (Nancy 1856), „Histoire de l’ancienne chevalerie lorraine“ (Nancy 1870) i in.

1872 w Filadelfii). Wychowaniec akad. wojskowej w West-Point, wstąpił do służby wojskowej, odznaczył się w wojnie z Meksykiem.

Major na początku wojny secessyjnej, został mianowauy naczelnikiem brygady ochotników.

T, R

W bitwie pod Antietam objął komendę 9-go korpusu po Hookerze; po bitwie pod Fridericks-burg (13 grud. 1882) otrzymał rangę geuerał-majora i dowództwo 5 korpusu. W czerwcu r. 1863 powierzono mu dowództwo główne armii Północy. Pobił wodza południowców Lee pod Gettysburgiem (1—3 lipca 1863), ale zwycięstwa należycie nie wyzyskał, skutkiem czego w marcu r. 1864 odjęto mu dowództwo główne, powierzając ją Grantowi, pod którego rozkazami kampanię zakończno.

Meadville m-to w Pensylwanii, stolica hr.

Crawford, o 50 kim. na południe odjez. Erie; kolegium Aleghany, seminaryum teologiczne; fabryki maszyn, papieru, wytworów wełnianych.

E. Or.

E. Gr.

Znaczny handel naftą, 11769 m-ców (1906).

Meaux m-to we Francyi w départ. Seiue-et-Marne nad Marną i kanałem Ourcq. Stacya dr. żel. wschodniej, 13 540 m-ców (1906). Kilka szkół i seminaryum, biblioteka, muzeum, teatr, towarzystwo rolnicze, naukowe, sztuk pięknych, archeologiczne, ogrodnicze. Piękny niewykończony kościół katedralny z w. XII—XVI z pomnikiem Bossueta, b-pa w M. w r. 1681 — 1704. Odlewnie żelaza; rozwinięty handel zbożem, serem.—M., w Starożytności M e 1 d a, było stolicą Meldów w Galii belgijskiej, później główne m-to w Brie, należało do hrabiego Szampanii. Za Filipa Pięknego przeszło pod panowanie Korony. W M. po raz pierwszy we Francyi zaczęto głosić zasady protestantyzmu, skutkiem czego podczas wojen z Hugenotami miasto wielce ucierpiało. Podczas wojny francusko-pruskiej w M. rezydował król pruski w d. 15—19 września r. 1870.—Por. Carro „Histoire de M. et du pays

E. Gr.

E. Gr.

E, Chw.

Mech korsykański, ob. H e l m i n t li o-c h o r t o n.

Méchain Piotr Franciszek Andrzej, astromon francuski (* 16 sierp. 1744 w Laon— f 2 wrześn. 1805 w Castellon de la Piana). Ar-chitecht z zawodu, poświęcał się naukom matematycznym i astronomicznym. Powołany przez Lalanda na stanowisko rachmistrza w wydziale map morskich, dnie spędzał na wyliczaniach rachunkowych, a noce na obserwacyi nieba, wyszukiwaniu komet i określaniu ich dróg. Do

E. Ch *v.

meldois“ (M. 1865).

Meaux Marya Kamil Alfred wicehrabia, polityk zachowawczy francuski (* w Montbrison 1830). Napisał: „La Révolution et l’Empire“ (1867), „Les Luttes religiesues au XVI-e siècle“ (1879), „La Réforme et la politique française en Europe jusqu’à la paix de Westpha-lie“ (1889). Upadł w czasie wyborów do parlamentu w r. 1863 i 1869; po 4-ym września r. 1870 został republikaninem; wybrany do Zgromadzenia Narodowego, zajął miejsce na prawicy, referował w izbie preliminarz pokoju, zniesienie gwardyi narodowej; jako członek komisyi ustaw konstytucyjnych głosował przeciwko nim. W gabinecie Buffeta minister rolnictwa i handlu (1875 — 76); r. 1876 wybrano go na senatora z dep. Loire; był ministrem w gabinecie 16-go maja. Podczas wyborów r. 1879 kandydatura jego upadła.

Mecenas (od C 1 i n i u s a (ob.) C a i u s a Maecenasa, możnego przyjaciela Wergiliu-sza i Owidyusza), miano, nadawane pospolicie protektorom sztuki, nauki i literatury. U nas tytuł M-sa nadawano zwykle patronom przysięgłym dla podniesienia ich godności, podobnie, jak i dziś adwokatów tutułujemy przez grzeczność M-sami. Według kodeksu Napoleona M-em jest adwokat, który może występować w sprawach we wszystkich sądach bez wyjątku, od najniższej do najwyższej instancyi IX i X dep. Senatu Rządzącego w Król. Boiskiem.

Akademii Nauk powołany został w r. 1782 za ściśłe obliczenie różnicy pomiędzy długością Paryża i Greęnwichu. W 1. 1786—1794 wydawał „Connaissance du temps“, poczem z polecenia władz dokonał wymiarów południka pomiędzy Rodezem w dep. Aveyron i m. Barceloną, co niezbędne było dla utrwalenia zasad systemu metrycznego. Wyniki pracy tej M-a ogłosił Delambre p. n. „Base du system métrique décimal ou mesure de l’are du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et de Barcelona“ (Paryż 1806 — 1810, 3 t.). M. zasłynął jako doskonały obserwator i niezrównany rachmistrz astronomiczny.

Mechaniczna teorya ciepła, ob. Ciepło. Mechaniczne jednostki, ob. Miary. Mechaniczny koń, ob. K o ń m e e h a n i c z n y.

Mechanika, nauka o ruchu ciał materyal-nych oraz o jego przyczynach. Pojęcie ruchu jest ścisłe i proste; poznanie jego wymaga znajomości położenia geometrycznego oddzielnych części ciała poruszanego, oraz zmian tego położenia w zależności od czasu. Siły, jako przyczyny ruchu wogóle nie są nam bezpośrednio znaDe; o ich istnieniu sądzimy jedynie na podstawie wywołanych przez nie ruchów, tylko ruchy pozwalają na ścisłe określenie i na pomiar sił. Siły nie zawsze wywołują ruch; czasem przeciwdziałają tylko innym siłom i wraz z niemi utrzymują ciało w równowadze; z tego względu w zakres M-i wchodzi także nauka o równowadze sił; nosi ona nazwę Statyki. Kinematyka rozpatruje ruchy, pod względem ich własności geometrycznych; uwzględnia więc tylko dwa pierwiastki: przestrzeń i czas. Ruchami, w zależności od sił, które je wywołują, zajmuje się Kinetyka; do jej pojęć zasadniczych należą więc, oprócz przestrzeni i czasu, siła i masa. Kinetyka wraz ze statyką składają się na naukę o siłach, czyli Dynamikę; tę jednak utożsamia się zazwyczaj z Kinematyką i przeciwstawia statyce, jako naukę o ruchach, nauce o spoczynku.—Ze względu na metodę można M-ę podzielić na doświadczalną i teoretyczną. Pierwsza z obserwacyi faktów przyrodniczych, lub z umyślnie przedsiębranych doświadczeń wyprowadza wnioski i streszcza je pod postacią praw szczegółowych, lub ogólnych; druga przyjmuje za punkt wyjścia pewne zasady i drogą dedukcyi logicznej i matematycznej wyprowadza z nich zasady nowe, lub prawa szczegółowe. Dzisiaj zdobywanie nowych faktów drogą doświadczenia w zakresie M-i nie wydaje się prawdopodobnem i M-a doświadczalna posiada obecnie doniosłość tylko jako metoda wykładowa. — Zadaniem M-i jest przedstawienie zapomocą wzorów matematycznych ruchów ciał, spotykanych w rzeczywistości, w sposób jak najprostszy, o ile można dokładny, powszechny i jednolity. Żaden jednak, spotykany w przyrodzie ruch nie jest czysto-mechaniczny; obok sił, które przyjęto nazywać mechanicznemi, wy-

ma-

z a-

stępują inne jeszcze czynniki, wywierające wpływ na przebieg ruchu: ciepło, elektryczność i t. d. Chcąc uczynić zadość w⁷ymaganiom dokładności, należałoby uwzględnić i te okoliczności uboczne, wprowadzając, obok pojęć mechanicznych, szereg innych pojęć fizycznych; przy różnych rodzajach ruchów pojęcia te musiałyby być różne. Także dążenie do dokładności odebrałoby M-e dwie nader ważne jej cechy: prostotę i jednolitość; aby je osiągnąć, należy ograniczyć się do wyboru niewielkiej liczby pojęć zasadniczych, które pozwoliłyby na ścisłe, o ile można, przedstawienie ruchu. Ruch mechaniczny nie jest więc zjawiskiem realnem, lecz abstrakcyą, tylko w przybliżeniu odtwarzającą rzeczywistość, i to z tem mniejszą mocą, im większą rolę przy ruchu •odgrywają zjawiska uboczne.—Rozwój M-i doprowadził ostatecznie do uznania czterech pojęć zasadniczych M-i: przestrzeni, czasu, masy i siły; pozostałe pojęcia M-i dają się z tych czterech wyprowadzić; wszystkie one są dostępne mierzeniu, co nadaje M-e charakter nauki ilościowej, nie operującej żadnym pojęciem jakościowym i przez to dostępnej ua całym swym obszarze metodom matematycznym. — Niektóre systematy M-i zmniejszały, lub zwiększały ilość pojęć zasadniczych; te zmiany opierały się zawsze na pewnych, z góry przyjętych hypotezach o istocie zjawisk fizycznych. Descartes, pragnąc sprowadzić wszystko do pojęcia ruchu geometrycznego, do przestrzeni oraz czasu, utożsamiał materyę z rozciągłością i usuwał przez to pojęcie masy i siły. Atomiści w. XVII i XVIII tłumaczyli wszystkie zjawiska ruchami atomów, oraz płynów niewidzialnych, oddziałujących jedne na drugie przez zetknięcie bezpośrednie. Siłę przyciągania, grawitacyę, wyjaśniano przez przyjęcie hypotezy atomów osobliwych, przenikających przestrzeń we wszystkich kierunkach i przez uderzenia popychających ku sobie cząstki materyi (ob. Grawitacya); spójność ma-teryi tłumaczono ruchami płynów niedostrzegalnych, cisnących ku sobie jej części. Te doktryny odżyły w nowszych czasach w M-e Hertza, który pragnął także usunąć pojęcie siły i zastąpić je przez ruchy mas ukrytych, istniejących obok mas widocznych, materyalnych, a objawiających swe działanie tem, co nam się przedstawia pod postacią pozorną sił. Hertz wskazał tylko możliwość takiej redukcyi pojęć i nie przedsięwziął próby szczegółowego przeprowadzenia programu, który zawierają jego prace.— Większą ilość pojęć zasadniczych przyjmuje Poisson w swoim układzie M-i fizycznej, wprowadzając pojęcie atomu i sił międzycząstkowych dla przedstawienia ruchów mas rozciągłych. Ruch każdego ciała materyalnego jest uwarunkowany nietylko działającemi na nie istotnie siłami, lecz i obecnością innych ciał, krępujących jego ruch swobodny; M-a analityczna La-grangea uwzględnia tę okoliczność przez wprowadzenie sił urojonych, t. zw. sił połączeń,

wpływających na ruch swobodny ciała tak, jakby wpływały istniejące w rzeczywistości obce ciała*, Poisson uważa te siły połączeń za wypadkowe przyciągających i odpychających sił międzycząstkowych, działających pomiędzy atomami zbliżonych do siebie ciał. — Każde ciało może podlegać jednocześnie trzem rodzajom ruchu, ruchowi postępowemu, obrotowemu, oraz zmianie kształtu, czyli deformacyi; rozpatrywanie wszystkich tych ruchów jednocześnie utrudniało i wikłałoby zadanie M-i; w celu wprowadzenia prostoty większej M-a ucieka się do dalszego szeregu abstrakcyi, tworząc pojęcia ciał idealnych, których własności mechaniczne tylko w przybliżeniu odpowiadają własnościom ciał rzeczywistych. Pod nazwą ciał sztywnych rozumie ciała, niepodlegające żadnym odkształceniom, a więc wykonywujące tylko ruch postępowy i obrotowy; prawami ruchu tych ciał zajmuje się M-a ciał sztywnych. Same defor-macye, polegające na zmianie położenia oddzielnych części ciała względem siebie, tworzą przedmiot odrębnej części M-i, M-i ciał o d-kształcalnych. Rodzaje odkształceń mogą być różne, zależnie od trzech stanów skupienia; zajmują się niemi: teorya, sprężystości, hydromechanika i aero mechanik a; ale i tu M-a teoretyczna podstawia zamiast istotnych, powikłanych zjawisk, zjawiska uproszczone, wprowadzając pojęcia ciał idealnie sprężystych, idealnych cieczy i idealnych gazów. Jeśli, drogą dalszej abstrakcyi, ciału sztywnemu odebrać możliwość ruchu obrotowego, wówczas jedyną własnością nowoutworzonego pojęcia będzie zdolność poruszania się ruchem postępowym; pozbawione ruchu obrotowego i odkształcenia zachowuje się tak, jakby nie posiadało rozciągłości, a więc jak punkt geometryczny, obdarzony masą; tem się tłumaczy przezwanie tego pojęcia punktem materyalnym; nie należy go mieszać z pojęciem ciała b. małego, lub też atomu, gdyż najdrobniejsza cząstka teryi może być obdarzona ruchem obrotowym, a naodwrót ruch wielkich nawet mas możemy w pewnych warunkach uważać za ruch wyłącznie postępowy.—M-a punktu materyalnego, dzieli się, zgodnie z podziałem całej M-i, na statykę, kinematykę i dynamikę punku materyalnego: podobny podział można przeprowadzić w M-e ciał sztywnych i M-e ciał odksztalcalnych. — Podstawne pojęcia M-i wiążą się z sobą za pomocą twierdzeń ogólnych, wytwarzających sady M-i. Pochodzenie ich jest różne: jedne z nich czerpią treść swą mniej lub więcej z doświadczenia, drugie są tylko wnioskami logicz-nemi z poprzednich, inne nakoniec zawierają w sobie określenie pewnych pojęć, żadna jednak nie może być uważana za słuszną a priori. Zależnie od swego stanowiska i metody wykładu, różni autorowie niejednakowo dzielą zasady M-i pomiędzy trzy wymienione kategorye, zowią niektóre z nich pewnikami, zasadami podstaw-

nemi, wyprowadzonemi, regułami, choć pomiędzy temi terminami niepodobna przeprowadzić granic wyraźnych. — Najczęściej za punkt wyjścia dynamiki przyjmuje się trzy zasady sformułowane przez Newtona: bezwładności, działania siły, oraz działania i przeciwdziałania. Druga z tych zasad jest niczem innem, jak określeniem siły, zawierającem już w sobie zasadę bezwładności; z drugiej i trzeciej można wyprowadzić określenie masy; odwrotnie, określając masę ze stosunku przyśpieszeń dwuch działających na siebie ciał (ob. Masa) i przyjmując zasadę działania sił, można dojść do zasady działania i przeciwdziałania. Dążeniem w rozwoju M-i było zastępowanie zasad szczegółowych przez zasady coraz ogólniejsze, w których tamte mieściłyby się jako wyniki proste; taką zasadą ogólną jest dla statyki zasada przesunięć przygotowanych, obejmująca wszystkie warunki równowagi; dla dynamiki— zasada d’Alemberta, sprowadzająca zagadnienia ruchu do zagadnień statyki. Szereg przekształceń matematycznych pozwala z niej wyprowadzić inne jeszcze zasady ogólne, pomiędzy któ-remi wielką doniosłość posiada zasada zachowania energii, gdyż wprowadzone do niej pojęcie energii jest wspólne dla wszystkich działów fizyki; zasada ta tworzy więc przejście pomiędzy M-ą i fizyką. Czem jednak ogólniejsze zasady, tem trudniejszem staje się stosowanie ich do zagadnień poszczególnych, ujętnych. — M-a teoretyczna zajmuje miejsce pośrednie pomiędzy naukami fizyeznemi i matematycz-nemi; z pierwszych czerpie takie pojęcia, jak masa i siła, oraz treść swych zasad, z drugiemi posiada wspólną metodę dedukcyjną, dążącą do wyprowadzenia całego układu z ograniczonej liczby założeń. Pod tym względem M-a doszła do b. wysokiego stopnia doskonałości i tworzy układ, imponujący prostotą, ścisłością i jednolitością, a ta jej doskonałość skłania niektórych jej przedstawicieli do uznania M-i za naukę matematyczną i obchodzenia się z nią wyłącznie w tym duchu; takiemu zapatrywaniu sprzeciwia się wzgląd na całe podłoże, z którego wyszła M-a: jej pojęcia i zasady zawierają w zwartej formie wyniki mnóstwa obserwacyi i doświadczeń- przytem cel M-i: matematyczne wyrażenie ruchów, możliwie zbliżonych do ruchów rzeczywistych, jasno mówi o jej związku z naukami fizyeznemi.—W dziejach nauki stosunki pomiędzy M-ą i matematyką były bardzo blizkie; M-a dostarczała matematykom mnóstwa przykładów, podatnych do stosowania metod matematycznych; niektóre z tych metod zostały stworzone w celu rozwiązania zagadnień mechanicznych. Mimo to M-a posługuje się matematyką tylko jako środkiem i jest nauką odrębną, operującą pojęciami, obcemi matematyce.—Z drugiej strony starano się sprowadzić do M-i całą fizykę, wychodząc z założenia, że istotą wszystkich zjawisk fizycznych są ruchy substancyi widzialnych, lub niewidzialnych. Według tej doktryny zjawisko fizyczne jest wyjaśnione dopiero wtedy, gdy zostanie sprowadzone do ruchu; to wymaga wprowadzenia układu przypuszczeń o naturze ruchów i hypotetycznych substancyi, co, nawet w wypadku zupełnej zgodności wyprowadzonych z tych założeń praw z prawami doświadczalnemi, ma tę słabą stronę, że niepodobna dowieść, czy nie istnieją inne układy hypotez, tłumaczące też same zjawiska z taką samą dokładnością. Wymienionej doktrynie zawdzięczają swe powstanie następujące teorye mechaniczne: kinetyczna teorya gazów, mechaniczna teorya ciepła, hypoteza eteru świetlnego oraz mechaniczne teorye elektryczności i magnetyzmu. Teorye mechaniczne wychodzą zwykle z założeń zbyt prostych dla oddania całego bogactwa szczegółów zjawisk rzeczywistych, albo, wikłając założenia, dochodzą do zawikłań, nierozwiązal-nych nawet dla najpotężniejazych metod analizy matematycznej; niektóre wkońcu, wykazawszy ogólnikowo zasadniczą zgodność praw doświadczalnych z postulatami M-i, a więc i możliwość mechanicznego ich wytłumaczenia, nie wdają się w konstruowanie szczegółowego mechanizmu, mającego służyć do tego celu. — Na teorye mechaniczne należy się zapatrywać nie jako na sposób wyjaśnienia zjawisk, lecz jako na modele, będące, według wyrażenia Maxwella, ich illustracyą dynamiczną. Podsuwając, zamiąst oderwanych wzorów matematycznych, lub złożonych i nieprzejrzystych praw, proste i łatwo wyobrażalne obrazy, modele takie uzmysłowiają zjawiska niedostępne ujęciu bezpośredniemu, a przez to mogą stawać się dla umysłów, obdarzonych większym zasobem wyobraźni, niż zdolności myślenia abstrakcyjnego, nieocenioną pomocą w poznawaniu już zdobytych praw i w obiorze dróg do znajdywania nowych. — Zastosowanie zasad M-i do ruchu ciał niebieskich jest przedmiotem M-i Nieba; ruch tych ciał jest bardzo zbliżony do ruchu mechanicznego ciał sztywnych, a to rozstrzyga o ogromnej dokładności z jaką astronomowie mogą opisywać i przepowiadać ich położenie. Zastosowaniami do potrzeb życia codziennego, a w szczególności do przemysłu zajmuje się M-a techniczna. (Ob. M a s a, S i ł a, R u c h). — Literatura M-i jest bardzo bogata; wymienimy tylko najważniejsze książki. Dzieła podstawowe: Galilei „Discorsi e dimonstracioni matematiche“ (Leyda 1638); Descartes „Principia philosophiae“ (Amsterdaml644); Huygens „Horologium oscillalorium“ (Paryż 1673); Newton „Philosophiae naturalis principia mathemati-ca“ (Londyn 1686); Leibniz „Acta eruditorum“ (1686, 1695); D’Alembert „Traité de dynamique“ (Paryż 1743); Lagrange „Mécanique analytique“ (Paryż 1788); Laplace „Mécanique céleste“ (Paryż 1799); Hertz „Principien d. Mechanik“ (Lipsk 1894).—Dzieła, zawierające hi-storyę M-i: Mach „D. Mechanik in ihrer Ent-

I)r W. Wer.

A. P-ez,

A. P-cz.

Wickelung historisch-kritisch dargestellt“ (wyd.

6-e, Lipsk 1908); Dühring „Kritische Geschichte der Prinzipien der Mechanik“ (Berlin 1873); Duhem „Les origines de la statique“ (Paryż 1903); („Ewolucya Mechaniki“, Warsz. 1904). Podręczniki: Franke „Mechanika teoretyczna“ (Warszawa 1889); Silberstein „Krótki zarys Mechaniki, w języku wektorów“ (Warsz. 1908); Maxwell „Materya i ruch“ (Warszawa 1879); Love „Theoretical Mechanics“ (Cambridge 1897); Tait „Dynamics“ (Londyn 1895); Routh „Trea-tise on the Dynamics of a System of Rigid Bo-dies“ (Londyn 1891—2); Appell „Traité de M. rationnelle“ (Paryż 1893); Kirchhoff „Vorlesungen ü. math. Physik. Mechanik“; Voigt „Elementare M.“; Boltzmann „Vorlesungen über die Prinzipe der M.“ (Lipsk 1897).

Mechanika praktyczna (techniczna) obejmuje zastosowania mechaniki teoretycznej do zagadnień życia praktycznego — do rozwiązania zagadnień technicznych. M. teoretyczna, jako nauka o ruchu, omawia rodzaje ruchu i zmiany w nim zachodzące pod wpływem czynników, które zowiemy siłami. Rozwiązująca jednakże twierdzenia rozmaite, stąd wynikające, nie zwraca zupełnie uwagi na własności fizyczne ciał i dlatego przychodzi do wyników bardziej ogólnych, raczej idealnych. Natomiast M. p., korzystając z podstaw danych przez M-ę teoretyczną, uwzględnia własności. ciał stałych, płynnych i gazów i do wywodów M-i teoretycznej dodaje cały szereg wyników, otrzymanych przez nauki doświadczalne, przeważnie przez fizykę. Stąd powstaje ogromny nowy dział naukowy: M. p. lub stosowana. Materyał objęty przez M-ę p-ą jest tak obszerny, że z konieczności musi być podzielony na działy odrębne: wytrzymałość materyałów, statyka budowlana, mechanika parowa (nauka o kotłach i silnikach parowych), mechanika wodna (hydraulika, nauka o silnikach wodnych, pompach, budowie wodociągów itd.), nauka o silnikach spalinowych, budowa maszyn — dział stojący w związku ścisłym z technologią mechaniczną metali, technologią drzewa, materyałów włóknistych, z technologią chemiczną itd.

Mechanistyczny pogląd na świat, ob. Me-c h a n i z m 4).

Mechanizm 1) (techn.), budowa lub wewnętrzne urządzenie maszyny, przy którego pomocy siła zewnętrzna ujawnia działanie swoje; np. M. zegara, młynu itd. M-em więc wogóle nazywamy pewien układ ciał, które stawiając o-pór jedno drugiemu, krępują sobie wzajemnie ruchy i zmuszają wszystkie punkty układu do odbywania ściśle określanych dróg, przyczem szybkość jednego z punktów układu wyznacza w zupełności ruch, a więc i wielkość szybkości i przyśpieszenia reszty punktów układu. Ruch przenosi się stopniowo od jednej części maszyny do drugiej i wprowadzane po drodze więzy i przeszkody określają ruch części następnych.

Dwa ciała, z których kształt jednego w zupełności określa kolejne położenia, które może zając ciało drugie, noszą nazwę kinematycznej pary ciał. Najprostszemi parami kine-matycznemi są: jedna - warunkująca ruch prostolinijny postępowy, druga — ruch obrotowy. Pierwszą możemy sobie przedstawić jako gra-niastosłup, osadzony w kierownicy właściwej; drugą—jako czop z odsadami, obracający się w tulejce też właściwej. Jak pierwsza, tak i druga para kinematyczna mogą być rozważane jako wypadki szczególne pary śrubowej—śruby i na-śrubka. Pierwsza jako para śrubowa o nieskończenie wielkim skoku, druga jako para śrubowa o skoku równym zeru. Najprostszemi nazywamy je dlatego, że ruchy względne oby-dwuch ciał jednego względem drugiego są zupełnie jednakowe, czego nie spotykamy w innych parach kinematycznych. Z dowolnego połączenia całego szeregu par prostych kinematycznych powstają rozmaitego rodzaju M-y służące do przenoszenia i przetwarzania ruchu.

2) (filoz.) Wszelki układ przeobrażający stosowaną siłę na inną postać i zwracający działanie tej siły w innym kierunku, układ mate-ryalny podlegający tylko prawom ruchu i oporu atomów albo mas; układ wszelki, w którym zmiany zachodzą na mocy praw stałych, a. są przyczynowo uwarunkowane. W tym właśnie znaczeniu—kombinacyi pewnej narządów skierowanej ku wywołaniu skutków określonych wyłącznie mechanicznych bez udziału rozwagi —używał tego terminu Montesquieu (ob.), gdy mówił, iż zupełny „M. zwierzęcia“ jest nie do przyjęcia. Sigwart nazywa M-em takie „wzajemne powiązanie ograniczonej wielości substau-cyi niezmiennych, iż te ostatnie swe stosunki wzajemne zmieniają podług praw niezmiennych“. W znaczeniu przenośnem porządek, w jakim coś jest ułożone, lub sposób, w jaki coś się odbywa. Mówimy też o M-e trawienia, oddychania, mowy, psychicznym (Herbart), duszy (Maass), pamięci, pojmowania (Renan), M-ie lub mechanice życia duchowego (Verworn) itd. Jak M-stycznie pojmowali niektórzy filozofowie duszę, widzimy z tego, że Spinoza i Leibniz nazywają ją „automatem duchowym“. — 3) W biologii miano M-u nadajemy poglądowi, według którego sprawy organiczne odbywają się na zasadzie praw fizyki i chemii wyłącznie,—pogląd nie uznający za potrzebne do wytłumaczenia zjawisk życia wprowadzać innych zasad prócz ogólnie znanych, rządzących światem nieorganicznym. Pogląd przeciwny nazywamy animizmem (ob.), niekiedy dy n a mi zm e m (ob.), najczęściej witalizmem (ob.), a współczesną jego odmianą neo-witalizmem (ob.), który w osobie najwybitniejszych przedstawicieli (Bunge, Rindfleisch i in.) dowodzi niedostateczności metod mechanistycz-nych do wyświetlenia spraw tak swoistych jak zjawiska w ustrojach żywych. Nie przesądzając losów tego sporu, nadmienić należy, żenajważ-niejsze dotychczasowe zdobycze nauki w fizyo-logii, embryologii i biologii wogóle osiągnięto drogą doświadczalną, przez zastosowanie umiejętne metod M-stycznych; zresztą stanowisko witalistyczne w naukach o przyrodzie ożywionej nie wyłącza bynajmniej poglądów ściśle M-cznych na pozostały świat materyalny, czego dowodem może być np. szkoła fizyologów z Montpellier. Z obfitej literatury wymienimy kilka dzieł nowszych: Yves Delage „La Structure du protoplasma et les théories, l’hérédité et les grands problèmes de la biologie générale“ (1895); Hertwig „Zeit. u. Streitfragen d. Biologie“ (zesz. II, Jena 1897); Verworn „Allg. Physiologie“ (wyd. 2-e, Jena 1897); Bütschli „M. u. Vitalismus“ (Lipsk 1901), Wolff „M. u. Vitalismus“ (Lipsk 1902): Sievers „M. u. Organismus“ (Essen 1904); Braeunig „M. u. Vitalismus in der Biologie d. XIX Jahr.“ (Lipsk 1907); Bunge „Vitalismus u. M.“ (Ryga 1909^ Dreyer „Studien zur Methodenlehre u. Erkenntniskritik“ (Lipsk 1895V, Wł. Biegański „Neo-witalizm w współczesnej biologii“ („Krytyka lekarska“,

1904).—4) M-em lub mechanistycznym na świat poglądem nazywamy pogląd: a) według którego wszystkie zjawiska we wszech-świecie objaśnia się jako skutki ruchów i oporu atomów albo mas, b) według którego wszystkie zjawiska we wszechświecie są ściśle uwarunkowane na mocy praw stałych, wszystko się sprowadza do koniecznego związku pomiędzy przyczynami i skutkami, wyłączone zaś jest całkowicie działanie czynników albo sił wolnych. Co do a) w znaczeniu pierwszem M. z natury rzeczy łączy się z pokrewnym mu ma tery a-1 izmem (ob.): przypuszczając, iż istoty i ich własności powstają wskutek ugrupowania pewnej ilości pierwiastków bezjakościowych pod wpływem siły zewnętrznej, staje się atomiz-mein (ob.) i przeciwstawia się dynamizmowi (ob.), który przyjmuje siłę wnętrzną, przekształcającą i rozwijającą materyę (ob.), właściwą najdrobniejszym jej cząstkom. Biorąc pod uwagę animizm (ob.) i antropomor-fizm (ob.), cechujący myślenie pierwotne, należałoby przypuszczać, iż Starożytność przez dynamizm dopiero doszła do M-u; tymczasem tak nie jest, albo raczej nie zupełnie tak jest, gdyż -- pomijając Anaksymaudra (ob.), którego pierwiastki nie są pozbawione jakości i wielkie jeszcze mają podobieństwo do homeo-meryi Anaksagorasa (ob.) — już w w. V przed Chr. spotykamy wyraźnie sformułowaną teoryę atomistyczną Demokryta (ob.), którego też za prawdziwego ojca M-zmu musimy uważać (nie wspominamy tu Leucyppa ze względu na niedostateczne o nim wiadomości i na trudność wywikłauia jego poglądów z filozofii Demokryta). Nadto znamy w Starożytności tak stanowczych przedstawicieli M-u jak Epikur (ob.), Lukrecyusz („De natura rerum“ ob.), poczęści Strato z Lampsaku, może stoicy. —W czasach nowszych uzasadnienie naukowe M-u, dały prace Kopernika, Galileusza, Keplera, choć badacze ci sami nie byli całkiem wolni od antro-pomorfizmu naiwnego. Do rozpowszechnienia M-u przyczynił się bardzo Bacon (ob.), jeszcze więcej Hobbes (ob.), który przeniósł go nawet na zjawiska psychiczne. Dla Kartezyusza (ob.) rozciągłość jest jedyną własnością materyi obok podzielności nieskończonej na cząstki, które mogą przybierać najrozmaitsze względem siebie stanowiska w zależności od nadanego im ruchu. W dziedzinie materyalnej Spinoza również utrzymuje pogląd mechanistyczny, teleologię (ob.) usuwa bezwzględnie, wszystko bowiem wypływa z Boga z koniecznością logiczno-matematyezną. Nowe podstawy zyskuje M. w odkryciach i teo-ryach Boylea, Huyghensa, Newtona (stanowisko Newtona pod tym względem z trudnością daje się określić). Dla Leibniza (ob.) kar-tezyańska filozofia natury jest tylko „Vantichambre de la vérité“, M. uzupełnić należy przez dynamizm i celowość powszechną z harmonii przedustawnej wynikającą, albowiem „tout se fait mécaniquement et métaphysiquement dans le même temps“. Kant (ob.), pomimo całej swojej wiedzy przyrodniczej i genialnej in-terpretacyi rządzących wszechświatem praw mechanicznych, zajmuje stanowisko połowiczne. Dla świata ustrojów zachowuje zasadę celowości, wskazuje, że „Newton des Grashalms“ jeszcze się nie znalazł, a ostatecznie całość przyrody, choć da się tłumaczyć m-styeznie, winna być pojmowana teleologicznie. Schelling przeciwstawia M. a celowość (pierwszy nazywa „eine abwärts laufende Reihe v. Ursachen

u. Wirkungen“). Podług Schopenhauera, M. spraw przyrody jest uprzedmiotowieniem „ Willen zum Lebern“. Dogmatycznymi a nawet fanatycznymi wyznawcami M-u byli materyaliści

w. XVIII: Holbach, Lamettrie, Robinet i inni, oraz połowy w. XIX: Czolbe, Moleschott, Vogt. Zdaniem Hartmanna (ob.), M. i teleologia są to dwie strony jednej zasady konieczności logicznej, zespolonej z wolą alogiczną. Carrière (ob.) sądzi, że M. i teleologia nie wyłączają się wzajemnie, raczej dopełniają się. Lotze (ob.) podporządkowuje M-owi celowości, Liebmann (ob.) je godzi, tak samo: Planck, Ravaisson, Renouvier, Bou-troux, Lasswitz (ob.), Br. Wille i in. Wundt widzi w M-ie „nur ein leil des allgemeinen Zusammenhanges geistiger Kausalität“. Fouillée rozpatruje go jako przejaw zewnętrzny istotnego działania „des idées forces“. Dla Nietzschego (ob.) prawdziwą siłą jest „ Wille zur Macht“, M. przyrody jest tylko „Zeichensprache“ , jest tylko interpretacyą naszych wartości wewnętrznych. Wartość podmiotową czynnika teoretyczno-poznawczegc posiada M. dla Friesa (ob.), Benekego (ob.), Herbarta (ob.), F. A. Langego (ob.), Riehla (ob.), Cohena (ob.), Natorpa (ob.), Windelbanda (ob.), Münsterberga (ob.), Schuppego (ob.). Podług Helmholtza (oh.), celem osta-

sela 1874).

tecznym wiedzy przyrodniczej jest sprowadzenie wszystkiego do mechaniki. Du Bois-Reymond mówił, że niema żadnego innego poznania oprócz in-cznego: „badanie teoretyczne przyrody nie spocznie aż sprowadzi świat zjawisk do ruchów pierwiastków“. Toż samo mniej lub więcej twierdzą: Wundt, Ebbinghaus (ob.), Haeckel (ob.), Clausius (ob.), Boltzmann (ob.), Thomson, Maxwell (ob.), Kirchhoff (ob.), Hertz (ob.) itd., którzy wszyscy są mechanistami, w tłumaczeniu jednak m-czuym widzą cenny jedynie „o-braz“ rzeczywistości. Na podobnem stanowisku stoi Höffding (ob.). Zupełnie inaczej zapatruje się Mach, który uważa to wprost za przesąd, żeby „wszystkie zjawiska fizyczne dały się wytłumaczyć m-cznie“. Ostwald (ob.) na miejsce M-u stawia energetyczny pogląd na świat.—Przeciwnikami M-u dogmatycznego są: Stallo, Du-hem, Poincaré, Cornelius, że nie wspominamy już takich myślicieli jak np. Bergson. Ostatecznie M. jest tylko poglądem filozoficznym i nie tworzy żadnego systemu. Można być ma-teryalistą i dynamistą (Büchner), mechanistą i spirytualistą (Kartezyusz, za naszych czasów Secchi). Oczywista, że to są wyjątki, oraz że panteizm np. nie bardzo się godzi z M-em, a pozytywizm przychylniejszy jest dlań, niż dla dynamizmu, który w okresie po Leibnizu miał przedstawiciela tej miary co Cauchy (ob.). Co do b- przeciwstawiając M. w drugiem znaczeniu w znacznym stopniu teleologii, łączymy go z pojęciem przyczynowości powszechnej, które to pojęcie zresztą, w ostatnich czasach, uległo przeobrażeniom rozlicznym pod wpływem energetyki (ob.) oraz nowych metod krytycznych w nauce i filozofii.— Bi bl.: Lange „Hist. filozofii materyalistycznej“ (t. 2, Warsz.

1881); Windelband „Gesch. d. Philosophie“ (Lipsk 1900, passim); Hertling „Üb. d. Grenzen d. mechanist. Natur erki ärung“ (1875); Reichenau „Filozofia monistyczna“ (Warsz. 1883); Natanson L. „Teorya jestestw idiodynamicznych“ (Warsz. 1883); Renouvier „Les Principes de la nature“ (Paryż 1892, t. 2); Mahrburg „Teorya celowości ze stanowiska naukowego“ (Kraków 1888); Pearson „The Grammar of Science“ (Londyn 1892); König „D. Entwickelung d. Cau-salproblems“ (Lipsk 1888 — 90); Liebmann „Zur Analysis d. Wirklichkeit“ (Strassb. 1900); tenże „Gedanken u. Thatsachen“ (tamże 1899); Schmitz-Dumont „Naturphilosophie, als exacte Wissenschaft“ (Lipsk 1895); Du Bois - Reymond „Ub. d. Grundlagen d. Erkenntuiss...“ (Tubinga 1890); Schwarz „Die Umwälzung d. Wahrnehmungshypothesen...“ (Lipsk 1895); Hannequin „Sur Phypothèse des atomes dans la science contemporaine“ (1899); Lipps „Naturwissenschaft u. Weltanschauung“ (Heidelberg 1905; ob. art. J. Segała „Przegl. Filoz.“ 1907); Ostwald „Ueber-wiudung d. wissensch. Materialismus“ (Lipsk 1895); tenże „Vorlesungen üb. Naturphilosophie“ (Lipsk 1901; ob. art. Kodisowej w „Prz. Filoz.“

1903); Pillon „L’Évolution histor. de l’atomisme“ („Année philos.“ 1891); Stallo „Die Begriffe

u. Theorien d. modern Physik“ (1901, ob. art. Nus-baumowej w „Prz. Fil.“ 1903); Picard „La Science moderne“ (1905); Kodisowa „Upadek materyalizmu w nauce“ („Prz. Filoz.“    1898);

Kozłowski „Przyczynowość jako podstawowe pojęcie przyrodoznawstwa“ („Prz. Fil.“ 1906); tenże „Zasady przyrodoznawstwa“ (Warsz. 1903); Ude „Monist, od. teleolog. Weltanschauung“ (1907); Gütberlet „Kosmos“ (1908); Biegański „O spółczesnej filozofii przyrody“ („Prz. Fil.“ 1907); St. Loria „Z historyi zagadnień i metod psychologii“ („Dzieje myśli“ t. II, z. 2, Warsz.

1909); Haeckel „Zarys filozofii monistycznej“ (t-że 1905); „Sbornik po fiłosofti jestiestwo-znanija“ (Moskwa 1906); Rey „L’Energétique et le Mécanisme“ (1908); Kleinpeter „Die Er-kenntnisstheorie'd. Naturforschung d. Gegenwart“ (1905); Eisler „Wörterbuch d. philosoph. Begriffe“ (Berl. 1910, t. II, wyd 3-e). M- Ab-

Mechanoterapia (gr. ï)    = przyrząd

i y] ff-epamY^leczenie) nazywana też Mecha-n ur g i ą (p. i zb ëpyov — czynność, działanie), leczenie mechaniczne za pomocą przyrządów i narzędzi różnych, stosowanych zwłaszcza w gimnastyce leczniczej, a szczególnie w ortopedyi (ob.): wykonywanie zabiegów czysto chirurgicznych za pomocą narzędzi ostrych i innych, do M-i nie bywa nigdy zaliczane.    Dr-J- p-

Mechelen m-sto w Belgii (po flamandzku; a po franc. Mal i ne s)— w prowincyi Antwerp-skiej wśród urodzajnej równiny nad rzeką Dyle i nad kanałem. M-ców 59167 (1907). Ko-munikacya koleją rozgałęziona. Ulice szerokie, porządnie zabudowane; place wielkie; plac Wielki z pomnikiem Małgorzaty austryackiej. Budynki ważniejsze: olbrzymia katedra gotycka z wieżą o 99 m. wysokości z w. XIII—XV; w kościele obraz van Dycka; kościół św. Jana z obrazami Rubensa; pyszny ratusz z w. XV, pałac arcybiskupi, trybunał (niegdyś pałac Małgorzaty Austryackiej), muzeum, tzw. halle z r. 1340. Przemysł włóknisty bardzo rozwinięty, również żelazny. Handel w czasach ostatnich nieco podupadł. Instytucye naukowe: Atheneum, szkoła średnia męska, seminaryum arcybiskupie, nauczycielskie, ogród botaniczny z biustem u-rodzonego tu botanika Dodonaeusa (1517), akademia malarska, muzeum starożytności, kilka stowarzyszeń naukowych.—Po podziale państwa Franków pomiędzy Karolem Łysym, a Ludwikiem Niemieckim, M. dostało się Lotaryngii, r. 915 darowano je biskupom Leodyjskim, r. 1336 wykupili je książęta Brabancey, r. 1383 przeszło do księcia Burgundzkiego, r. 1477—do Habsburgów. R. 1572, za czasów Alby, zaszły tu pogromy najokrutniejsze. — Por. David ,,Geschiedenis van M.“ (1854); Mathieu „Histoire du grand conseil de Malines“ (Bruk-

E Gr.

Mechelin Leopold Henryk Stanisław, znakomity mąż stanu finlandzki (* 24 list. 1839 w Fredrikshamm, gdzie ojciec jego był profesorem w szkole kadetów). Ukończył dwa wydziały w uni w. helsingsforskim: hist.-filozoficzny (1860) i prawniczy (1864). Aplikował przy sądzie apelacyjnym w Wiborgu i przy Senacie (do 1867). Dyrektor banku prywatnego (1869 — 1872). R. 1873 profesor prawa publicznego w Helsingsforsie. Jednocześnie rozpoczął działalność polityczną. Od r. 1872 członek sejmu, od r. 1875 członek i przewodniczący Rady miejskiej w Helsingsforsie (do 1878), r. 1874— 1876 z ramienia senatu przygotowywał w ko-misyach różne reformy prawodawcze (prawo o wolności handlu i przemysłu, własności autorskiej, prawo rozszerzające wolność wyznań, ustawa o walucie złotej). Uszlachcony r. 1874, od r. 1877 zasiadał w sejmie jako członek stanu rycerskiego. Zapoczątkował wtedy nowy sposób obliczania budżetu ks. Finlandzkiego, która to reforma pozostała. Uczestniczył w pracach komisyi, która miała rozpatrzeć projekty rządowe zaprowadzające w Finlandyi służbę wojskową na wzór rossyjskiej. Z polecenia senatu przewodniczył komisyi, która miała wynaleźć nowe źródła dochodów księstwa (1879). Jednocześnie otrzymał katedrę ekon. politycznej w uniwersytecie, wykładał więc jednocześnie prawo publiczne i nauki ekonomiczne. R. 1882 mianowany senatorem, został M. w krótkim czasie szefem sekcyi handlu i przemysłu; rozwinął na tern stanowisku działalność najowocniejszą: otworzył urząd centralny do spraw przemysłu, kontrolę nad t-stwami ubezpieczeń, ustawę o bankach prywatnych, szkolnictwo techniczne, inspektorat fabryczny, powiększył znacznie ilość latarń morskich, port Hangoe uczynił wolnym od zamarzania. R. 1887 Aleksander III delegował M~a z ks. Gorczakowem do Madrytu w celu zawarcia traktatu handlowego z Hiszpanią ze szczególnem uwzględnieniem interesów Finlandyi. R. 1889 reakcyoniści rossyjsej⁷ rozpoczęli kampanię przeciw Finlandyi. Senat za pośrednictwem M-a oświadczył się przeciw zamiarom rządu, jako niezgodnym z konstytucyą; skutkiem tego musiał M. podać się do dymisyi w czerw. r. 1890. Powrócił do zajęć literackich, był czynny w Radzie miejskiej stolicy (prezydent Rady 1892 —1899). Tymczasem prześladowania rządowe wzrastały. Finlandczycy nie chcieli się poddać rozkazom, zawieszającym konstytucyę. Utworzyli organizacyę oporu biernego (stronnictwo konstytucyjne). Bobrików, generał gubernator z przywilejami dyktatora, skazywał wybitniejszych członków jego na wygnanie. Skazany na banicyę M. znalazł się w Sztokholmie. Latem w r. 1904 Bobrików znika ze sceny. Nowy generał gubernator opiera swoje rządy na innych zasadach. Sejm zwołany zostaje w grud. r. 1904. M. z inn. banitami wraca do kraju

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Z«»*- 363b,

i ima się pracy parlamentarnej. Przewodniczy wielkiej komisyi, która ma żądać przywrócenia porządku prawnego i konstytucyi. W marcu r. 1905 rząd czyni pierwsze ustępstwa. Wybuch rewolucyi w Rossyi i wielki strajk polityczny w Finlandyi w paźd. r. 1905 przyśpieszają wykonanie życzeń zawartych w petycyi. Manifest d. 4 list. r. 1905 przyrzekł Finlandyi przywrócenie porządku prawnego i wielkie reformy konstytucyjne. Senatorowie z czasów Bobrikowa usunęli się; ich miejsca zajęli członkowie stronnictwa konstytucyjnego. M. mianowany wiceprezydentem senatu (1 grud. 1905), Senat w ciągu kilku miesięcy dokonał wielkiej pracy: oparł odnowiony ustrój Finlandyi na zasadach demokratycznych. Dawny sejm składał się z 4 stanów: szlachty, duchowieństwa, mieszczaństwa i włościan. Senat opracował nową ordynacyę sejmową, prawie jednogłośnie przyjętą przez sejm (1906), a zaprowadzającą jedną izbę, powszechne prawo wyborcze (od 24 roku), rozszerzone na kobiety. Prawa osobne zagwarantowały wolność prasy, związków i zgromadzeń. R. 1907 senat przystąpił do reformy samego rządu: projekt opracowany przez M-a, jak i cały szereg projektów ustaw społecznych utonęły w archiwach petersburskich. Reakcyjne prądy zaczęły panować bezwzględnie w życiu państwo-wem Rossyi. Uczciwy i powszechnie łubiany w Finlandyi generał gubernator Gerhard zmuszony został podać się do dymisyi (1908); za jego przykładem poszedł M. w maju r. 1908. Zajął się przeważnie zwalczaniem publicystycz-nem projektów rządowych. Podczas wyborów r. 1910 wybrany do sejmu (1910 — 1912). M. jest członkiem kilku akademii i T-stw naukowych finlandzkich i cudzoziemskich. Ogłosił wiele pism po szwedzku, fińsku i wielu język, cudzoziemskich: „O radzie państwa w Szwecyi od Gustawa Wazy do r. 1634“ (1873); „Fede-racye i unie państwowe“ (1873); „Zbiór praw zasadniczych Finlandyi poprzedzony wstępem historycznym“ (1879, wydanie ponowne 1891); „Précis du droit public du Grand Duché de Finlande“ (2 wydania, w 1886; przekh rossyj-ski i angielski); „Das Staatsrecht des Grossfürstenthum Finland“ w Marquardsena „Haudb. des öffentl. Rechts“ (1889); „Czy prawa Finlandyi szkodzą interesom Rossyi“ (broszura po szwedzku, fińsku i rossyjsku 1890); „La Finlande au XIX s.“, wielkie dzieło ilustrowane, pod red, M-a po fińsku, szwedzku, rossyjsku, niemiecku, francusku i angielsku 1893 —1894); „Treść praw zasadniczych Finlandyi“ (po szwedzku, fińsku i rossyjsku 1896); „La Finlande“ (dzieło zbiorowe pod red. M-a z okazyi wystawy powszechnej w Paryżu 1900; pióra M-a są rozdziały: organizacya polityczna i administracyjna, system monetarny, banki i kasy oszczędności, komunikacye, handel); „Kwestya autonomii Finlandyi“ (po szwedzku, fińsku i rossyjsku

1903); „Różnice zdań w kwestyach rossyjsko-finlandzkich“ (w tychże językach 1908); „O kwe-styi uregulowania stosunków prawnych pomiędzy Rossyą a Fiulandyą“ (w tychże językach 1909). Nadto M. ogłosił wielką ilość rozpraw w pismach finlandzkich, szwedzkich, niemieckich, francuskich, belgijskich, i angielskich. Wobec świata ucywilizowanego reprezentuje Finlandyę od lat wielu i nie pomija żadnej sposobności, gdy można poruszyć opinię europejskich mężów stanu, prasę itd.—na rzecz nieszczęśliwej ojczyzny.

nił się uajprzód do klasztoru Kapucynów, a potem do domu posła francuskiego. Wkońcu osiedlił się na Morei w Modonie, pod opieką i przy pomocy władz weneckich. Jego staraniem było nadać regułę swemu zgromadzeniu, według reguły św. Antoniego opata. Członków zgromadzenia tego podzielono stosownie do wieku, na starców, dojrzałych, młodzież; każda klasa miała osobne mieszkanie, właściwe obowiązki, zatrudnienia. W r. 1708 położono kamień węgielny kościoła. Nowy zakon potwierdził Klemens XI pod regułą św. Benedykta, która zastąpiła miejsce reguły św. Anton. Gdy Turcy opanowali Moreę, M. udał się z towarzyszami do Wenecyi, w maju r. 1715; wsparci przez pap. Klemensa XI, otrzymali od senatu r. 1717, na wieczne czasy małą wyspę, na lagunach, św. Łazarza. M. był powołany do Rzymu przez Klemensa XI, otrzymał dla swego zgromadzenia rozmaite przywileje i pozwolenie posyłania na Wschód misyo-narzy. Powróciwszy, urządził drukarnię ormiańską w Wenecyi, z której jeszcze za jego życia znakomite wychodziły dzieła. Zgromadzeuie założone przez M-a pracuje odtąd w obrębie Ormian. Pod doktorem Szczepanem Melchiorem z Konstantynopola, opatem, następcą M-a, kilku M-stów zaczęło zakładać w Tryeście, a potem w Wiedniu, zgromadzenia odrębne, choć pod tym samem imieniem i ku pracy do jednegoż celu. Po Melchiorze nastąpił r. 1800 Szczepan Akon-cyusz Köver, szlachcic ormiański z Siedmiogrodzkiej ziemi. Uzyskał od Napoleona I, r. 1810, pozwolenie na byt zakonu mecliitarystów, kiedy inne klasztory włoskie były zniesione. Pod Akon-cyuszem, zgromadzenie to otrzymało tytuł Akademii. Po jego śmierci r. 1824, nastąpił z podwójnym tytułem opata i arcybiskupa in parti-bus z Siunik, Sukias de Somal. Pod nim z nauką języka ormiańskiego i łacińskiego połączono w klasztorze na w. św. Łazarza naukę języków nowożytnych, a przekłady dzieł francusk., włoskich, niemieckich, angielskich ciągle wychodziły. Dwa kollegia świeckie, jedno w Padwie, założone przez Ormian indyjskich Samuela Moo-rat, a drugie w Wenecyi przez Edwarda Rafaela, zarządzane przez opata M-stów, utrzymują bezpłatnie młodych Ormian; a ci odebrawszy wychowanie, wracają do kraju. Ob. „Pamięt. religijno-moralny“ (1847, XIII).

Mechow Fryderyk Wilhelm Aleksander podróżnik niemiecki (* 1831 w Lubaniu na Śląsku pruskim). Po ukończeniu szkoły kadetów, wstąpił do wojska, uczestniczył w wojnach r. 1866 i 1870 — 71 (pod Wörth ciężko ranny). Po wystąpieniu z wojska w r. 1874 w randze majora, należał do wyprawy Giiss-feldta do Kuango i dotarł aż do Loaugo. Drugą większą podróż przedsięwziął w 1. 1878—1881, doszedł do Angoli i zbadał średni bieg Kuango. Po powrocie wydał opracowaną przez siebie mapę zbadanych krajów: „Kartenwerk meiner

E. Chw.

— Por. Posuer: „Demokratyzacya Finlandyi“

(1906), oraz artykuły drukowane w „Krytyce“

(Kraków 1907), H. Konic „Projekt Finlandzki“

(„Gaz. Sądowa“ 1910).

s. P.

Mecherzyński Karol, pisarz polski (* 1804 w Krakowie—f 1881 tamże); profesor języka polskiego i łacińskiego w liceum naprzód św.

Barbary, potem św. Anny, od r. 1850 profesor historyi literatury polskiej w uniwersytecie Jagiellońskim. Opuściwszy to stanowisko w r. 1867, objął zarząd biblioteki uniwersyteckiej. R. 1873 członek Akad. Umiejętności. Najważniejsze dzieło: „Historya wymowy w Polsce“ (3 t.; Kraków 1856—60). Prócz licznych rozpraw, ogłaszanych w „Rocz. Tow. Nauk. Krak.“ i „Bibl.

Warsz.,“ wydał jeszcze: „Historya języka łacińskiego w Polsce“ (Krak. 1833); „O magistratach miast polskich“ (tamże 1845); „Historya jęz. niemieckiego w Polsce“ (tamże 1844);

„Przegląd literatury ludów wschodnich, greckiej, średniowiecznej itd.“ (tamże 1851); „O reformie akad. krakowskiej w r. 1780“ (tamże 1864);

„Wypisy polskie dla szkół żeńskich“ (Kraków 1872); „Historya literatury polskiej dla młodzieży“ (tamże 1873, wyd. 2, 1880) i „Przykłady i wzory ji najcelniejszych prozaików i poetów polskich“ (tamże 1874); „Wzór odmian gramatycznych i składni języka polskiego w. XIV“;

„Stylistyka“ (tamże 1884). Przełożył kroniki Długosza ksiąg 13.

Mechesino, malarz włoski, ob Beccafumi.

Mecłlitar (* 7 lut. 1676 w Sebaście, w Armenii —■ f 29 kwiet. 1749), miał imię Manug (dziecię), W piątym roku życia, powierzony pewnemu kapłanowi, postęp w naukach uczynił tak nagły, że zaledwie 9 lat mając, odebrał 4 święceń mniejszych. M. wstąpił do klasztoru w Sebaście, i przyjął imię Mechitar (Pocieszyciel), szukał nauki po miastach Armenii.

Zwiedził Eczmiadzin, Alep, Cypr, a stąd wrócił do Sebasty, gdzie naglony przez biskupa, zakonników i wiernych, na kapłana wyświęcony został r. 1696; poczem udał się do Konstantynopola, który opuścić przymuszony, poszedł w głąb Azyi. W klasztorze passeńskim uczył teologii, a podczas zarazy opiekował się gorliwie chorymi. Wrócił do Konstantynopola w r. 1700. Tu, na przedmieściu Pera, rozmyślał o założeniu zgromadzenia religijnego. Jednocześnie wydawał książeczki nabożne. Zazdrość wzbudziła prześladowanie przeciw niemu, schro- Kuango-Expediton“ (Berlin 1884).

szcze-

Mechtylda (św.) 1) córka hr. Bertolda Andechs, krewnego Fryderyka Earbarossy (* ok. 1125). Znalazła się już w piątym roku życia w klasztorze Diessen, założonym przez jej ojca r. 1130, gdzie była ksienią. Konrad, b-p augsburski, polecił jej przywróceuie karności w klasztorze Edelstetten, między Augsburgiem a Ulmem. Długi czas przez pokorę nie przyjmowała tego posłannictwa, pap. Anastazy IV przezwyciężył jej opór. W Diessen umarła 31 maja r. 1160. Pamiątkę jej obchodzi Kościół nazajutrz po św. Trójcy. Żywot jej opisał Engelhard, który znał ją osobiście.—2) M. (św.), hrabianka Hackeborn, siostra św. Gertrudy z Eisleben, wychowywała się w klasztorze Rodersdorf, do którego wstąpiła w siódmym roku życia. Urn. r. 1125. Przy końcu życia otrzymała od Boga rozkaz opowiedzenia siostrom swoim i ojcu duchownemu gółów poufałego swego obcowania z niebem. Te znajdują się w jej księdze „Bask i objawień Boskich“, którą wydał niegdyś Jan Lansper-gius.

Meciszewski 1) Kacper, pułkownik wojsk polskich i prawnik, subdelegat grodzki, sekretarz Stanisława Augusta, prawa magdeburskiego przysięgły prokurator. R. 1794, będąc już pułkownikiem, mianowany członkiem komisyi porządkowej wykonawczej w-dztwa krakowskiego; um. w Krakowie r. 1804. Wydał: „Ustanowienie prawa cywilnego w sposobie latvvym zebrane, wielą stosowaniami pomnożone i na język ojczysty przełożone“ (Kraków 1787 — 1788 2 t.). — 2 M. Filip, syn poprzedzającego, pułkownik, szef sztabu artyleryi i inżenieryi. Od młodości zawodowi wojskowemu poświęcony, odebrał wychowanie w akad. inżenierów w Wiedniu, poczem wstąpił do służby austryackiej, w której doszedłszy stopnia kapitana artyleryi, w r. 1810 przeszedł do wojska Ks. Warszawskiego, fortyfikował Modlin i Toruń i był komendantem drugiej z tych twierdz. Od tego czasu dzielił wszystkie losy armii polskiej i kampanie przez uią odbywane. W r. 1815 profesor geometryi wykreślnej w uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, wszedł na nowo w r. 1818 do służby wojskowej Królestwa Polskiego w stopniu majora, następnie został pułkownikiem i szefem sztabu. Poległ podczas rewolu-cyi d. 29 listopada r. 1830 w Warszawie. Wydał z druku: „Fortyfikacya połowa“ (Warsz. 1825, z rycinami); „O wojnie tureckiej przez gen. Valentini“ (z niemieckiego, tamże 1829). —3) M. Hilary, brat poprzedzającego, publicysta (* w Krakowie 1802—y tamże 1855), do szkół chodził w Krakowie, uczęszczał do uniwersytetu we Lwowie i Warszawie, tu należał zarazem do redakcyi „Tygodnika dla płci pięknej“. Odbywał podróże po znaczniejszych miastach Europy, aż osiadł w Krakowie i wziął w posagu hotel Rossyjski, który na siebie utrzymywał. Był po kilkakroć wybierany deputowanym na sejmy Rzplitej krakowskiej. Bystrość pracy z niepospolitą zdolnością sprawiały, że mu oddano kierunek biura likwidacyjnego. Na tern stanowisku poznał doskonale finause i sprawy całego kraju, co mu posłużyło do licznych pisemek w tym przedmiocie ogłaszanych i do skreślenia historyi bytu R^plitej. W r. 1834 redaktor i wydawca „Tyg. krakowsk.“, r. 1845 jakiś czas dyrektor i dzierżawca teatru krakowskiego. Przedsiębiorstwa atoli nie powodziły mu się zgoła. W r. 1846 był czynny w wypadkach krakowskich; po zajęciu miasta przez Austryaków, udał się do Berlina i rozpoczął druk ważnego swego dzieła „Sześć lat bytu politycznego rzeczypospolitej krakowskiej, to jest od grudnia r. 1827 do 1833“ (tylko jeden zeszyt). Powróciwszy do kraju w r. 1848 zajmował się wyłącznie piśmiennictwem i redagował rozmaite pisma („Dziennik narodowy“ i „Polska“); występował jako rzecznik krańcowy arystokracyi ziemskiej, co sprawiło, że zecerzy odmówili składauia „Polski“; z tych czasów pochodzi namiętna napaść M-go na Dzierzkowskiego. W 1. 1849 — 50 ogłosił kilka broszur, z tych jedne były humorystyczne i polityczne, inne poważne i naukowe. Należał do redakcyi „Dwutygodnika liter.“ i do „Czasu“, przeciw której jednocześnie pisywał dowcipne i satyryczne korespou-dencye do „Gazety Warszawskiej“ w r. 1854. Wogóle zdolności jego były niezwyczajne, a usposobienie na publicystę uderzające. Dowcip, wy-trawność walki, jednały mu zwolenników, pomimo, że w działaniach jego widoczny był brak przekonań. Do ważniejszych nuleżą następne jego prace: „Dyaryusz sejmn wolnego miasta Krakowa“ (1838); „Uwagi o teatrze krakowskim“ (1843, rzecz niezmiernie cenna); „Do historyi prawodawstwa karnego, tudzież sejmów prawodawczych b. rzeczypospolitej krakowskiej“ (1849); „Posag uniwersytetu Jagiellońskiego“ (1850); „Rzecz do historyi majątku uniwersytetu krakowskiego“. W rękopisie zaś zostawił najważniejszą pracę: „Historya rzeczypospolitej krakowskiej od 3 maja r. 1815 do 26 listopada r. 1848“ (3 t. dziejów a 1 dokumentów). Dzieło to rozpoczęto drukować w Krakowie r. 1850 nakładem Ad. Potockiego, lecz po ukończeniu 20 arkuszy, dalszego odbijania zaniechano. A Meckel rodzina anatomów niemieckich. 1) Jan Fryderyk I nazywany też Starszym a. Dziadem (* w Wetzlarze 31 lip. 1714 — f w Berlinie 18 wrześ. 1774), uczeń A. Hallera (ob.). Do nauk lekarskich przykładał się w Gie-tyndze i tam w r. 1748 po obronieniu rozprawy „De quinto pari nervorum“ dyplom doktorski uzyskał; w pracy tej znakomitej o nerwie trójdzielnym opisał odkryte przez siebie zwoje nerwowe: klinowopoduiebieuny (Ganglion sphe-nopalatinum s. Meckelii) i podszczękowy (Cr. submaxillare). Osiadłszy w Berlinie, został tamże w r. 1751 profesorem anatomii, botaniki i położnictwa oraz pierwszym nauczycielem szkoły położniczej, nowo wtedy założonej przy szpi-

Dr J. P.

talu Charité; stanowiska te zajmował do śmierci.— M. zajmował się głównie anatomią nerwów obwodowych, zwłaszcza twarzy, i o nich też ogłosił kilka prac b. cennych. —2) Filip Fryderyk Teodor, syn poprzedzającego (* w Berlinie 30 kwiet. 1756—f w Halli 18 marca 1803); nauki rozpoczął w Berlinie pod przewodnictwem ojca, dalej kształcił się w Gietyndze i w Strasburgu, gdzie, obroniwszy rozprawę „De labyrinthi auris contentis“ godność doktorską osiągnął. Po odbyciu podróży naukowej do Francyi, Anglii i Szkocyi w r. 1779 został prof. anat. i chirurgii w Halli. W 1. 1795 i 1797 powoływano M-a na dwór petersburski jako biegłego w położnictwie. Posiadał bogaty zbiór okazów anatomicznych, w którym podług rozporządzenia testamentowego umieszczono również jego kościec. Zasłużył się przez odkrycia tyczące się anatomii ucha; pisał niewiele, a na jęz. niem. przełożył Baudeloque’a (ob.) „L’art des accouchements“. — 3) Jan Fryderyk II, zwany też M ł o d s z y m a. W n u k i e m, syn poprzedzającego, najsławniejszy w rodzinie (* w Halli 17 paźdz. 1781—+ t-że 31 paźdz. 1833), wykształcenie zawodowe otrzymał w Halli, Gietyndze, Wiircburgu i Wiedniu; dyplom doktorski przyznano mu w Halli (1802) po obronieniu rozpr. „De cordis conditionibus abnor-mibus“, poczem wyjechał do Włoch, Francyi, Anglii i Hollandyi, pracując szczególnie w Paryżu nad anatomią. W r. 1806 powrócił do Halli, gdzie w r. 1808 po Loderze (ob.) otrzymał katedrę anatomii i chirurgii, a na stanowisku tern pozostawał do śmierci. Zbiory anatomiczne, założone przez dziada, powiększone przez ojca, zbogacił do tego stopnia, że mierzyć się mogły z najznakomitszemi w Europie, zwłaszcza zaopatrzył je obficie w okazy z działu anat. porównawczej, przez co stał się w Niemczech pierwszym krzewicielem tej gałęzi wiedzy przyrodniczej; położył również zasługi niemałe w dziedzinie anat. potologicznej. M. pisał b. wiele, a monografie swe cenne ogłaszał przeważnie w wydawanym przez siebie: „Deutsches Archiv für Physiol.“ (od 1815) i w „Arch. f. Anat. u. Physiol.“ (od 1826). Z pośród innych prac jego, które wszystkie wylicza Callisen w „Med. Schriftsteller-Lex.“ (XII, 378 — 390 i XXX, 306), najwybitniejsza jest „System der vergleichenden Anat.“ (Halla 1821 — 1830; 6 cz. w 5 t.; przekł. franc. Paryż 1820—1838; 10 t.), niestety, niedokończone. — 4) August Albrecht, brat młodszy poprzedzającego (* w Halli 4 kwiet. 1790—f w Bernie 19 mar. 1829). Od r. 1807 kształcił się w Jenie; w r. 1810 w Halli został doktorem med. po obronieniu rozprawy „De genitalium et intestinorum analogia“; w r. 1813 wstąpił jako ochotnik do strzelców Lützo-wa, potem służył dalej jako lekarz i aptekarz wojskowy; w r. 1815 został w Halli prosekto-rem brata starszego; w r. 1817 docentem pryw. fizyki i med. sądowej; w r. 1821 powołano go

do Berna, gdzie do śmierci przedwczesnej wykładał anatomię i vmed. sądową. Wydał m. iu. „Lehrb. d. gerichtlichen Med.“ (Halla 1821), był także spółredaktorem wydawn. „Deutsches Arch. f. Physiol.“ i „Beiträge z. gerichtl. Psycbol.“ —5) Henryk, syn poprzedzającego (* w Bernie 1821—f w Berlinie 30 stycz. 1856) przybrał znów do nazwiska dawny przydomek rodowy von Hemsbach. Wykształcił się w Halli; tam w r. 1845 otrzymał dyplom za rozpr. „De genesi adipis in animalibus“, w r. 1847 został docentem pryw. Zajmował się anat. patalogicz-dą, porównawczą i embryologią. W r. 1854 powołano go do Berlina, gdzie w szpitalu Charité był prosektorem i wykładającym anat. patol. Obciążony gruźlicą płuc dziedziczną, zimę r.

1854—5 spędził w Egipcie, powróciwszy do Berlina został prof. nadzw. i wkrótce potem umarł. M. był badaczem poważnym i autorem licznych i cennych monografii. — Por. „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV, 188 — 191).

Meckel Klemens Wilhelm Jakób pisarz wojskowy (* w Kolonii 1842 —f pod Berlinem 1906). R. 1860 wstąpił do armii pruskiej, uczestniczył w kampanii r. 1866, nauki odbył w akademii wojskowej. Ranny pod Wörth; po wojnie r. 1870 — 71 był nauczycielem w szkole wojskowej w Hanowerze, r, 1876 przeniesiono go do wielkiego sztabu generalnego. R, 1885 — 88 był doradcą wojskowym w Japonii i przyczynił się do reorganizacyi armii japońskiej w r. 1895. Napisał m. in. ,»Lehrbuch der Taktik“ (1874 — 76; I-a część tej książki wyszła w r. 1890 w 3-cim wyd. p. n. „Allgemeine Lehre von der Truppenführung im Felde“), „Grundriss der Taktik* (1894), „Übungsplan für den Unterricht in der Taktik“ (1874). Nadto wydał dzieło Brousarta v. Schellendorfi „Der Dienst des Generalstabs“ (1893; wszystko wyszło w Berlinie).    E- Gr-

Meckensius (Meneke) Jan Burhard, historyk (* w Lipsku 1674—f w Dreźnie 1732), profesor historyi w Lipsku, historyograf i kon-syliarz nadworny Fryderyka Augusta II polskiego, oraz członek akad. berlińskiej i londyńskiej. Prócz innych dzieł wydał tyczące się Polski: „Sigismundi Augusti Poloniarum Régis Epistolae nec non Stephani Regis Polon. Epis-tolarum decas et oratio ad ordines Poloniae. Accesserunt Opuscala duo alia ad electionem Régis Sigismundi III spectantia“ (Lipsk 1703). 286 listów Zygmunta Augusta do panujących osób lub instrukcyi dla posłów polskich przy dworach obcych, 10 listów Stefana Batorego, mowa tegoż króla do narodu, oraz ważne pisemka tyczące się elekcyi Zygmunta IH, przedrukowane z r. 1587).

Meczet (arab. mesdzid; skąd włos moschea, fr. mosquée, niem. Moschee), nazwa świątyni muzułmańskiej. Są dwa rodzaje M-tów: większe D żarn i a. Kullijet, tu odbywają się nabożeństwa uroczyste piątkowe oraz świąteczne

Chw.

gorącą“, Nowy Sad 1861).

Medale nagrody, ob. Oznaki zaszczytne.

Medalierstwo: 1) Czasy starożytne i średniowieczne. Sztuka ta znaną była w głębokiej Starożytności, historya jej jest związana z pojawieniem się monety obiegowej, która, lubo przeznaczona była na środek zamienny, przez doskonałość stempla swego zdobyła sobie wartość artystyczną; a gdy prócz wizerunku osoby, przedstawia nadto i fakta historyczne, obrzędy religijne i t. p., zwykliśmy ją uważać w numizmatyce za medale, choć była rzeczywiście tylko monetą. — Wynalazek bicia monety, przypisywany jest powszechnie libijskim Memnadom, najdawniejsza mennica istniała podobno u Etrusków. Jeżeli przyjmiemy czasy Dydony na 850 lat przed Chrystusem, to medale Punickie w Kartaginie jakoby bite, byłyby najstarożytniejsze. W Egipcie, pierwszym który bił monetę, był satrapa Aryan-des, ok. 600 lat przed Chr. Z najstarszych medali greckich srebrnych, które się przechowały, mamy medale z czasów Amyntasa I, kr. Macedonii (507—480 przed Chr.). Z rzymskich zaś medale Q. Ogulniusza i C. Fabiusza konsulów, na 269 lat przed Chr. Złote sztuki pojawiają się po raz pierwszy w Grecyi za Filipa i Aleksandra I W., w Rzymie zaś w 62 lata po ukazaniu się srebrnych, czyli na 207 lat przed Chr. Odbijano je w Starożytności mło-

{ssalâl-al-dèum'à) i wznoszone są modły za sułtana (Turcya), szacha (Persya) itd., i mniejsze, Mes dzid, służące do modłów w dni powszednie. Zewnętrznie Dżami odróżniają się od Mes-dżid’ow większą ilością minaretów. M. budowane są zwykle w kwadrat lub w czworobok. Pod względem stylu arabskie M-y są b. zbliżone do bazylik starochrześciańskich i ujawniają wpływ architektury perskiej z czasów Arsaki-dów i Sassanidów; tureckie wzorują się na M-e św. Zofii w Konstantynopolu. Podobieństwo M-tów do świątyń chrześciańskich tłumaczy się tym, że muzułmanie, podbijając kraje chrze-ściańskie, najpiękniejsze kościoły zamieniali na M-y, np. w Damaszku, Konstantynopolu itd. Cechą znamienną budowy M-tów są kopuły sklepione, a bardziej jeszcze wieże smukłe, minarety, piętrowo wznoszące się w górę, ozdobione w części górnej jednym lub kilku dokoła minaretu wijącemi się balkonikami (s z e r i f), z których wywoływacze, częstokroć ślepi, zw. muezzinami, 5 razy na dzień nawołują wiernych do modlitwy i które w święta uroczyste oświetlane są lampkami (stąd nazwa minaret — latarnia, wieża oświetlona). Minarety są zwykle w narożnikach gmachu głównego wznoszone, lub stoją osobno. Liczba minaretów przy M-ch bywa różna: większe M-y posiadają po 2—4 minarety. Większe M-ty prócz zwykłego dziedzińca i źródeł, mają obszerne opasane murem i drzewami podwórze, gdzie mieszczą się fontanny, umywalnie, mauzolea, gmachy do odpoczynku pielgrzymów i biblioteki (kutubhane), szkoły średnie (Medresse) i niższe (Mekteb), kuchnie dla ubogich (Irnaret), studnie (Sebil), łaźnie {Hammam), składy {Han) itd., utrzymywane z ofiar i dochodów z ziemi do M-tu należącej. Każdy M. musi być tak zbudowany, żeby modlący się w nim byli zawsze obróceni w stronę Mekki, jak wskazuje Kebla albo Kiblach tj. bogato ozdobna szafa, wewnątrz M-tu stojąca, w której przechowuje się zwykle jeden lub kilka egzemplarzy Koranu. Wewnątrz M-tu z prawej strony wznosi się kazalnica {Min-ber)" dla sprawującego modły chatiba, a z lewej, w M-ch przez sułtana odwiedzanych, trybuna sułtańska, złotym gankiem otoczona {Ma-Icsura). Po środku, mniej lub więcej, jedna lub dwie estrady na słupkach oparte {Machfil), na których imamowie stoją odczytujący Koran; dalej zaś 4-boczne wysokie wzniesienie {Mastaba), z którego, wewnątrz M-tu, Muezzini nawołują wiernych do modlitwy. Ściany wewnątrz pokryte są białą farbą lub wyłożone marmurem barwnym i ozdobione wielkiemi tablicami, na których z precyzyą kaligraficzną wypisane są, najczęściej literami złotemi, imiona Boga, Proroka, czterech pierwszych kalifów, liczne sen-tencye i cytaty z Koranu. Żadnych obrazów niema. Rzeźba istnieje tylko w niszach, portalach i gzymsach. Posadzkę pokrywają kobierce i maty. Pluć na podłogę nie wolno.

Niema żadnych siedzeń: wierni modlą się stojąc, klęcząc, bądź siedząc na kobiercach. M. służą tylko do modlitwy, kazań i czytań Koranu: żadne ceremonie religijne w M-tach nie odbywają się. Jako funkcyonaryusze przy M-ch są: szeik (główny kaznodzieja), chatib — odprawiający modły, zastępca jego, 2 albo 4 imamów, 12 muezziuów i ok. 20kaimów (służby).E>

Medakovié 1) Daniel, historyk i publicysta serbski (* 1819 w Dalmacyi—f 1882 w Zagrzebiu). Podczas ruchu politycznego, r. 1848 — 1849, redagował w Karłowicach narodową gazetę „Napredak“, którą wkrótce zawieszono, a redaktora skazano na rok twierdzy. Po odsiedzeniu kary M. w r. 1851 założył w Nowym Sadzie dziennik pol. „Srpski Dnevnik“ z dodatkiem belletrystycznym „Sedmica“ i, skupiwszy całą inteligencyę serbską, stworzył zeń organ narodowy, w którym wytrwale bronił praw swej narodowości. Opracował—bezkrytycznie—dzieje narodu serbskiego: „Poyjestnica srpskog naroda od najstariji vremena do godine 1850“ (Nowy Sad 1851--1854). 2) Mi lor ad, historyk i publicysta czarnogórski, pod koniec pierwszej połowy w. XIX sekretarz Daniła czarnogórskiego. W r. 1851 założy) w Zemeniu pismo: „Vojvo-djanka“, w którern nawoływał Serbów do zje-dnodzenia się narodowego, co przypłacił zawieszeniem organu. Wydał dzieje Czarnogórza („Istorija Crne Gore“, Zemuń 1850) i opisał zwyczaje czarnogórców („Zivot i obiczaji Crno-

E. Chw.

tern, wyrzynając stempel na końcn drążka żelaznego.—Z upadkiem państwa zachodnio-rzym-skiego nauki i sztuki prawie zanikają. Dochodzi do tego, że mincarze zaledwo potrafili się zdobyć Da nieforemne i nieudolne wyrzynanie liter, głów, postaci, itd., w których zaledwie domyślać się można postaci ludzkich. Przy takim stanie mincarstwa i myśl uwieczniania zdarzeń ważniejszych medalami musiała zaniknąć, a stan taki trwał do w. XV.—Dopiero pod koniec w. XIV budzi się z uśpienia życie artystyczne we Włoszech. Powstają po różnych miastach przybytki sztuk i nauk. — 2) Doba Odrodzenia. W dobie Odrodzenia, odradza się i sztuka M-rska we Włoszech, a nawet właściwa historya jej od tych dopiero czasów się rozpoczyna. Malarze, rzeźbiarze, rytownicy, złotnicy, wyrabianiem medali się zajmowują.—M-e odlewano przeważnie z aliażu dzwonowego, choć również i w innych kruszczach je lano. Wykonywano nasamprzód model z wosku, lub słoninca (Steatyt), czasami z drzewa; ten model wyciskano w formie z gliny lub miałkiego piasku, a następnie w wyciśnięte formą miejsce wlewano roztopiony kruszec. Tak odlany medal wykończano rylcem i wygładzano dłutkiem. — Za wskrzesiciela tej sztuki jest powszechnie uważany Wiktor Pisani a. Pisanello (1380 — f 1456), książę włoskich medalierów; którego 50 znanych jest pięknych medali. Między mnóstwem włoskich artystów (Armand: „Les Medailleurs Italiens du XV et XVIs.“, Paryż 1883 wylicza ich przeszło 200), zasługują na wyróżnienie: Sperandio (1440 — f 1528), znany z 40 medali; Ni colo Spineli i z Floreucyi (1430 —f 1499) z 28 medali; W i-ktor Camelis z Vicenzy, którego roboty pojawiają się między r. 1484 a 1524 i który pierwszy podobno używał stempli rytowanych w stali; Ambroży Caradosso z Mondo-nico (1445 — f 1526), w Rzymie zamieszkały, współzawodnik Celliniego, znany z 21 pięknych medali; Benvenuto Cellini (1500 — f 1576), słynny złotnik i rytownik florencki w. XVI (20 pięknych medali); Giovanni Cavi-n o (1500 — | 1570) odbijający medale naśladowane ze staro-rzymskich, za pomocą młota katarowego; Leone Leoni (1510 — f 1592) znany z 38 medaii; Jan Michał Pastorin o ze Sienny (1507—f 1592), jeden z najpłodniejszych medalierów tego okresu, pozostawił z górą 150 pięknych prac swoich medalierskich, Antoni Abondio (młodszy, 1538 —f 1591) pracuje dla Maksymiliania II i Rudolfa II (36 medali); Cesare daBagno wyrzynacz gemm i medalier toskański ok. r. 1550; Dominik P o g g i n i złotnik i medalier florencki (1520—f 1592) znany z 41 medali; Rossi Jan Anto-n i, wyrzynacz gemm i medalier medyolański między r. 1555 a 1574 (26 medali); Jakób Primavera medalier, ok. r. 1580, znany z 17 pięknych medali; Bonisowie Miko-

łaj i Emil medalierzy papiezcy w Rzymie w końcu w. XVI. —Włochy oddziałały na Niemcy, gdzie szczególnie w Norymberdze i Augsburgu kunszt snycerski kwitnie. W końcu w. XV dwaj norymberczycy: Piotr Vischer znakomity odlewnik i snycerz kruszców (1455—f 1487), który dłuższy czas we Włoszech bawił, i Albrecht Dürer (1478—f 1528), malarz i rytownik, są pierwszymi, którzy sztukę niemiecką na nowe wprowadzają tory. Do rozwoju M-a przyczynia się wprowadzony w tym czasie zwyczaj używania medali do stroju; noszą je mężczyźni i kobiety przy kapeluszach i na bogatych łańcuchach na szyi, a niejednokrotnie był to dar samego monarchy. — Słynny w Norymberdze, nie mniej od ojca Piotra, jest najstarszy syn jego Hermann Vischer, biegły odlewnik, snycerz, rytownik i medalier, w pierwszej połowie w. XV. Obok niego bracia: Ludwik (f 1519) i Hans (Jan f 1535) K rugo wie, także z Norymbergi, oraz nie mniej słynni bracia: Wenzel (* 1504—f 1585) i Albert (j- 1590) Janitzerowie, którzy dla kilku cesarzy niemieckich pracowali. W Augsburgu słynie F r y d e r y k Hagenauer i Jan Schwartz, ale najsłynniejszy jest złotnik i medalier lipski Henryk Re i t z, którego piękny wielki medal śr. 103 mm. ze Ś-tą Trójcą na szczególniejszą uwagę zasługuje.—Francya nie daje się Niemcom wyprzedzić. Już w r. 1451 wybity zostaje spory medal śr. 73 mm., wykonany wzorem monet, na pamiątkę wypędzenia Anglików z Francyi. Przez pewien czas królowie francuscy posługują się artystami włoskimi. Ludwik XI zwraca się z zamówieniami do Fr. L a u r a n c a, zamieszkałego w Aix, Franciszek I daje wykonywać medale Celliniemu, a i Primavera francuskie wyrabia medale. Pierwsze me-' dale artystów francuskich pojawiają się w Lyonie ok. r. 1500; wykonywają je rzeźbiarze Mikołaj le Clerc i Jan de S ai n t - Pr i e s t, a odlewa złotnik Jan le Père. Wybitniejszymi rytownikami stempli we Francyi są: Jan Cha pi 11 on, Piotr Piccard, Fr. L alternant, Wilh. Martin, Jan i Bonawentura Cousin, oraz Alek. Olivier. Medale francuskie drugiej połowy w. XVI są przeważnie anonimowe; ok. r. 1560 słynny jest we Francyi Germain Pilon, ale najsłynniejszy Wilh. Dup ré (1574 — f 1647), Od niego to rozpoczyna się we Francyi ta elegancya w odrabianiu medali, która już odtąd wciąż cechuje M. francuskie.—I Niderlandy mają w w. XVI swoich M-ów; wybitniejsi: Paweł van Vian-nen, Stefan van Hollandz Utrechtu, któremu i Zygmunt August roboty powierzał. — Gdy w M-stwie włoskiem z doby Odrodzenia przeważa artyzm, poezya lub myśl wzniosła, wyrażona w pięknej allegoryi, medale niemieckie cechuje biegłość w odtwarzaniu ścisłem rysów portretowych i tego co artyście pod oczy podpadać mogło; francuskie zbliżają się do wzorów

05 ?»

CD

S m e 11 z i n g. — Francya jednak zdobywa już wtedy w sztuce M-ej przodownictwo, które dotąd dzierży; znakomitych posiada artystów, u których kształcą się z różnych krajów przybywający licznie rytownicy. Słynie wówczas w Paryżu Jan V a r i n (1604—f 1673); drugim, również słynnym jest K. Jan Cheron (1635—f 1699), dalej Jan M a u g e r (f 1722), i Piotr Germain

Ci

ka XIV; F e r d. de

i n i i neapolitań-m c z e c h M. kwi-

b£) <r>

włoskich z dodaniem pewnej elegancyi sobie właściwej.—Pod koniec w. XVI odlewauie medali ustępuje coraz bardziej odbijaniu, a służą do tego najrozmaitsze sposoby; tłoczniowy przeważa i zwycięża, gdy maszyny te udoskonalono. Za wynalazcę maszyny tłoczniowej z balansami, uchodzi powszechnie Aubry Olivier (1558) Francuz (Niemcy utrzymują, że u nich już przedtem była znana). Największe w udoskonaleniu tłoczni medalierskiej położyli zasługi Francuzi: Mik. B r i o t na początku w. XVII, V a-rin i JanDroz; tłoczni tej jeszcze i dziś do odbijania się używa.-3) Wiek XVII. W. XVII zaznaczył się upadkiem sztuki, co i na M-stwie ślad swój wybitny pozostawiło. Najdłużej utrzymuje się nieskażony smak we Włoszech. Papieże w Rzymie dają bić liczne medale, utrzymując uzdolnionych M-rów nadwornych. Za Pawła V (1605 — 1621) słynie w Rzymie Jan Aut. Mori; za Urbana VII, Innocentego X i Aleksandra VII (1623 — 1667) Kacper Molo; później familia Hameranich: Albert ojciec (f 1677), Jan syn (f 1705), Hermenegild i Otto wnukowie. Wspomnieć jeszcze wypada Hier. Lucenti rzeźbiarza i M-ra pracującego w Rzymie r. 1660—1680, Jana i Ant. Traviani i Ant. P i 1 a i a (wszyscy w służbie papieskiej). W Niemczech M. szybko się rozwija, lecz prze-maga biegłość nad artyzmem. Między mnóstwem różnych artystów wymienić wypada Reim. F 1 t z a (1658 — f 1703), Fil. Müll (1 53 — f 1718) i Christ. Wermu (1661— f 1739), najpłodniejszego M-ra tego stulecia (przeszło 1 300 prac!); wszyscy z Alten-burga. Na dworze elektorów saskich pracują zdolni: Ern. Kac p. Dürr i Marc. Omeis; w Norymberdze: Jan Jak. Wolrab (f 1690), Grzeg. Hautsch (f 1712); Marc. B r u-n e r (f 1725) i Herm. H a ff n e r (f 1691); w Niderlandach: Piotr van Abeele i Jan

;) M-rzy Ludwi-a i n (1655 — f 1734), oraz Roettiersowie, z 'których J ó-zef (1635 - f 1707), przybyły z Flandryi do Paryża ok. r. 1673, wybitne zajmuje miejsce, a synowie i wnukowie jego do końca prawie w. XVIII w mennicy paryskiej nadwornych zajmowali stanowisko M-ów.—W Anglii: Grzeg. Bovers, Tom. Rawlings, Jan Croker (1620 — f 1741), oraz starszy brat wspomnianego wyżej Józefa, Jan Roet tiers (1631 —f 1701) z dwoma synami Jakóbem i Nor-b e r t e m.—W Szwecyi słynie ArvidKarls-t e e n (1647 f 1718), oraz Ant. Meybusch

(1650—1702), pochodzenia niemieckiego, który Szwecyę około r. 1684 opuścił.—4) Wiek XVIII jest jeszcze wciąż wiekiem smaku zepsutego; dopiero pod koniec jego, wykopaliska pompe-jańskie i w Egipcie dokonane przez Napoleona, zwracają artystów do wzorów starożytnych i smak poważniejszy wyrabiają. Biegłość w ry-{, ciu stempli dochodzi do doskonałości, udoskonalone maszyny pomocnicze pozwalają wykonywać prawdziwe arcydziełka. — Francya przywodzi całej Europie, szczycąc się najznakomitszymi w tej sztuce artystami. Wspomnieliśmy już rodzinę Roettiersów, w której prócz Józefa wymienić należy Norberta i Józefa Karola, pracujących za Ludwików XIV i XV, między r. 1704 a 1753. Później słyną w Paryżu Duvivier’owie: ojciec J a n (1687

—    f 1761) i syn Benjamin (1728—f 1819); następnie Augusty n Dupré (1748 —f 1811) i Mik. Gatte aux (1751 — f 1832). Przy końcu wieku XVIII wymienić jeszcze należy Jana P. Droza (1746—f 1823) i Ramber-ta Dumarest (1760—f 1806). — W pierwszej połowie stulecia słyną w Genewie dwaj znakomici i płodni M-rzy: Jan ojciec (1687 — f 1761)iJakób syn (1715—f 1759) Dassier, którzy przeszło 500 pięknych medali pozostawili.—We Włoszech M. w tern stuleciu postępów nie robi, a nawet upadać zaczyna. Jednym z bieglejszych, pracującym w Rzymie, jest Jan P o z z o; we Florencyi Ant. Montanti (f 1740), Maks. Soldan o-B e n z i (1658—f 1740), oraz uczniowie tegoż: Ant. S e 1 v i, Bartł. Vaggelli i bracia Weberowi e. Nadto do bieglejszych należą jeszcze S i 1 v e-stri, Fontana, F czyk G e n n a r o. — W tnie w tej epoce, ale zawsze biegłość posiada w nim przewagę nad stroną artystyczną: medale z tym okresie odznaczają się dobrym rysunkiem i wykończeniem starąnnem, ale brak im polotu wyższego. Dwory: wiedeński, drezdeński, berliński utrzymują i zatrudniają licznych biegłych M-rńw; w Wiedniu pracują: F i-lip Becker (f 1743) z Koblencyi, Daniel Warou (1667—f 1730), Matias Donner między r. 1736 a 1767, i B e n e d. Rychter, wszyscy trzej ze Szwecyi, J a n W i r t (1753—f 1810). Dla dworu drezdeńskiego wykouywują medale Vestnerowie z Norymbergii Grzegorz ojciec (f 1740) i Andrzej syn (1707

—    f 1754); w mennicy drezdeńskiej zaś pracują dwaj synowie Krystyana: Henryk (1703

—    f 1744) i Kry styan Z y gmunt Wer-muthowie, Olaf W i f norwegczyk, Henryk Paweł Groskurt (-f- 1751) i Karol Hoeckner (1749—f 1820).—Dla dworu berlińskiego wykonywają medale: Piotr Werner (1689-f 1771), Fryd. Dubut (1711 —f 1779), A b r. Ab ram so h u (1754 —f 1811), Dan. Loos (1735—f 1819), który w mechanice odbijania monet i medali wiele porobił

udoskonaleń i był jednym z najpierwszych w Prusach, co zwrócili się do otwarzania wzorów starożytnych; Ant. König (1756 — t 1838), uczeń Loosa. Na dworze bawarskim, w Monachium, słynie znakomity Franc. Schega (1711—f 1787), uważany powszechnie za najzdolniejszego M-ra tego wieku. Wymienić jeszcze należy Jana Kocha (1680 — f 1742) zamieszkałego w Gotha, Wiganda Schaffe-r a (f 1758) z Kopenhagi, z trzema synami Antonim (* 1722), Fryderykiem (* 1727) i Józefem (* 1731), Konr. Böh rera (1710 —f 1756) z Augsburga, Szwajcarów: Jana T i b a u d, ucznia słynnego Dassiera z Genewy, Justyna de Beyer z 'Bernu i J a-ńa Jak. Gessnera z Zurichu. —Wielu zdolnych M-rów dostarcza Szwecya Prócz wspomnianych wyżej: Warou, Donnera i Rychtera, osiadłych i pracujących w Wiedniu, słyną w Sztokholmie: EhrenreichHannibal (1678 —f 1741), Jan Hedlinger (1691—f 1771) pochodzenia szwajcarskiego, Daniel ojciec (1710—f 1780) i Karol Gustaw syn (1746 — f 1798) F e h r rn a n o w i e, G u s t. L j ung-berger (1734 f 1787), Kar. Enhörning (1745 f 1821) i Dan. Haesling (* 1707), uczeń Hedlingera, powołany r. 1745 przez ces. Elżbietę na nadwornego M-ra do Petersburga.— W Niderlandach do wybitniejszych należy Jan Grzeg. Holtzhey (1720 f 1808), syn Marcina również M-ra, i N i k 1 a a s van S w i n-deren z Haagi; w Anglii zaś Jan Krzysztof i J. Zygmunt (f 1773) bracia Tanne-rowie, Jan Kirk(f 1771), Tom. Ping o (f 1776), rodem z Włoch, Grzeg. Moser (f 1783) ze Szwajcaryi, oraz bracia Tomasz i Piotr Wyon z Birminghamu.—I Rossya już w tym czasie posiada biegłych M-rów, których bądź rekrutuje za granicą, bądź u siebie wykształca w założonej przez Katarzynę II Akademii Sztuk Pięknych. Z cudzoziemców pracujących w mennicy petersburgskiej wymienić wypada braci: Ja na (* 1724) i Grzeg. K ry-styana (* 1729) Waechterów, z Heidelbergu, Jana Baptystę Gassa, J. G. Jä-gera i Karola Leberechta (1749 f 1828) z Meiningen; z Rossyan: W a sil ego Bezrodnego (1783 -j- 1806) i Tymoteusza Iwanowa. Nawet osobistości wysoko położone sztukę tą w Rossyi uprawiają: Mar y a Teodorównaks. Wirtemberska (1759 f 1828) i T e o d o r hr. Tołstoj (* 1783), któremu wykonana serya pięknych medalionów upamiętniających wypadki r. 1812 — 1813 — 14 zasłużony rozgłos zrobiła i na dyrektora Akad. Sztuk Pięknych powołała.—5) Wiek XIX. Francyi przypadło w udziale powołać M. do idealniej-szego życia. Znakomity malarz L. David (f 1825) założeniem licznych szkół artystycznych we Francyi potężną w wykształceniu smaku estetycznego wywołał zmianę, która i na wyroby M-a nie pozostała bez wpływu. Jeszcze

bardziej wpływ się uwydatnia za Napoleona I, gdy Dom. Vivant De non (1747 f 1825), artysta wszechstronnie wykształcony, literat i dyplomata, ze sztuką starożytną doskonale obeznany, zamianowany dyrektorem muzeów i mennicy medali, mnóstwo zdolnych artystów pod swojem okiem wykształcił. Powstaje na wzorach starożytnych wytworzony piękny styl „Empirektóry nietylko na wszystkich wyrobach sztuki z czasów Cesarstwa, ale i na M-rstwie wybitną swoją cechę pozostawił. Panowanie Napoleona l licznemi upamiętniono medalami, a pierwszorzędne składały się na to siły: przed wszystkimi innymi znakomity artysta Bertrand Andrieu (1765 f 1822), którego prace zaliczyć można do prawdziwych arcydzieł numizmatyki. Dalej: Rambert Dumarest (1749—f 1806) Piotr ojciec (1763--+ 1819) i Mikołaj syn (* 1784) T i o l i e r, Roman Jouffroy (1749—j* 1826), A n d r z. Galie (1763—f 1844), lyończyk Jan Mary a Chavanne (* 1766), Lud w. Jalcy (f 1820), Aleks. Depaulis (* 1790), M. Brenet, Remond Gay ard i inn. I po upadku Napoleona M. we Francyi ciągle się rozwija, a przy coraz nowszych wynalazkach uproszczających robotę, dochodzi do szczytu doskonałości. Przyczynia się do tego wynaleziona w ostatnim czasie i wciąż udoskonalana maszyna, „tour à réduction¹¹.—Gdy dawniej stemple musiały być ryte w stali ręcznie, obecnie dokonywa tego podług danego modelu z największą ścisłością maszyna, dozwalając nadto wykonywać z tego samego modelu stemple o średnicy dowolnej, które odpowiednio zahartowane, umieszczone w tłoczni parowej, służą do odbijania medali. Główny ruch artystyczny Francyi ogniskuje się w Paryżu, tam za Karola X i Ludwika Filipa, słyną najznakomitsi artyści M-rzy. Przewodzi im Piotr David d’A n g e r s (1789 f 1856), rzeźbiarz i M-er, który wykonał ślicznych portretowych medalionów różnych znakomitości do 500 sztuk (kilka polskich: Mickiewicza, Niemcewicza, Ad. Czartoryskiego, gen. Dwernickiego, Lelewela, Kościuszki i Klaudyny Potockiej). Nie mniej słynny jest Jan Jak. Barre (1793 — f 1855) i syn jego Albert (1818 f 1878). Trzeci jest Ant. Bovy(1795 f 1877), z Genewy, w Paryżu osiattły (przeszło 200 prac). Nadto: Eug. O u di né, rodem Włoch, Aug. Conois (1787 f 1859), Jan Monta-gny (* 1789), Lud. Petit (* 1790), Józ. Do-mard (* 1792), Armand Caguet (1793 f 1881), Em. Rogat (* 1796), Eug. Dubois (* 1796), Jak. Gatteaux (1798 f 1881) i Wal. Borel (1804 f 1882). —W obecnej dobie nowego renessansu, gdy gliptyka prócz M-a w właściwem znaczeniu wielkie znalazła zastosowanie przy wyrobach złotniczych, kunsztowi temu zawsze Paryż przewodzi. Słyną tam niepośledni artyści M-rzy: Henr. Chapu (1833 f 1891), Jul. Chaplain, Oskar

w w. XIX dochodzi do wysokiego stopnia doskonałości. Ok. r. 1821 Gotfryd Bern.

Roty, Kar. Degeorge, Daniel i Jan ger, Ries i Birkbank.—Włochy, acz już Baptysta Dupuis, Henryk Patey, nie przewodniczą sztuce M-rskiej, sporo bieg-Alph. Dubois, Grzegorz Du pré. łych posiadają M-rów. Trzymają się oni po — W Niemczech M. lubo niedorówny- większej części nowej szkoły francuskiej, nie-wa elegancyą wyrobom francuskim, jednak dorównywając jej elegancyą, a z rzadka tylko

naśladują niekiedy piękne wzory starożytne: Kar. Lavy (1765 — f 1813) i syn jego Ant. z Turynu, Lud w. Manfredini (1774 — f 1830) z Genui, Tom. Mercadetti (1760—f 1821) z Rzymu, Józ. Sal wir ka (1754 — f Jachtmann 1820) rodem ze Szwecyi, osiadły w Medyola-nie, Franc. Futinatti (f 1841) z Me-dyolanu, Józ. Girometti, Jan Ant. Santa r e 11 i, Józ. i Mik. C e r b a r a, M-rzy papiescy w Rzymie, Ant. F abris z Florencyi. —B e 1 g i a jako pod wpływem Francyi pozostająca, oraz Niderlandy, wielu zdolnych artystów M-rów, po większej części w Paryżu wydoskonalonych, posiadają. Słyną tam Henr. L ege-man (1765—f 1816), J. P. M e n g e r, D. van der Kellen z Utrechtu, kawaler Simon (* 1820), Kleis Lanting (1783 —f 1827) z Amsterdamu, Józ. Braeint (* 1796) z Gandawy; później: A d r. Veyrat (1813—f 1875), Jan Wurden (1807 — f 1874) i Laur. Hart (1818 — f 1861) z Brukselli, należący do najpłodniejszych M-ów belgijskich, którego olbrzymi śr. 150 mm. medal Leopolda I belgijskiego, na pam. wzniesienia w Brukselli pomnika konstytucyi belgijskiej, w r. 1859 wykonany, jest bodaj największym z medali dotąd gdziekolwiek wybitnych; z późniejszej doby: Leop. Weiner i Lemair z Gandawy.— W Anglii słyną w początku w. XIX W y o n o-w i e ojciec William (* 1795) i syu Tomasz (f 1817); A. J. Stotchard, J. Barber, Tom. Halli day (f 1861), W. B i u f i e 1 d, W e e b, Faulkner, Westwood, B.Pi-s truć ci Włoch w Londynie osiadły, T. A. Finckes, Otley z Birminghamu, — W Szwe-

Loos (1773—-j- 1843), po śmierci swego ojca Daniela, założył w Berlinie wielki zakład M-ski, dotąd istniejący, gdzie sporo biegłych wykształciło się M-rów: Jan L u d w.

(* 1780), Karol Pfeuffer (1801 — *{* 1861),

Karol Voigt(* 1800), L u d w. H e 1 d (* 1805),

Henr. Gottlib Goetze (1794—j- 1855), A.

Mertens, Hen. Lorentz, i Hen. Gube, powołany następnie z Berlina do mennicy w Petersburgu). Słyną również w Berlinie w pierwszej połowie w. XIX znakomici M-rzy: Ant.

Fryd. König (1793—*[* 1844), pracujący później w Dreźnie, Henr. Brandt (1789 — *]“

Q845) rodem ze Szwajcaryi, Ant. Schinkel (1781—f r$4ÏA F. Franke (1795—f 1859),

Posch f-j- 1831), Christ. Scbnizpahn (1781 — -j* 1877), Jan Karol Fischer (* 1802), z współczesnych: Bre Inner i Reitsamer.

W Monachium: Franc. Ksaw. Losch (1770 —*f* 1826) później Stanger, Ries i Müller; w Norymberdze: Ant. (* 1772) i syn jego Andrzej (* 1806) D all in ger o wie; w Augsburgu Jan Neuss (*    1770); w Gotha: F e r d.

H ar ni sc ha (•{* 1826), — -j- 1835), Jana Da-

-i w

Helfricht (1810 — -f- 1892); w Weimarze Angelika Faciu s, która w tej sztuce o wiele przewyższyła ojca swego F r y d e ry k a Wilhelma; w Lipsku, a następnie we Wrocławiu Kar. Lessęr (1782—-j* 1843).--Dwór austryacki utrzymuje biegłych M-rów, a sztuka ta niepospolicie się w. XIX w Wiedniu rozwija. Z wybitniejszych wiedeńskich M-rów notujemy: J a n B a Józ. Langa

n i e 1 a Bö hm a (* 1794), Lud w. Pichler a,    j    cyi wybitniejszą zdobyli    sobie sławę: Maur.

Kar. R a d n i c k y e g    o (1815—*{* 1901)    z gó-    j    Fraumeris (1775—1853); Abr. S a 1 utrą 200 prac, Józ. C    risteuberg    Józ.    j    sohn (1806—^ 1857), Gust. Ad, Enegren

Drentwetta, Sc    werdnera;    osta-    •    (1784—■{* 1854), Kar.    Magnus Mellgren

tnich zaś czasów Józ. Tautencheima, (1806 —    1886), Lud w. Person Lund gr en

radsen, C. Christensen i Fryd. Krohn (* 1806), początkowo zajmujący się rzeźbą, a od r. 1833 medalierstwem. — W Petersburgu do wybitniejszych M-rów w w. XIX należą: Jakób Reichel (1780 — + 1857) z Warszawy, który jako archeolog i numizmatyk wybitne zajął w Petersburgu stanowisko, S. A 1 e-k sieje w i z ostatnich czasów Mejlacho-w i c z, Żyd z Grodna i Leopold Steinem an (1848—f 1896) warszawianin.—Por.:

Ant. Scharffa, Stef. Schwartza, Franc. (1789—-j* 1853), jego córka Lea Ahlborn Ksaw. Pawlika, Piotra Breit hu ta (1826—-f 1854), Piotr Henr. Lundgren i Rud. Marsch a la.—Dwory: saski i ba- (1824—-[- 1855), Jan Ad. Lindberg (* 1839), warski, lubujące się od dawna w sztukach, ' Jan Edw. Ericsson (1836—*j- 1871) i Ern. utrzymują zawsze swoich artystów M-rów; w Ekwal (* 1854), który w r. 1888 do Amery-Dreźnie do wybitniejszych należą Jan Veit ki wyemigrował. — W Kopenhadze słyną C o n-D ö 1 1 (1750 — -j- 1836), który długi czas pracował w zakładach Loosa w Berlinie, gdzie ok.

100 medali wykonał; Kar. Ba er en d (1770 —f 1825), powołany za Ks. Warszawskiego do men-uicy w Warszawie; Kar. Krüger (* 1791),

A. Thomas, w obecnych zaś czasach M. Bar-duleck; w Monachium zaś, w pierwszej połowie w. XIX: Franc. Ksaw. Losch (1770 — f 1826), Jan Jak. Neuss (* 1770), Kar.

Voigt (* 1800), później Schaffer, Stan-

Armand Alfred „Les medailleurs Italiens des XV et XVI“ (3 t., Paryż 1883); Lenormant Pr. „Monnais et médaillés“ łParyż); Marx R. „Les medailleurs Français depuis 1789“ (Paryż 1897); ßolzenthal K. „Skizzen zur Kunstgeschichte d. modernen Medaillen-Arbeit (1429—1840)“ (Berlin 1840); Loehr A. R. „Wiener Medailleure“ (Wied. 1899); Spink „Biographical notices of medallists.“ (w „Monthly Numismatic Circular.“,

J. Z. z Ł.

Londyn 1897 — 1903).

Medalierstwo w Polsce. 1) Okres Z y g-muntowski. Pod wpływem Odrodzenia sztuka medalierska na początku w. XVI doszła we Włoszech do wysokiego stopnia doskonałości, a gdy Polska, skutkiem małżeństwa Zygmunta I z Boną Sforza, ścisłe nawiązała z Włochami stosunki, była jednem z naj-pierwszych państw, które z postępu tej sztuki we Włoszech skorzystały. Zygmunt I, pod wpływem młodej małżonki, sprowadza z Włoch mnóstwo artystów do Polski, którzy pozostawiają w niej ślady niezatarte swej działalności, stając się pierwszymi nauczycielami artystów krajowych. Gdy wszystkie kunszta w Polsce, w tym okresie, szybko się rozwijały, i sztuka mincarska również musiała robić postępy. Dawna nieudolna moneta ustępuje miejsca starannie przez zdolnych rytowników wykonanej; pojawia się w kraju nieznana dotąd moneta grubsza, jak trojaki i szóstaki, a nawet próby bicia monety wielkiej, tj. talarów (z popiersiem Zygmunta I po jednej, a Zygmunta Augusta po drugiej stronie) są robione, które raczej za medale niżeli za monetę uważamy, nazywając je: talarami me dało we mi; bije się i dukaty, a rok na monecie (od 1506) stale figuruje.—Czy istniały jakie medale polskie przed panowaniem Zygmunta I, jest rzeczą b. wątpliwą; dotąd w ża-dnem muzeum ani zbiorze ich uiewidziano.

Pierwsze zatem medale polskie wykonano za panowania Zygmunta I przez artystów włoskich, którzy je przeważnie w metalu odlewali, starannie następnie cyzelując; jednak i bite (w mniejszych rozmiarach) już się w tym czasie pojawiają. — Historya przechowała pamięć odwuch biegłych artystach włoskich, którzy sprowadzeni z Włoch do Krakowa dla Zygmunta I medale wykonywali: Pierwszym był Jan Jakób Caraglio z Werony, złotnik i rytownik drogich kamieni (gemm); znamy jego parę medali: jeden z wizerunkiem Bony, drugi: jej dworzanina Aleks. Pesente. Jego też robocie przypisywany jest piękny medal, na pamiątkę przyłączenia Mazowsza do Polski r. 1527 wykonany, w oryginalnym złotym egzemplarzu znajdujący się w cesarskim num. gabinecie w Wiedniu, z pięknie wykonanem popiersiem i srebrną twarzą kr. Zygmunta 1 (Rcz. 3). —Drugim jest Jan Marya Mosca (Padovan o), rzeźbiarz i rytownik z Padwy, sprowadzony do Polski ok. r. 1530, dla wykonania grobowca Władysława Jagiełły. Jego roboty znamy cztery medale, w egzemplarzach oryginalnych śr. 70 mm. znajdujące się w muzeum narodowem w Modenie: Zygmunta I (Rcz. 7), Bony, w młodym wieku (Rcz. 11), Zygmunta Augusta w młodym wieku (Rcz. 96) i Izabeli córki Zygmunta I, dotąd numizmatykom nieznany. Parę innych medali Zygmunta I (Rcz. 4 i 5), medal Władysława Jagiellończyka (Rcz. 1) i Krzysztofa Szydłowieckiego, kaszt, krakowskiego (Rcz. 14), noszą wszystkie wybitną cechę medali włoskich, gdy np. medal Seweryna Bonara (w muz. w Monachium) i Dantyszka (Rcz. 15) mają charakter czysto niemiecki, co utwierdza nas w przekonaniu, że i artystów niemieckich już wtedy w Polsce używano.—Z medali Zygmnnta Augusta mamy parę wykonanych przez Dominika z Wenecyi (artysta, którego osobistość nie-została dotąd wyjaśniona): l-o na pamiątkę wstąpienia na tron r. 1548 (Rcz. 16), i 2-o na odwód jakoby króla przez duchowieństwo katolickie od zerwania z Rzymem. Wykonywał też dla Zygmunta Augusta medale Stefan van Holland, medalier z Utrechtu; piękny jest jego medal z r. 1568 z popiersiem króla po s. g. i jeźdzcem pędzącym na koniu po s. o., na pamiątkę wyprawy na Ukrainę przeciw Tatarom (Rcz. 19).—Medale Batorego noszą jeszcze przeważnie cechę szkoły włoskiej; na uwagę zasługują: piękny medal z dewizą: Vinculum rei pu (blicae) (Rcz. 45) i trzy medale w rodzaju Trajana (Rcz. 51 — 52—53), przez Graciana Gonzales a, znakomitego gdańskiego minca-rza, bite.—W owym czasie dwaj bracia Jan i Kacper Gobeliusze wynaleźli prasę menniczą, na którą przywilej 30-to letni w r. 1577 od króla Batorego uzyskali i w Gdańsku monetę oraz medale, nie ustępujące najpiękniejszym zagranicznym, odbijali.—2) Wiek XVII. Wiek XVII dziwne przynosi zmieszanie sztuki; gdy jedne wyroby przypominają jeszcze czasy najświetniejsze, inne noszą już cechę smaku zepsutego—Czasy Wazów w Polsce obfitują jednakże w b. liczne medale, a pojawia się w tym czasie sporo medali i rodzin prywatnych, zamożnych, jak: Zamoyskich, Radziwiłłów, Lubomirskich itp.—Zamożne handlowe m. Gdańsk pod tym względem przoduje, posiadając oajbieglejszych artystów medalierów i prowadząc handel obszerny i mając stosunki ścisłe z Hollandyą i Flandryą; na wyrobach gdańskich z tego okresu odbija się wyraźnie cecha flamandzka, pozostawiając i na medalach spółczesnych ślad swój wybitny. —Do liczby najpiękniejszych i najstaranniej wykonanych medali Zygmunta III należy niewątpliwie medal z r. 1621 przez Samuela Am mon a, rytownika gdańskiego stempli wykonany, z pięknym popiersiem króla w zbroi (Rcz. 78). Tenże Ammon sporo też pięknych złotych wykonał do* natyw. Mamy również z tych czasów dobre medale mieszczanina wileńskiego Ilanusza Tryl-n e r a, pieczętarza królewskiego, oraz Rudolfa Lehmana probierza i rytownika stempli w Poznaniu i Wschowie. Trudno też przemilczeć , między medalami Zygmunta III o wspaniałym ' wielkim medalu, śr. 135 mm. mającym, wykonanym w złocie przez niewiadomego artystę, na upamiętnienie zdobycia m. Smoleńska r. 1611. Król przedstawiony tu prawie w całej postaci, po kolana w zbroi i płaszczu. Piękny ten medal, unikat, znajduje się w ces. num. gab. w Wiedniu; po innych zbiorach numizmatycznych niezłe są lane jego kopie.—Medale Władysława IV i Jana Kazimierza należą też do rzędu wzorów flamandzkich, a grzeszą przytem zbytnią allegoryą, która, lubo w Europie w powszechnym była wtedy zwyczaju, nigdzie jednak w takim jak u nas stopniu.—Gdańsk zawsze medalierstwu przewodniczy, a słynie w owym czasie w Gdańsku znakomity medalier S eba-styanDadler, rodem ze Strasburga. Istnieje kilka jego pięknych medali z panowania Władysława IV; szczególnie dwa wielkie: jeden, na pamiątkę oswobodzenia Smoleńska r. 1636 i zawarcia pokoju, na którym król na koniu przedstawiony, śród wojsk zwjciężkich, o pokój proszących wysłanników przyjmuje (Rcz. 113), i drugi, również z królem na koniu, wieńczonym przez aniołki, na pamiątkę odniesionych w r. 1637 zwycięstw, na wyszczególnienie zasługują. Jan Ben sc heim er, miedziorytnik, wykonywa w Gdańsku parę pięknych medali (W ostatnich czasach p. Juliusz Erbstein, numizmatyk saski, zaprzecza jakoby Jan Benschei-mer medale wykonywał, a przypisuje je Jano-wiBuchheimowi, rytownikowi stempli wrocławskiemu. Sprawa ta dotąd niewyjaśniona) na upamiętnienie pokoju w Oliwie r. 1660, z widokiem m. Gdańska i uścia Wisły z okrętami (Rcz. 151 — Czp. 5910) a Jan Engel hart w Wilnie w r. 1633 medal owalny koronacyjny Władysława IV z popiersiem króla (Czp. 4059) i drugi, również owalny, biskupa Eustachego Wołłowicza (Rcz. 99). Pomiędzy wszystkimi jednak medalierami, w Polsce pracującymi w tym okresie, najwybitniejsze miejsce zajmują dwaj medalierzy gdańscy: J a n o wie Höhn, ojciec i syn, którzy licznymi i pięknymi medalami uświetnili czasy aż czterech panowań; Władysława IV, Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III. Pozostawili oni przeszło 50 medali różnorodnych, które swemi inicyałami opatrzyli, a sporo jest jeszcze niecyfrowanych, które im również przypisują. Trudne jest bardzo rozdzielenie medali ojca od syna, to samo imię noszącego, zwłaszcza gdy data śmierci ojca nie jest znana; wogóle więc wszystkie literami I. H. oznaczone, ojcu są przypisywane. Litery te spotykamy na medalach już od r. 1635 aż do r. 1687, tak z okoliczności wypadków historycznych krajowych, wybitych jak na pamiątkę monarchy tak i osób prywatnych. Między licznemi medalami Höhna ojca na szczególniejsze wyróżnienie zasługują: l-o piękny medal na pamiątkę zaślubin Władysława IV z Ludwiką Gon-zagą r. 1646 (Rcz. 125); 2-o spory medal śr. 70 mm. na pamiątkę odebrania Szwedom m. Torunia r. 1658 z popiersiem Jana Kazimierza i widokiem m. Torunia na s. o. (Rcz. 158); 3-o piękny wielki medal śr. 75 mm. na pamiątkę pokoju w Oliwie r. 1660, z widokiem kościoła oliwskiego po s. g. i klęczącej postaci kobiecej pod drzewem oliwnem p. s. o. (Rcz. 147);

4-o medal owalny na pam. koronacyi Michała Korybuta z jego popiersiem (Rcz. 161); 5-o spory medal śr. 63 mm. na pam. koalicyi kr. Michała z ces. Leopoldem I przeciwko Turcyi (Rcz. 167); 6-o bardzo rzadki spory medal śr. 68 mm. na pam. oswobodzenia Prus książęcych od najazdu Szwedów (1679), z dewizą: Quem dies vidit veniens superbum—hune dies videt fugiens iacentem (Bt. 238): 7-o piękny wielki medal sr. 80 mm., bodaj czy nie najpiękniejszy z medali Höhna, w którym już gust francuski, cechujący czasy Sobieskiego, się przebija, ofiarowany przez Dönhoffa w złotym egzemplarzu wagi 100 dukatów, królowej Maryi Kazimierze, z jej popiersiem pięknie wykonanem (Rcz. 202); 8-o piękny medal śr. 57 mm. na pam. koalicyi przeciwko Turcyi r. 1684 (Rcz. 220). Z prywatnych: na śmierć Janusza ks. Wiśniowieckie-go r. 1636 (z napisem polskim) (Rcz. 128); Bogusława ks. Radziwiłła r. 1668; biskupa Trze-bickiego (z łabędziem i dewizą ,,Candore“‘) (Rcz. 250) i Heweliusza, astronoma gdańskiego r. 1687 (Rcz. 254). Z medali Höhna syna, wy-mieniemy: Wielki medal śr. 73 mm., wybity przez m. Gdańsk na odebranie Szwedom twierdzy Haupt r. 1659 (Rcz. 143). — Piękny wielki medal śr. 80 mm. na pam. pokoju w Oliwie r. 1660, z widokiem m. Gdańska (Rcz. 144). Piękny medal śr. 58 mm. na pam. odsieczy wiedeńskiej r. 1683, w popiersiem wypukłem króla Jana [II i dewizą: Nec luna duabus (Rcz. 224) i medal śr. 58 mm. na pam. oswobodzenia chrześciaństwa przez zwycięstwo Jana III nad Turkami, z jego popiersiem po s. g. i papieżem siedzącym na kuli ziemskiej opasanej przez smoka, szarpanego przez orły i lwa skrzydlatego, z dewizą: Misit de coelo et liberami me (Rcz. 219). Kilka pięknych medali na abdyka-cyę Jana Kazimierza i doznaną przez niego gościnność od króla francuskiego Ludwika XIV, wybili słynni we Prancyi medalierzy ówcześni Józef Roettiers i Jan Mauger (Rcz. 152a —Rew 159).—Odsiecz Wiednia i świetne zwycięstwo Sobieskiego nad Turkami, które cały świat chrześciański uważał za fakt wielkiej doniosłości, dało powód do bicia w całej niemal Europie medali pamiątkowych. Wykonywane one były: we Francyi przez Brett o na; we Włoszech przez Jana C a m er ani e g o: W Niderlandach przez R. Arondeau i Jana Lii-dera; w Szwecyi przez Ant. Meybuscha; w Niemczech, w Wiedniu przez Michała Hof-manna i Daniela Warou, Szweda, w Norymberdze przez Hermana Hafner a, Jana

Jakóba Wohlraba, Filipa Müllera i Marcina Brunnera; w Augsburgu przez K. J. Le li er a; w Wrocławiu przez Jana Kittla i Jana Reine barda Engelhardt a; w Hamburgu przez JanaReteckego; w Oleśnicy przez Jana Neicharda i wielu innych, których nazwiska nie są nam znane. Wybito tych medali o różnym pomyśle przeszło półtora sta. — Jan Baptysta Gugielmada, medalier w Rzymie, wykonał medal wybitny r. 1686 na pam. zawartego niekorzystnego dla Polski traktatu z Moskwą; na s. g. popiersie kr. Jana III w koronie, zbroi i płaszczu; na s. o. dwie osoby trzymające się za ręce, prawdopodobnie król polski i car Moskwy, depczą półksiężyc; napis u góry: Pax fundatu cum Moschis (Rcz. 241). Grzegorz Hautsch z Norym-bergi wykonywa parę medali, jak oto: na pam. koalicyi przeciw Turkom r. 1687 (Rcz. 222) i drugi na pam. odniesionego zwycięztwa nad nimi pod Kamieńcem r. 1694 (Rcz. 242). Jan Szmelzing z Leydy znów na cześć królewiczów Sobieskich, że śladami ojca postępować będą (Rcz. 244). Arwid Karl steen, medalier szwedzki ze Sztokholmu, wykonywa piękny medal na cześć astronoma Heweliusza (Rcz. 255) i medal z Zygmuntem III, należący do rzędu medali królów szwedzkich. Nader jest piękny z owego okresu medal na cześć wnuczki Sobieskiego, Klementyny, żony Jakóba Stuarta, pretendenta do korony angielskiej, przez włoskiego medaliera Ottona Camera niego wykonany (Rcz. 242a), o wiele zaś mniej piękny, również włoskiego artysty F. Ces ar in a z Lo-retto, medal Maryi Kazimiery i ojca jej Henryka de la Grange, kardynała d’Arquien (Rcz. 245). Nadmienić tu wypada, że już od czasów Jana Kazimierza zaczyna się przebijać w medalierstwie polskiem charakter szkoły francuskiej, który za Michała Kory buta i Sobieskiego występuje wybitniej. Francya w owym czasie przyćmiewała swoją świetnością inne państwa Europy, i już wtedy przodując swmim wytwornym gustem, nadawała innym prawo mody; gdy Polska przez małżeństwo swych królów z Francuzkami: Ludwiką Gonzagą i Maryą Kazimierą, zawiązała z Francyą stosunki ściślejsze, tem samem łatwiej się francuzczyzną przejmowała; jakoż i medale z tego okresu wiele mają podobieństwa z medalami Ludw. XIV.— 3) Czasy s as ki e. Istnieje kilka dobrych medali z czasów wstąpienia na tron St. Leszczyńskiego, przez niewiadomych meda-lierów wykonanych: medal z racą i dewizą: In splendore rapitur (Pcz. 424); z bocianami pod słońcem latającemi i dewizą: Patrio sub sole salubres (Rcz. 425); z okrętem wiozącym koronę i napisem; Viam inveniunt tandem (Rcz.

426) ; ze snopem zboża przez dwie ręce wiązanym i dewizą: Vitae ligatur in usum (Rcz.

427) ; na pam. przyjaźni z Karolem XII, z okrętem na morzu, któremu przyświecają dwie gwiazdy, Kastor i Pollux, z dewizą: Lucis spes certa serenae (Rcz. 428); ze skałą śród morza, o którą się bałwauy rozbijają i dewizą: Nil vi tempestatis avulsuni (Rcz. 429). Gdzie i przez kogo były bite medale powyższe, jest rzeczą niepewną,—przypuszcza się tylko że bito je w Sztokholmie. Robił także dla Leszczyńskiego medale Chrystyan Wermuth, biegły medalier w Altenburgu. Niewielki medal śr. 3iy2 mm. z popiersiem Stanisława I na s. g. i Karola XII na s. o. (Rcz. 430), jak również tejże wielkości, z lwem z tarczą Leszczyńskich, i mieczem w łapie, z dewizą: Sic erat in fatis, jego są roboty.—Naśladownictwo francuskie w medalierstwie polskiem ważną w w, XVIII odgrywało rolę. Długi czas styl Berniniego, wielbiciela Michała Anioła Buonorottego, odznaczający się plastyką traktowaną z brawurą nadzwyczajną, w powszechnem był użyciu, i prawie wszyscy medalierzy ówcześni mu hołdowali. Ze śmiercią jednak Ludtvika XIV skażenie smaku i dobrego gustu dawniejszą zastępuje wspaniałość. Gust „r o coco“, w którym dwór Ludwika XV tak się lubował, w całej niemal Europie gościnne znajduje przyjęcie, a dwór elektora saskiego Fryderyka Augusta, wzorujący się na dworze francuskim, był jednym z pierwszych, który go sobie przyswoił. Drezno przyozdabia się w tym okresie mnóstwem budowli w stylu „rococo“, a smak ten od architektury przedostaje się szybko i do wszelkiego rodzaju wyrobów artystycznych, tak, że nawet i na medalierstwie współczesnem pozostawia swoje piętno.—Po śmierci Hóhnów, Gdańsk dzierżący dotąd przodownictwo medalierskie w Polsce, utrącą je; z chwilą obioru na króla polskiego elektora saskiego (1697), przenosi się ono całkiem do Drezna.—Dwór saski zamiłowany w sztukach, zaznaczając swoje panowanie licznymi medalami, utrzymuje medalierów biegłych i zdolnych. Na dworze Augusta II słynie podówczas medalier Marcin Henryk Omeis, rodem z No-rymbergi, który pozostawił kilka pięknych medali z tego panowania, jak np. medal koronacyjny, z popiersiem króla w zbroi, w wieńcu laurowym po s. g., a herbami państwa Korony i Litwy po s. o. (Rcz. 273); medal na upamiętnienie odzyskania Kamieńca Podolskiego r. 1699i z widokiem tej twierdzy na skale i niewiastą klęczącą, w koronie, wskazującą na miasto (Rcz. 298); medal z wizerunkiem Augusta II i Witekinda, króla Antiwarów, od którego dwór saski ród swój niby wywodzi (Rcz. 268), i inne.— Drugim, pracującym na dworze drezdeńskim medalierem, jest słynny i nadzwyczaj płodny medalier Chrystyan Wermuth, rodem z Altemburga, w Gotha osiadły; znamy 23 jego medale dla dworu polsko-saskiego wykonane, między którymi odznacza się prawdziwie arty-styczuem odrobieniem spory medal śr. 72 mm. wybity r. 1704 na cześć Augusta II, z pięknem jego popiersiem na s. g., a Herkulesem dźwigającym na barkach kulę ziemską po s. o. i

z wyrazem u góry: SUSTINENDO (Rcz. 310).— do Włoch r. 1715, gdzie w Rzymie wiarę ka-Biegłość w ryciu stempli przewyższa w tym tolicką przyjął, co mu utorowało niewątpliwie okresie o wiele artyzm i dochodzi do zadziwia- drogę dó tronu polskiego (Rcz. 334). Dodać tu jącej doskonałości; pojawiają się też w tym czasie jeszcze, należy, na zakończenie tego panowania, medaliki miniaturowe, z nadzwyczajną dokładnością wykonane. Mamy kilka takich, wykonanych przez tegoż Wermutha, dotyczących panowania Augusta II; między nimi medalik wybity na powrót króla do Drezna r.

że walka o tron, która się toczyła między Augustem II i St. Leszczyńskim, oraz ustępowanie z tronu to jednego, to drugiego, dało powód do wybicia wielu medali t. zw. satyrycznych, które w tych czasach w kraju się pojawiają; medali takich jednak, z obawy ściągnięcia na siebie gniewu monarchów wojujących, autorzy nazwiskiem ani znakami swemi nie opatrywali. Gdy St. Leszczyński w r. 1737, po zrzeczeniu się korony polskiej, został ks. Lotaryngii, medale dla niego wykonywali: Jan Duvivier, rodem z Liège, medalier Ludwika XV, który wykonał także całą seryę żetonów (od 1732 do 1757 co rok inny) dla królowej Maryi Leszczyńskiej, i Anna MaryadeSt. Urbain (zamężna Vautrin), utalientowana medalierka, na dworze Stanisława w Nancy przebywająca. Z pierwszych lat panowania Augusta III mamy kilka medali wykonanych jeszcze przez wspomnianych wyżej medalierów: K. P. Groskurta, P.P. Weruerai G. W. Vestnera; z dzieł pierwszego z nich na szczególniejsze wyróżnienie zasługuje m. iu., medal z r. 1734, z wizerunkiem obrzędu koronacyjnego Augusta III (Rcz. 370); drugiego, medal na pam. elekcyi tegoż r. 1734 wybity, z dewizą: Aneta Augusti félicitas (Rcz. 372); trzeciego zaś, również dwa medale elekcyjne, których s. g. z popiersiem króla samym steplem odbita (Rcz. 372 — 373). — Dalej, wykonywali medale dla Augusta III dwaj synowie Chrystyana Wermutha: Henryk Fryderyk i Chrystyan Z y g mu nt, pozostający w służbie dworu saskiego. Między medalami pierwszego odznacza się robotą szczególnie piękną medal bez daty, śr. 52 mm., na cześć pary królewskiej, z popiersiem Augusta III po s. g. a Maryi-Józefy po s. o. (Rcz. 368), i medal tejże wielkości, na pam. sejmu pacyfikacyjnego z r. 1736, z napisem: Regnum paccatum (Rcz. 376). Z medali drugiego zaś wyróżnia się medal b. rzadki śr. 51 mm., na uczczenie ministra królewskiego Henryka hr. Briihla, r. 1749 wybity s. g. popiersie ministra; s. o. muza Kalliope na skale siedząca, trzyma w prawej ręcę trąbę, którą do ust przykłada, w lewej zwój papierów; w dali świątynia, od której blask się rozchodzi; u góry napis: Mansura claritas (Rcz. 416). Ich też roboty sa medale, podług jednego wzoru rok rocznie (od 1738), na pam. ustanowienia orderu Orła Białego odbijane, którą to uroczystość obchodzono co roku, w dniu urodzin króla Augusta III d. 3 sierpnia; s. g. popiersie króla — s. o. stół, na którym leży łańcuch orderu, ze zwieszającym się krzyżem (Rcz. 403).—Fryderyk-Wilhelm du But (* w Berlinie 1711 — f 1779 w Gdańsku), wykonał m. inu. piękny medal na pam. urodzin syna Augusta III, Fryderyka Chrystyana r. 1750; s. g. popiersie Augusta III; s. o.

1699, zaledwie śr. 8 mm. dochodzi. — Trzecim, który na dworze Augusta II i III prawie 35 lat pracował i sporo medali z panowania tych monarchów nam pozostawił, jest biegły medalier Henryk Paweł Groskurt, choć artyzmem niedorównywający poprzednim; z samego panowania Augusta II znanych nam jest jego medali 24, między którymi na wyszczególnienie zasługują; wielki medal (w trzech wielkościach bity śr. 81 — 65 i 45 mm ), sławiący męstwo króla Augusta II (w wojnie z Karolem XII), z Herkulesem zabijającym hydrę czterogłową i dewizą: Adversis resistendum prudentia (Rcz.

316); dalej, tych samych wielkości medale sławiące roztropność króla z kolumną ukoronowaną, po której wąż się wije i dewizą: Fulcitur prudentia (Rcz. 318); takież, na pam. odzyskania tronu polskiego, z koroną, trzema skrzyżo-wanemi mieczami i dewizą: Cum vita deponam (Rcz. 326); medal na tęż pam. po zwycięztwie pod Połtawą wybity, z całą postacią króla Augusta II w zbroi i płaszczu królewskim (Rcz.

327), oraz medale na pam. ustanowienia orderu Orła Białego (Rcz. 313). — Czwartym nakouiec pracującym w mennicy drezdeńskiej za Augusta II, jest 01 a f W i f, Norwegczyk; wykonał on piękny medal na uczczenie Augusta II r. 1721 wybity, ze Sławą pod postacią kobiecą, unoszącą się w powietrzu i w trąbę dmącą, po nad którą dewiza: Canit arma virumque (Rcz. 350), oraz 7 medali na upamiętnienie uroczystości weselnych królewicza Fr. Augusta, późniejszego Augusta III, z arcy - księżniczką Maryą Józefą r. 1719, które tydzień cały trwały, a dzień każdy poświęcony był innemu planecie czyli bogowi mitologicznemu; medale te znane są pod nazwą: medali siedmiu planet. — Robili jeszcze medale dla Augusta II: Grzegorz Wilhelm Vestner i PiotrPaweł Werner, obaj z No-rymbergi; z prac pierwszego zasługuje na uwagę piękny medal z r. 1717 wybity na uspokojenie Polski i powrót monarchy do kraju (Rcz. 338); drugiego, przez m. Gdańsk, z powodu śmierci króla r. 1733 bity (Rcz. 361). Marcin Smel-cing, medalier amsterdamski, wykonał nadto piękny medal, z jezdźcem w polskim stroju, wyobrażającym Augusta II, z dewizą: Armis non nummis, na upamiętnienie ucieczki z pod Gdańska ks. Conti’ego, którego stronnictwo pewne chciało osadzić na tronie polskim r. 1697 (Rcz.

289), Józef Karol Roettiers, zaś medalier w Paryżu, również piękny medal na upamiętnienie podróży królewicza (późn. Augusta III,

bogini Lucyna trzyma na ręku dziecię, któremu geniusz różdżkę oliwną podaje (Rcz. 406).—F ran-ciszek Andrzej Schega, jeden z najznakomitszych medalierów niemieckich tego czasu, wykonywa również kilka pięknych medali panowania Augusta III tyczących się, jak np. piękny medal śr. 61 mm., poświęcony pamięci zmarłego ojca kr. Augusta III, przez jego syna Fryderyka-Chrystyana, z popiersiem tegoż po

s. g., a świątynią okrągłą, z dachem kopulastym, w której środku małe popiersie Augusta III przez boginię pokoju wieńczone (Rcz. 382), i medale na pam. zaślubin infantki Maryi Anny, córki Augusta III, z Maksymilianem-Józefem, elektorem bawarskim r. 1747 l-o. (s. g. popiersie Maryi; s. o. popiersie Maksymiliana, medal w trzech różnych wielkaściach, śr. 60—50 i 28 mm. bity (Rcz. 394—Rus. 658). 2-o. S. g. popiersia obok siebie; s. o. krajobraz oświecony wschodzącem słońcem — dwie tęcze z obłoków spływają na ziemię; napis u góry; DESIGNANT AMBO SERENUM (Rcz. 396). Na tęż pamiątkę wykonywają medale: Jan Leonard O e x-lein z Norymbergi (Rcz. 395) i Andrzej V e s t n e r syn Grzegorza (Rcz. 392), który między innemi wykonywa kilka medali osób prywatnych, jak np. medal na ingres biskupa St. Grabowskiego w Frauenburgu r. 1743 (Rcz. 415), hr. Manteufla, ministra polsko-saskie-go r. 1743 (Czp. 5394); Jana Małachowskiego kanclerza r. 1748 (Rcz. 419). Daniel F e h r-m a n zaś, biegły medalier szwedzki, wykonywa r. 1745 medal biskupowi Andrzejowi Załuskiemu, ua pamiątkę założenia przez niego biblioteki publicznej w Warszawie (Rcz. 417). Drugi na tęż pamiątkę medal wykonany został w kilkanaście lat później r. 1759. przez medaliera włoskiego Jana Chrzciciela T o n e 11 i (Rcz. 418). Mamy jeszcze parę pięknych medali gdańskich literą L oznaczonych, które Lut-merowi rytownikowi stempli w Gdańsku przypisują: l-o. Medal śr. 81 mm. na 200-tną rocznicę pokoju w Oliwie, r. 1760 wybity; S g. widok m. Gdańska z uściem Wisły i morzem w oddali; s. o. widok klasztoru w Oliwie, po nad którym napis w 9-ciu wierszach (Rcz. 413). 2-0. Medal śr. 61 mm. r. 1762 przez Senat m. Gdańska, z powodu urodzin syna Adamowi Czartoryskiemu wybity, który tenże senat za ojca chrzestnego synowi wybrać raczył; z niewiastą w mitrze, trzymająca dziecię na ręku, wspartą na tarczy z herbem Czartoryskich (Rcz. 420). Sporo też medali z tego okresu jest nieoznaczonych ani nazwiskiem, ani nawet inicyałami medalierów, które przypisać należy bądź to wyżej wymienionym artystom, bądź też innym, których wskazać niepodobna. Wogóle zaś liczba różnorodnych medali, upamiętniających panowanie tych dwuch Sasów, poważnej liczby 200 sztuk dochodzi. 4) Czasy Stanisława Augusta. Stanisław August Poniatowski, monarcha w naukach i sztukach zamiłowany, całą swoją troskliwość zwracał szczególnie na rozwijanie w kraju różnych umiejętności, zwłaszcza też nadobnych. Założywszy w Warszawie mennicę w r. 1765 i powoławszy do niej zdolnego medaliera J anaFilip a Holzhaus s e r a, rodem z Saksonii, daje mu odbijać liczne medale złote i srebrne, które młodzieży, wzorowe w naukach postępy czyniącej, hojnie rozdaje. Medale te (Merentibus), trzech różnych wielkości, śr. 53—40 i 30 mm., od r. 1765, przez cały niemal czas panowania St. Augusta, odbijano (Rcz. 495—496—497). Nadto biją się i inne medale zasługi: Virtuti militari (Rcz. 500), Virtuti civili (Rcz. 501), Solerti (Rcz. 502), Equiti dextero, dla zwycięzców w turniejach (Rcz. 503), Diligentiae (Rcz. 493), a wielu zasłużonych mężów w czasie swego panowania obdarza medalami w złocie, na ich cześć umyślnie wykonanemi. Tak więc mamy medale: St. Konarskiego, uczonego Pijara (1771), ks. St. Lubomirskiego, marszałka (1771), Naruszewicza z Sarbiewskim poetów (1771), Re-gemana, lekarza królewskiego (1772), Wyrwi-cza, rektora Konwiktu Szlacheckiego (1772), Portalupiego, nauczyciela króla i wierszopisa, (1774), Poczobuta, astronoma (1775), Rieula, generała w. p. (1777), Ig. Krasickiego biskupa (1781), Zuga, architekta (1781), Pfleiderera, matematyka i dyrektora Szkoły Kadetów (1782), Orłowskiego, prof. botaniki w Wilnie (za uratowanie życia prof. Gilibertowi) (1782), St. Potockiego, generała artyleryi (1786), Ossowskiego, uczonego ex-jezuity (1787), ks. St. Jabłonowskiego, posła w Berlinie (1789), St. Małachowskiego, marszałka Sejmu Czteroletniego (1790). Wszystkie te medale wykonane zostały przez Holzhaeussera, a nieraz pomysłu i napisów do nich sam król dostarczał. Z licznych medali Holzhaeusserowskich, w których gust poprawny i naśladownictwo Dassiera, słynnego medaliera genewskiego, się przebija, zasługują jeszcze na wyróżnienie: piękne medale na otwarcie mennicy warszawskiej w r. 1766 wykonane (Rcz. 506—507 -508); medale, które jako znak wdzięczności za zasilanie przez naród Kurlan-dzki wyczerpanego skarbu król St. August wybić kazał r. 1774 (Rcz. 523—524); medal ku uczczeniu kierujących edukacyą publiczną, nakładem Rieula wybity r. 1777 i podobny nagrodowy Komissyi Edukacyjnej (Rcz. 526 — 529), oraz z tegoż roku medal na pam. wybudowania kościoła ewangielickiego w Warszawie (Rcz. 570).—Ogłoszenie Konstytucyi d. 3 Maja r. 1791, tego najdonioślejszego wypadku za panowania St. Augusta, pragniono uwiecznić też medalem wspaniałym. Holzhaeusser przygotował już do niego s. g. z prześlicznie wykonanem popiersiem króla St. Augustą, oraz model do s. o. Wypadki jednak późniejsze niedozwoliły medalu tego wykonać; w wiele lat później (1833) Er. br. Potocki, znalazłszy w mennicy warszawskiej stempel Holzhaeusserowski s. g. z popier-

siem króla, dał dorobić do niego s. o., przeznaczając go na pam. panowania St. Augusta, z napisem między innemi „ Lltimus totius Polo-niae Rex“. Jedyny medal taki, na pamiątkę konstytucyi 3 maja wybity, wykonany został po za granicami kraju przez Jana Grzegorza Holzheya medaliera holenderskiego w Amsterdamie, i królowi w darze przez zamożnych amsterdamskich obywateli Gulchera i Miil-dera w złotym egzemplarzu ofiarowany (Rcz.

rami S. M. S. (Sumptu Michaelis Sołtyk). Nadmienić tu wypada, że istnieje jeszcze szereg dawniejszy medali królów polskich, tak zwany La uterbachowski, z rysunków w dziele Lauterbacha: „Polnische Chronic etc.“ 1727, pomieszczonych, wykonana w odlewach, prawdopodobnie za Augusta II. — Istnieje medal i na abdykacyę króla Stanisława Augusta w Grodnie d. 25 listopada r. 1795, ale ten jest fabrykatem znacznie późniejszym, wykonanym przez Józefa Meinerta, medaliera mennicy warszawskiej, za panowania cesarza Mikołaja I, tak samo jak medal na śmierć St. Augusta r. 1798 i 10 medali na cześć posłów wysłanych przez Sejm w r. 1789 do państw zagranicznych, które również jego są roboty.—5) RozbiórPol-s k i. Rozbiór Polski upamiętniony został medalami przez trzy państwa ościenne. WRossyi: wielkim medalem śr. 80 mm. wykonanym przez KarolaLi-berechta, medaliera mennicy petersburskiej. S. g. przedstawia piękne popiersie cesarzowej Katarzyny II, w prawo, w laurowym wieńcu i maleńkiej koronie na czubku głowy; s. o. orła dwugłowego, trzymającego w szponach kartę rozdzieloną odpadłych prowincyi, z napisem w półkole u góry: OTTORŻENNAJA WOZWRA-TIH. — W Prusach: medalami bitemi przez J a-kóba i Abrahama Abramsohnów, medalierów państwowych; pierwszego: medal śr. 54 m. z popiersiem Fryderyka w prawo po s. g., i kobietą na klęczkach przedstawiającą kartę z przyłączonemi do Prus prowiucyami r. 1772 siedzącemu królowi w stroju rzymskim, opartemu ręką lewą o tarczę z orłem pruskim, po s. o. (Tsz. 1); drugiego zaś, medal wykonany w dwu wielkościach śr. 43 i 27 mm bity na upamiętnienie 2-o podziału Polski r.

451).- J anRegulski zdolny uczeń Holzhäus-sera i słynny rytownik drogich kamieni (gemm), wykonywa medal na upamiętnienie rozpoczętej budowy kościoła św. Opatrzności, mającego być pamiątką konstytucyi 3 maja, a również niewykonanego (Rcz. 544). Tegoż Regulskiego roboty jest medal śr. 40 mm. w złocie wybity (unikat), z napisem: „Miles Imperatori“, przez wojsko swemu wodzowi Józefowi ks. Poniatowskiemu ofiarowany (Rcz. 587) i piękny medal gen. Büxhowdena komendanta Warszawy w r.

1795 (Czp. 3862). — Jan Leonard Oex-lein z Norymberga wykonał też parę medali dla St. Ąugusta: l-o na przywrócenie praw dyssydentom r. 1768 (Rcz. 518); 2-o na pam. zamachu porwania króla przez konfederatów r.

r.

wy-

1771 (Rcz. 520); Daniel zaś L o o s, pruski medalier w Berlinie, piękny medal na pam. wystawienia pomnika Sobieskiemu w Łazienkach 1788 (Rcz. 537). Fryderyk Comsta-d i u s, Szwed, rytownik stempli mennicy war-skiej a potem sadogórskiej, znany jest z trzech wcale dobrych medali, wykonanych na cześć stolnika Aug. hr. Moszyńskiego; jednego, jako wielkiemu mistrzowi loży woluomularzy polskich (Rcz. 552), dwuch drugich, jako inspektorowi mennicy warszawskiej, oraz dwuch medali bar. Gartenberg-Sadogorskiemu, admiuistratoro- i 1793 z popiersiem Fryderyka Wilhelma II, wprawi mennic w Polsce (Rcz. 561—562) wybi- j wo po jednej, a orłem unoszącym się w po-tych. —Pod koniec panowania swego polecił St. wietrzu i dewizą po nad nim; „ Vobis quoqne August Holzhaeusserowi wykonać szereg medali pater“, po drugiej (Tsz. 6 —Czp. 4541 i 4542). królów polskich. Wykonał ich H. tylko 11, do Takiż mały, z nieco odmiennem popiersiem kró-Aleksandra Jagiellończyka włącznie, gdyż śmierć la, jest i roboty G. L o o s a, medaliera berliń-r. 1792 robotę mu powyższą przerwała. Dokoń- skiego. Tegoż Abramsohna jest również medal czył ją następca jego, Jan Jakób Reichel, z r. 1796 śr. 34 mm. na pam. przyłączenia wykonawszy 12 medali królów, z ostatnim—Au- Warszawy do Prus (Czp. 3416). W Austryi zaś: gusta III. Król, posiadający piękny zbiór medali, dwa medale wykonane przez M. Krafft a, miał szereg ten cały odbity w złocie; darował medaliera dworu wiedeńskiego; jeden śr. 50 go Czackiemu, a ten liceum Krzemienieckiemu, mm. z popiersiami w prawo obok siebie Józefa zkąd po skasowaniu liceum dostał się Uniwer- II i Maryi Teresy po jednej, a napisem: „An-sytetowi w Kijowie.—Ks. Michał Sołtyk, dzie- tiqua jura vindicata“, nad odpowiednią allego-kan katedry krakowskiej, w tymże mniej lub wię- ryczną sceną po drugiej stronie (Czp. 4570); cej czasie dał wykonać swoim kosztem Żydowi drugi śr. 26 mm. z takiemiż popiersiami, i na-Aszerowi Szachu a, pieczętarzowi w Kra- pisem po drugiej stronie w 6 wierszach: kowie, stemple do kilku medali wybitniejszych Calicia / Lodomeria / caet / in / fidemj recepta/ królów ‘ polskich (9); medale temi stemplami MDCCLXXJII\ trzeci zaś wykonany przez odbijane były w Wiedniu przez medaliera Ja- J. N. W i r t a, również medaliera nadwornego na L e n g a, który następnie dla tegoż Sołty- wiedeńskiego, na pamiątkę wyrażenia wierno-ka wykonał kilka medali znakomitszych mężów poddańczych uczuć r. 1796, w Krakowie, cesa-polskich: Czarnieckiego, Chodkiewicza, Tarnów- rzowi Józefowi II, przez mieszkańców Galicyi skiego. Medale te, S o łt y ko w s ki e m i zwane, w i Lodomeryi (Tsz. 12).—Już w połowie w. XVIII oryginałach dziś b. rzadkie, znaczone są lite- zaczęła się uwydatnić pewna reakeya w sztu-

ce przeciwko fantastycznym wzorom stylu Ludwika XV, tak zwanego roccoeo. Pod koniec tegoż wieku, wykopaliska w flerkulaneum i Pompejach zwróciły powszechnie uwagę miłośników sztuki i wogóle artystów, ci zaś badając szlachetne wzory stylu klasycznego Greków i Rzymian, zaczęli je do sztuki stosować, wytwarzając nowy styl, klasyczny, za panowania Kapowania I. — 6) Księstwo Warszawskie. W Polsce, z chwilą abdyka-cyi Stau. Augusta, meunica warszawska czynną być przestaje i żadne medale, aż do czasów utworzenia Księstwa Warszawskiego, z niej nie-wyehodzą. Zato we Francyi, przodującej zawsze sztuce medalierskiej, bije się liczne medale, uświetniające czasy pierwszego cesarstwa, z nich wiele, mianowicie tyczące się kampanii r. 1807, w której wojsko polskie tak bardzo było czynne, zalicza się do numizmatyki polskiej.—Są one przeważnie roboty znakomitego medaliera paryskiego Bertranda Andrieugo. Tak np. medal śr. 40 mm. z popiersiem Napolena I w prawo po s. g. i trzema niewiastami w koronach murowych po s. o., przedstawiającemi Berlin, Warszawę i Królewiec, na pamiątkę zajęcia tych miast przez wojsko francuskie (Tsz. 18); medal śr. 40 mm. z trzema popiersiami po s. g. obok siebie: Napoleona I, Aleksandra I i Fryd. Wilhelma III, a postacią starca obnażonego, leżącego nawpół nad strumieniem, z napisem u góry: NIEMEN, po s. o. na pam. pokoju tylżyckiego (Tsz. 19); medal śr. 407₂ mm., s. g. jak na pierwszym, s. o. Napoleon podtrzymując symboliczną przyklęk-niętą przez nim postać niewieścią wyobrażającą m. Gdańsk, kładzie jej na głowę koronę murową (Tez. 22), na pamiątkę ogłoszenia Gdańska wolnem miastem; medal śr. 40l/a mm. z tą samą s. g. a tronem na s. o. na którym korona (Tsz. 201, na pam. ustanowienia Księstwa Warszawskiego, nakoniec medal tejże wielkości z r. 1812 na zdobycie m. Wilna (Tsz. 26) są pięknymi medalami Andrieugo, do polskiej za-liczouemi numizmatyki.—Na pam. ustanowienia Ks. Warszawskiego Karol Hoeckner, medalier saski w Dreźnie, odbija medal śr. 41 mm. z popiersiem w prawo Napoleona I po s. g., a popiersiem Fryderyka Augusta w lewo po s. o. (Tsz. 21), J. Ligber zaś w Warszawie, z polecenia Tow. Przyjaciel Nauk, medal śr. 53 mm. Fryd. Aug., księciu warszawskiemu, za ustalenie tegoż towarzystwa (Tsz. 23). W tym czasie r. 1809 wykonywa piękny medal śr. 64 mm. spoinie z Meissnerem i Gaassem, Teodor hr. Tołstoj, znakomity artysta medalier ros-syjski, na uczczenie Tadeusza Czackiego przez szlachtę wołyńską, za założenie liceum^ krzemienieckiego (Tsz. 25 — Czp. 3 871).—Śmierć bohaterska wodza wojsk polskich, Józefa ks. Poniatowskiego, daje sposobność wybicia na cześć jego kilku medali; dwa z nich wykonał medalier francuski Franciszek Ca u-

nois, jeden śr. 42 mm. z napisami polskiemi;

s. g. popiersie księcia; s. o. allegoryczna postać Polski, na postumencie z herbem Poniatowskich Ciołek, stawia popielnicę; napis u góry w półkole: ,,Żyl dla ojczyzny, umarł dla sławy“ (Tsz. 29). Drugi, też śr. 42 mm., z napisami francuskimi; s. g. popiersie księcia w lewo; s. o. w wieńcu laurowo-dębowym w 4 wierszach: Smoleńsk / Möscova/ Vachau / Leipsik (Tsz. 34). Tegoż Caunoisa jest medal hr. Kor-wina-Krasińskiego, z dewizą ,,Polacy cnocie“, i medal Kościuszki, należący do szeregu medali sławnych ludzi, wydanego w Paryżu przez Duranda.—7) Królestwo Polskie. Po zajęciu m. Warszawy przez wojsko rossyjskie r. 1815, obywatele warszawscy dali wybić medal śr. 49 mm. dla uczczenia feldmarszałka ross. hr. Barclay de Tolly, i drugi zupełnie podobny, prezesowi rządu tymczasowego hr. Łanskojowi (Tsz. 38 i 39). Medale te z popiersiem uczczonych po jednej, a herbem m. Warszawy, Syreną, po drugiej stronie, wykonane zostały w Berlinie, przez medaliera F r. Loosa, jak również i trzeci dla członków Rady najwyższej Ks. w, (Tsz. 40). Skarb, wyczerpany za Księstwa, zasilony zostaje, a mennica, przedtem prawie nieczynna, bije obficie monetę z popiersiem Imperatora-króla, na stopę i polską, oraz iiczne medale. Już za Ks. Warszaw, przybyło z Saksonii do Warszawy kilku biegłych medalierów, którzy weszli do służby menniczej. Jednym był Karol Berend zdolny rzeźbiarz i medalier, drugim Gotfryd Mein er t, biegły złotnik i rytownik stempli. Pierwszego z nich mamy medal śr. 51 mm. z r. 1815 na cześć Aleksandra I, z jego popiersiem po s. g. a napisem w 4 wierszach: Dnus / qui nobis j restitua / rem, po s. o. (Tsz. 41); takiż sam medal jest i roboty Meinerta. Medal na pam. pobytu Maryi, matki Aleksandra I w Warszawie r. 1818 śr. 41 mm. z pięknem jej popiersiem w lewo, w sukni i płaszczu (Tsz. 54). Medale: Onufrego Kopczyńskiego (Tsz. 43), za gramatykę języka polskiego; Samuela Bogumiła Lindego (Tsz. 44), za słown. języka polskiego; Kaiola Kurpińskiego (Tsz. 59), za piękne twory harmonii; medal na cześć generała St. Mokronowskiego (Mężny w boju, prawy w czynie) (Tsz. 63); medal śr. 50 mm ofiarowany Adamowi ks. Czartoryskiemu przez grono kadetów r. 1824 i medal nagrodowy Aleksandryjskiego warszawskiego Uniwersytetu, z orłem polskim między 5 gwiazdami po s. g. a palmową gałązką w napisie otokowym: De palma summas contendite vires, po

s. o. (Tsz. 75). Drugiego, mamy medale przeznaczone na nagrody dla odznaczających się w sztukach, przemyśle, rzemiośle, naukach: „Arti incrementou (Czp. 3 590), „Solerti“ (Czp. 3 591), „Merenti“ (Czp. 3 592), ,,Diligentiae“ (Czp. 3593—4), ,, Wzrostowi rękodzieł“ (Czp. 3 558), oraz sporo różnych medali na pamiąt. chrztu.—Trzecim medalierem mennicy warszaw

skiej jest przybyły z Wiednia r. 1817 Franciszek Ksawery Stuckhart; jego roboty jest medal śr. 51 mm. na założenie huty metalurgicznej w Białonogach r. 1817, z dewizą: ,,/ kruszcom polskim zajaśniało słonce“ (Tsz. 45). Dalej wielki medal św. 63 mm. z r. 1818 z herbem wolnego m. Krakowa, wybity przez obywateli tegoż miasta na uczczenie komisa-ryatu 3-ch państw protekcyjnych (Tsz. 52); medal inauguracyjny Uniwersytetu Warszawskiego śr. 52 mm., z napisem: „Caesare felix“ i popiersiami Aleksandra I i Minerwy w hełmie zwróconemi ku sobie (Tsz. 56); oraz medal śr. 54 mm. „Ingenio et Arti“ z trzema postaciami allegorycznemi (Tsz. 74). Z wybitniejszych medali z tego czasu zasługują jeszcze na u-wagę; medal wspomnianego wyżej Ligbera, śr. 54 mm. przeznaczony przez Warsz. Tow. Przyjaciół Nauk na nagrody za prace literackie wybitniejsze: s. g. Minerwa siedząca z ręką wyciągniętą, trzymająca wieniec laurowy, i napis grecki w otoku: ’Ą©AON/EN/ME££Q; s. o. w wieńcu dębowym napis w 3 wierszach: Me-ritae sunt praemia palmae (Tsz. 71), oraz medal śr. 60 mm. (Restitutori), wybity w zakładzie medalierskim Loosa w Berlinie, a wykonany przez Ant. Fryd. Keniga, na cześć Fryd. Wilhelma, za odbudowanie pożarem zniszczonego r. 1823 m. Gniezna (Tsz. 65).—Śmierć Aleksandra I r. 1826 przynosi nam sporo różnych medali śr. 40 mm. i żetonów śr. 25 mm. na tę pamiątkę wybitych, z napisem: Dobroczyńcę swego opłakująca Polska (Czp. 3 595 — 3 606). Na jubileusz 250-letniej rocznicy założenia Uniwersytetu w Wilnie r. 1826 wykonywa piękny medal śr. 66 mm. hr. Tołstoj w Petersburgu; s. g. popiersia Stefana Batorego założyciela i Aleksandra I odnowiciela obok siebie; s. o. popiersie Mikołaja I z napisem Ni-colao I fautori (Tsz. 83). Na koronacyę Mikołaja I w Warszawie, d. 24 maja r. 1829, me-dalierzy Meinertowie ojciec i syn odbijają medale i żetony (z koroną na księdze konstytucyjnej), z których parę nie zostało zatwierdzonych przez cesarza (Czp. 3 628 do 3 631). O-koło tego czasu znakomity artysta rzeźbiarz-medalier, kształcący się w Paryżu, Władysław Oleszczyński, wykonywa kilka pięknych medali. Zamówiony przez Tow. Przyjaciół Nauk r. 1830 medal śr. 61 mm. na upamiętnienie wystawienia pomnika Kopernikowi w Warszawie, z wyobrażeniem pomnika i napisem Sta Sol po s. g., oraz napisem w 10-u wierszach po s. o. (Czp. 3 864). Z racyi omyłki w tym napisie, s. o powierzoną została wykonaniu, Józefowi Meinertowi, który gdy s. g. roboty (Reszczyńskiego pękła w stemplu przy odbijaniu, dorobili ją (Czp. 3 865—3 866). Następnie medal poświęcony Lafayetteowi śr, 50 mm. z napisem Paulo J. R. Lajayette Polonia moriens (Czp. 3 837); oraz medal śr. 76 mm.

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Zesz. 364a,

poświęcony Ludwikowi Filipowi kr. francuskiemu, z jego popiersiem po s. g. i allegoryczną grupą Francyi, przyjmującej wychodźców polskich i napisem u góry Venez à moi mes anciens amis (Czp. 3 838). Rewolucya r. 1830 — 31, której następstwem liczna emigracya Polaków do przychylnej im podówczas Francyi, wywołuje kilka na ich cześć przez słynnych francuskich medalie-rów wybitych medali. I tak przez ßouveta, med. śr. 45 mm. z napisem Fata aspera oinces (Czp. 3 830); przez Jana Jakóba Barré med. śr. 51 mm. ( A Vlieroique Pologne) i drugi z napisem Nunc olim et quocumque dabunt se teni-pore vires (Czp. 3 832) i w Anglii, przez Tomasza Hailidaya med. śr. 41 mm. z napisem Poland thou art not lost (Czp. 3 835). Bar-rego jest także medal śr. 56¹/₂ mm. przez Tow. Historyków Polskich w Paryżu Adamowi ks. Czartoryskiemu ofiarowany (Czp. 3 840). W Warszawie w tym okresie odznacza się biegły meda-lier mennicy, już wyżej wspomniany Józef Meinert (ob.), który jednak swój talent na złą skierował drogę fałszowania starożytnych monet i medali. Sporo mamy różnych medali i żetonów jego roboty; wymienimy tylko wybitniejsze. Z r. 1846 wielki medal śr. 88 mm. na cześć feldmarszałka Paskiewicza, nieapro-bowany (Czp. 3 967); medal śr. 40 mm. na cześć swego ojca, Gotfryda, medaliera (Czp. 3 944); medal śr. 54 mm. na cześć Edwarda lir. Raczyńskiego, założyciela biblioteki w Poznaniu, r. 1845 wybity, b. rzadki (Czp. 5 404); z r. 1850 wielki med. śr. 132 mm. na pam. 25-ej rocznicy panowania Mikołaja I, przez tegoż nie-zatwierdzony (Czp. 3 776); med. śr. 72 mm. Józefowi Elsnerowi dyr. Konserwatoryum Muzycznego w Warszawie, przez przyjaciół ofiarowany (Czp. 3 883); med. 49 mm. ofiarowany Janiszewskiemu Dyr. Komisyi Skarbu (Czp. 3 905); medale Poniatowskiego, Kościuszki, sporo religijnych itd. Jednocześnie z Meinertem pracuje w mennicy Józef Herkner, medalier i litograf. Jego roboty jest med. śr. 40 mm., ofiarowany Elsnerowi w dzień złotego wesela r. 1852 (Czp. 3 884), oraz medale Ignacego Turkuła i Januarego Suchodolskiego, b. rzadkie, gdyż w małej ilości bite. Trzecim biegłym meda-lierem w Warszawie w tym okresie jest Jan Miinchheimer, wykształcony w Paryżu kosztem skarbu. Jego roboty mamy kilkanaście pięknych medali, w których znać szkołę francuską. Do wybitniejszych należą: z r. 1848 med. śr. 42 mm. na cześć Feliksa hr. Łubieńskiego, ministra sprawiedliwości (Czp. 3 939); z r. 1850 spory med. śr. 72x/₂ mm. na pam. 50-lecia służby wojskowej namiest. ks. Paskiewicza (Czp. 3 968); 3 medale nagrodowe śr. 72, 62 i 42 mm. Tow. Rolniczego w Kr. Polskiem (Krajowemu rolnictwu dobrze zasłużonym), spólnie z Wł. (Reszczyńskim r. 1858 wykonane (Czp. 5 371—3 821 — 3 822); medal śr. 37 mm. Józe-

fowi Stefaniemu r. 1854 na 50-lecie jego zawodu muzycznego ofiarowany (Czp. 4 039), i medal śr. 70 mm., w r. 1872 wykonany, ofiarowany hr. Bergowi w 60-ą rocznicę jego służby wojskowej (Czp. 5 378). Mennica warszawska zniesiona została ostatecznie w r. 1863, od tego też mniej lub więcej czasu Warszawa nie posiada już zdolnych medalierów, a nieliczue medale i medaliki, tam odbijane, wykonywane są przeważnie przez grawerów pieczętarzy (Witkowski, Neineman i t. p.). —8) Poza obrębem Królestwa. Sztuka jednak medalierska, która w połowie w. XIX na Zachodzie szczególnie się rozwija i udoskonala, łącząc obfitą przemysłowość z elegancyą francuską, przynosi nam sporo pięknych polskich medali za granicami kraju przez cudzoziemców wykonanych. David d’Angers, słynny medalier paryski, odlewa r. 1846 wielki medal śr. 92 mm. i parę mniejszych, przekazujący ohydzie potomności sprawców rzezi galicyjskiej (Czp. 6 052). Z tą samą myślą Polak emigrant Dmochowski w Paryżu, wykonywa medal śr. 97 mm. formy miseczkowatej (Czp. 3 761). Nader pięknym jest medal śr. 68 mm. podług rysunku B. Podczaszyńskiego, przez znakomitego medaliera paryskiego Antoniego Bovy r. 1858 wykonany, na cześć Tadeusza hr. Mostowskiego, z jego popiersiem en trois quarts, w szubie (Czp. 3 958), i drugi śr. 63 mm. staraniem emigracyjnego polskiego komitetu wybity, na cześć Dudleya C. Stuarta, obrońcy Polski w parlamencie angielskim (z dokładnie wykonaną mapą Polski przedrozbiorowej na s. o.) (Czp. 3 841). Na cześć Joachima Lelewela, historyka i numizmatyka, wybito kilka różnych medali w Brukselli, gdzie tenże po r. 1830 zamieszkiwał. Jeden spory śr. 73 mm. z napisem La Pologne à l'une de ses gloires, wykonał w r. 1858 medalier belgijski Lau-renty Hart (Czp, 3 932); drugi w r. 1859 śr. 50 mm. wykonany przez Jana Würde-ii a, trzeci zaś śr. 50 mm., od numizmatyków swemu mistrzowi, przez Adryana Ve y-rata (Czp. 3 931). Karol Radnicky, nadworny medalier wiedeński, wykonywa kilka pięknych medali, z których wybitniejsze przytaczamy: w r. 1850 med. śr. 65 mm., Jędrzejowi hr. Zamoyskiemu, na pam. otwarcia żeglugi parowej na Wiśle, ofiarowany (Tsz. lllj; med. śr. 61 mm. Leonowi ks. Sapieże, od obywateli galicyjskich (Czp. 4 036); medal śr. 56 mm., Zofii hr. Potockiej od Krakowian (Czp. 3 996) i medal śr. 75 min., Włodzimierzowi hr. Dzie-duszyckiemu, przez wystawców lwowskiej wystawy rolniczo-przemysłowej r. 1877 ofiarowany (Czp.). Albert Barré, medalier paryski, w r. 1864 wykonywa medale śr. 57 mm. na cześć Aleksandra hr. Fredry, autora dramatycznego (Czp. 3 840); śr. 56 mm. na cześć Adama hr. Potockiego (Czp. 7 739) i śr. 56 mm. na cześć Jana Matejki, malarza historycznego (Czp.

8104), przez rodaków mu ofiarowane. Nader piękny jest też wielki medal śr. 92 mm. przez jednego z medalierów paryskich, podług rysunku Bolesława Podczaszyńskiego, prof. Szkoły warszawskiej Sztuk Pięknych, wykonany, na pam. poległych w Warszawie r. 1861, z postacią kobiecą ukoronowaną, stojącą przy krzyżu wśród grobów i wskazującą ręką do góry (Czp. 5 375). W Galicyi bije się liczne medale, wartości artystycznej różnej, na cześć osób różnych, zasłużonych krajowi, jak również na liczne obchody jubileuszowe, a wykonywują je i biegli medalierzy i podrzędni grawerzy - pieczętarze, a często na nich znajduje się nazwisko tylko samego nakładcy (Kurnatowski — Głowacki), co niejednego w błąd wprowadzić może. Jan Laug er w Krakowie r. 1869 odlewa wielki medal śr. 110 mm. z kr. Jadwigą i Jagiełłą na pam. 300-tnej rocznicy połączenia Polski z Litwą, oraz medale z popiersiem Kazimierza W-go na jubileusz Uniwersytetu Krakowskiego (Czp. 7 983). A. Malinowski wykonywa r. 1885 med. śr. 62 mm. historykowi Pr. Du-chińskiemu, Kijowianinowi, ofiarowany (Czp. — ). Aleksander Szyndler, rytownik w Krakowie, a następnie we Lwowie, wykonywa r. 1877 med. śr. 46 mm., na pam. przeniesienia zwłok St. Batorego do grobów na Wawelu (Czp. 7 987); medal na cześć numizmatyka Karola Beyera, lany, śr. 45 mm.; r. 1880 med. śr. 64 mm., na cześć Jana Długosza, kronikarza polskiego (Czp. 8 067); r. 1881 med. śr. 39 mm., na cześć Józefa Majera, prezesa Akademii U-miejętności w Krakowie (Czp. 8103); medal 63 mm., prezydentowi m. Krakowa Janowi Szyndlerowi (Czp. 8129) i wiele in. S. Szapira we Lwowie r. 1850 med. śr. 61 mm., St hr. Dunin Borkowskiemu geologowi. Jubileusz M. Kopernika, 400-ej rocznicy jego urodzin, obchodzony r. 1873, przynosi uam kilka medali pięknych na jego cześć. Jeden śr. 65 mm. wykonał, na zamówienie Tow. Przyjaciół Nauk w Poznaniu, poznański medalier Wilhelm Belo w; drugi śr. 65 mm., wykonany we Floreneyi przez medaliera włoskiego J a n a Vagnett i, na upamiętnienie założonego w Rzymie muzeum Kopernika (Czp. 8 061 — 6 758), z popiersiem od-tworzonem z rzeźby Teodora Rygiera. Jubileusz 50-letniej pracy literackiej J. I. Kraszewskiego, obchodzony w Krakowie r. 1879, wywołuje mnóstwo na jego cześć wybitych medali, z których tylko wybitniejsze wymienimy: ofiarowany jubilatowi przez Galicyan, medal śr. 64 mm. wykonany został przez wspomnianego już wyżej Malinowskiego (Czp. 8092); ofiarowany przez kolonię polską w Dreźnie, med. śr. 52 mm. przez medaliera saskiego M. Bardulecka (Czp.) i ofiarowany przez obywateli poznańskich med. śr. 51 mm., z napisa-ami łacińskimi, przez W. Belowa, medaliera w Poznaniu. Pamiątka obchodu 200-nej rocznicy oswobodzenia Wiednia przez Sobieskie-

Num. Ach.“).

Medard św. (* z ojca Franka znakomitego, Nektarda—f ok. 545). Wychował się w Vero-mandum (Saint-Quentin) i wstąpił za młodu do stanu duchownego. Wyświęcony na kapłana, został ok. r. 530 biskupem tego miasta. W r. 531 przeniósł swoją stolicę do Noyon, a po śmierci Eleuteryusza został b-pem Tournay i zarządzał na raz dwiema dyecezyami. Klota-ryusz wzniósł wspaniały kościół nad grobem M-a w Poissons, dokończony przez syna jego Zyge-berta. Venantius Fortunatus opisał jego życie wierszem i prozą. Kościół obchodzi pamiątkę M-a d. 8 czerwca.

E. Gr.

go od najazdu Muzułmanów, przynosi również mnóstwo medali, z których najwybitniejszy jest medal zamówiony przez lwowski komitet obchodowy: med. śr. 70 mm. z popiersiem Sobieskiego w koronie, pancerzu łuskowym i płaszczu, oraz napisem po s. o. w otoku: Fulmen Foloniae — Lumen Euro pac—Horror Orienłis, wykonany przez Tautenheima, medaliera w Wiedniu; inne wykonywali: Szyndler, Wójtych, Pitner i in.; wiedeński medal śr. 72 mm. z 5 medalionami bohaterów tej wojny wykonał A. Scharff, medalier w Wiedniu. Tegoż Scharffa jest piękny medal śr. 65 mm., Franciszkowi Smolce r. 1888 wybity. Również obchód przeniesienia zwłok A. Mickiewicza r. 1890 na Wawel i 100-ej rocznicy jego urodzin wywołuje sporo medali pamiątkowych i medalików, z tych przez Tow. Literackie jego imienia med. śr. 55 mm. z popiersiem z lat młodszych i medale śr. 56 mm., w Warszawie wykonane przez Jana Meissnera, z popiersiem z lat późniejszych na wzmiankę zasługują. Prócz wspomnianego Meissnera, który i kilka innych wykonał medali (Konst. Górskiego, prezesa Tow. Ubezpieczeń, Józefa Korzeniowskiego powieściopisarza, medale Wystawy Hygienicz-nej w Warszawie 1896), mamy jeszcze w Warszawie J anaŁopieńskiego uzdolnionego ry-townika-medaliera, który wykonał spory medal śr. 79 mm., lany w r. 1898 Cypryanowi Godebskiemu, twórcy pomnika Mickiewicza w Warszawie, nadto medale: arcyb-pa Popiela, b-pa Nowodworskiego, chirurga Kosińskiego i Jana ks. Lubomirskiego. W r. 1896 grono numizmatyków polskich, chcąc uczcić zasługi na tern polu Emeryka hr. Hutten-Czapskiego, dało wykonać na cześć jego rytownikowi warszawskiemu Karolowi Bartoszewiczowi medal śr. 73 mm. Z ostatniej doby w. XIX mamy jeszcze kilka medali wybitych przez Warszawianina, medaliera mennicy w Petersburgu, Leopolda Steinemanna. Medal śr. 54 mm. Bolesławowi hr. Potockiemu, założycielowi gim-nazyuin w Niemirowie wybity r. 1888; wielki medal śr. 85 mm., r. 1891, Włodzimierzowi Spa-sowiczowi, prawnikowi, z napisem Justitiae Vin-dici i medal śr. 59 mm., Adamowi hr. Broel-Platerowi, jednemu z założycieli Tow. Rolniczego w Wilnie. Jedyny niewielki dwustronny medal śr. 40 mm. Fryd. Chopina wykonany został na 50-lecie jego śmierci w r. 1899 przez Warszawiankę Maryę Gersonówne, córkę malarza Wojciecha.—Na końcu w. XIX sztuka medalierska dochodzi do prawdziwej doskonałości, a medale wychodzące z rąk artystów, są istotnie arcydziełkami tej sztuki, gdzie w obwodzie małego krążka metalowego mieści się nieraz wzniosła myśl poetycka lub allego-ryczna, jasno przedstawiająca uczucia artysty. Francya zawsze medalierstwu przewodniczy, znakomitych w tej sztuce posiadając artystów, ci z w. XX wchodzą na nowe tory sztuki,

którą śmiało nazwać można nowym renesansem. Mamy i my dwuch spółczesnych artystów-medalierów znakomitych, ale zamieszkałych po za granicami kraju, gdyż u nas sztuka ta, mało stosowana i wyzyskiwana, nie byłaby w stania odpowiedniego dać im utrzymania. Jednym jest Wincenty Trojanowski zamieszkały w Paryża, autor pięknych medali: na jubileusz Wszechnicy Jagiellońskiej, Henryka Sienkiewicza, i wielkiego lanego medalu śr. 120 mm., Jana Matejki, oraz sporej ilości plaketek. Drugim Stanisław Lewandowski, zamieszkały w Wiedniu artysta rzeźbiarz - medalier, autor pięknego medalu na cześć prof. Ant. Małeckiego, które to medale zaszczyt im rzeczywisty przynoszą. O medalach polskich pisali: Bentkowski F. „Spis medalów polskich itd“ (Warsz. 1831, Bt.); hr. Raczyński Edw. „Gabinet medalów polskich“ (Wrocław 1838—1843,

t. 4, Rcz.); Tyszkiewicz Eust. „Sammlung v. Medaillen Polens von ihrer ersten Teilung bis zum Tode K. Nikolaus I“ (Ryga 1871, Tsz.); hr. Hutten-Czapski Emeryk „Catalogue de la colection d. Médaillés et monnaets polonaises“ (St.-Petersburg 1871; Kraków 1891—4, Czp.); Zieliński Józ. „Rys historyczny medalierstwa w Polsce w w. XVI i XVIII“ (Krak. 1900, odbitka z „Wiadomości

J. Z, z Ł

Medard, pseudonim Faleńskiego Feli-c y a n a (ob.).

Medea — miasto w Algieryj położone pod 36°16’ szerok. płn., na wzniesieniu 927 m. n. p. m. na tarasie górującym nad równiną Metidcza. Stacya kolei, wiodącej z Algieru do Beruagia. M-ców około 20 000; Europejczycy składają V₃ ludności; zajmują się rolnictwem i uprawą wina. —M. niegdyś była rezydencyą beja Tittery; zbudowana jest z materyałów miasta starożytnego. Przez Francuzów była zdobywana w r. 1830 — 1836 i ostatecznie zdobyta r. 1840.

Medea, gr. ’M^ôeta, córka króla Kolchij-skiego Ajetesa i Ejdyi, słynęła z urody i znajomości roślin, skąd uchodziła za czarnoksięż-niczkę, umiejącą gwiazdy i rzeki w ich biegu powstrzymać i zmarłych z podziemi wyłowy-wać. Z Jazonem (ob.) przybyła do Jolkos, a tutaj nadała sił młodzieńczych Ajsonowi, ojcu Jasona, lecz równy cel pozorując, Peliasa (ob.) zamordowała, aby się za męża swego pomścić.

S. D' ï.

t a, a mniejsza M. mili o n e; nad nią, we

S. Drz.

Dr S. 1*.

E. Chw

Wypędzony przez Akastesa, syna Peliasa, Jazon udał się z M-ą do Koryntu, gdzie oboje przez 10 lat z sobą żyli. Kiedy jednak Kreuza (albo Glauke), córka Kreona, miłość Jasona pozyskała, M. posłała jej w darze na uroczystość ślubną dyadem i suknię zatrutą. Ledwie się w owe dary przybrała, kiedy płomieniami ognistemi ogarnięta, w męczarniach spłonęła. Także zamek Kreona przez ogień zniszczyła, zamordowała synów, Mermerosa i Feresa, których z Jazona powiła, i wsiadłszy na wóz w skrzydlate smoki zaprzężony (dar Heliosa) do Heraklesa w Tebach uciekła. Według innej opowieści schronić się miała do Aten, do Ajgeusa, za którego wyszła za mąż i syna Medosa z niego powiła. Lecz gdy męża swego była namówiła do zamordowania syna Tezeusza, musiała, aby ujść zemsty Ajgeusa, znowu z Aten uchodzić. Z Medosem przybyła do ziemi Kolchijskiej, gdzie Ajetesa brat jego Perses z tronu strącił. I tego M., zamordowała, aby koronę ojcu przywrócić. Inna legenda opiewa, że zabił Medos Persesa i objął po nim rządy. Od niego miała ziemia sąsiednia, którą zawładnął, przybrać nazwę Me-dyi (ob.). Według tradycyi późniejszej pogodzić się miała M. z Jazonem, który pobiwszy nieprzyjaciół teścia swego, tron mu przywrócił. M. umarła podobno w Butkroton, gdzie Jason ją uroczyście pochował. Niektórzy mitografo-wie opowiadają, że zaszczycona została przez bogów nieśmiertelnością i w podziemiach poślubić miała Achillesa. W niektórych miejscowościach oddawano jej cześć boską. W Wiekach Starożytnych przedstawiano M-ę nieraz w rzeźbie i obrazach. Szczególnie sławiono o-braz Tymomachosa, przedstawiający ją w chwili, kiedy własnym dzieciom ma zadać cios śmiertelny. Częściej poezya dramatyczna obierała sobie za temat legendy o M-i. Z Wieków Starożytnych przechowały się do dzisiaj tragedye Eurypidesa i Seneki, miano jej jako tytuł noszące; z nowszych pochodzą tragedye Corneil-lea i Grillparzera, melodramat Bendy z tekstem Gottera i opera Cherubiniego.—Por. Conze w „Historisch-philologische Aufsätze für E. Curtius“ (Beri. 1884): Mallinger „M. étude de littérature comparée“ (Lozanna 1847).

Medeacus, też Mecłoacus, Meduacns, gr. Me-ôôaxoç, rzeka w Górnej Italii, w ziemi Wenetów, bliżej źródła składająca się właściwie z 2 rzek, które potem się łączą i wpadają razem do płc. uścia Padu, w pobliżu Edro; większa z nich M. m a i o r, dzisiaj B r nor, dziś B a c c 1 wschodniej części Gallia Transpadana, zamieszkali Medoakowie.

Medeha czyli Madaba (hebr. Medba, gr. Matöaßd czyli Myjöaßa), m-sto starożytne, na wschodzie od morza Martwego. Należało pierwotnie do narodu moabickiego, ale zostało zdobyte przez Sichona, króla Cheszbonu, od którego znowu zdobyli je Izraelici pod dowództwem

Mojżesza (ob. Num. 21, 30). Wcielone do ziemi pokolenia Rubena, ale Mesa, król Moabu (ob.) odebrał je napowrót. Później nazywa się M. miastem nabatejskim. Jan Hyrkan, książę ma-kabejski, przyłącza je nanowo do państwa Judzkiego. Za czasów bizantyńskich M. było jednem z ognisk chrześciańskich i stolicą biskupią. Ruiny M-y stały pustkowiem przez wieki i dopiero w r. 1880 osiedliła się tam kolonia chrześciań-ska z pobliskiego Keraku. Obecna M., mała wioszczyna, liczy 1 200 m-ców, przeważnie Greków. Sławną stała się przez znalezioną tam w końcu r. 1896 na podłodze dawnego kościoła greckiego mozaikę, przedstawiającą kartę Palestyny po grecku. Jest to zarazem najstarsza znana dotychczas mapa i pochodzi prawdopodobnie z w. VI. Przy wystawieniu atoli nowego kościoła na miejscu dawnego nie oceniono jej wartości i część jej uległa zniszczeniu. Najnowsze i najbardziej kompletne wydanie tej mozaiki to edycya Guthego w 10 tablicach, która wyszła kosztem i staraniem „Deutscher Palästina-Verein“ (t. I, Lipsk 1906).-—Por. Schuhmacher w „Zeitschrift d. deutschen Palästina-Vereins“ (t. XVIII, str 113 — 125); Lammens w „Etudes publ. par des pères de la compagnie de Jésus“ (1897); Jacoby ,,Des geogr. Mosaik von Madaba“ (Lipsk 1905).

Medellin, nazwa miast: 1} w Kolumbii, Amer. Południowa, w prow. Antioquia, pod 5°15' szer. płn. i 75°40' dł. zach., na brzegu prawym rz. Rio Porce, w pięknej dolinie i zdrowym klimacie (od czerwca do sierpnia—deszcze, od grudnia do lutego — susza), po Bogocie najludniejsze miasto kolumbijskie, 60 000 m-ców (1908). Piękna katedra, 5 kościołów, uniwersytet, szkoła przemysłowa, laboratoryum chemiczne, mennica, teatr, szkoły zawodowe. Węzeł kolei żel., przystań. Ognisko handlowe: M. leży w ognisku przemysłu kopalnianego złota i srebra, które wywożone jest do Anglii (większa część akcyi kopalnianych w rękach Anglików spoczywa). Pod miastem bogate wille milionerów kolumbijskich. Słynna fabryka porcelany. M. otrzymało nazwę od hr. Medellina, który w dobie jego założenia (1674) był prezesem rady indyjskiej. 2) m. w Hiszpanii, w prow. Badajoz, na brzegu lewym rz. Gua-diany, przez którą przerzucony jest piękny most (z r. 1636), st. kolei Madryt-Badajoz. Zamek z w. XIV. Miejsce urodzenia Ferd. Corteza (ob.). D. 28 marca r. 1809 w okolicach M-u wojska francuskie (16 tys.) pod dowództwem marsz. Victora rozgromiły armię hiszpańską (30 000), dowodzoną przez Cuestę.

Medelska dolina w Alpach Grauhiindeńskich odgałęzia się około Disentis (1048 m.) na prawo od Renu. Przez dolinę przepływa dopływ Renu: Ren Medelski, zaczynający swój bieg od Lago Scuro (2453 m.) — jeziora lodowcowego w dolinie Cadlimo; przy spadzie do doliny M. tworzy wodospad ogromny. Do dzikiej górzystej

doliny pomiędzy Scopi (3 200 m.) a Camotsch pro- i iha, którego d. 11 maja r. 1848 powstańcy wadzi odgałęziająca się dolina Cristallina. Lud- ' węgierscy w Koloszwarze zabili. Starożytna ność całej doliny, wynosząca kilkaset głów, jest osada kolonistów niemieckich w Siedmiogrodzie, pochodzenia rhetoromańskiego, wyznania rz.- jeszcze za czasów Gejzy II założona, Ludwik I katolickiego, uprawia gospodarkę alpejską. E* Gr-    węgierski i polski nadał M-wi liczne przywi-

Medem (baron i hrabia), M e d e u (Medeheim, leje, które później Zygmunt potwierdził. Wła-Medhem), herb. W polu błękitnem—trąbka my- dysław II węgierski podniósł M. do godności śliwska czerwona w złoto oprawna. U szczytu miasta. W 1. 1480—1534 został M. obwaro-— między piórami strusiemi, czerwnnem i bia- wany i w dobie książąt siedmiogrodzkich był łem, albo obu białemi—trąbka taka, jak na tar- częstem miejscem sejmów i synodów. Tutaj czy. Labry błękitne i czerwone, podbite z pra- w r. 1576 poselstwo polskie powitało Stefana wej strony złotem, z lewej srebrem.    Batorego, jako króla polskiego. R. 1588 w M-u

Medem Henryk, kaznodzieja i misyonarz    na sejmie zapadła uchwała wypędzenia Jezui-

łotewski (* 1671 w Kurlandyi—-j- 1739 w Ił-    tów z Siedmiogrodu. R. 1663 mór zniszczył

łukszcie); wydał Gramatykę łotewską i tłóma-    ludność M-a. W r. 1706 powstańcy siedmio-

maczył Ewangelie na tenże jężyk.    grodzcy pod dowództwem Wawrzyńca Pekriego

Medem Otto Ernest, delegowany kurlan-    zniszczyli je. — Por,: Gräser „Geschichte d.

E. Cli w.

dzki przy dworze Stanisława Augusta i szam- Stadt M.“ (Hermannstadt 1862). belan, wydał kilka dzieł, dotyczących spraw    MedicagO, roślina, ob. Lucerna,

swego kraju, względnie Rzeczypospolitej Pol-    Medici a. M e d e c y usz e (r ód), słynna w

skiej. Takiemi są: „Relation von den Delega- dziejach Florencyi rodzina kupiecka, bankierska tion-Geschäften in Warschau“ (Mitawa 1765); i nakoniec książęca. Pochodzili z m. Mugello „Briefe an d. v. Grothus“ (tamże 1764).    (na pin. od Florencyi) i musieli w liczbie przod-

seu (Szanghaj 1847).

Mediasz (M e d i a s c h, po sasku Medwisch, węg. Medgyes, rum. Mediasiu), m-sto w Siedmiogrodzie, nad rz. Duży Kokel, ok. 8 000 m-ców, przeważnie Sasów (ok. 4 000) i Rumunów (ok. 2 tys.), wiele kościołów różnych wyznań, klasztor franciszkański, szkoła agronomiczna Sasów siedmiogrodzkich, gimnazyum wyższe (1578), st. kolei Budapest-Kolozsvar-Predeal. Ognisko handlu winem siedmiogrodzkiem. W pobliżu M-a obelisk żelazny nad grobem organizatora Sasów siedmiogrodzkich, Stefana Ludwika Ro-

Medhurst W alte rH e nr yk, misyonarz pro- ków mieć lekarzy (wniosek z nazwiska) lub testancki i oryentalista, znawca jęz. chińskiego aptekarzy (herb wyobraża 6 kul lub pigułek— (* 1796 w Londynie— f tamże 24 stycz. 1857). palle, od których stronnicy ich późniejsi zwali Kształcił się w szkole katedralnej św. Pawła się „Palleschi“). Do Florencyi przenieśli się w Lond.; po skończeniu jej, uczył się sztuki w końcu w. XII, do połowy w. XIV większej drukarskiej, wstąpił do misyi chrześciańskiej roli politycznej nie grali (kroniki wymieniają i udał się r. 1816 do Batawii, podówczas głów- Jana M., który pobił Lombardów w r. 1251, nego ośrodka misyi. Tu okazał wyjątkowe Ardinga, gonfaloniera r. 1314, Franciszka, zdolności językowe: przyswoił sobie wkrótce który przewodniczył w układaniu ustaw Rzplitej). jęz. malajski, chiński, japoński w ich formie Natomiast rozszerzali swe stosunki handlowe, książkowej i potocznej; otrzymawszy kapłań- pomnażali zasoby pieniężne i w swoim czasie stwo (1819), udał się do Chin. Zasłużył się należeli do najbogatszych. Zaczynają tedy czyn-sprawom misyi, rewidując i poprawiając prze- ny brać udział w długoletniej walce ludu (pokład N. Test. na jęz. malajski, oraz tłumacząc polo minuto) ze szlachtą [grandi) i mieszczań-świetnie Biblię na jęz. chiński. Ułożył wiele stwem zarnożnem (popolo grasso). Powoli się słowników, cennych po dziś dzień: „An En- wysuwają na czoło stronn. demokratycznego (po-glish and Japanese Vocabulary“ (Batawia 1830); połasi), przeciwników zaś skupia dokoła siebie „Comparative Voc. of the Chinese, Corean and rodzina Albizzich. Zwłaszcza spisek zorganizowa-Japau Languages“ (tamże 1835), „Chinese and ny w r. 1360 przez Bar tłomiej a M. oraz nie-Euglish Dictionary“ (t-że 1842 — 43, t. 2). U- udane powstanie proletaryatu rzemieślniczego — niwersytet w New-Yorku ofiarował M-wi r. 1843 t. z. Ciornpi (ob. Florencya), kierowane przez dyplom d-ra honorowego. Gdy po długich tru- brata jego Salvestra (ten obrany 1378 gon-dach powrócił do Anglii, zmarł w dwa dni po falonierem, 1381 był wygnany z całą rodziną) powrocie. Pozostawił takżę dzieła treści kul- —zyskały M-szom wziętość wielką w warstwach turalnej, wrażenia z podróży, opisy zwyczajów szerokich. Z dalszych krewnych wygnańców i badania wierzeń Wschodu, zwłaszcza Chin: wyróżnił się syn Averarda Jan zw. B i c c i „A Dissertation on the theology of the Chine- (1360 — 1429), który do polityki się nie wtrą-

A> A- cał, zajmował się wyłącznie handlem i opera-cyami bankowemi, dzięki zaś uczciwości i rozwadze zdobył szacunek współobywateli (członek signoryi w 1.1402, 1408 i 1417, rady wojennej 1414, „gonfalonier sprawiedliwości“ 1421), nawet wrogów, którzy usiłowali go sobie pozyskać. Po Strozzich był wtedy najbogatszym człowiekiem we Florencyi a wpływ jego finansowy sięgał niemal całej Europy. Odeń bierze początek potęga polityczna M-ich: w ciągu paruset lat dzierżą w swych rękach władzę monarszą. A panowanie to—z pewnymi wyjątkami — ce-

chowały naogół rysy kulturalne, tak właściwe | M-szów. — Dalszy rodowód głównych członków dążnościom owego okresu (popieranie handlu, rze- | tego rodu, z których Kuźma Stary i Wawrzy-miosł, sztuki, nauki, literatury), że słusznie dobę j nieć Wspaniały najbardziej zasłynęli, przedsta-Odrodzenia we Włoszech przezwano wiekiem | wia się jak następuje:

Jan (f 1429)

Kuźma Stary (f 1464)

Wawrzyniec (f 3 440)

Piotr (f 1469)

Jan (f 1463)

Piotr Franciszek (f 1477)

Wawrzyniec Wspaniały (+ 1492)

Julian (f 1478) Wawrzyniec

Jan

Piotr (f 1503) Jan (-j- 1521) Julian ('•{* 15161

I

Hipolit (f 1535)

Wawrzyniec II (t 1519)

Juliusz (f 1534)

Piotr Franciszek

Jan (-j- 1526)

Wawrzyniec (f 1547)

Kuźma I (fl574)

Katarzyna Aleksander (f 1589) (f 1537)

Franciszek I Ferdynand I Jan (f 1587) (f 1609)    (f 1621)

Mary a Kuźma II (f 1642) (f 1621)

I

Ferdynand II (-J- 1670)

I

Kuźma III (-J- 1723)

I

Jan-Gaston (-|- 1737)

Za młodu był kardynałem,

Bibi. Litta „Famiglie celebri italiane“, 2 v,; Galluzzi „Storia del Granducato d. Toscana“ (Flor. 1781); Reumont „Gesch. Toscanas seit d. Ende d. florent. Freistaats“ (t. I, Gota 1876); Castelnau „Les M.“(2t., Paryż 1879); Perrens „Hist. de Florence depuis la domination des M...“ (3 t., Paryż 1888 — 90); Bianchini „Dei grunduchi délia casa de’M.“ (1741); Buser „D. Beziehungen der M. zu Frankreich während 1434 — 94“ (Lipsk 1879); Ten-Hoven „Mém. généalog. de la maison de M.“ (Haga 1773, 5 t.); Nestor „Hist, des hommes célèbres de la maison de M.“; Boissart „Hist, généalog. de la maison deM.“ Paccard „Les M.“ (4 t., Paryż 1812); Heycke „Die M.“ (Lipsk 1897); Michel „Rubens et la galerie de M.“ (Paryż 1901); Meltzing „D. Bankhaus d. M. u. seine Vorläufer“ (Jena 1906); Philippi „Florenz“ (Lipsk 1908, wyd. 2-e); Heyck „Florenz u. M,“ (Bielefeld 1909). - Por. art. Florencya oraz w „Intermédiaire des chercheurs et curieux“ (1903) art. „Ouvrages sur la tamille des M.“ Curiosus’a z d. 30 stycznia i Lumbroso z d. 28 lut. — 1) Aleksander, pierwszy książę Florencyi (* 1510 — -j- 1537). Nieprawy syn niewolnicy murzynki i Wawrzyńca II M., podług przypuszczeń innych—Juliana lub nawet Klemensa VII, który przez całe życie b. nim się opiekował. Wychowywał się razem ze swym krewnym Hipolitem. Podczas ich nieletności Florencyą, z polecenia papieża rządził kard. Cortone, wygnany w r. 1527 przez lud zniecierpliwiony razem z pupilami. Aleksander poparty przez ces. Karola V, którego nieprawą córkę Małgorzatę z Parmy właśnie

był poślubił, otrzymał tytuł ks. di Citta di Pen-na, a wojska cesarskie pod wodzą Filiberta Orańskiego po 10-miesięcznym oporze zmusiły Floreucyę do uległości i do uznania go za władzę zwierzchnią rzeczypospolitej (1530). Niezadowolony z tego tytułu dziedzicznego, r. 1532 przywrócił władzę nieograniczoną i został dożą czyli ks. Florencyi. Rządy jego polegające na gwałtach, rozpuście i zbrodniach wszelakich (kazał otruć kard. Hipolita i podobno matkę własną) stały się tak nieznośne, iż otoczenie najbliższe ułatwiło jego krewnemu Wawrzyńcowi zw. Lorenzino zamordowanie tyrana d. 5 stycz. r. 1537. Żona jego wyszła powtórnie za Oktawiu-sza Farnese, synowca Pawła III. — Miał troje dzieci nieślubnych. Na nim wygasła starsza linia M-ów, na tronie zaś książęcym znalazł się — po paru próbach przywrócenia rządów republikańskich—Kuźma Wielki. — 2) Aleksander-Oktawian (-{- 1605), ob. pap. Leon XI. — 3) Ferdynand I (* 1551 — -j~ 1609). Po śmierci brata Franciszka został w. ks. toskańskim (1587). Daleki od tyranii poprzedników, rządził rozumnie. Rozwijał rolnictwo (osuszał Maremmy) i handel (zbudował port w Livorno), tępił korsarzy, ulżył podatków, popierał naukę i sztukę (założył Uffizii). Szukał porozumienia z Francyą i wydał synowicę swą Maryę za Henryka IV. w dwa lata jednak po wstąpieniu na tron zrzucił suknię duchowną, ażeby poślubić Krystynę, córkę Karola II Lotaryńskiego, z której miał 4 synów, m. inn. Kuźmę H. — Pod względem osobistym nie wolny od przewrotności i chciwości (uczestniczył w przedsięwzięciach przemytniczych w Amer, hiszpańskiej). — Walczył z bratem swym nieprawym Piotrem.— 4) Ferdynand II (* 1610—1670), w. ks. toskański, syn Kuźmy II, wstąpił na tron w r. 1621, do r. 1628 rządziły za niego babka i matka (księżn. austr. Marya Magdalena). Słaby, pozwolił papieżowi zagarnąć ks. Urbiuo (1631) i inne znosił z jego strony upokorzenia. R. 1633 nie przeszkodził pociągnięciu na sąd św. inkwizy-cyi Galileusza, chociaż dopomagał mu w tern brat jego kard. Leopold. Inny brat jego, Mateusz, uczestniczył w wojnie 30-letniej. Miał s>na Kuź-mę III.—5) Franciszek I (* 1541—f 1587), w. ks. toskański, syn Kuźmy I Wielkiego. Od r. 1564 uczestniczył w rządach ojca, którego przeszedł w despotyzmie i rozwiązłości. Usługi oddawane Austryi i Hiszpanii zyskały mu uznanie jego tytułu ze strony tych mocarstw. Olbrzymie podatki dały mu możność grać rolę opiekuna rzemiosł i sztuki, a zarazem zniszczyły rolnictwo niemal doszczętnie. Założył Akademię dełla Crusca. Żonaty z Joanną siostrą Maksymiliana II, po której śmierci (1578) poślubił Blankę Capello; razem z nią d. 19 paźd. był otruty. Jedna z dwuch jego córek Marya została królową Francyi.—6) Hipolit, kardynał (* w Urbino 1511 — ~j- 1535). Syn nieprawy Juliana II, otrzymał w wieku lat 18 kapelusz kardynalski od Klemensa VII, potem urząd wice-kauclerza Kościoła. W r. 1530 posłował do Karola V, żeby go namówić do wojny z Turcyą. Zazdroszcząc łask papieskich, spiskował przeciw Aleksandrowi M., który kazał go otruć. Życie prowadził b. lekkomyślne, lubił rzemiosło wojaka a chętnie się otaczał uczonymi i poetami. Sam również pisywał, przełożył np. pieśń wtórą Eneidy (wyd. we Florencyi 1556).—7) Jan zw. Bicci (1360 f 1429) ob. wyżej M. — 8) Jan (* 1421—f 1463), młodszy syn Kuźmy Starego, gorący zwolennik humanizmu.— Bibi.: Rossi „L’indole e eli studi di

G. dei M.“ (Rzym 1893).-9) Jan (* 1475—f 1521), syn Wawrzyńca Wspaniałego—ob. pap. Leon X.—10) Jan, zw. Wielkim Djabłem (* 1498 — f 1526), syn Jana i Katarzyny Sforzy, a wnuk Piotra-Franciszka, synowca Kuźmy Starego. Słynny kondotier, służył kolejno: Leonowi X— przeciw tyranom Ankony, Wenecyi — przeciw Francuzom, których pobił w Lombardyi w r. 1524, nakoniec—Francuzom. Ciężko ranny pod Governolo, um. w Mantui. Szalenie odważny, był ubóstwiany przez swych żołnierzy, którzy na znak żałoby ubierali się po jego śmierci czarno, skąd dostali przezwisko Bande Nere. Syn jego Kuźma I Wielki. — 11) Jan (* we Florencyi 1566 — f pod Wenecyą 1621), wódz i mąż stanu, nieślubny syn Kuźmy I i Eleonory Albizzi. Wychowany z innemi dziećmi, posłany był pod wodzą ks. Parmy do Flandryi, gdzie się odznaczył wojskowo. Zręczny dyplomata i minister za Ferdynanda I i Kuźmy II. Wskutek zbyt rozwiązłego życia opuścić musiał Flo-reucyę i udał się do Wenecyi, gdzie dowodził w wyprawach przeciwko Uskokom. — 12) Jan Gaston, syn Kuźmy III, ostatni w. książę toskański (* we Florencyi 24 maja 1671 — -f* 9 czerwca 1737). Słaby i niedołężny, wstąpił na tron w wieku podeszłym (1723). Starał się złagodzić ciężary podatkowe wprowadzone przęz ojca, usunął mnichów i szpiegów, którymi tamten się otaczał, zniósł monopole rozliczne. Po długich układach — nie mając potomstwa — uznał (1731) prawa do tronu don Carlosa, gdy jednak ten zagarnął w r. 1733 Neapol, mocarstwa ościenne narzuciły mu na następcę Franciszka III ks. Lotaryngii. Na nim wygasła linia książęca Toskanii (siostra Anna -j- 1743).—131 Julian I, syn Piotra I, -j* młodo w r. 1478 — ob. Wawrzyniec I. — 14) Julian II, najmłodszy syn Wawrzyńca I (* 1478 —-j* 17 marca 1516). Wygnany przez lud razem z braćmi Piotrem II i Janem, wrócił do Florencyi i poparty przez Juliusza II i Hiszpanów objął w r. 1512 ponownie rządy nad miastem, nie utrzymał się jednak przy władzy, w r. 1513 zrzekł się jej na rzecz bratanka Wawrzyńca II i udał się do Rzymu. R. 1515 poślubił Filibertę Sabaudzką, ciotkę Franciszka 1, który go uczynił za to ks. Nemours. Zm. we Florencyi na febrę. Miał syna nieprawego Hipolita.—15) Juliusz, syn nieślubny Jana I a synowiec Wawrzyńca I (* 1478—^ 1534)—ob. pap. Klemens VU.—16) Katarzyn a—ob. Katarzyna, król. franc. —17) Kuźm a Stary, twórca potęgi M-szów (* d. 27 wrześ. 1389—f 1 sierp. 1464). Syn rozumnego Jana de’Bicci, odebrał b. staranne wykształcenie: łaciny uczył się od słynnego Roberta dei Rossi, studyował filozofiię i byłby „u-czonym, gdyby się nie był urodził na kupca i księcia“ (Geiger). Z ojcem był na soborze Konstancyeuskim, tu poznał wielu ludzi wybitnych, m. in. pap. Jana XXIII, z którym po zdetronizowaniu go musiał uciekać. W interesach handlowych wiele podróżował. Już w r. 1416 obrany na priora rzeczypospolitej, stworzył stronnictwo własne, po śmierci ojca (1429) stanął na czele tak domu bankierskiego M., jak i całej rzeczypospolitej. Gdy po nieudanej wojnie z Pizą, wszczętej za rodą Rinalda degli Al-bizzi, zawarto w r. 1433 pokój dla Florencyi niezaszczytny, wpływy K-y się wzmogły. Przekupiony przez Riualda gonfalonier Bern. Gua-dagui kazał go uwięzić, za cenę jeduak 1000 florenów uszedł śmierci, musiał wszakże udać się na wygnanie do Padwy i Wenecyi, skąd zresztą w r. 1434 (po zwycięstwie stronników jego nad Rinaldem) z tryumfem powrócił. Nie przybierając żadnego tytułu (był tylko gonfalonie-rem) i nie zmieniając form republikańskich, stanął odtąd na czele państwa. Rządził z u-miarkowaniem, dbał o uspokojenie kraju, a bogactwa swoje obracał na utrwalenie stanowiska przodującego Florencyi względem Rzymu,

Medyolanu, Wenecyi i Neapolu (był to już czas, kiedy kapitał wpływał na stosunki międzynarodowe). Polityką wewnętrzną kierował rozumnie, ostrożnie, nieraz przebiegle (dopuścił np. do rządów głupiego i chciwego Łukasza Pitti, żeby lud żałował M-ów). Przy pomocy zręcznej organizacyi (kollegium dożywotnie 10 „accopiatorów“, „otto di guardia“ i in.) miał wpływ bezwzględny na obiór „priorów“—członków signoryi; do tego się przyłączało jeszcze działanie machiny podatkowej, którą misternie umiał operować. Mieszczaństwo (stworzył kredyt dla średnio zamożnych) i lud miał zawsze za sobą, a rozdawnictwem chleba w latach głodu zdobył sobie tytuł pater patriae. Zaprzyjaźniony był przez żonę (hr. Bardi) z rudami moż-nemi: Acciajuolich, Pandolfinich, Soderinich, Guicciardinich. Na ludziach znał się i gardził nimi (na miejsce wygnanych przeciwników — mawiał — tyluż nowych mężów znakomitych zrobić można przy pomocy 2 łokci sukna czerwonego). Tytuł do sław) daje mu to, co u-czynił ku ozdobie Florencyi, ku rozwojowi sztuki i dążności humanistycznych. Gmachy wspaniałe wznosili mu Michelozzo i Brunelleschi (ob.), zdobili je rzeźbą: Donatello (ob.) i Ghiberti (ob.) (drzwi śpiżowe do kość. ś. Jana, które Michał-Anioł do drzwi raju porównywał), zaś Benozzo Gozzoli (ob.) i Fra Filippo Lippi (ob.) — freskami. W r. 1444 założył bibliotekę „Lauren-tiana“ (dotąd obok Paryża i Rzymu ma najznaczniejsze, ok. 10 000, zbiory rękopisów autorów klasycznych). Otaczali go tacy uczeni, pisarze, humaniści jak Poggio Bracciolini (ob.), Mik. Niccoli (ob.), Bruni (ob.), Manetti (ob.), Marsupini (ob.), Traversari (ob.), Kar. d’Arezzo (ob.). Sam tylko Filelfo może był jego wrogiem, a i ten na starość hołdy mu składał. Na dworze jego przez czas dłuższy (od r. 1438) przebywał znakomity znawca filoz. platońskiej Georgios Gemistos Plethon, który zachęcił go do nauk głębszych w tym kierunku i do założenia Akademii Platońskiej, gdzie pod przewodnictwem Marsyliusza Ficina (ob.) lub Bandinel-lego (ob.), dyalektycy wytrawni prowadzili dysputy. Takie były przejawy zewnętrzne tej władzy, której istota nie różniła się od wszelkiej innej tyranii. Wiedział, że z różańcem w ręku rządzić państwem nie można. To też zbrodni otwarcie nie popełniał, usuwał jednak wrogów w cichości, a sztylet i miecz katowski nie zawsze odpoczywały za jego rządów. Nie zbyt silny z natury, na starość chorował na podagrę. Samotny i smutny po stracie brata, wnuka i syna młodszego, Jana, przeniósł się na wiosnę r. 1464 z pałacu swego do ulubionej, sadem otoczonej willi Careggi, gdzie skonał, słuchając odczytywanych sobie przez Ficina wywodów Platona o nieśmiertelności. B i b 1.; Fabroni lus) „Vita magni Cosmi M.“ (2 t., Piza 1789); Pellegrini „Sulla republica fiorentina a tempo di Cosimo il Vecchio“ (Piza 1889); Armengaud „Cosme de M.

et sa correspondance inédite“ (Paryż 1876); Pintor „La libreria del Cosimo de’M. nel 1418“ (Flor. 1902).—18) Kuźma I Wielki, pierwszy w. ks. Toskany, syn Jana, wodza „Czarnych band“ (* 11 czer. 1519—*j* 21 kw. 1574). Po zabójstwie Aleksandra obwołany przez senat w. ks. Floreucyi za przyzwoleniem Karola V, który dopomógł mu do ostatecznego zgnębienia Strozzich, wzamian za co wprowadził załogi swoje do Florencyi, Pizy i Livorua. Rządził nietylko despotycznie, ale i okrutnie. 430 wygnańców skazał na śmierć zaocznie i ocenił głowy 35 zpośród nich; zniósł wszystkie urządzenia republikańskie, wprowadził sądownictwo surowe oraz inkwizycyę, kazał zamordować Lo-renzina M.; przywłaszczył sobie wiele monopolów w przemyśle i handlu i bogactwo własne na nędzy powszechnej budował. Polityka jego zagraniczna była słaba i służalcza. Zagarnął jednak Piombino i Lukkę i po zaciętym oporze w kw. r. 1555 zmusił do poddania się Sienę, której panem został dopiero w r. 1557 za zgodą Filipa II. Za usługi wyświadczone w wojnie tej przez margr. Marignano dopomógł bratu jego zostać papieżem (Pius IV), który nawzajem dwu jego synów mianował kardynałami. W r. 1562 zmarli nagle: żona jego Eleonora z Toledo i dwaj synowie Jan i Garcias a opinia powszechna pomawiała go o tę zbrodnię. R. 1564, trawiony chorobą, powołał do współudziału w rządach syna Franciszka. Po śmierci Piusa IV, oddał na pastwę inkwizycyi ulubieńca swego Piotra Carnesecchi, oskarżonego o protestantyzm i tern zdobył łaski nowego papieża, fanatycznego Piusa V, który mimo oporu Hiszpanii i cesarza ukoronował go w r. 1570 w Rzymie na w. ks. Toskany. Ostatnie lata spędził na borykaniu się z chorobami. Niszcząc kraj podatkami nadmiernemi i t. p., starał się jednocześnie o podniesienie przemysłu i handlu, bił drogi, budował kanały, zakładał porty, otworzył fabrykę mozaiki oraz drukarnię, urządził ogrody botaniczne w Pizie i Florencyi, popierał Akademię, odnowił uniwersytet w Pizie (1543), powziął myśl założenia archiwum; dla obrony handlu wschodniego przeciw Turkom założył zakon św. Stefana (1562). Osobiście też zajmował się nauką (chemią, zwłaszcza przyrządzaniem trucizn) i literaturą (redagował dzieło p. n. „Viaggio per Palta Italia descritto da Fil. Piz-zichi“, Florencya 1828). Z małżeństwa z Eleonorą, córką wicekróla Neapolu, zostawił synów Franciszka i Ferdynanda I.—Bibi.: Cantini „Vita di Cosimo M., granduca di Toscana“ (Florencya 1805). — 19) Kuźma II, w. ks. Toskanii, syn Ferdynanda I {* 12 maja 1590—*j* 28 lut. 1621), wstąpił na tron r. 1609. Chorowity i mierny umysłem, odznaczał się umiarkowaniem, łagodnością, tolerancyą. Za niego Toskana kwitła. Popierał marynarkę handlową (fak-torye w Afryce) i wojenną (wyprawy na Turków), rolnictwo, naukę i sztukę. Z małżeństwa

z Magdaleną Austryaczką miał syna Ferdynanda IL—20) Kuźma III, w. ks. Toskanii, syn i następca Ferdynanda II (* 14 sierpn. 1642 — -j- we Florencyi 31 paźdz. 1723). Po matce Wiktoryi Rovere odziedziczył zamiłowanie do zbytku, usposobienie podejrzliwe, umysł świętoszka. Jego kłótnie małżeńskie z piękną i lekkomyślną Małgorzatą Ludwiką Orleańską, zakończone r. 1675 rozwodem, uczyniły go pośmiewiskiem Europy. R. 1669 podróżował po Niemczech, Hollandyi, Hiszpanii, Anglii i Fran-cyi. Wstąpił na tron r. 1670. Lud gnębił podatkami, niszczył przemysł i handel, prześladował uczonych. Zabiegał nadewszystko o utrwalenie tronu w ręku swego potomstwa. Miał synów: Ferdynanda (-{- 1713) i Jana Gastona oraz córkę Annę, żonę elektora Wilhelma, której chciał tron na przyszłość zapewnić, czemu układy mocarstw, w r. 1718 w Londynie ogłoszone, przeszkodziły.—-21) Mary a—ob. Mar y a, królowa francuska, — 22) Piotr I, syn Kuźmy Starego (* 1414—*f- 3 grud. 1469). Po śmierci ojca został gonfalonierem, który to urząd faktycznie stał się w rodzie M. dziedzicznym. Nie pozbawiony zalet serca, nie miał wcale zdolności ani siły charakteru Kuźmy. Przez cały czas rządów walczyć musiał z intrygami niechętnych mu Pittich i inn., a szereg źle obmyślanych zarządzeń finansowych obudził niezadowolenie ogólne. W r. 1466 wybuchnął kierowany przez Soderinich i Acciajuolich spisek republikański, który się nie udał: spiskowcy umknęli szczęśliwie i dotarli do Wenecyi, której wódz, słynny Bartłomiej Colleone (ob.), stoczył w r. 1467 z wojskiem florenckim bitwę, coprawda nie stanowczą, poczem zawarty został pokój. P. zmarł wkrótce nękany chorobą, a nie mogąc się oprzeć rabunkowej i okrutnej gospodarce swych dworaków. Miał synów: Wawrzyńca I i Juliana.— 23) Piotr II, syn Wawrzyńca I (* we Florencyi 15 lut. 1471 — -j- 28 grudn. 1503). Wstąpił na tron książęcy r. 1492 i b. prędko nieudolność swoją wykazał. Rządy faktyczne Piotrowi Bibbienie powierzył; usunął z miasta tych członków rodziny swojej, którzy przeciwni byli sa-mowładztwu jego; wywołana tern niechęć powszechna wzrosła, zwłaszcza w r. 1494, podczas wojny z Francyą, kiedy tchórzliwie poddał twierdzę Karolowi VII i do znacznego zobowiązał się okupu. Lud wygnał go z Florencyi razem z rodziną. Niejednokrotne próby powrotu (1496, 1497, 1498, 1501 przy pomocy Cezara Bor-gii) zawiodły. Przyłączył się do wojsk francuskich i w bitwie nad brzegami Garigliano (ob.), gdzie Gonsalvo de Cordova pobił Francuzów, utonął podczas ucieczki w nurtach rzeki niedaleko Gaćty.—24) Wawrzyniec I Wspaniały (Lorenzo U Magnifico), syn Piotra a wnuk Kuźmy Starego, najznakomitszy z rodu (* 1 stycz. 1448—f 8 kw. 1492). Zdolności umysłowe odziedziczył po dziadzie i po matce Lu-

Wiel. Enc. Powsz. Ilustr. Ser, 1. Tom XLV. Zesz. 364a.

krecyi Tornabuoni, jednej z b. wykształconych niewiast swego czasu. Nauczycielami jego byli tacy Londino (ob.), Ficino (ob.), Argyropulos (ob.), który nadaremnie starał się przekonać go do Arystotelesa. Podróżował wiele: był w Pizie (1465), Rzymie (1466), gdzie gościnnego doznał przyjęcia od Pawła II, w Medyolanie, Bononii, Ferrarze, Wenecyi. W r. 1469 poślubił Klarysę Orsini (f 1488). W tymże roku zmarł Piotr I a władza przeszła na W-a i brata jego Julja-na. Dyplomata zręczny i układny, potrafił być stanowczym, gdy zaszła potrzeba. Zaraz na początku rządów musiał się borykać z przeciwnościami. Powstanie rozpoczęte d. 6 kw. 1470 przez Bernarda Nardi w Prato skończyło się szybko skazaniem przywódcy i 18 spiskowców na śmierć. R. 1472 w zatargu z powodu kopalni ałunu, zmusił ręką zbrojną (Fryderyk de Montefeltro) mieszkańców Volterry do uległości. W r. 1474 zawarł z Medyolanem (Galeazzo Sforza) i Wenecyą na lat 25 ligę obronną, do której r. 1475 przyłączyła się Ferrara. Sojusz ten zabezpieczał go na wypadek starcia orężnego z Rzymem, na którego tronie zasiadł był wrogo dlań usposobiony Sykstus IV. Przy poparciu Syktusa, w samej Florencyi, niezadowolona zawsze ze wzrostu potęgi M-ów arystokracya utworzyła na życie obu braci spisek, którym kierowała stara i można rodzina Pazzich (ob.) oraz arcbp Pizy Salviati (ob.). Do wykonania zamachu zyskują sobie słynnego kondotyera Jana Chrzc. Montesecco (ob.), który w ostatniej chwili odmawia udziału, podług planu bowiem zabójstwo miało się odbyć w kościele podczas mszy. Na jego miejsce stają dwaj księża, jako w miejscu świętem bardziej obyci. Tymczasem zamach częściowo tylko się udaje. D. 26 kw. r. 1478 Julian pada w kość. S. Maria Novella pod sztyletem Bernarda Bandiniego (ob.). W. natomiast, lekko ranny, ze szpadą w ręku przedostaje się w miejsce bezpieczne. Lud jest po jego stronie, chwyta spiskowców, włóczy trupy ich po ulicach, wiesza arcybpa i Pazzich (Bandiniego, który umknął aż do Konstantynopola, wydał W-owi sułtan Mahomet II oburzony —jak naiwnie powiada kronikarz—zabójstwem spełnionem w świątyui). W. wyprawia bratu pogrzeb wspaniały, poleca kilku artystom wybitnym uwiecznić wypadki przebyte (Vinci, Botticelli i in. ozdabiają freskami Bargello (ob.), Pollajuolo (ob.) wybija medal pamiątkowy), tryumfuje bezwzględnie. Papież coprawda, mszcząc się za swych sprzymierzeńców, rzucił na Florencyę klątwę i żądał od W-a stawienia się przed sądem duchownym, spełzło to jednak na niczem, Florencya odwołała się do soboru, a iniquitatis filius et perditionis alumnus pozostał na swym stanowisku. Wobec tego wojna zdawała się być nieunikniona. D. 3 lipca r. 1478 wojska papieskie, wspierane przez neapolitań-skie pod wodzą Fryderyka d’Urbino, ukazały się

na granicy; na czele pułków Florencyi i jej sojusznicy Wenecyi, stał Herkules ks. d’Este. Widząc, że nie podoła przeciwnikowi, W. uciekł się do dyplomatyi i porozumiał się z cesarzem i Ludwikiem XI, który przysłał pośredników (1479). Zresztą wódz jego, Robert Malatesta, pobił nieprzyjaciela nad jez. Perusa, ale sam pobity pod Poggibonzi. W. udał się wtedy wprost do Ferdynanda, i tak zręcznie poprowadził układy, iż r. 1480 z Neapolem zawarto pokój, a nawet przymierze; tak samo udało mu się to i względem Rzymu (1484)—po śmierci zawziętego Sykstusa IV, do czego dopomogło grożące całej Italii niebezpieczeństwo najazdu ze strony Turcyi. Rozciągnął władzę swą nad Imolą, Forli, Faenzą, nad małemi państewkami Romanii. Stał się panem faktycznym całych niemal Włoch, monarchowie ościenni ślą mu swe hołdy lub pisma przyjacielskie (np. Maciej Korwin), najdalsze nawet kraje, uzależnione odeń finansowo, jak Egipt (w Kairze posiada kantor bankierski), składają mu dary (lwa i żyrafę) itp. Dbały o wzmocnienie potęgi swego rodu, stara się o zapewnienie dzieciom swym przyszłości. Córkę Magdalenę wydał za Franciszka Cibo, syna naturalnego Innocentego VIII, który pierwszy bodaj z papieży urzędowo do licznych swych dzieci się przyznawał. Wzamian za to, mając synów: Piotra, Jana i Juliana, o których sam mówił, iż jeden jest głupi, drugi—mądry, trzeci— dobry, zażądał od Rzymu kapelusza kardynalskiego dla mądrego, osiągnął to po pewnym targu już w r. 1489, w marcu zaś r. 1492 kilkunastoletni Jan odbył wjazd uroczysty do Florencyi, która go tak witała, jakby już przeczuwała w nim przyszłego Leona X. W skarbo-wości, po szeregu poprzedników, którzy gromadzili, W. podjął się zadania przeciwnego. Wydatki jego były olbrzymie: na potrzeby państwa, na przekupstwa, jałmużny, zabawy ludowe, przedewszystkiem na ozdabianie miasta dziełami sztuki, na popieranie artystów i uczonych (na samo kupno dzieł rzadkich, do czego jako ajent służył mu Laskarys Jan, i na przepisywanie ich po 30 tys. dukatów rocznie przeznaczał). Pieniędzy, rozrzutnie nawet na ten cel wydanych, nigdy nie żałował, owszem szczycił się, że umiał je zużytkować rozumnie i pięknie. Nietylko człowiek wykształcony, ale i pisarz, znawca sztuki i poeta. Filozofię platońską zbadał do głębi i mawiał, że bez niej trudno być dobrym obywatelem i chrześcianinem. Grono filozofów, literatów i artystów, które się dokoła niego skupiało, wytwarzało atmosferę duchową niezwykle podniosłą. Jest to jedna z najpiękniejszych postaci mecenatów wszystkich czasów i krajów. Niesłusznie całkiem zarzucają mu, że protegował same miernoty, nie umiał takiego Leonarda da Vinci zatrzymać przy sobie i nie poznał się na geniuszu matematycznym Łukasza Paccioli (ob.). Przecież dość imion wielkich w pobliżu niego widzimy. Wawrzyniec

Valla (ob.) opuszcza Neapol, by spędzić kilka lat we Florencyi. Fra Giocondo z Verony dedykuje mu zbiór napisów starożytnych. Polizia-no (ob.), na jego żądanie, pisze swe słynne komentarze do klasyków oraz bada Pandekty. Na dworze jego nauczali znakomici znawcy gre-czyzny, jak Argyropulos (nauczyciel Reuchlina) i Demetriusz Chaloondylus (ob.). Na jego to wezwanie Pico della Mirandola (ob.) napisał swój traktat adversus astrologos. Paweł Tos-canelli (ob.) r. 1460 na wieży S. Maria del Fiore zbudował słynny swój gnomon bronzowy. Zamiłowany był w muzyce (co Piotr i Leon X po nim odziedziczyli) i ok. r. 1480 otworzył szkołę Harmonii—rodzaj Akademii z 15 członków złożonej (m. inu. Squarcialupi). Ulubionym jego budowniczym był Julian da San Galio (ob.), wynalazca porządku toskańskiego, twórca willi wspaniałej Cajano i klasztoru w Fiesole. Wielbił sztukę, zwłaszcza rzeźbę starożytną. Za jego to czasów odkopano we Florencyi i umieszczono w jego ogrodach posąg Wenery „Medy-cejskiej“ (obecnie w Uffiziach). Poznał się na talencie przypadkowo spotkanego przy pracy Michała-Anioła i oddał go do szkoły Sztuk Pięknych. Popierał takich malarzy jak Ca-stagno (ob.), Ghirlandajo (ob.), Botticelli (ob.), Signorelli (ob.). Piastował zamiar przeniesienia zwłok Danta do Florencyi. R. 1472 odnawiał uniwersytet w Pizie ad solatium veteris amis-sae libertatis. Jemu dedykował Machiavelli swego ,,II principe“, zarówno Paweł Cortese dya-log „De hominibus doctis“ (Flor. 1744) i Leon Nogaroli (ob.)—traktat o nieśmiertelności duszy. Ludwik Pulci (ob.) do osobistych jego przyjaciół się zaliczał i poemat „Morgante Maggiore“ napisał na prośbę matki W-a. Sam W. również należał do wybitnych pisarzy: wiele miał smaku i styl wyszukany, w poezyi naśladował Petrarkę (ob.). Dzieła jego główne: „Stanze bellis-sime“ (Pesaro 1513), „Poesie volgari“ (wyd. przez słynnego Ąlda Manucyusza, Wenecya 1554), „Rime Sacre“ (Flor. 1680). Jego „Bal-lattette“ wyd. razem z utworami Poliziana i in. (Flor. 1559). Sonety i kanzony przypisane zwykle Lukrecyi Donati. Tytuły innych dzieł: poematy „Nencia da Barberino“ (w stylu ludowym) i „l’Ambra“, parodya na styl Danta p. n. „Beoni“, wesołe „Canti Carnascialeschi“, „Caccia col falcone“, dyalog p. n. „Altercazione“ i t. d. Wyboru z jego dzieł dokonał i znakomitą przedmową opatrzył Carducci (ob.) (Flor. 1859), r. 1826 zaś ukazało się wyd. zbytkowne w. ks. Toskańskiego Leopolda II: „Opere di L. M.“ (t. 4). — Ostatnie lata życia W-a zasępione były przez chorobę i wieści niepokojące o burzeniu się mas ludowych, którego czynnikiem głównym była propaganda fanatyczna mnicha Sa-vonaroli (ob.). Zmarł, słuchając jego napomnień, opłakiwany przez przyjaciół i lud, który go „Panem Miasta“ nazywał.--Silny, wzrostu słusznego, o twarzy brzydkiej, o czole wiel-

II,

M.Ab.

M. Ąb.

s, e.

lat.

kiem, cerze b. ciemnej; wzrok, jak wszyscy M., miał krótki, głos ostry i nieprzyjemny, mówcą jednak był wybornym. Portretowali go: Vasari (ob.), Bronzino (ob.) (Uflïzi), Lionardo (ob.) (szkic w Windsorze), Sustermans (ob.); Mik. Fiorentino (ob.) odbił rysy jego w medalu (Paryż).—B i b 1.: Valori ,,L. M. vita“ (Flor. 1740); Fabroni ,,L. M. vita“ (2 t., Piza 1784); Polizia-no „La conjura de Pazzi“ (t-że 1553); Sieve-king ,,Hist. de l’Acad. Platonicienne de Florence“ (t-że 1812); Roscoe „Tbe life of L. d. M.“ (Liverpool 1796); Reumont ,,L. de’M. u. seine Zeit.“ (2 t., wyd. 2-e, Lipsk 1883), Buser „L. de’M. als ital. Staatsmann“ (Lipsk 1879); Lebey „Essai sur L. de M.“ (Paryż 1900); Vitale ,,L. de’M poeta“ (Alessandria 1892,); Armstrong „L. dei M. and Florence in the XV Century“ (Londyn 1896); Ravello „Attraverso il quattrocento“ (Turyn 1904); Foschini „L. de’M.“ („L’Italia Moderna“ 1907, II); Horsbourgh „L. the M. and Florence in the Golden Age“ (Lond. 1908); Monier „Le Quattrocento“ (Paryż 1908); Scarano „II pla-tonismo nelle poesie di L. de M-“ („Nuova antol.“,

III).—25) Wawrzyniec II, syn Piotra II (ob.), ks. Florencyi i Urbino (* d. 13 wrześn. 1492 —f 4 maja 1519). W r. 1513 otrzymał władzę z rąk stryja swego Juliana II; wkrótce uległ wpływowi stryja, pap. Leona X, od którego r. 1516 dostał księstwo Urbino; despotyzmem wyniosłym oburzał wszystkich; w r. 1518 poślubił księżniczkę francuską Magdalenę de la Tour, która mu zmarła po powiciu córki Katarzyny, poczem w 5 dni sam życie zakończył stoczony przez przymiot (ob.). Faktyczne rządy sprawował sekretarz Goro de Pistoia (ob.). Z niewolnicy Anny miał syna nieprawego Aleksandra (ob.). Na nim wygasła linia męska potomstwa Kuźmy Starego (ob.). Na jego cześć i stryja Juliana w Sagrestia Nuova przy kościele św. Wawrzyńca we Florencyi, wzniesiono słynne grobowce dłuta Michała-Anioła (ob.).—26) W a-w r z y n i e c, dla małego wzrostu przezwany Lorenzino, syn Piotra Franciszka, należał do linii młodszej M., potomków Wawrzyńca (f 1440), brata Kuźmy Starego (* we Florencyi 1514—f w Wenecyi 26 lut. 1548). Ambitny, namiętny, dziwak i fantastyk, wygnany z Rzymu za zakłócenie spokoju publicznego, został powiernikiem i towarzyszem nieodstępnym Aleksandra M. R. 1537, pośrednicząc w jego sprawach miłosnych, postanowił odegrać rolę Brutusa i, zwabiwszy go w nocy do pewnego mieszkania, zasztyletował. Uciekł z Florencyi i przebywał kolejno w Bononii, Wenecyi, Konstantynopolu, Paryżu, a gdy wrócił do Wenecyi, zamordowano go z rozkazu Kuźmy I. Napisał komedyę „Aridosio“ (Flor. 1593). Był autorem apologii zabójstwa Aleksandra, która w owym czasie się ukazała, wydana po raz pierwszy jako dodatek do „Dziejów“ Varchie-go w r. 1723 i przedrukowana przez Roscoego w r. 1796.—Bib 1.: Ferrari „L. de’M. e la vita cortigiana del Cinquecento“ (Medyolan 1891).

Medici Ludwik, ks. Sarto, zwany kawalerem M., mąż stanu włoski (* w Neapolu 1760 —-j* w Madrycie 25 st. 1830). Pochodził z rodu książąt Ottajano, młodszej odrośli Medyceu-szów. R. 1791 minister policyi Ferdynanda IV Neapolit,; r. 1794 oskarżony o nieprawnomyśl-ność i spiskowanie przez Actona (ob.), wtrącony na lat 4 do twierdzy; w r. 1810 był niedługo ministrem skarbu, r. 1815 na kongresie wiedeńskim prowadził układy na rzecz Burbo-nów; znów min. policyi, schwytał Murata (ob.) i kazał go rozstrzelać; w r. 1818 zawarł ugodę z papieżem; objął powtórnie tekę min. skarbu, wprowadził liczne reformy w sądownictwie i wojskowości. Po wybuchu rewolucyi wojskowej d. 2 lipca r. 1820 doradzał stłumienie przy pomocy cudzoziemców; przebywał zdała od spraw, w Rzymie, do r. 1822, kiedy po raz trzeci otrzymał tekę skarbu. Próbował podniesienia finansów opłakanych królestwa; piastował urząd prezesa ministrów (również i za Franciszka 1).

Medici Jan Anioł, z innej rodziny niż Medyceusze, ob. pap. Pius IV.

Medici Giacomo, markiz del VasceDo, generał włoski (* 1817 w Medyolanie—f 1882 w Rzymie). Żądny przygód, a przekonań liberalnych, walczył w 1. 1836—40 warmii konstytucyjnej hiszpańskiej przeciw karlistom. Później wyjechał do Ameryki, gdzie zetknął się z Garibaldim. W r. 1848—49 walczył przeciw Austryi w legii lombardzkiej, bronił Rzymu przeciw Francuzom. W r. 1859 podczas wojny włoskiej zorganizował i dowodził korpusem strzelców alpejskich, poczem mianowany dowódcą w armii sardyńskiej; w r. 1860 był czynny w wyprawie sycylijskiej. W r. 1862 geuerał w armii włoskiej. Po wojnie 1866 mianowany głównym dowódcą wojsk sycylijskich; w r. 1868 prefektem Palerma. Kilkakrotnie wybierany na deputowanego.

Medici—willa w Rzymie na Monte Pincio, zbudowana r. 1560 przez Annibala Lippi dla kardynała Ricci da Montepulciano; potem dostała się kardynałowi Ferdynandowi Medici i od niego nazwę swą otrzymała. R. 1861 willę zakupiła Francya, umieszczono w niej założoną przez Ludwika XIV r. 1666 Akademię francuską w Rzymie; tu wysyłani są corocznie 4 wybitni malarze i muzycy z Paryża, którzy otrzymali t. zw. nagrodę rzymską; dostają tam bezpłatną naukę w przeciągu 4 lat. Ra czele akademii stoi dyrektor, mianowany na 6

E. Gr.

Medina de Rio Seco, m. okręgowe w płn. części prowincyi hiszpańskiej Valladolid, na 2 pagórkach, 734 m. npm.; na brzegu prawym rz. Sequilla, dopływu rz. Duero, niedaleko miejsca, gdzie się kończy kanał Campos, w okolicy

b. urodzajnej. Piękny kościół starożytny N. M.

nen u. Gegenminem“ (1873), „Zwei Kaiserkronen“ (1875), „Kreuz u. Schwert“ (1875 — 1876), „Held u. Kaiser“ (1876); niemiecki Kulturkampf z papiestwem ujął w romansy „Die Römerfahrt die Epigonen“ (1873) i „Der Todtengruss der Legionen“ (1874). Napisał cykl romansów dotyczących dziejów Rossyi („Kaiserin Elisabeth“, 1881; „Peter der Dritte“, 1883), wojny rossyj-sko-tureckiej („Um den Halbmond“ 1883, Plewna 1884), Polski („Die Krone d. Jagellonen“, 1896). Bardzo ciekawe i bezpretensyonalne są pamiętniki jego: „Memoiren zur Zeitgeschichte“ (1881). Ostatniemi pracami M-ga były: „Ein Gespenst“ (1902); i „Die Medici im Ringen u. Kampf“ (1903).

Mediolannum, gr. MsôiôXavov, nazwa kilku miast celtyckich: 1) m. Biturygów, w Gallia Aquitania, dzisiaj Château Meillan w dep. Cher; 2) także Mediolanium zwane, m. w Gallia A-quitania, w krainie Santouów, nad rz. Caran-tonus (dz. Charente), w sąsiedztwie Blawii i Li-monum, dziś Saintes; 3) także Mediolanium gr. MeôioXcmov, stolica Insubrów w Gallia Trans-padana, nad rz. Olonną, pomiędzy Tycynem a Adduą, założone przez Gallów, którzy w te strony pod wodzą Bellowesusa wtargnęli, zdobyte w r. 222 przed Chr. przez Rzymian, w czasach późniejszych municipium warowne i kolonia rzymska, z przydomkiem Aelia Augusta, w w. IV po Chr. rezydencya cesarska; dziś Milano, Medyolan-, kwitły w tem mieście, gdzie kilka traktów głównych się krzyżowało, nauki i sztuki piękne, ztąd też zwane Nowemi Atenami; po upadku państwa zach.-rzymskiego rezydował tutaj Odoaker i królowie Ostrogotów; por.; Amati „Les antiquités de la ville de Milan“ (Medyolan 1821;; Pirovano „M. nuovamente

S. Drz.

E. Chw.

Panny, dwa szpitale i ok. 5 000 m-ców. Szczątki starych murów i wałów otaczają miasto. Ruiny zamku d. admirałów kastylskich. Niegdyś b. handlowe ognisko. Pod M-ą d. 14 lipca r. 1808 francuzi pod dowództwem Bessièresa odnieśli świętne zwycięstwo nad hiszpanami, dowodzo-nemi przez Blakea i de la Cuestę.

Medina Sidonia (staroż. Assidona), m-to hiszpańskie w prow. Kadyksiej, na wzgórzach stromych, 200 m. npm.; ok. 12 tys. m-ców. Piękny kościół gotycki, zwaliska zamku panów M. S. z rodu Guzmanów. Fabrykacya wyrobów z gliny.

E Chw.

W pobliżu bogate źródła mineralne żelaziste i siarczane. Ongi siedziba b-stwa wizygockiego.

E Chw.

R. 1450 zdobyli M. kastylczycy.

Medinet el Faynm w Egipcie, ob. Fajum.

Medinet Habn wieś w Egipcie w prowincyi Mudirieh (Keneh) nad lewym brzegiem Nilu, nawprost Karnaku na miejscu starożytnych Teb. Ludność chrześciańska. Wspaniałe ruiny staroegipskie. Świątynie z czasów 18-ej dyna-styi (w. XVII przed Chr.), Memnonium (pawilon) Ramzesa III. Najstarożytniejsza część świątyni pochodzi z czasów Amenhotepa I i Hata-susa; Ptolomeusze i cesarze rzymscy dobudowali znaczną część gmachu. Świątynia składa się z hali, wzniesionej na słupach i filarach, ze znajdującego się pod gołem niebem sanktua-ryum i z 6-iu oddzielnych cel. Memnonium Ramzesa III było przez czas długi mylnie uważane za pałac; w istocie służyło ono również celom religijnym; jest to potężna budowa dwupiętrowa, składająca się z gmachu środkowego i dwuch skrzydeł. Na ścianach skrzydeł zewnętrznych wyobrażone są przygody wojenne króla w wojnie z Libijczykami i z mieszkańcami

Meditrina (od czas. mederi — leczyć), bogini rzymska, której pomocy w chorobach wzywano, niekiedy z greckiem bóstwem Jaso (od czasów, laałła: = leczyć) utożsamiana; na cześć jej święcono d. 11 paźdz. Meditrinalia, w którą to uroczystość po raz pierwszy młode

S. Drz.

E. Gr.

wysp śródziemnomorskich. Niedaleko od M. znaj- descritto“ (Medyolan 1822). dują się sławne kolumny memnońskie.

Medniański z Mednego Marcin, ksiądz, patryota i pisarz słowacki (* 10 listop. 1840 w Divince pod Żyliną—f 3 list. 1899 w Isteb-niku Trenczyńskim), kształcił się w Trenczynie i Nitrze, gdzie r. 1864 ukończył i nauki teologiczne, r. 1872 otrzymał probostwo, w r. 1891 podał się do emerytury wskutek głuchoty i zamieszkał w Trenczynie. Pisywać zaczął jako uczeń w Trenczynie. Pierwsze utwory poetyckie drukował w „Sokole“ (1860— 1863) i w „Sio-

Meding Jan Ferdynand Marcin Ciska r (* 11 kwiet. 1829 w Królewcu — f 23 czerw. 1903 w Charlottenbergu), pisarz niemiecki, znany pod pseudonimem Grzegorza Samaro w a. Uczył się prawa w Królewcu, Heidelbergu i Berlinie, w r. 1851 za wino kosztowano, rządów Manteuffla wstąpił do służby pruskiej, a po jego upadku w r. 1869 do służby hanno-werskiej. Bezskutecznie usiłował przed wojną w r. 1866 pogodzić Hannower z Prusami, towarzyszył królowi Jerzemu do Wiednia. Od r.

1867 mieszkał przeważnie w Paryżu, popierając u Napoleona III sprawę zdetronizowanego króla i emigrantów hannowerskich (tzw. legionu Wel-fów). Porzuciwszy w r. 1870 służbę u króla wygnańca, wyjednał na Prusach, po ukończeniu wojny prusko-francuskiej, ulgi dla uczestników £ vestost“ redagowanej przez d-ra Radlińskiego, legionu Welfów. Znawca świata dyplomatycz- | Następnie pisywał do pism: „Posvâtné Kaza-nago, wyzyskał wiadomości swe do całego sze- teiny“, ołomunieckiego „Pozora“, brneńskiego regu romansów, które przez pewien czas cie- „Obzora“, „Slov. Pohlada“, w r. 1878—1879 szyły się wziętością w Europie. Stosunki pru- współpracownik pisma polskiego „Ruch litera-sko-austryackie odtworzył w utworach: „Um cki“, w ciągu lat 3 redagował kalendarz „Put-Szepter u. Kronen“ (1872), „Europäische Mi- ; nik Svatovojtesskÿ“. Zasłużył się przekładami

E. Chw.

na

z mar

muru

E. Gr.

E. Chw.

utworów Mickiewicza, Słowackiego, Goszczyńskiego, Zaleskiego i Krasickiego na jęz. słowacki. Poezye swe wydawał pod pseudonimem „Duszan Sawa Rapkin“. Śród utworów lirycznych M-kiego zasługuje na uwagę nastrojowy wiersz poświęcony Polakom: „Bratom Poljakom“. Gorący patryota słowacki, przyjaciel ludu i młodzieży, słowiauofil, nielubiany był przez rząd węgierski, który mu stanął na przeszkodzie w otrzymaniu infuły biskupiej. — Por. „Vlast“ (1898); Jan Halouzka „M. M., orel tatrańsky“ (Pragaj; u nas pisali o M-im: Melania Parczewska i Wł. Karoli w „Kur. Niedzielnym“ i „Tg. polskim“. W. Karoli przełożył nowelę M-go „Swojak“ na polski („Bies. Literacka“).

Medoc ziemia w departamencie franc. Gironde, okręgu Lesparre, nad rz. Girondą, pokryta w znacznej części lasami, wydaje dobre wino znane w handlu pod nazwą wina M. Największe miasto Lesparre; 40 kim. poniżej Bordeaux na lewym brzegu Girondy wznosi się forteczka M.

Medoh Miôtov: 1) jeden z Tyreńczyków, których bożek Dyonizos w delfinów przemienił, kiedy go uprowadzić chcieli. — 2) jeden z Ken-taurów, uczestników wesela Pejrytoosa (ob.), mimo ciężkiej rany, w walce z Lapitami odniesionej, z życiem jeszcze uszedł. — 3) herold Odysseusza na w. Itace, przywiązany do rodziny królewskiej, powiadomił Penelopę o odjeździe Telemachosa do Pylos i o zasadzce zalotników na jego życie; ponieważ ładnie śpiewał i lutni grał, musiał bawić zalotników przy biesiadach. 4) syn Oileusa, brat Ajaksa, dowódzca Ftyjczyków pod Troją, padł z ręki Eneasza. — 5) syn króla ateńskiego Kodrosa, brat Neleusa; gdy po śmierci ojca spierali się bracia o władzę królewską, znieśli ją Ateńczycy zupełnie, lecz obwołali M-a archontem, który ludowi sprawę z swych rządów zdawać musiał.—6) rzeźbiarz, rodem z Lacedemonu, ok. r. 550 przed Chr., uczeń Dypojnosa i Skyllisa, wykuł

posąg Ateny, zbrojnej w szyszak, dzidę i puklerz, zdobiący świątynię Herajon w Olimpii.    S. Drz.

Medos, gr. MfjSoę, syn Medei i Ajgeusa, ob. Me de a.

Medrese, nazwa arabska, oznaczająca szkoły wyższe mahometańskie, w których wykładają teologię, prawo, gramatykę arabską i etykę. Dziś w M-ach uczą niemal wyłącznie teologii i prawa; dawniej wykładano nauki ścisłe: matematykę, astronomię, medycynę. Były to zatem uniwersytety w rozumieniu dzisiejszem, a wiedzą przewyższały znacznie uczelnie Zachodu średniowiecznego. Często w M-ach pobierali naukę chrześcianie. Upadek M. szedł w parze z upadkiem potęgi muzułmanów. Naj starożytni ej sze M-y założono w Kordobie, Toledo, Syrakuzach, Bagdadzie. Mahometanie wschodni później uczelnie zakładali. Z początku powstały M-y jako insty-tucye pobożności. Słuchacze dostawali utrzymanie, książki, odzież. Profesorowie (muderris) byli doskonale wynagradzani. Niektóre M-y liczyły tysiące słuchaczy. Lokale ich znajdują się najczęściej w bliskości meczetów lub w samych meczetach. Bardziej znane M. dzisiejsze znajdują się w Kairze (Azhavije), Tunisie (Kair-wan), Konstantynopolu (Ahmedije, Nur-i-Osma-nije, Aja Sofia), w Medynie, Ispahanie, Bucha-rze i in.

Medulić Andrzej, malarz i rytownik dal-macki (* 1517 w Szybeniku w Dalmacyi — f 1582 w Wenecyi), zwany Andrzejem Schiavo-ne. Dzieckiem jeszcze z rodzicami znalazł się w Wenecyi, tu śród ubogiego otoczenia mularzy i cieśli okrętowych zaznajomił się z podstawami rysunku i kopiował ryciny Parmegianina. Dziecku jeszcze Tycyan powierzył ozdobienie części stropu w bibl. weneckiej św. Marka. Tutaj M. namalował „Potęgę wojenną“, „Moc Najwyższą“ i „Kapłaństwo“, a koloryt i świetne utrzymanie światłocieni zasłaniają braki w rysunku. Działalność M-ća była b. płodna. Jego pędzla są? obrazy w kościele del Carminé: „Św. Piotr“, „Św. Paweł“, „Prorok Eliasz“, „Czterej ewangieliści“, „Marya śród aniołów“ i ,,Zwia-stowanie‘‘. Jest również sporo obrazów M-ća w kościołach św. Apolinarego i św. Sebastyana i w pałacach prywatnych weneckich. Dzieła M-ća są też we Francyi, w Dreźnie (,,Pietà“), w Wiedniu (portret własny i 12 innych dzieł), w Ermitażu petersburskim (, Jupiter“). W w. XVI jednem z pierwszych M. malował krajobrazy i stworzył własny rodzaj malarstwa. Berlin posiada pejzaż pędzla M-ća. Był również zdolnym rytownikiem. Sztychów M-ća liczą ok. 184, najlepszy: „Porwanie Heleny“ z własnego obrazu rytowany. — Por. Kukuljevic „Slovnik umjetni-kach jugoslavenskilW.

Medulla Osmundae regalis, ob. Juli 0-smundae regali s.

Meduza, Msóooaa (= silnie, potężnie władająca), córka Forkosa i Keto, jedna z Gorgon (ob.), przepięknemi włosami swemi, w złotej barwie lśniącemi, przywabiła do siebie Posejdona, który z nią Chrysaora i Pegasosa (ob.) spłodził. Ponieważ świątynię Ateny zbeszcze-ściła, bogini przemieniła czarujące jej kędziory w rój wężów i nadała jej władzę przemienienia każdego, który na jej twarz był wejrzał, w kamień. Zabił ją Perseus (ob.) i odciął jej głowę; inna opowieść głosi, iż zabiła ją Atena. Jak ta bogini ofiarowaną jej przez Perseusa głowę M-y, jako tzw. Gorgonejon, na środku tarczy swej umieściła, aby sam widok jej siał postrach we wrogich szeregach, tak też wyobrażenia jej w formie najbrzydszej, z twarzą i u-stami nienaturalnie rozszerzonemi, z okrągłemi ślepiami wielkiemi, z szeregiem kłów ostrych, z których zwisał język plugawy, przytwierdzano na broni każdego rodzaju, zwłaszcza na pancerzach i tarczach, jako i na murach i bramach domostw i gmachów publicznych. Można było

na egidzie oglą- j krawędzi podkrążka znajdują się wycięcia szcze-. Wszakże j gólne, oddzielające płaty brzeżne sąsiednie.— Na krawędzi krążka M-y są ramiona czyli czuł-ki brzeżne; niekiedy brak ich, np. u Rhizosto-meae i Amalthaeidae; niekiedy występują w liczbie 1 (np. u Stcenstrupia) lub 2 (u Aeginop-sis), najczęściej w liczbie 4 lub wielokrotnej 4, albo 6 lub wielokrotnej sześciu. Czasem bywa czułków b. wiele (np. u Thiaropsis) równomiernie rozmieszczonych lub zebranych w pęczki (w cztery pęczki u Bougenvilla, w 8 np. u Lucernaria, Cyanea). Czułki są zwykle o-patrzone przewodem, rzadziej spoiste; w tym zaś przypadku zawierają w środku oś sztywną, złożouą z rzędu wielkich komórek en-todermy o spoistości prawie chrząstkowatej. Niekiedy istnieją na brzegu krążka naprzemian dłuższe czułki główne i krótsze dodatkowe (np. u Tessero). Najczęściej czułki brzeżne są proste, nierozgałęzione, niekiedy atoli rozgałęziają się, np. u Dendronema stylodendron, prócz tego u M-y tej posiadają przysawki, pomagające zwierzęciu przy pełzaniu. Układ naczyn-ne-pokarmowy składa się z oddziału ośrodkowego czyli żołądka iz przedłużeń obwodowych, promienisto rozchodzących się, kieszeni żołądkowych albo naczyń. Żołądek leży albo w rurce, wolno zwieszającej sie w jamie podkrążkowej, rurce żołądkowej, albo — wewnętrz krążka.

wielkie pozłacane dać na płd. murze i przeciw wszelkim czarom wzroku i słowa broniło owo wyobrażenie M-y; ztąd znajdujemy je we wszystkich czasach jako ulubiony amulet, wyrabiany artystycznie na misternych sprzętach i na klejnotach. Zmysł piękna sztuki greckiej, umiał pomysłowi nadać formę wdzięku pełną (ob. G or go na). Takie nad wyraz piękne jej wyobrażenie dochowało się w tzw. masce M-y Rondaniniego, zdobiącej muzeum w Monachium,

S. Drz.

Meduzy — pokolenia płciowe stułbiopła-wów (ob.) (Hydromedusae), rurkopławów (ob.) (Siphonophora) i krążkopławów (ob.) {Acalephae). — Nadzwyczaj miękie i delikatne ciało M. ma postać tarczy, kopuły lub dzwonka wolno pływającego (wyjątek pod tym względem tworzą nieliczne gatunki krążkopławów). Na stronie dolnej, wklęsłej mieści się otwór gębny na końcu dłuższej lub krótszej rurki, zwieszającej się ku dołowi. Na stronie grzbietowej ciało jest wypukłe. Główna masa ciała M-z, krążek (umbrella), składa się z b. grubej warstwy mesodermy o spójności galaretowatej; powierzchnia ciała okryta ektodermą, układ zaś pokarmowo-naczynny wysłany jest entodermą. Powierzchnia górna wypukła wolno pływającego krążka nazywa się nadkrąż-kiem (exumbrella), dolna, wklęsła—p odkr ąż-k i e m (subumbrella). Należące do krążkopławów M. osiadłe, np. Lucernaria, przymocowane są do podłoża nadkrążkiem przy pomocy łodyżko-watego wyrostka, podkrążek zaś mają wolny.— UM. obwódkowych (Craspedota), właściwych stułbiopławom (Hydromedusae), znajdujemy na krąwędzi podkrążka listewkę kolistą błoniastą, obfitującą w mięśnie, tzw. obwódkę a. żagiel {vélum), która zmniejsza otwór jamy podkrążkowej; odgrywa ona rolę nader ważną przy pływaniu. U M. krążkopławów (Acalephae) niema obwódki jednociągłej, lecz na ’

Otwór gębny bywa okrą-

gły, czworokątny lub pod postacią krzyża; brzegi jego są albo gładkie, albo rozstrzępione, niekiedy, np. u Hippocrene sup er ciliar is, opatrzone czułkami widłowato rozgałęzionemu U wielu M. z grupy Acalephae brzegi otworu gęb-nego wyciągnięte są w cztery płaty ustne, na powierzchni przyśrodkowej, rynienko wato zagłębione i wysłane entodermą rurki żołądkowej. Niekiedy każdy z rynienkowatych płatów zamyka się w cewkowate ramię wskutek zrośnięcia się obu krawędzi płata. Ponieważ zrośnięcie rozpościera się aż do samej nasady ra-

§18®

3) Tima plavüabris.

.....

mmm

[FP

Fig 69. 1) Gałązwa (Cotylorhiza tu- 2) Lizzia Koellikerii. berculata).

na jest od ektodermy i umieszczona głębiej. Prócz obwodowego, luźnego splotu nerwowego istnieje jeszcze część o-środkowa, umieszczona U Craspedota ośrod-

mion, pierwotny otwór gębny zupełnie przez to zarasta, a M. odżywia sie przy pomocy otworków szczególnych, które wtórnie zjawiają się na ramionach. Przewód wewnętrzny każdego z ramion rozgałęzia się na liczne przewodziki, otwierające się na zewnątrz drobnemi otworkami przyssawkowemi. Mieszczą się one głównie na kędziorowatych mniej lub więcej trójkątnych wyrostkach ramion, na t. zw. kędziorach. Na każdym z ramion są 3 kędziory, zaopatrzone w mnóstwo otworków przyssawkowych. — Żołądek bywa kulisty lub sześcienny, niekiedy ma postać krzyża; zwykle jest spłaszczony w kierunku osi głównej, rzadziej wydłużony, a czasem (np. u Tessera, Pe-riphyla) podzielony przewężeniem na oddział ; górny i dolny.—U M. krążkopławów na ścianie jamy żołądkowej istnieją nici śródjeli-t n e promienisto ułożone, pojedyncze lub zebrane grupami w liczbie 4 lub 8. Nici osadzone są często na końcach wałków żołądkowych (taeniolae), t. j. 4 zgrubień, ciągnących się na j powierzchni wewnętrzej nadkrążkowej ściany żołądka w kierunku t. zw. międzypromieni. — | Część obwodowa układu pokarmowo - naczyn-nego u postaci młodocianych M-z przedstawia jednociągłą zatokę okrężną, bozpośrednio łączącą się z jamą ośrodkową żołądkową. W miarę rozwoju dalszego osobnika, w pewnych miej-cach, a mianowicie w kierunku kilku promieni krążka, tworzą się blaszki entodermatyczne albo naczynne, które przebiegają w krążku poziomo w masie mesodermy. Naprzemian z temi blaszkami, również promienisto ułożone są przewody, będące szczątkami zatoki pierwotnej, jednociągłej i łączące się z jamą żołądka; noszą nazwę kieszeni, jeżeli są szersze, lub naczyń, gdy są wązkie. Blaszki naczynne biegną zatem między jedną kieszenią (względnie naczyniem), a drugą, łącząc z sobą ich ściany entodermatyczne. Krzyżujące się osi krążka, w których leżą kieszenie lub naczynia główne, nazywamy promieniami (radii v. perradii), osi leżące w połowie pomiędzy są-siedniemi promieniami noszą nazwę międzypromieni (interradii), w końcu osi pomiędzy każdym promieniem a międzypromieniem—do-promieni (adradii).—Entoderma, wyściełająca układ pokarmowo-naczyniowy, składa się z jeduej warstwy komórek nabłonkowych, walcowatych lub sześciennych, posiadających po jednej nici i obfitujących w wodniczki. Pomiędzy komórkami wiciowemi znajdują się gru-czołki jednokomórkowe, komórki z parzydełkami oraz komórki, zawierające rozmaite wytwory przemiany materyi. Komórki nabłonkowo-mię-śniowe rozmieszczone są na niciach śródjelit-nych u meduz krążkopławów.—Muskulatura M-z szczególnie silnie jest rozwinięta na podkrąż-ku (subumbrella), gdzie tworzy układ włókien kolisto przebiegających, poprzecznie prążkowanych, będących wyrostkami komórek ektoder-

my. To umięsienie koliste podkrążka zajmuje u M. Craspedota prawie całą powierzchnię podkrążka, zarówno jak i powierzchnię podkrążko-wą obwódki, u M. zaś krążkopławów występuje tylko na obwodzie podkrążka pod postacią bardzo silnego t. zw. mięśnia wieńcowego, który może rozpadać się na 4, 8 lub 16 pól czworokątnych, promienisto ułożonych. Prócz kolistego, istnieje jeszcze układ podłużny mięśni, złożony z pęczków mięśniowych, najczęściej gładkich, w ilości 4—8, biegnących promienisto od rurki gębnej na podkrążek. Włókna tych mięśni przenikają często do wnętrza płatów brzeżnych u krążkopławów, a także do ramion, które wskutek tego mogą kurczyć się energicznie. Układ nerwowy M-z występuje pod postacią splotu komórek zwojowych

i włókien, znajdujących się albo pomiędzy komórkami ektodermy,albo też bezpośrednio pod ektodermą w razie, gdy muskulatura oddzielo-

Fig. 70. Porpita mediter-ranea.

blizko krawędzi krążka, kowa część układu nerwowego składa się z dwuch pierścieni nerwowych, które biegną równolegle obok siebie; jeden nad, drugi pod błoną podpierającą obwódki; pierścienie składają się z komórek zwojowych oraz z licznych, delikatnych włókienek, w części zebranych w pęczki i przeplatających się ze sobą. U krążkopławów istnieje na krawędzi krążka pewna ilość ośrodków samodzielnych (w promieniach i między-promieniach), umieszczonych u podstawy t. zw. ciał brżeżnych; niekiedy ośrodki te łączą się z sobą, tworząc rodzaj pierścienia zamkniętego. — Na krawędzi krążka mieszczą się narządy zmysłów, zwane ciałami brzeżnemi albo krawędnemi. U Craspedota są one albo wyłącznie narządami słuchowemi, albo wyłącznie wzrokowemi, u Aealephae zaś t. zw. rhopalia zawierają zazwyczaj jednocześnie narząd słuchu i wzroku. Ciała brzeżne u Aealephae przedstawiają morfologicznie zmienione czułki brzeżne i zawierają wewnątrz przewód, jako przedłużenie układu pokarmowo-naczynnego. — M. są prawie zawsze rozdzielnopłciowe. U Craspedota komórki rozrodcze powstają zawsze, o ile się zdaje, z ektodermy, u Aealephae— z ento-dermy. U Craspedota tworzą się one najczęściej albo na rurce gębnej, w czterech gruczołach płciowych, umieszczonych w kierunku promieni, albo w gruczołach pod postacią wstęg, sznurów kędziorowatych lub ciał okrągławych, na powierzchni podkrążkowej, w kierunku przewodów promienistych. U Aealephae gruczoły

Cz. st.

E. Gr.

1906).

szcze-

na-

płciowe mieszczą się na ścianie podkrążkowej żołądka środkowego lub kieszeni żołądkowych, jako cztery ciała między promieniste, łukowato wygięte, które mogą dzielić się na ośm części promienistych; wytwory płciowe przenikają z gruczołów do jamy żołądkowej i przez otwór gębny wydostają się na zewnętrz. U większości M-z bezobwódkowych (Acraspeda) istnieją t. zw. jamy podpłciowe; u Discome-dusae powstają one w czterech międzypromie-niach, pod każdym z gruczołów płciowych, u Lucernaria jamy podpłciowe tworzą zatoki głębokie, lejkowate w międzypromieniach, t. zw. lejki przegrodowe. U niektórych Rliiso-stomeae 4 jamy podpłciowe rozrastają się b. silnie i zlewają się w jedną wielką jamę pod-płciową wspólną. — M. są mieszkankami wód morskich; pływają najczęściej po powierzchni morza niekiedy w ilościach olbrzymich. — Lit.: J. Nusbaum „Anatomia porównawcza“ (T. I); Claus „Organisation und Entwickelung d. Medusen“; Hertwig „Nervensystem und Sinnesorgane d. Medusen“.

Medway—dopływ Tamizy, tworzy się powyżej Tunbridge (o 64 km. od uścia) ze złączenia się rzek Eden i Tun. Pod Rochester i Chatham tworzy doskonały port, broniony przez fortyfikacye, wziesione u uścia do M. rzeki Sheer-ness. R. 1667 admirał holenderski Ruyter dopłynął aż do Chatham, gdzie w części zniszczył, w części zdobył kilka okrętów wojennych au-gielskich.

Medwiagoła najwyższe wzniesienie na Żmudzi niedaleko od Worń, otoczone przez lud wielu podaniami (764 stóp npm.). Niegdyś wznosiła się tu warownia Castra Medewaga oblegana r. 1329 przez Krzyżaków. Ci chcieli wyciąć 6 000 Żmudzinów, którzy się tu bronili, ale obecny Jan Luksemburski wyjednał, że darowano im życie. Dziś po grodzie pozostała dawna warownia (Pile), góra ofiarnicza (Alkos-kalnas) i kiermaszowa (Jokaskalnas). — Por. L. Krzywicki „Żmudź starożytna“ (Warszawa

L. K.

Medwiedew Szymon (w zakonie Sylwester), pisarz kościelny rossyjski (* 1641 — ■j* 1691). W r. 1655 wstąpił do szkoły założonej przez Symeona Potockiego; uczył się łaciny, jęz. polskiego, retoryki, teologii, filozofii. R. 1674 został mnichem. W r. 1677 przybył do Moskwy i był czynny w poprawianiu ksiąg kościelnych. R. 1680, po śmierci Połockiego, stanął na czele tych uczonych ze szkoły ukraińskiej, którzy w teologii i praktyce kościelnej starali się o wprowadzenie prądów postępow-szych. „Łaciński“ również kierunek miała założona przezeń szkoła w klasztorze, którego był przełożonym. W r. 1685 — 88 uczestniczył w sporze teologicznym o transsubstancyacyi chleba i wina i polemizował nieraz ostro ze stronuikami tradycyi wschodnich. Wplątany w spisek na rzecz carewny Zofii, chciał się ratować uciecz-

ką do Polski, schwytany jednak w Drohobużu, osadzony w klasztorze, wzięty był na tortury i na śmierć skazany (1689), co wykonano dopiero w 2 lata potem, po długich wymuszaniach, aby się do herezyi i do zdrady przyznał. Oprócz dzieł polemicznych i niektórych poezyi dworskich, pozostawił wspomnienia o buncie strzelców r. 1682 oraz „Ogławijenje knig kto ich sło-żił“ (wyd. w Moskwie 1846)—pierwsze poważne dzieło bibliograficzne w Rossyi. Dochowała się korespondencya jego z Potockim. Przez czas dłuższy (aż do poł. w. XIX) nie wolno było ani pisać o nim, ani dzieł jego wydawać; jedno z jego pism polemicznych „Kniga o manuje chleba żivotnaho“ (1687) dotąd jeszcze w całości wydane być nie może.—Bibl. Kozłowskij „S. M. Oczerk iz istorii russkago proswjeszcze-nija...“ (Kijów 1894); Prozorowskij „S. M., jego żizń i djejatielnost’“ (Moskwa 1896, gółowa bibliografia); Pypin „Istorija russkoj li-tieratury“ (Ptrbg 1902, II); Milukow „Oczerki po istorii russkoj kultury“ (Pbg 1902, cz. II). M- Ab-Medwin, wielkie sioło, dawniej m-ko w pow. kaniowskim, 17 w. od m. Bohusławia, 10 708 m-ców (1904), w tern 86.8 % ukraińców-prawo-sławnych, 0.2 Polaków i 13.0% Żydów. Ludność trudni się rolnictwem i sadownictwem (liczne sady obfitujące w gruszki, jabłka i śliwki węgierki w gatunkach doskonałych). Dwie cerkwie, mydlarnia i fabryczka świec. M. leży śród pięknej doliny, obfitującej w uroczyska (Mogiła Saur, Hopczyna pole. Święta góra i Wilcza góra). Niegdyś gród książęcy, M. otrzymał zwę od składów miodu książęcego. W dokumentach M. spotyka się po raz pierwszy pod r. 1520, kiedy zależał od Bohusławia. W w. XVII otrzymał samorząd i wybierał własnych starostów i sędziów. W w. XVIII utracił swe swobody.    E' Chw‘ #

Medya, po Staropersku Mada, gr. Mïjôia, Myj-ósta, obszerna kraina w przedniej Azyi, granicząca ku wschodowi z Partyą, ku południu z Persydą i Suzyaną, ku zach. z Assyryą, ku północy z Armenią i Hyrkanią, odn. z morzem Kaspij-skiem, obejmująca zatem płc.-zachodnie dzielnice Persyi dzisiejszej (prowincye Irak Adżmi i Aserbeidżan, odn. Gilan). Podzielono ją już za panowania Achemenidów na dwie satrapie. Gdy później płc-zachodnia jej część osobne państwo pod nazwą Maty an a albo Atro-patene (przez ogień broniona, dla starodawnego kultu ognia) tworzyła, zwano środkową i południową jej dzielnicę, jako prowin-cyę państwa syryjskiego i partyjskiego, Wielką Medyą. Kiedy owa kraina nosiła po większej części znamię alpejskie, tworzyła Wielka M. wyżynę obfitującą w pastwiska znakomite, szczególnie do hodowania koni w równinach Nisaj-skich (Niaaïot Imroi) nadające się, i w żyzne doliny, rodzące wyborowe winogrona i przepyszne owoce (zwłaszcza jabłka medyjskie, Mediea wala, wielkiej sławy w dalekich stronach za-

żywały).—Góry: Ku zachodowi wznoszą!] się Choathras i Parachoathras, Zagros (dziś. Za-grosz), ze starodawnym traktem bitym, przez wysokie przełęcze wiodącym; w środkowej części: Orontes, dziś. Elwend, na południe od Ek-batany; ku płc. wschodowi: Koronos, dziś. Ku-run, i Jasonion, dziś. Demawend, 567 m. npm.; oba pasma górskie dziś mianem wspólnem El-burz mianowane; wkońcu przełęcze Kaspijskie, dziś Girduni Sirdara. — Rz e k i: Amardos a.

Arsacyda Mithradates I, przyłączając ją do państwa Partów. Odtąd znika w dziejach nazwisko dawne M-ów. Czcili oni szczęściem błogiem darzące bóstwa światła, na których czele, począwszy od reformy Zoroastra (ob.), stał Ahu-ramazda, przeciwnik Angramanii, a później jeszcze gwiazdy. Ogień, woda, ziemia i powietrze tworzyły dla nich wielkie świętości. Kapłani ich zwali się magami (ob.). —M i a s t a w Wielkiej M-yi leżały: Ekbatana (ob.), dziś Hamadan, na płc. skłonach Orontesu, letnia stolica królów perskich, a później partyjskich; Rhagaj, dziś Raj, na płnco-zachód od Bram Kaspijskich, najdawniejsza rezydencya; w jej

Mardos, dziś Sesid Rud, ku płco-wschodowi;

Choaspes (ob.), dziś Kerkha, ku płd.-zachodowi.—

odbudowane przez Seleukosa I, jako stolica Arsacydów noszące miano Arsakia (ob.); Aspa-daua, dziś Ispahan; Bagistane, wsławione w nowszych czasach przez odkrycie napisu wielkiego Daryusza. W Atropatene były miasta ważniejsze: Gaza a. Gazaka, na płd. wybrzeżu słonego jez. Kapaaty, i Phraaspa. Długi pas ziemi nad m. Kaspijskiem, raz do Hyrkanii, to znowu do M-i zaliczany, przez kilka szczepów dzikich zamieszkały, nazwy osobnej nie nosił. Za czasów rzymskich ograniczano miano M. tylko na krainę Atropatene, gdy tymczasem M-a Wielka tworzyła naonczas prowincyę królestwa Partyjskiego.—Por. Nöldeke „Aufsätze zur persischen Gesch.“ (Lipsk 1887); Oppert „Le peuple et la langue des M.“ (Par. 1879); Prasek „M. u. das Haus des Kyaxares“ (Beri. 1890); Justi „Geschichte Irans“ (w „Grundriss der iran. Philologie“ t. II, Strassburg 1896—1904). s- Drz-Medyatyzacya (z łac. mediatus— pośredni). Za dawnego cesarstwa niemieckiego różne posiadłości zostawały w zależności bezpośredniej od państwa (reichsunmittelbar). Z czasem potężniejszym książętom niemieckim udało się uzależnić od siebie drobniejsze, słabsze udzielno-ści i pozbawić je bezpośredniego stosunku z cesarstwem, zwłaszcza jeżeli posiadłości ich leżały wewnątrz państwa władcy silniejszego. Takie przekształcenie stosunków, zwane M-cyą, poraź pierwszy zastosowano w r. 1803 na mocy postanowienia cesarskiego (Beichsdeputations-hauptschluss), wielu drobnych książąt wzamian za ustępstwo Francyi (pokojem luuevillskim r. 1801), ziem na lewym brzegu Renu otrzymało posiadłości medyatyzowane, będące uprzednio w zależności bezpośredniej od państwa. Jeszcze na większą skalę odbyła się M-a w r. 1806, kiedy z utworzeniem Ligi reńskiej cesarstwo niem. przestało istnieć: cała moc księstw i hrabstw niemieckich drobniejszych, udzielnych uprzednio, weszła wówczas w skład dzielnic większych i została zmedyatyzowana. Kongres wiedeński M-ę uznał i podciągnął pod nią jeszcze kilka domów książęcych, jak Salm i Isenburg. R. 1852 Prusy zmedyatyzowały na swą korzyść księstwa Hohenzollern-Siegmaringen i Hohenzollern-He-

Dzieje. Medów, gr. MyjSoi, łac. Medi, wspominają od r. 838 przed Chr. napisy assyryjskie pod nazwą Madai\ szczepy panujące, Ari- * pobliżu Europos, zburzone przez trzęsienie ziemi zantoj (szlachta), Magoj (kapłani) i Budyoj (rolnicy), zwały się same Asyryj czy kami, chociaż dawniejszych m-ców, później dzielących się praw-dopobnie na kasty Parajtaków, Struchatów i Bu-sów, pewnie do innego, i to turańskiego plemienia zaliczać należy. Był to lud wojowniczy, umiejący szczególnie dobrze z łuku strzelać, później pod wpływem Babylończyków zniewie-ściały. Podzieleni zrazu na 6 plemion niezawisłych, z których się z biegiem wieków oddzielne kasty wytworzyły, dostali się wcześnie pod władzę Assyryjczyków, z pod której ich ok. r. 880 przed Chr. po upadku państwa sta-ro-assyryjskiego Ardakes(ob.) wyzwolił, tworząc królestwo medyjsko-assyryjskie. Król Assy-ryjski Salmanassar (860 — 824) podbił M-ę na czas krótki. Ok. r. 710 uśmierzył Assyryj-czyk Sargou bunt M-ów pod wodzą Dajaukku (Dejokesa) i zabrał go do niewoli. Jako legendę pewnie uważać należy wiadomość He-rodota, że Dejokes oswobodził M. z pod jarzma assyryjskiego i Ekbatanę jako rezydencyę wybudował. Pomiędzy nieco późniejszymi, już samodzielnymi królami M-ów wspominają dzieje ok. r. 650 przed Chr. Fraortesa, syna De-jokesa, który podbił nietylko Persów, lecz inne jeszcze ludy azyatyckie. Kiedy walkę z Assy-ryjczykaini podjął, poniósł od Assurbanipala klęskę i poległ w bitwie. Synowi i następcy jego Kyaksaresowi (ob.) powiodło się potęgę państwa assyryjskiego, ciągłemi napadami Scytów nękanego, złamać i w przymierzu z Ba-bylończykami w r. 606 przed Chr. Niniwę zdobyć. Założył on podwaliny potężnego państwa medyjskiego, obejmującego ludy Iranu, Armenii, Assyryi i Elamu (Suzyany). Po nim nastąpił w r. 585 syn jego Astyages, którego w r. 550 Cyrus (ob.) starszy, król Persów a wnuk Astyagesa, z tronu strącił. Od tego czasu należy M. do państwa perskiego, w któ-rem odgrywa rolę wpływową. Aleksander W. zdobył ową prowincyę w r. 330. Seleukos I Nikator wcielił ją w r. 312 do państwa Seleu-cydów, Antiochos III zaś zagarnął jeszcze Atro-patenę pod swą władzę. W r. 152 wydarł ją syryjskiemu królowi Demetryuszowi Soterowi,

V ielka Enc. Fowsz. Ilustr, Ser. I Tom XLV. Zesz. 364a.

chingen. Z chwilą powstania nowego cesarstwa niemieckiego, do którego weszły tylko państwa niemieckie udzielne, a nie zmedyaty-zowane, M. zrobiła postępy dalsze: wiele wolnych miast niemieckich zmedyatyzowano do liczby trzech (Hamburg, Lubeka i Brema), zmedyatyzowano również całe rycerstwo niemieckie oraz 72 książąt i hrabiów, nprz. Fiirstenbergów, Schwarzenbergów, Leiningen, Hohenlohe, Schönburk, Wittgenstein i w. in. Aktem związkowym (§ 14) nadano jednak zmedyatyzowanym ksią-żątom pewne przywileje. — Por. Heffter „Die Sonderrechte d. Souveränen u. d. mediatisierten vormals reichsständischen Häuser Deutschlands“

Ę. Chw,

(Berlin 1871).

Medyceusze, ob. Medici.

Medycyna (łac. Medicina), nauka i sztuka lekarska czyli całość wiedzy o człowieku w stanie zdrowym zarówno jak chorym, tudzież umiejętność utrzymywania zdrowia, jakoteż zapobiegania chorobom i leczenia osób przez nie nawiedzonych.—M. jako całość, składa się z pewnych części odrębnych, dających się rozdzielić na dwie gromady większe, z których pierwsza dotyczy właściwie tylko człowieka zdrowego, druga zaś chorego; ponieważ jednak granica między zdrowiem zupełnem, a chorobą zaczynającą się jest kręta i niepewna, przeto o dokładności rozgraniczenia obu gromad tych mowy być nie może; wszakże zgodzono się na nie ze względu na jego dogodność. — Do gromady pierwszej należą: Anatomia opisowa, Histo-logia, Fizyologia, Hygiena zDyetety-ką i Profilaktyka, czyli zapobieganie chorobom (ob. te wyr.); do drugiej: Patologia z Nozologią (nauka o chorobach), P a toge n i a (wywód chorób), Etyologia(n. o przyczynach chorób), Anamnestyka (n. o wywiadach), Symptologia (n. o objawach chorób) i Semiotyka (n. o znakach chorob-nych), Dyagnostyka (rozpoznawanie chorób), Prognostyka (n. o rokowaniu), Anatomia patologiczna i Terapia czyli Lecznictwo w znaczeniu ściślejszem (ob. te wyr.). —Nauka o leczeniu chorób, o przebiegu ich oraz o zmianach zachodzących przytem w ustroju żywym, o ich przyczynach i o środkach przeciwko nim używanych czyli lecznictwo właściwe (Therapia) rozpada się na ogólne i szczegółowe. Częściami lecznictwa po-inocniczemi, łączącemi się z nim najściślej, są: Farmakologia (Materya lek.), Farma-ko dynamika, Farmacya i Recept u-r a czyli nauka o przypisywaniu leków (ob. te wyr.). — Gałęziami Patologii i Terapii są: M. wewnętrzna, czyli lecznictwo w znaczeniu najściślejszem, Chirurgia, Położnictwo, Ginekologia, Okulistyka, Otyatry a, Laryngologia itd., które dawniej zaliczano powszechnie do chirurgii, obecnie jednak (od w. XIX) uznawane by wają za gałązki odrębne sztuki lekarskiej, podoboie jak dentystyka (ob.).—

Gałęzią b. ważną M-y jest Psychi atrya (ob.),| zajmująca się chorobami umysłowemi.— Toksykologia (ob. Otrucie), będąca właściwie częścią Farmakologii (ob.), od w. XIX zajęła także stanowisko samodzielniejsze, a chyli się z powodu znaczenia swego ku M-ie s ą-dowej (ob.), zajmującej stanowisko odrębne, opierające się na wszystkich działach M-y.— M. jest przedewszystkiem nauką doświadczalną, zależną od nauk przyrodniczych wogóle, szczególnie zaś od fizyki oraz chemii, mniej od botaniki, mineralogii i zoologii, chociaż i one wpływ na nią wywierają. Usiłowania wszelkie, modne zwłaszcza w Niemczech od ćwierci ostatniej w. XIX, dążące do wmówienia w ludzi, że M. jest, czy też być może, nauką ścisłą, są kuglarstwem oczywistem. Sposoby badauia naukowego, któremi się M. posługuje, nietylko mogą, ale powinny być bardzo ścisłe, lecz łatwo mogłyby ją zawieść na bezdroża, gdyby przytem zapomniała, że matką jej jest doświadczenie, rozumie się samo przez się, że tylko umiejętne, na nauce oparte. Taksamo na manowce powiodłoby ją t. zw. doświadczenie, jeżeli bezkrytycznie odbiega od wskazówek nauki.—Wobec tego M. nie może być nauką stałą i niezmienną, lecz owszem podlegać musi wpływom czasu oraz stanu nauk przyrodniczych wogóle. Dla tego razem z niemi podlega rozwojowi i przeobrażaniu się ciągłemu, co stwierdzają najdobitniej jej dzieje od czasów najdawniejszych do dni naszych.—Dzieje M-y.—Ponieważ w Ency-klopedyi niniejszej, mówiąc o narodach poszczególnych, zwykliśmy też uwzględniać stan i rozwój historyczny M-y u nich, a nadto podajemy pod nagłówkami właściwemi dzieje różnych jej gałęzi (por. Anatomia, Chirurgia itp.), oraz życiorysy obszerniejsze lekarzów, którzy w dziejach jej zajmują stanowiska wybitniejsze, przeto możemy tu ograniczyć się do rysu b. treściwego dziejów M-y.—Początków usiłowań leczniczych szukaćby należało już u ludów przedhistorycznych, ponieważ i wtedy już starano się z pewnością nieść pomoc okaleczonym i chorym; w jaki sposób dziać się to mogło i działo się najprawdopodobniej, o tem do pewnego stopnia wyobrażenie dać nam może postępowanie

t. zw. ludów dzikich, dziś żyjących, posiadających niejakie wiadomości lekarskie, dosyć skąpe, wypływające z doświadczenia bezkrytycznego, lecz głównie wierzących w skuteczność guseł i czarów, wykonywanych przez kapłanów. Poprzestając na tej wzmiance, zajmiemy się teraz pobieżnie i wyłącznie dziejami M-y w Europie, o ile przytem korzystać możemy ze źródeł historycznych, przechowanych na piśmie, oraz z pomników innego rodzaju.—Świadectwa najdawniejsze pouczają nas, ze w Starożytności wiedza lekarska, o ile ją tak nazywać wolno, spoczywała, jeżeli nie wyłącznie, to w każdym razie przeważnie w rękach kapłana, którzy wykonawstwo sztuki lekarskiej łączyli zawsze z obrzędami religijnemi.—W Grecyi, która niewątpliwie opierała się na wiedzy Egiptu i ludów azyatyckieh, M. pierwotnie łączyła się ściśle ze czcią oddawaną bóstwom niektórym, mianowicie Apollinowi i Dionyzosowi, ale także innym; później bóstwem leczącem głównem stał się Asklepios (Eskulap), syn Apollina, którego kapłani leczyli w świątyniach jeszcze i wtedy, gdy M. naukowa świecka stała w rozkwicie; ale już w czasach bardzo dawnych obok kapłanów, jak o tern świadczy ,,Iliada“ Homera, i ludzie świeccy słynęli jako lekarze. O stanie M-y greckiej do w. V przed Chr. nie wiele wiemy, ale musiała się rozwijać pomyślnie od dawna, jeżeli w wieku tym wydać mogła lekarza tej miary jak H ip p o k r a t es (ob.). Uczniowie i następcy jego, trzymający się nieomal ślepo zasad i poglądów mistrza, złożyli się na

t. zw. szkołę dogmatyczna, która oczywiście nie mogła przyczynić się do postępu nauki, tembardziej że pod wpływem Platon a (ob.), zbytnio oddawała się też dociekaniom filozoficznym, zawsze działającym ujemnie na nauki doświadczalne, ponieważ badanie umiejętne lubią zastępować rozumowaniem. — Do prawdziwego rozwoju i postępu nauk lekarskich przyczyniła się wielce szkoła aleksandryjska, zwłaszcza Hero fi los, Er a sis t rato s i Pra-ksagoras (ob. te nazw.) przez odkrycia i wynalazki zwłaszcza w dziedzinie anatomii, fizyo-logii oraz chirurgii operacyjnej.—Nieco później, jako przeciwniczka dogmatyków, wystąpiła szkoła empiryków, wierząca jedynie w doświadczenie; za jej założyciela uchodzi Filinos z wyspy Kos, uczeń Ilerofilosa. Panowała bardzo długo, gdyż od końca w. III przed Chr. do początku IV po Chr. pomimo że weszła na drogę błędną, uznawała bowiem doświadczenie za cel nauki, nie zaś za jej źródło; przytem zajmowała się też wyłącznie leczeniem samem, zaniedbując najzupełniej anatomię i fizyologię, a to musiało ją wkońcu przywieść do zwyrodnienia i upadku; nim to jednakże nastąpiło, zbogacili naukę mnóstwem spostrzeżeń cennych, tyczących się objawów chorobnych, działania leków i wskazań lekarskich, przyczynili się też wielce do rozwoju chirurgii.—Gdy Grecya utraciła samodzielność, b. wielu lekarzów przeniosło się do Rzymu i zaszczepiło tam naukę i sztukę swą, nieznaną Rzymianom, którzy pomimo rozrostu olbrzymiego potęgi politycznej, pod względem M-y stali nadzwyczaj nisko, nietylko wtedy,' ale aż do końca istnienia państwa, to zaś, co nazywane bywa M-ą rzymską, w rzeczywistości jest grecką, nauczaną i wykonywaną w Rzymie samym i w prowincyach jego przez Greków. W dziejach M-y jeno dwaj Rzymianie czystej krwi zajęli stanowisko wybitniejsze

t. j. A. CorneliusCelsus iC. Plinius Secundus Starszy (ob. te nazw.), oba nie byli lekarzami, lecz dzieła ich encyklopedyczne zawierają mnóstwo wiadomości tyczących się

M-y, bardzo nawet cennych, szczególnie dzieło Celsa „De mediciua“ daje nam wyobrażenie b. dokładne o stanie nauki i sztuki lekarskiej za jego czasów. — W Rzymie przez Greka Asklepiadesa (128—56 przed Chr.) powstała szkoła metodyczna, wprawdzie pośrednio, ponieważ zasady jego rozpowszechnił i ustalił dopiero Themison z Laodycei. Askle-piades pierwszy podzielił choroby na ostre i przewlekłe, uprościł leczenie, zalecał głównie dyetę, kąpiele, zwłaszcza zimne, ruch i gimnastykę; Themison, naśladujący go wiernie, podzielił nadto choroby na pokrewne lub podobne, zestawiając je w gromady odrębne i ustanawią-jąc dla każdej z nich sposób leczenia właściwy. Szkoła ta cieszyła się powodzeniem dosyć długiem, a należało do niej wielu lekarzy b. wybitnych.—Prawie równocześnie przez Ateneu-s z a z Cylicyi powstała t. zw. szkoła pneumatyczna, która dech ognisty (ttvsôjjloc), mniemany pierwiastek lotny, we wszechświecie istniejący, poczytywała za przyczyną czynności ustroju żywego oraz zmian chorobnych w nim się odbywających. Uczeń jego Agatinos ze S party, potępiający jednostronność mistrza swego, stał się założycielem szk. eklektycznej, starając się połączyć w niej wszystko, co uznawał za najlepsze w szkołach innych, dawniejszych. Najwybitniejszym lekarzem z tej szkoły był Areteus z Kappadocyi (ob.); obok niego wyróżniają się w niej m. in. Ruf us zEfezu iMarcelusSideta (ób. te nazw.). —Wszystkie szkoły wymienione, zwalczające się wzajemnie, istniały w w. II po Chr. gdy powstał wielki reformator Cl. G ale nu s (ob.), który opracował po mistrzowsku całą wiedzę lekarską ówczesną, stał się jej prawodawcą i przewodnikiem uznawanym powszechnie nieomal do końca w. XVI ery naszej.—Po upadku cesarstwa zach. pod naporem najazdu barbarzyńców germańskich, niosących z sobą ciemnotę i ździczenie, wiedza lekarska świecka zaginęła na Zachodzie, ustępując miejsca gusłom i zabobonom najezdców; ślady jej zachowały się tylko w klasztorach, szczególnie włoskich (np. Monte Cassino), skąd później wydostawały się znów na świat.—W cesarstwie wschodniem tymczasem trzymała się jeszcze jako tako nauka lekarska dawna, wydała nawet kilku lekarzów znakomitych, jak Oreibasios (Oryba-zyusz), Aetios (Aeczyusz), Paweł zEginy (ob. te nazw.), ale od w. VII zaczęła już grzęznąć w błocie bizantyńskiem i byłaby może jeszcze niżej upadła, niż na zachodzie Europy, gdyby nie wpływy Arabów, do których wiedza lekarska starogrecka, zapomniana w Bizancyum, dostała się za pośrednictwem Persyi i Egiptu; wielką przytem zasługę położyli Nestoryanie (ob.), jako krzewiciele nauki greckiej w Persyi oraz Azyi Mniejszej; oni to głównie dokonywali przekładów ksiąg greckich na języki: perski, arabski i syryjski, z których Europa średnio-

wieczna, nie znająca oryginałów, tłumaczyła je . Galenem.—Za przodujące w nauce lekarskiej znów na łacinę barbarzyńską. Do rozszerzenia w w. XVI i XVII uznawano powszechnie po wpływów naukowych Arabów wielce się przy- dawnemu uniwersytety włoskie, oraz Montpel-czyniło zawojowanie przez nich Hiszpanii, gdzie lier i Paryż, dopiero w w. XVII obok nich god-też pootwierali wiele zakładów naukowych wyż- nie stanęła niderlandzka Leyda. W w. XVII szych, zwłaszcza też lekarskich. Ale zanim panowały, zwalczając się wzajemnie, dwie wiel-wpływy arabskie zapanowały, już we Włoszech kie szkoły, chem iatryczna i iatrofizycz-południowych, w Salerno (ob.), powstała szkoła na, nazywana też iotromatematyczną lub lekarska świecka, kwitnąca od w. VIII, i póź- iatromechaniczną (ob.). Głową pierwszej niejsza od niej, nie mniej słynna, w Montpel- był Belgijczyk van Helmont (ob.) mistyk, du-lier (ob.), która w Średniowieczu późniejszym chem pokrewny Paracelsowi, objaśniający czyn-przyćmiła nawet Salerno. Oprócz tego od po- ności ustroju za pomocą chemii oraz siły du-czątku w. XIII założono kilka uniwersytetów chowej (tzw. archeus), a posługujący się prze-we Włoszech, Francyi i Hiszpanii (najgłówniej- ważnie lekami mineralnemi, chemicznemi. Szkoła sze: Bolonia, Neapol, Paryż, Salamanka), w któ- druga, licząca się głównie z fizyką i za jej rych także uczono M-y. — Wszystkie szkoły te pomocą objaśniającą sobie wszystko, co się uległy mniej lub więcej wpływowi arabskiemu, działo w ustroju zdrowym i chorym, kwitła szcze-który na nich ciążył aż do doby Odrodzenia golnie we Włoszech i w Anglii, posiadając (ob.). —Prawodawstwo lek. zaczyna się w w. XIII i w innych krajach wielu zwolenników.—W dru-(Fryderyk II 1238, jako król neapolitański). gim dziesiątku lat w. XVII W. Harvey (ob.), W tymże wieku Mondino de Luzzi (ob.) wskrze- odkrył obieg, czyli krążenie krwi, pojmowane sza znów naukę anatomii (ob.), która jednakże dawniej błędnie; odkrycie to wielkie musiało dopiero w w. XVI rozwinęła się należycie, gdy wywrzeć wpływ ogromny na poglądy fiizyolo-się nią zajęli J. Sylvius, Ve sal, Fallopi o, giczne i lekarskie. Nieomal równocześnie Włoch Eustachio (ob. te nazw.) i    w. in. Tymcza-    Aselli odkrył naczynia chłonne, czyli chłonice

sein M. zostawała jeszcze pod    wpływem scho-    (ob.), co również miało znaczenie wielkie. Wo-

lastyki panującej wszechwładnie i kierowała góle odkrycia anatomiczne i fizyologiczue w wieku się arabizmem, a pomimo to    jednak, chociaż    tym mnożą się coraz bardziej, do czego przy-

pomału, postępowała naprzód,    zwłaszcza w za-    czynią się niemało wynalezienie mikroskopu

kresie chirurgii (ob.). W w. XIV powstają u- (ob.), który w rękach badaczów takich jak Mal-niwersytety na północ od Alp, pierwsze nazie- pighi i Leeuwenhoek (ob. te nazw.) od-miach słowiańskich w Pradze (1348) i Kraków j daje nauce przysługi znakomite.—W połowie (1363); później w Niemczech: Wiedeń (1383, wła- I drugiej wieku tego przykładem świeci T. Sy-ściwie 1399) i Heidelbergu (1386), do których w w. denham (ob.) lekarz londyński, przejęty pro-nast. przybywają: Lipsk (1409), Gryfia (1456) stotą zasad Hippokratesa, postrzegacz bystry, i Tybinga (1477); lecz wszystkie uniwersytety ufający doświadczeniu klinicznemu, popartemu wymienione, narazie, na M-ę wpływu nie wy- naukowo, nieprzyjaciel hypotez, nie uznający warły, nad rozwojem i postępem jej pracowano panujących wówczas systemów lakarskich, któ-wówczas tylko we Włoszech i we Francyi.—Ko- rych jednostronność odpychała go od siebie, nieć w. XV i nieomal cały w. XVI tworzą o- Podział chorób przez niego przyjęty, acz także kres przełomowy w dziejach M-y, są jej wie- sztuczny, mniej razi niż jednostronność chemia-kiern odrodzenia. Arabizm upada, z zapałem trów i iatrofizyków, to też znalazł wielu zwo-lekarze czerpią znów wiedzę swą z oryginałów leników i naśladowców.—Dążność do wtłacza-starogreckich, ale nie trzymają się ich już ślepo, nia chorób w układy sztuczne, mniej lub wię-jak ich poprzednicy —Arabów, lecz badają samo- cej uzasadnione, zaczynająca się w w. XVII, dzielnie i krytycznie. Na czele ruchu tego, trwała dalej i w XVIII, wybujała może jeszcze najwidoczniejszego w anatomii, stoją znów Włosi, bardziej. Na czele tych systematyków stoją Francuzi i wielki Belgijczyk Vesal; Niemcy dwaj Niemcy: J. E. Stahl i Fr. Hoffmann wtedy odgrywają rolę b. skromną, pomimo że oraz Holender H. Boerhaave (ob. te nazw.), tak bardzo chełpią się zasługami wówczas ży- Pierwszy z nich jest twórcą tzw. Animizmu, jącego Paracelsa (ob.), mianując go niesłusz- tj. przyznaje we wszystkiem, co się dzieje w u-nie reformatorem M-y i pogromcą Galena, na stroju zdrowym lub chorym, wpływ przeważa-którego napadał wprawdzie w sposób b. pro- jący duszy; drugi przeciwnie objaśnia wszystko staczy, ale głos jego pozostał bez znaczenia, w sposób mechaniczny i fizyczny, nakoniec trzeci ponieważ świat uczony ówczesny, który wyka-    stara się zużytkować zdobycze wszelkie nauk

zał rzeczywiste błędy Galenowe, krzykacza tego    przyrodniczych, a od poprzedników zapożycza

nie znał i znać go nie chciał, a nawet za ży-    wszystkiego, co za dobre uznaje. Trzej wycia w ojczyźnie swej wielu stronników nie po-    mienieni, a zwłaszcza trzeci, liczyli b. wielu

siadał; nadto wpływ i znaczenie Galena trwały zwolenników i uczni, a wywierali wpływ nie-dalej blisko lat 200 po Paracelsie, pomimo że mały na poglądy lekarskie spółczesnych.—A. lekarze w. XVI i XVII coraz bardziej zaczęli    v.~H aller (ob.), znany głównie jako anatom

skłaniać się do zasad i wskazówek Hippokra-    i fizyolog, wystąpił z nauką o pobudliwości

te sa (ob.), przyznając mu pierwszeństwo przed | mięśni (irritabilitas) i czułości nerwów (snesi-

bilitaś), kładąc nacisk na znaczenie zjawiska tego. Wprawdzie przed nim już F. Glisson użył nazwy irritabilitas, uznając ją za czynnik ważny wżyciu ustroju, ale doszedł do wniosku tego przez rozmyślanie, gdy tymczasem Haller dowiódł istnienia pobudliwości mięśni doświadczalnie.—Pobudliwość Hallerowska, bez jego przyczynienia się, nawet wbrew jego zapatrywaniom, dała początek trzem szkołom lekarskim: 1) W. Cullen i A. Monro (ob. te nazw.), przyjmując odkrycie Hallera, mniemali jednak, że wszelka pobudliwość bezwarunkowo zależna jest wyłącznie od czułości nerwów, czego Haller nie twierdził, a od jej zwiększenia lub zmiejszenia uzależniali zmiany wszelkie w ustroju chorym. 2) Inni, raczej w myśl Glissona niż Hallera, połączyli pobudliwość i czułość w jedno, a J. Brown (ob.) na tej zasadzie wytworzył nowy układ patologiczny, który cieszył się uznaniem bardzo szerokiem; u nas zwolennikiem jego był Jędrzej Śniadecki (ob.). Nakoniec 3) w Montpellier pod wpływem Teofila Bordeu rozwinął się tzw. W i-t a 1 i z m (ob.), uznający pobudliwość i czułość, zgodnie z Hallerem, za rzeczy różne, współrzędne, stojące jednak pod władzą siły wyższej, miarkującej czynności wszelkie ustroju, a siłę tę nazwali „żywotną" (la force vitale).—Te trzy kierunki panowały w lecznictwie na końcu w. XVIII i na początku następnego, zwalczając się wzajemnie, aż w końcu, jak tyle innych, szczęśliwie zamarły; tylko Witalizm wskrzeszony pod nazwą Neowitalizmu (ob.) znowu pokutować zaczyna.—Zasługi niepożyte w w. XVIII położyli: J. Chrz. Morgagni (ob.), twórca anatomii patologicznej; Volta i Galvani (ob. te nazw.) pracami nad elektrycznością i Jen-nes (ob.), wynalazca szczepienia ospy ochronnej.—Wiek XIX. W wieku tym, zwłaszcza zaś w połowie jego drugiej, rozwój i postęp M-y krokami olbrzymiemi zaszedł dalej niż we wszystkich wiekach poprzedzających razem wziętych; poczyniono wynalazki i odkrycia epokowe, które M-ę przekształciły nieomal zupełnie od podwalin do szczytu; nie jest to jednak zasługą wyłączną lekarzów samych, lecz wynikiem rozwoju i postępu wprost bajecznego nauk przyrodniczych wogóle i sposobów badania ściśle naukowych przez nie opracowanych i ustanowionych, z nich to M. umiała w sposób właściwy skorzystać, przyswajając sobie zdobycze przyrodników, o ile się jej przydać mogły. Końca w. XVIII od początku XIX oddzielać nie można; łącznie rozpatrywać należy kilka dziesiątków lat tworzących okres przechodni, będący progiem czasów nowszych, lepszych. W okresie tym, oraz w następującym bezpośrednio po nim, trwającym w przybliżeniu do r. 1850 na czele M-y kroczy Francya, już od w. XVI dzierżąca berło chirurgii (ob.). B i-chat (ob.) staje się twórcą anatomii ogólnej czyli histologii (ob.) nowoczesnej; Corvisart (ob.) i Laënnec (ob.) tworzą dyagnostykę fizyczną (por. Opukiwanie i Osłuchywanie); Cru-veilhier, Chomę 1, Andral i Louis (ob. te nazw.) rozwijają badania anatomo - patologiczne, doprowadzają je do nieznanej przedtem doskonałości i ustalają znaczenie jej wielkie w M-e; w ich ślady wstępuje w Wiedniu Czech Rokitansky (ob.), a po nim Niemiec R. Virchow (ob.), twórca patologii komórkowej (por. Patologia).—Obok anat. patol. rozwija się również pomyślnie opisowa, tudzież fizyologia, histologia i ambryologia (ob. te wyr.), zwłaszcza w Niemczech opracowywane b. starannie. Przewrót zupełny ku lepszemu w psychiatryi (ob.) zapoczątkowuje Francuz F. Pinel (ob.); Francuzi Orfila, Magendie (ob. te nazw.) i in. badają naukowo działanie trucizn (por. Otrucie); położnictwo i ginekologia czynią postępy wielkie, w których wyprzedzają Francyę: Anglia, Niemcy i Ameryka Półn. —Co się tyczy lecznictwa w znaczeniu ściślejszem, to w pierwszych dziesiątkach w. XIX przeważnie panuje jeszcze witalizm mniej lub więcej zmieniony, oraz tzw. szkoła fizyologiczna, na której czele stał Fr. Broussais (ob.); lecznictwo owo nie dotrzymywało kroku innym gałęziom nauk lekarskich, nie mogąc sie długo wyzwolić z pęt poglądów przestarzałych i błędnych, szczególnie opartych na wywodach nie przyrodniczych, lecz filozoficznych.—W Niemczech zwłaszcza t. zw. filozofia przyrody Schel-linga (ob.) M-ie wyrządziła krzywdy wiele, powstrzymując jej rozwój pomyślny w kraju -tym, lub wiodąc go na bezdroża, z których zeszła dopiero i zakwitła należycie, gdy, odwróciwszy się od filozofii wszelkiej, powierzyła się wyłącznie przewodnictwu nauk przyrodniczych.

— Do pewnego stopnia dziecięciem tego kierunku filozoficznego jest Homeopatya (ob.), ja-koteż Mesmeryzm (ob.) i F r e n ol ogi a (ob.), związek tylko pozorny z nauką mające, należące właściwie tylko do jej zboczeń godnych pożałowania.—W połowie pierwszej w. XIX M. stała się też dopiero naprawdę międzynarodową, co niezmiernie przyczyniło się do jej rozwoju i postępu widocznego na każdym kroku.

—M. nowoczesna powstała w połowie drugiej w. XIX, różni się przedewszystkiem od dawniejszej przez to, że wzięła rozbrat zupełny z filozofią, że unika jej rozumowań spekulacyjnych, posiłkując się jedynie badaniem ściśle naukowem i doświadczeniem umiejętnem, pod-dawanem krytyce surowej. Są to zasady przyjęte obecnie w naukach przyrodniczych wogóle, z któremi M. jest związana najściślej, a temu związkowi właśnie zawdzięcza rozwój i postęp swój tak wspaniały, a rozrost tak wielki, że już trudno, aby jednostka równomiernie mogła panować nad całym obszarem wiedzy tak ogromnej, stąd zaś powstać musiało wyodrębnienie się różnych jej gałęzi, przeradzających się pomału w działy nieomal samodzielne. Podział

cyna.

taki pracy, posiadający także i strony ujemne, ponieważ popiera nieraz jednostronność i zacieśnia poglądy szersze na całość, na ogół oddaje M-ie jednak usługi rzetelne; opracowując i badając szczegóły różne drobniejsze, które łatwo ujśćby mogły uwadze badacza ogólnego, spe-cyalista przyczynia się rzeczywiście do rozwoju i postępu nauki.—Nie mogąc tu wyliczyć wszystkich odkryć, wynalazków i ulepszeń dokonanych od lat 50-u na polu M-y, odsyłamy czytelnika do poszczególnych jej działów, pod nagłówkami właściwemi w „Encyklopedyi“ umieszczonych (np. Antyseptyka, Aseptyka, Bakte-ryologia i t. p.), zwracając tu tylko uwagę na kilka szczegółów posiadających znaczenie epokowe, jak oto: Francuz L. Pasteur (ob.) pracami swemi stworzył bakteryologię (ob.) i wykazał znaczenie ogromne drobnoustrojów chorobotwórczych, co pociągnęło za sobą przewrót zasadniczy w pojmowaniu zarazków oraz istoty większości chorób, a z tego wypłynąć musiały i nowe sposoby leczenia ich. Szkot J. Lister (ob.), opierając się na badaniach Pasteura, wynalazł antyseptykę (ob.), a przez to stał się pośrednio twórcą chirurgii nowoczesnej i wielkim dobroczyńcą ludzkości. Obok dwuVtych olbrzymów nauki, jako trzeciego, postawióby można Niemca K. Kocha (ob.); pomimo że ich nie dorasta, oddał jednakże nauce usługi znakomite jako odkrywca laseczników gruźlicy i cholery, a także od niego wyszedł pomysł leczenia chorób niektórych za pomocą surowicy (por. Ser o terapia).—Hygiena (ob.) nowoczesna i związane z nią zapobieganie chorobom zakaźnym i zaraźliwym oparło się głównie na wynikach odkryć Pasteura, nad których udoskonaleniem pracują wciąż setki lekarzów we wszystkich krajach ucywilizowanych. —Powstała także od niedawna gałąź nowa nauki, chemia lekarska, do której filarów najgłówniejszych należał rodak nasz M. Nencki (ob.). Znaczenie wielkie w lecznictwie zyskało też zastąpienie wielu leków dawnych przetworami chemicznemi, działającemi pewniej i lepiej, dozwalającemi na dawkowanie bez porównania ściślejsze; niektóre z nich odkryto przypadkiem, lecz znajdują się też między niemi inne, otrzymane świadomie z połączenia ciał różnych. Do leków najnowszych, chemicznych należy płyn „606“, wynaleziony przez Niemca Ehrlich a i Japończyka Hatę (1910), zalecany jako środek niezawodny przeciwko przymiotowi (ob.).—Rozpoznawanie zmian niektórych, oraz uszkodzeń wewnątrz ustroju ułatwia też obecnie prześwietlanie sposobem Rónt-gena (ob.).-Już te kilka wzmianek świadczy o przewrocie wielkim w M-ie spółczesnej, która rzeczywiście stanęła dziś na wyżynie, o której pół wieku temu nikt nie śmiałby nawet marzyć; dotyczy to jednak przeważnie nauki lekarskiej, nie zastosowania jej, ponieważ sztuka leczenia nie może się poszczycić postępem zarówno wielkim, pomimo że i w niej na lepsze zmieniło

się niejedno. — Wspomnieć tu słówkiem trzeba jeszcze modne dziś przyrodolecznictwo, zachwalane jako sposób leczenia nowy i skuteczny. Skuteczności jego w n i ekt óry c h cierpieniach bezwarunkowo zaprzeczyć nie można, co się zaś tyczy nowości, to każdy jako tako świadom dziejów M-y, wie o tym, że przed 2 000 lat już w Rzymie lekarz grecki Askle-piades nowość tę samą zachwalał i z powodzeniem stosował.--Na zakończenie nadmienić nie zawadzi może, iż obecnie, obok postępu rzeczywistego M-y, wybujało też nadmiernie matactwo lekarskie, handel lekami tajemnemi oraz zna-chorstwo, niekiedy w dobrej wierze, najczęściej jednak po szalbiersku wykonywane.—L itéra-t u r a dziejów M-y jest dosyć bogata, zarówno w dzieła ogólne, jak w monografie rozliczne; tutaj tylko, z pominięciem b. wielu, niektóre dzieła ważniejsze ogólne wymieniamy: Le Clerc „Histoire de la médecine“ (Genewa 1696 i kilka wyd. późn.; tylko do czasów Galena); J. Freind „The history of Physik frorn the time of Galen to the beginning of the XVI Century“ (Londyn 1725 i wiele wyd. i przekł. późn.); K. Sprengel „Versuch einer pragmat. Gesch. d. Arzney-kunde“ (wyd. 3-e Halla 1821 —1828; 5 t.): Ch. Daremberg „Hist. des sciences méd.“ (Paryż 1870; 2 t.); E. Bouchut „Hist. de médecine“ (t-że 1873; 2 t.); Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Med. u. d. epidem. Krankheiten“ (wyd. 3-e Jena 1875—1882; t. 1 i 2 istnieją też w przekł. pols. Łuczkiewicza i Heinricha); J. Richards „Chronology of medicin ancient, mediaeval a. modern“ (Londyn 1880); Bouillet „Précis de l’hist. de méd.“ (Paryż 1888); Baas „Geschichtliche Entwickelung des ärztl. Standes u. d med. Wisseusch.“ (Berlin 1895); J. Pagel „Ges. d. Med.“ (Berlin 1898; 2 t., w 2-im b. obszerny wykaz literat, histor.-lek ); 0. v. Boltenstern „D. neuere Gesch. d. Med.“ (Wiesbaden 1899); Puschmann (Neuburger i Pagel) „Handbuch d. Gesch. d. Med.“ (Jena 1901 — 1906; 3 t.); Ch. Bäumler „D. Entwickelung d. Med. sonst u. jetzt“ (Tybinga 1902); J. Pagel „Grundriss eines Syst, d. med. Kulturgesch.“ (Berlin 1905); E. Schwalbe „Vorles. üb. Gesch. d. Med.“ (Jena 1905, wyd. 2-e 1909), Daremberg „Les grands médecins an XIX siècle“ (Paryż 1907) i O. v. Bollinger „Wandlungen d. Med. u. des Aerzte-standes in d. letzten 50 Jahren“ (Monachium 1909). -Dzieje M-y w Polsce opracował L. Gą-siorowski p. u. „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce“ (Poznań 1839—1855; 4 t.). Ur J- P-

Medycyna S|dowa, ob. Sądowa medy

Medyckie starostwo niegrodow^e, w w-dztwie ruskiem, w ziemi Przemyskiej. Podług lu-stracyi z r. 1664, powstało z dawniejszego s-stwa Mościckiego przez oddzielenie wsi: Medyka, Sehinie, Pozdziacza, Torki, Maćkowice, Batycze, Darowice albo Komiechowice, Wito-

szynce i Buczów. W r. 1771 posiadał je Ant. Lubomirski z żoną Zofią z Krasińskich, którzy z niego opłacali kwarty złp. 9 982 gr. 20, a hi-berny złp. 4 046 gr. 25. Po zajęciu tego s-stwa przez rząd austryacki, tenże zamienił je z Lubomirskimi za ich dobra dziedziczne Dobromilskie.

Medyna (Medinet en Nebi = „miasto proroka“). M-to tureckiej pro w. Hedżas, siedziba paszy, grób proroka (cel pielgrzymek dla wyznawców islamu). M. leży na płaskowzgórzu wulkanicznem w Arabii środkowej, 870 m. npm. Składa się z trzech części: fortecy, miasta właściwego, przedmieść zachodniego i południowego. Miasto właściwe otoczone murem z 40 wieżami i 4 bramami. Ulice rzadko gdzie brukowane, wąskie i ciemne; domy dobrze zbudowane, przeważnie 2-piętrowe. Słynny jest meczet (Mesdzid en Nebi\ El Haram), gdzie spoczywają jakoby zwłoki proroka, odwiedzany zazwyczaj przez pielgrzymów udających się do Mekki (ob.). Zatrzymywanie się w M-ie nie należy do liczby koniecznych obowiązków religijnych, ale uchodzi za zasługę. Modlą się wedle zwyczaju, po pięć razy dziennie. Długość meczetu wynosi 136 m., szer. —110; wielki otoczony galeryami dziedziniec, wiele krużganków, 5 minaretów. W rogu w stronie płn. - wschodniej grób Mahometa, otoczony żelazną kratą na zielono pomalowaną z napisami w bronzie. Grobowiec właściwy okala zasłona jedwabna, zakrywająca budowlę czworokątną na dwuch słupach opartą, gdzie znajduje się jakoby sarkofag biały marmurowy ze zwłokami Mahometa. Pomiędzy zasłoną a kratą żelazną jest wąskie przejście, a piękna kopuła, górującą nad wszyst-kiemi innemi, wznosi się ponad grobowcem. Obok zasłony, wewnątrz kraty, grób Fatymy, córki Mahometa i żony Alego, Dalej grobowce Abu-Bekra i Omara, następców Mahometa, oraz pusty grób, przeznaczony dla Iza-ebn-Miriam („Jezus syn Maryi“). Od strony zachodniej krata łączy się ze ścianą drewnianą, 2l/₂ m. wysoką i bogato ozdobioną arabeskami, która idzie w poprzek meczetu, aż do bramy Bab el Salom i zasłania część meczetu sąsiadującą z grobowcami; jest to El JRodha (ogród), miejsce święte do którego pielgrzymi nie mają dostępu. Pono sam Mahomet pracował przy budowie meczetu, który od tej pory był 5 razy odnawiany i przebudowywany. Prócz późniejszych przybudówek dzisiejszy gmach wzniesiony był r. 1487. Prócz głównego meczetu są inne — pomniejsze. W pobliżu M-y najstarszy ze wszystkich meczet Ku-bo, założony przez Mahometa. Od cmentarza El Bakia ciągnie się długa aleja palmowa: „drzewa proroka“.—M-ców ok. 48 000, zajmują się rolnictwem, handlem (port handlowy Janbo el Bahr); głównem źródłem zarobku są pielgrzymi. Pod karą śmierci wzbroniony wstęp do miasta chrześcianoro i żydom, niektórzy odważni podróżnicy zwiedzali M-ę (Szwajcar Burk-hardt, Anglik R. Burton), w przebraniu pątników mahometańskich. Do M-y schronił się Mahomet w r. 622, uciekając z Mekki przed wrogami (słynna Hedzira). Uprzednio M. nosiła nazwę Jathrib. Później panowali nad nią ka-

Medyjski mur, gr. to Mij&xôv tetyoz, łac.

swe

Medicus munis, pomiędzy Eufratem i Tygrysem, dzielił Babilonię od Mezopotamii. Według Strabona miała go postawić Semiramis (stąd Eep.ip'xjxiâoç ócaTst^Łop.a zwany); w istocie zaś wybudował go Nebukadnezar, aby królestwo od napadów Medów zabezpieczyć. Wystawiony z cegieł palonych, ciągnął się przez 20 para-sangów (—prawie 6 mil geogr.), 100 stóp wys.

20 szer., na płc. od Bagdadu, od jednej rzeki do drugiej, w miejscu, gdzie one najwięcej do siebie się zbliżają, obok kanału królewskiego, pomiędzy którym a Eufratem było jedyne, 20 stóp szerokie, wolue przejście do Babilonii. s- Drz*

Medyka, wieś galicyjska, w pow. przemyskim, niedaleko Sanu, st. kolei Karola Ludwika, ok. 2500 m-ców, wyznania przeważnie gr.-katolickiego. Wieś starodawna, słynąca z ogrodu botanicznego, biblioteki i cennego muzeum Pawlikowskich. R. 1403 bawił tu Władysław Jagiełło; r. 1407 przyjmował tenże w M-ce poselstwo od ces. Zygmunta; gościł poraź trzeci r.

czasem

1423, a w r. 1434, jadąc do Halicza po hołd od Stefana multańskiego, rozchorował się w M-ce, nadsłuchując w noc późną śpiewu słowików. Gdzie dziś nowy, niegdyś stał zamek stary, wałami i fosami opasany, wzniesiony przez Piotra Kmitę w w. XVI. R. 1572 w-dztwo ruskie odbywało w M-ce swe sejmiki przedelek-cyjne. Sejmy z 1. 1564 i 1613 wyznaczyły M-kę na miejsce do popisów rycerstwa ziemi przemyskiej. R. 1624 Kantemir, z Tatarami, stał koszem pod M-ką, Jan HI przybywał tu na łowy, nawet z żoną. Za rządów austryackich przeszła M. na własność Zofii ks. Lubomirskiej, kaszt, krakowskiej, potem do Głogowskiego, w końcu do Pawlikowskich. Kościół miejscowy ufundował Zygmunt III r. 1608, cerkiew — hr,

mo-

ros-

na

Wodziński r. 1800. Do uświetnienia M-ki najwięcej przyczynił się Gwalbert Pawlikowski (ob.), wielki miłośnik sztuk i nauk. On to założył tu w pierwszej ćwierci w. XIX bibliotekę i nagromadził cenne zbiory rycin, map, medalów, net i pieczęci polskich. Większość tych zbiorów w r. 1849, podczas przechodu wojsk syjskich na Węgry, gdy pałac w M-ce zajęto szpital wojskowy—przewieziono do Lwowa, tam dotąd się przechowują. Tenże właściciel założył w M-ce szkołę ogrodniczą w r. 1831 i rozległy ogród botaniczny z oranżeryą, figar-nię, ananasarnię i t. d. Szkoła oddawna nie jest czynną, jedynie ogrody utrzymywane są ?

we

wzorowym porządku.—Por. „Medyka“ („Tyg. ' lifowie, szeryf Mekki, sułtan turecki, Waha-Illustr.“ z 1864, str, 305 i z r. 1873, J\s 276). Chw î bici, Egipt. Obecnie jest w posiadaniu Tur-

ków.—Por. ßurton „Personal narrative of a pil-grimage to Al-Medinah and Meccah“ (wyd. ost. Londyn 1898, t. 2); Wüstenfeld „Das Gebiet v. M.“ (Getynga 1873); Saley Soubhy „Pèlerinage à la Mecque et la M.“ (Wied. 1894).M- Ko

Medyń, m. pow. g. Kałuskiej, przy zbiegu rzek Medynia i Tomyszewki, o 15 w. od najbliższej st. kolei żel., 4 cerkwie, 2 biblioteki, czytelnia, drukarnia, bank miejski, 2 kasy po-życzkowo-oszczędnościowe, szpital i 4 szkółki niższe (380 uczniów). Sześć zakładów przemysłowych (garbarnie, fabryki zapałek, cegielnie) z 813 robotn. i 360 tys. wytwórczości rocznej (w 1904). M-ców 4 600 (99,5% Rossyan, 0,2% Polaków, 0, 2% Żydów i 1% Niemców). W r. XIV jako sioło M. należało do książąt smoleńskich. Dymitr Doński pozyskał M. od smoleńszczan. W pierwszych latach w. XVIII M. ucierpiał podczas zaburzeń samozwańczych. R. 1776 miasto. Dn. 14 paźdz. r. 1812 pod M-niem odparli Rossyanie straż przednią francuską pod dowództwem ks. Józ. Poniatowskiego. Medyński powiat, 3140,4 w. kw., zajmuje kąt północny guberni i graniczy na zach. i ptn.-zach. z gub. Smoleńską a na płn. z gub. Moskiewską. Liczy 123 200 m-ców (1909). Zrasza go rz. Ugra z dopływami Worją z Istrą, Izwierją, Szanią, Medynką i Łużą, w kierunku z pin. na płd. Mnóstwo parowów. Obfituje w pokłady węgla kamiennego (wzdłuż rz. Łuży), kamień młyński i torf (w pobliżu Żygałówki i Baryszenki). Ludność trudni się rolnictwem i wychodźctwem zarobkowem.E CIlw

Medyolan (wł. Milano), m-to we Włoszech, jedno z ognisk handlowych i przemysłowych, punkt węzłowy dr. żelaznych płn. - włoskich. Już w starożytności kwitnące miasto (ob. Me-diolanum); przez szereg wieków M. odgrywał rolę wpływową w dziejach Włoch, to też nosi liczne ślady tej przeszłości; jest jednem z miast włoskich najbardziej obfitujących w pamiątki. M. leży pod 45°28’ płn. szer. i 9°U’ dług. wsch. na rozległej żyznej równinie, nad rzeczką Olona i trzema kanałami, z których dwa, Naviglio di Pavia i N. Grande, łączą się z rz. Tycyną, zaś N. della Martesana prowadzi do rz. Addy. Wzniesiony 122 m. npm. M-u klimat dość zdrowy, średnia ciepłota roczna 12,7°, min. — 17°, max.-|-36,2°, średnia miesięczna waha się między 24,3 (lipiec) i 0,6 (styczeń). 1) Ulice, place. Ulice po większej części wąskie, nieprawidłowe, przerżnięte wachlarzowato szerokiemi ulicami; kanały otaczają M. dokoła; po za niemi idą dawne przedmieścia, jeszcze dalej—nowsze. Punktem środkowym M-u jest wielki plac katedralny (Piazza del Duomo), rozszerzony r. 1876 według planu Mengoniego, ozdobiony arkadami od strony pin. i płd-ej. Wspaniała galerya Vittorio Emanuele prowadzi stąd na Piazza della Scala (pomnik Leonarda da Vinci). Od zachodu dochodzi do placu Piazza dei Mercanti, dawniejsze ognisko miasta. Najpiękniejsze ulice: Corso Vit-torio Emanuele i jej przedłużenie C. Venezia, Via Aless. Manzoni z przylegającą Via Principe Umberto, C. di Porta Nuova, dalej Via Dante, via Torino, C. di Porta Romana, Porta Garibaldi, Porta Magenta. Środek miasta otacza wal wysadzony kilku rzędami drzew, a 14 brąm prowadzi do dalszych części miast. Wymienione wyżej ulice idą od placu środkowego do bram i odbiorą od nich swe nazwy. Najpiękniejszą z bram jest Arco della Pace a. del Sempione w stylu łuków tryumfalnych rzymskich—wzniesiona w r. 1807 na cześć Napoleona, a od r. 1814 nazwana bramą pokoju, ozdobiona płaskorzeźbami i posągami bogini pokoju. Piękne są też bramy: Porta Venezia z płaskorzeźbami i posągami (1828) oraz Porta Ticinese, odnowiona r. 1861. W ostatnich czasach wzniesiono na placach wiele pomników: pomnik Cavoura (1865), kard. Borromeo (1865), Beccarii (1871), Leonarda da Vinci (1872), poległych pod Mentaną na placu Santa-Marta (1880); Manziniego na Piazza San Fedele (1883); Bertaniego (1889); malarza Hayeza (1891), Garibaldiego (1895), Wikt. Emanuela IX (1898), Karola Caitanea (1901), poległych w dniach marcowych w r. J848, posąg konny Napoleona III (na podwórzu pałacu senatorów).—2) Gmachy. Pośród 85 kościołów zasługuje na uwagę katedra, jedno z największych arcydzieł architektury. Zaczęta w stylu gotyckim r. 1386, budowaną była przez wiele wieków, co nie pozostało bez wpływu na charakter całości (budowniczymi byli kolejno: Tern-bach, Mikołaj Bonaventis, Henryk v. Gmünd, Ulr. Tüssinger, Jan Niesenberger, w czasach Odrodzenia: Dolcebusno Solari, Pellegrino Ti-baldi). Ostatecznie za Napoleona I dokończono budowy gmachu (1805 —1813). Katedra jest z cudnego marmuru białego (z Lago Maggiore), usiana licznemi ostrokończastemi wieżami, ozdobiona mnóstwem rzeźb i posągów marmurowych (ok. 2 000). Całość sprawia wrażenie potężne. Jeszcze wspanialej przedstawia się wnętrze, 148 m. dł., 88 szer. i 108 wys. Pięć naw idzie wzdłuż kościoła, 3 w poprzek. Wyniosłe kolumny (52 m.) mają nad kapitelami wieńce nisz z posągami. Pomniki: kanonika Vimer-cati, Jana i Gabryela Medyceuszów, kard. Ca-racciolo, płaskorzeźby Agostina Bustego, świecznik siedmioramienny z bronzu, obrazy na szkle. — Por.: Boito „II duomo di Milano“ (Medyolan 1889); Romussi „II duomo di M.“ (tamże 1903). — Z kościołów najstarszy jest San Lo-renzo (z w. IV), z portykiem starożytnym i 16 kolumnami korynckiemi z marmuru (prawdopodobnie szczątki termów dawnych). K. Sant’ Ambrosio (z w. IX), zbudowany w stylu romańskim (mozaiki, ambona marmurowa i ołtarze), 9 cesarzów otrzymało tu koronę żelazną lon-gobardzką. K. Monastero Maggiore a. Santo Mau-rizzio (piękne freski pendzla Bernarda Luini);

K. Santa Maria delle Grazie (w. XV) z godną

Borromeo (obrazy, rzeźby), muzeum Civico ze zbiorami przyrodniczemi, muzeum miejskie, archeologiczne i sztuki w Castello Sforzesco, nieustająca wystawa sztuki w muzeum handlu. 0-gród Botaniczny, Królewski lombardzki lnst. Nauki i Sztuki, Ateneum, Włoskie T-stwo Przyrodnicze, Akad. Fizyczno-medyczno-statystyczna, T-stwo patryotyczne popierania Nauki i Sztuki, siedziba międzynarodowego Związku poetów, z agenturą i teatralną i pismem tygodniowem, 5) Zakłady naukowe. Akad nauki i literatury, odpowiadająca wydz. filozoficznemu (w r. 1902 — 3 tylko 127 słuchaczy!), Uniwersytet handlowy („Bocconi“ od 1902, ok. 100 słuchaczów), wyższy inst. techniczny (500— 600 słuchaczów), inst. weterynaryjny, szkoła wyższa rolnicza, arcybiskupie seminaryum teologiczne, 3 rządowe licea i giinnazya, 6 szkół technicznych, seminaryum dla nauczycieli i 2 dla nauczycielek, Inst. muzyczny, Akad. Sztuk Pięknych, szkoła sztuki stosowanej, przemysłowa, wiele rzemieślniczych i szkół zawodowych, kollegium wojskowe, dwa kollegia dla dziewcząt, wiele szkół początkowych i zakładów naukowych prywatnych. - 6) Ludność i przemysł. R. 1901 m-ców 234 045, a z przedmieściami 491460. Najważniejsze gałęzi przemysłu: przemysł żelazny (fabryki lokomotyw, wagonów, maszyn, wyrobów żelaznych, powozów wszelkiego rodzaju, furgonów, wozów) i włóknisty (tkalnie jedwabiu i bawełny). Fabryk wyrobów jedwabnych jest ok. 200. Nadto fabryki wyrobów pasamonniezych., krawatów, bielizny, guzików, wyrobów skórzanych i kauczukowych, mebli, wyrobów drzewnych, szklanych, przetworów chemicznych, fabryki tytoniu, drukarnie oraz mennica królewska. Handel bardzo rozwinięty, zwłaszcza znaczny jest wywóz płodów wiejskich. Handlem zajmuje się wielu cudzoziemców (Niemców i Szwajcarów). Dwa olbrzymie składy towarów (jeden wyłącznie dla jedwabiu). Izby: handlowa i przemysłowa, giełda, wiele domów bankowych i in-stytucyi kredytowych, wiele T-stw Akcyjnych, Stowarzyszeń popierania przemysłu, instytucyj ubezpieczeniowych itd. Rozgałęziona sieć kolei żel. łączy M. z Chiasso, Piacenzą, Genuą, Mortarą, Turynem, Wenecyą, Anconą, Varese,

1    t. d. — Ok. 8 tys. statków rocznie zawija do przystani tutejszej. — 7) Zakłady dobroczynne. Są to: szpital ogólny (Ospe-dale Maggiore) gmach olbrzymi z piękną fasadą (zaczęty w r. 1456 przez Filaretego na żądanie Francesca Sforzy), dom dla położnic i podrzutków, szpitale Braci i Sióstr Miłosierdzia, inst. królewski dla głuchoniemych, inst. ociemniałych,

2    domy sierot, wielki dom dla ubogich. 8) U-rzędy. M. jest siedzibą prefekta, arcybiskupa, kilku konsulów europejskich. Izba apelacyjna, więzienie. — 9) H i s t o r y a. W Starożytności

W ciągu w. IV M. był

uwagi kopułą i chórem, pięknemi dekoracyami zewnętrznemi Bramanta, w refektarzu słynna Wieczerza pańska Leonarda da Vinci; K. Sant’

Eustorgio, gotyk z w. XIII z sarkofagiem Piotra męczennika (dłuta Balduccio), grobami Viscon-tich, oraz św. Briwiusza; K. San Satiro z w.

XV, ze wspaniałą zakrystyą Bramanta i imponującą kopułą; K. San Carlo zbudowany przez Amatiego (1836 — 1847). — 3) Pałace. Moc pałaców: Palazzo di Brera, dawny konwikt Jezuitów (1651), obecnie pałac sztuki, z wielkim dziedzińcem, otoczonym kolumnadą (posąg bronzowy Napoleona I z r.

1810 według modelu Canowy); słynna i bogata galerya obrazów z głową Chrystusa Leonarda da Vinci, freskami Bernarda Luini i Gaudenzia Ferrarego, z obrazami Mantegni, Gentilego i Giovanni Bellinich, Cimy, Crivellego, Lorenza Lotto,

Guercina, Albaniego, Tycyana, Van Dycka i iun.; nadto muzeum archeologiczno - numiznatyczne, biblioteka, obserwatoryum i Akad. Sztuk pięknych. Pałac Castello Sforzesco wzniesiony r.

1368 przez Galeazza II Viscontiego, w r. 1450 przez Sforzów przebudowany, odnowiony w r.

1843 w stylu w. XV, zawiera między innemi miejskie zbiory sztuki. P. reale postawiony w r. 1771 na miejscu zamku warownego Vi-scontich z freskami Bern. Luiniego, And. Appianie-go i in. (własność króla). Pał. arcybiskupi przebudowany za czasów Karola Boromeusza przez Pellegrina Tibaldiego; piękny Pal. Marino zbudowany r. 1558 przez Galeazza Alessiego, r. 1881 zamieniony na ratusz; P. della Ragione dawny gmach sądowy; P. Poldi-Pezolli, z godnem widzenia, a obecnie do miasta należącem muzeum;

P. Serbelloni Rusca (1794); P. Ciani z płaskorzeźbami (zdarzenia z czasów walki o oswodze-nie Włoch), Villa reale (1790) własność króla;

Broletto, niegdyś pałac hr. Carmagnoli, później gmach municypalny, od r. 1860 urząd finansowy; Museo Civico z bogatemi zbiorami przyrodniczemi. Wspaniała jest również Gal-leria Vittorio Emanuele—zbudowana 1865—67 przez Mengoniego. Z gmachów teatralnych: gmach opery della Scala, z pomieszczeniem dla 3 600 widzów, zbudowany w r. 1778 przez Pierma-riniego. Teatry: Livico,Filodrammatico, Politeama Verdi, Fossati, dal Verme, Alesandro Manzoni, oraz arena zbudowana w r. 1806 dla zabaw ludowych (30 tys. widzów), Z ogrodów najpiękniejsze — Giardini pubblici w pobliżu Porta Venezia (ogród zoologiczny, pomniki: poety Porty, geol. Stoppaniego, patryotów Manary i Rosminie-go). W stronie północnej miasta znajduje się cmentarz z wielu pięknemi pomnikami i z krema-toryum (od 1876).    4) Biblioteki, zbiory.

Biblioteka w dałacu Brera, słynna biblioteka Ambrosiana, założona w r. 1609 przez kard. Fryderyka Borromeusza (175,000 druków i 8 400 rękopisów), oraz 10 bibliotek innych; zbiory sztuki w pałacu Brera, Poldi-Pezzoli, muzeum w pał. ! ob. M e d i o 1 a n u m.

stolicą państwa Zachodniego W r. 452 Huuno-    ludności, i panować zaczyna rodzina Viscontich.

wie, w 539 Ostrogoci zburzyli miasto, r. 569    Mianowicie r. 1277 arcybp. Otto Visconti zwy-

woli, w r. 1287 siostrzeniec jego, Matteo Visconti, został wybrany na Capitano del popolo, ces. zaś Adolf Nasauski mianował go wikaryu-szem. Wprawdzie w r. 1302 della Torre wyparł z M-u Viscontiego, ale wnet osadził go tam nanowo Henryk VII.—Za rządów Mattea (do 1322), Galeazza (1322—28), Azza (1329 — 39) i Luchina (1339—49) Viscontich, M. zagarnął większą część Lombardyi i kilka sąsiednich dzielnic. Gdy w r. 1349 objął rządy arcybp. Giovanni Visconti, do M-u należały już: Como Lugano, Valtelino, Bergamo, Brescia i Valcamo-nica, Cremona, Crema, Lodi, Novara, Vercelli, Asti, Alba, Cherasco, Cuneo, Alessandria, Tor-tona, Novi, Piacenza, Parma i Pontremoli. Giovanni zdobył nadto Bolonię i Genuę. Posiadłości te po śmierci Giovaniego podzielili jego sy-nowce: Matteo II, Barnabo i Galeazzo II. Po śmierci Mattea (1355) i Galeazza (1378), Ber-nabo został mianowany przez króla Wacława namiestnikiem Lombardyi, ale r. 1385 strąca go synowiec Giangaleazzo, ten wypędził z Werony Antonia della Scala, a z Treviso i z Padwy Francesca Carrarę, zawładnął Pizą, Sieną, Perugią i Bolonią, rozpoczął budowę tumu me-dyolańskiego i dokończył połacu książęcego w Pawii. R. 1395 uzyskał od Wacława tytuł księcia. Z jego śmiercią kończy się dla rodziny Viscontich i dla M-u okres wzrostu. Z 2 synów jego, niepełnoletnich w chwili śmierci ojca, starszy, a okrutny Gian Maria, został zamordowany w r. 1412. Przedtem już Bolonię i Perugię zagarnął papież, Weronę, Vicenzę i Pawię zaś Wenecya, Cremona, Lodi i Padwa odzyskały niezależność. Po śmierci Gian Maryi, brat jego, Filippo Maria, jednoczy w swych ręku pozostałe posiadłości, dzięki zaś zręczności wodza swego Francesca da Carmagnola odzyskuje po-trocliu postradane miasta i zdobywa nawet Genuę. Niebawem zmuszony jest ustąpić Wenecyi Brescyę i Bergamo, ale w sojuszu z najsłynniejszymi kondotyerami tego czasu, Franciszkiem Sforzą i Niccolo Piccininem, rozpoczyna wnet walkę o grody utracone, nie osiąga rezultatów i w r. 1447 umiera bez potomstwa męskiego. Na nim kończy się ród Viscontich i wysuwa się sprawa formy rządu. Próby przywrócenia rządów republikańskich nie zostały uwieńczone powodzeniem i r. 1450 Franciszek Sforza, zięć Filippa Maryi, zostaje wybrany księciem. Okrutny syn jego Galeazzo (od 1466) zostaje w r. 1476 zamordowany i znów zaczyna się okres niepokojów. Syn zamordowanego, Giangaleazzo Maria, jest w chwili śmierci ojca dzieckiem 8-letniem, rządy sprawuje jego matka Bona, później stryj Lodovico Sforza il Moro. Po śmierci synowca, il Moro czuje się prawym właścicielem M-u, ale jednocześnie zgłasza swoje pretensye Ludwik XII francuski, spokrewnio-

zdobyli je Longobardowie. Karol W. przyłą- ciężył Napoleona della Torre i wziął go do nie-czył M. wraz z płn. częścią Włoch do swego państwa i następcy jego koronowali się w M. koroną żelazną longobardzką. Rychło wszczęła się walka o wyzwolenie z pod tego zwierzchnictwa. R. 1037 za ces. Konrada II, podczas zatargu jego z arcyb-pem M-u, M. stanął po stronie arcyb-pa i wytrzymał długie oblężenie. Po śmierci ces. Henryka III wybuchnęły w M-e rozruchy i walki—tzw. rokosz Pataria (ob.), a lud zniszczył miasto. Za ces. Henryka IV, zaczynają się znów rozruchy. W w. XII wśród walki szlachty z mieszczaństwem, tworzy się ustawa miejska i powstaje instytucya konsulów wybieranych przez miasto i do nich przechodzi władza, którą przedtem posiadali hrabiowie M-u (dom Este), M. staje się republiką i dąży do narzucenia swej władzy całej Lombardy i. Wówczas to Fryderyk Barbarossa (ob.) postanawia upokorzyć M.: armia 60 000-na oblega M. i głodem zmusza go d. 3 wrześ. r. 1158, do poddania. Gdy zażądał ustanowienia podesty, jako reprezentanta jego władz, M. odmówił posłuszeństwa. Po długiem oblężeniu (29 maja 1161 — 1 marca 1162) M. kapitulował powtórnie, Fryderyk rozkazuje mieszkańcom opuścić swe siedziby, kościoły nawet zostają zrabowane. Ale już w r. 1167 M. zakwita na nowo, a wojska jego rozstrzygają o zwycięstwie Związku lombardzkiego nad wojskami Fryderyka, pod Legnano r. 1176. R. 1183 pokój kon-stancyeński przyznaje M-wi prawo wybierania konsulów, zatwierdzanych jeno przez cesarza, r. 1185 Fryderyk udziela mu odrębnych przywilejów. Odtąd M. jest miastem najwpływow-szem na północy Włoch. Ale z ustąpieniem wroga zewnętrznego rozpoczynają się zatargi wewnętrzne: pomiędzy la credenza dei Consoli, radą 400, wybieraną przez szlachtę bogatą —

Motta tj. radą 100, reprezentującą szlachtę drobną i Credenza di Sant' Amirosio, radą 300, wybieraną przez lud—wynikają spory zawzięte. Wówczas to warstwy średnie postanawiają powierzyć władzę komuś ponad stronnictwami. Zaczyna się okres despotów, tj. władzy podestów cudzoziemskich, których obdarzono władzą dyktatorską: Uberto Visconti, Amizone Coren-tano, Alberto Oldorado de Tresseno, Beno de Gozzadini kolejno rządzili miastem. W w. XIII M., będący na czele miast płncno-włoskich, powołuje do życia d. 5 marc. r. 1226 powtórnie związek miast lombardzkich, ale wojska związku ponoszą klęskę pod Cortenuova r. 1237. Fryderyk II odrzuca przedłożone sobie propozycye pokoju i robi nieudaną próbę zajęcia M-u (1239).

R. 1240 Pagano della Torre zostaje głową miasta i Gwelfowie, opierający się na ludzie, biorą górę.

Z małemi przerwami rodzina della Torre rządzi miastem w ciągu lat 40, ostatecznie jednak zwyciężają Gibelini, rzecznicy wyższych warstw

1883 — 84, 2 t.); „Conferenze di storia Milanese“ (tamże 1897, autorowie: Marchi, Ratti, Ferrai, Rolanda, Bonfadini); Giannetti „34 anni di cronistoria milanese“ (od 1825, tamże 1903); Anemüller „Gesch. d. Verfassung M’s .1075 — 1117“ (Halle 1889); Beltrami „Reminiscenze di storia e d’arte nella città di M.“ (Flor. 1891 —

M. Ko.

S, Drz,

L. K.

damy.

błądów.

E. Chw.

ny przez babkę, Walentynę, z rodem Viscontich. R. 1499 wypędza on Lodovica, ale już r. 1500 ten powraca, lecz zdradzony przez swych żołnierzy szwajcarskich dostaje się pod Nowarą do niewoli francuskiej. R. 1505 ces. Maksymilian, który przedtem udzielił praw lennych do M-u Lodovicowi, nadaje je koronie francuskiej. Po r. 1512 rządy obejmuje syn il Moroa, Maksymilian Sforza. R. 1515 po bitwie pod Mari-gnano Franciszek I odzyskuje utracone księstwo, ale w r. 1521 ces. Karol V wypędza francuzów i na tronie osadza Franciszka II Sforzę. Kanclerz Franciszka, Morone, usiłuje utworzyć związek miast włoskich dla obrony przed cesarzem, wówczas Karol V po długiem oblężeniu zdobywa r. 1526 M. Sforzę pozbawia władzy, ale r. 1529 powraca mu rządy. Na Franciszku wygasa ród Sforzów r. 1535, a rozpoczyna się okres rządów hiszpańskich. Karol V oddał je Filipowi II hiszpańskiemu. M. pozostaje pod władzą Hiszpanii do r. 1719. Podczas wojny o następstwo tronu hiszpańskiego przechodzi do Austryi i z Mantuą wchodzi w skład Lombardyi austryackiej. Za czasów Napoleona M. zostaje w r. 1797 stolicą Rzpltej Cyzalpejskiej, r. 1802 włoskiej, a r. 1805 królestwa włoskiego. Po r. 1814 M. powraca do Austryi. R. 1848 wybucha w M-e rewolucya, Austryacy zmuszeni są opuścić miasto, a wojska piemonckie wnet zajęły go. Zwyciężony pod Custozzą, Karol Albert cofnął się do M-u, a d. 5 sierp. r. 1848 wkroczyły tam z powrotem wojska austryackie. Konfiskata dóbr wychodźców, surowe wyroki, ucisk podatkowy, zwiększają niechęć do Austryaków, ale powstanie, przygotowane przez Mazziniego (ob.), zostaje jednak w r. 1853 stłumione. Podczas powikłań r. 1858 M. zajmuje wyraźnie wrogie względem Austryi stanowisko. Po bitwie pod Magen-tą załoga austryacka opuszcza M., a w kilka dni później przybywa tutaj Napoleon III i król Wiktor Emanuel. — Po zawarciu pokoju w Villafranca, M. wraz z całą Lombardyą przechodzi do Piemontu.— Por. Romussi „Milano e suoi monumenti“ (wyd. 2-e, Med. 1901); Schwarz „M’s Lage u. Bedeutung als Handelsstadt“ (Kolonia 1891); Trevisani „Rivista industriale e commerciale di M. e provincia“ (Med. 1894); Holtz-mann M. „Ein Gang durch d. Stadt M. u. ihre Gesch.“ (Lipsk 1899); A. Gosche „M.“ (tom XXVII „Berühmter Kunststätten“, tamże 1904); Schubring „M. u. d. Certosa v. Pavia, moderner Cicerone“ (Stuttgart 1904); Arrighi „Dizio-nario Milanese-Italiano“ (Med. 1896; Słownik narzecza medyolańskiego). Do historyi: Giuli-ni „Memorie spettanti alla storia di M.“ (Med. 1760—71, 12 t., wyd. nowe 1854 — 57, 7 t.); Rosmini „lstoria di M.“ (tamże 1820, 4 t.); Cantii „M. e il suo territorio“ (tamże 1844, 2 t.); Cusani „Storia di M.“ (tamże 1862—84, 8 t.); Formentini „II ducato di M.“ (tamże 1877); Bonfadini „M. nei suoi momenti storici“ (tamże

92, 2 t.).

Medyomatrykowie, (Mediomatrici, Mediomatrices), lud celtycki, w Gallla Belgica, na płd. od Trewirczyków, nad Mozelą, w płn-ej części dzisiejszej Lotaryngii; według Strabona i Cezara sięgały ich granice ku wschodowi aż do Renu, lecz już za panowania ces. Augusta wyparli ich Wangionowie i inne szczepy germańskie z tego porzecza; stolica ich Divodurum, później Mettis, dzisiaj Metz.

Medyum, ob. M e d y u m i z m.

Medynmizm — nazwa, która w ostatniem dziesięcioleciu w. XIX powstała wzamian dawnego terminu spirytyzm. Wówczas gdy spirytyzm wyprowadzał objawy M-czne z działania duchów, M. (Richet, Lombroso, Lodge, Andrew Lang, u nas J. Ochorowicz i I. Matuszewski) widzi ich źródło w odrębnej organizacyi osób, słynących pod nazwą medyów. Medya te swojem przyrodzeniem psychicznem przypominają szamanów i fetyszerów. — Ob. Spirytyzm, Szamanizm.

Medzioima, bogini litewska, raczej M e d e i-na, jak ją Łasicki nazywa, albo Me de in, jak kronika wołyńska (wiek XIII) twierdzi, czczony przez Mindowga „bóg zajęczy“ t. j. leśny (od medis=drzewo na Litwie, a las w pruskim i łotewskim jęz.). Bliższych szczegółów o kulcie tej wcale nie złożonej postaci mitycznej nie posia-

A. Br.

Medżidije (M e d j i d i j a), miasto tatarskie w Dobrudży rumuńskiej, prow. Constanta, w dolinie rz. Karasu (Czernawoda), st. kolei Czer-nawoda-Constanta, założone ok. r. 1855 przez wychodźców tatarskich z Krymu i z Kubania, którzy po wojnie krymskiej wyemigrowali do Turcyi (najwięcej w 1859) i osiedlili się w M. w liczbie ok. 60 000, lecz przez klimat niezdrowy zostali zdziesiątkowani. Obecnie niewielka mieścina, ok. 3 000 m-ców, którzy trudnią się rolnictwem, przewozem i hodowlą koni i wiel-

E. Chw.

Medżidje (Medjidie), order turecki, ustanowiony w r. 1852 przez sułt, Abdul Medżida. 5 klas. Znakiem orderowym jest słońce srebrne otoczone 7 snopami promieni z czerwonym pół księżycem i gwiazdą u góry. Pomiędzy snopami promiennemi 5-kątne gwiazdki na półksiężycach. Wstęga purpurowa z zielonemi obwódkami na brzegach.

Medżilis, ob. Persya.

Meer van der nazwisko kilku malarzy niderlandzkich w. XVII. 1) Jan (Vermeer), malarz niderlandzki (* 1632—f 1675 w Delft). Uczeń podobno Fabritiusa. Przez czas dłuższy

N. G.

E. Gr.

zyi.

E. Gr.

niepoznany i zapomniany. Malował obrazy subtelne, piękne, przeważnie z życia domowego i z ulicy; obecnie znajdują się one w galery ach w Amsterdamie i Haadze, Berlinie, Wiedniu, Dreźnie, Brukseli i in. — 2) Jan (M. Vermeer van H a a r 1 e m), malarz niderlandzki (* 1628 w Haar-lemie—f 1691). Uczeń Jakóba de Wet, podróżował po Włoszech. Malował przeważnie krajobrazy z okolic miasta rodzinnego; wiele w nich powietrza, światło subtelne. Pokrewne są obrazom Ruisdalea. Dzieła jego znajdują się w muzeach berlińskiem, monachijskiem i in.—3) Jan młodszy, syn poprzedniego, malarz niderlandzki (* 1656 w Haarlemie, uczeń swego ojca—f 1705). Malował krajobrazy i posiadał piękny rysunek; talent kompozytorski, trochę zmanierowany. Zostawił kilka sztychów.

Meerane m-sto fabryczne w Saksonii, obwód Zwickau. M-ców 25 011 (1905). St. kolei Gös-snitz—Glauchau. 252 m. npm. M. szybko wzrasta. Wielki kościół ewangielicki. Przemysł wełniany: przędzalnia kamgarowa, farbiarnia, apre-tura, fabryki maszyn, kotłów parowych, obuwia. Oddział Banku rzeszy i Banku saskiego. Połączenie telefoniczne z większością miejscowości okręgu przemysłowego sasko - turyngij-skiego. Szkoła realna, tkacka, handlowa.—Por. Leopold „Chronik u. Beschreibung d. Fabrik— und Handelstadt M.“ (M. 1863).

Meerman Jan, mąż stanu i historyk (* w Hadze 1753—f 1815). Wcześnie był czynny w życiu politycznem, jako członek stronnictwa arystokratycznego. Gdy kraj zajęły wojska fraucu-skie i przewagę wziął kierunek demokratyczny, M. opuścił Hollandyę, przebywał w Danii, Szwe-cyi, Norwegii, Finlandyi i Rossyi. Wróciwszy do kraju, przyjął od Ludwika tytuł szambelana i urząd kierownika Sztuk Pięknych. Po przyłączeniu Hollandyi do Francyi został oddanym sługą Napoleona, otrzymał urząd senatora i tytuł hrabiego. Po upadku Napoleona wrócił do życia prywatnego. Zostawił wiele prac historycznych i prawnych, trochę filologicznych i poe-

K. G.

Meersbnrg m-sto w Badenii, nad jez. Kon-staneyeńskim. M-ców 1 891 (w 1905). Stary zamek, jakoby pochodzący z czasów Dagoberta, nowy zamek — rezydeneya biskupów konstan-cyeńskich przed r. 1750; seminaryum nauczycielskie rz.-katolickie; kilka fabryk włóknistych, najlepsze nad jeziorem konstaneyeńskim winnice; port; rozwinięty handel; rybołówstwo; żegluga. Na cmentarzu pomniki Mesmera, hr. v. Lasberga (f 1855) i poetki Anetty v. Droste-Hülshoff. M. do r. 1802 należał do b-stwa kon-stancieńskiego.

Meeting, w Anglii i w Stanach Zjednoczonych Am. Półn. zebranie publiczne. Do zwołania M-u w Anglii nie trzeba ani zezwolenia ze strony władz, ani zawiadomienia ich. Obywatel angielski ma prawo za pośrednictwem ogłoszeń w gazetach, plakat lub w inny sposób zawia-domie ogół o zwoływanem M-gu. Jeżeli M. odbywa się w jakimkolwiek gmachu, polieya bez zezwolenia inieyatora nie śmie narzucać się swoją obecnością wiecującym. Jeżeli zaś M. odbywa się na otwartem powietrzu, polieya ma prawo obecności na M-gu, lecz jedynie w celu utrzymania porządku zewnętrznego, a gdy M. odbywa się na ulicy, regulowania ruchu ulicznego. Zatarg wskutek zwoływania M-gów istnieje tam jedynie w dziedzinie prawa prywatnego, lecz nigdy —publicznego: kiedy np. M. zwołuje się w miejscu, którego właściciel na to się nie zgadza. Jedyne ograniczenie zwoływania M-ów zna Anglia w prawie r. 1817, na którego zasadzie w dni, kiedy zasiada w Londynie parlament, M-ów w promieniu 1lj₂ wior-stowyin od parlamentu zwoływać nie wolno. W praktyce wszakże prawo to stosowane bywa rzadko. M-gi są obowiązkowe i nieobowiązkowe. Pierwsze zwołują instytucye w celu wykonania przepisanych prawem obowiązków: T-stwa Akcyjne, parafie (Parish M.), inspektorzy szkolni itd. Drugie, nieobowiązkowe, mają charakter prywatny, choć odbywają się publicznie. Zwołujący taki M. jest według prawa zupełnym gospodarzem M-gu i nie jest obowiązany wpuszczać każdego kto tylko sobie tego życzy. Nawet w wypadku, kiedy M. odbywa się za biletami, gospodarz może wydalić z zebrania każdego posiadacza biletu i ten dopiero sądownie może domagać się zwrotu kosztów biletu, Jako gospodarz M-gu nieobowiązkowego, inieyator jego lub przewodniczący może dopuścić lub pozbawić słowa każdego, według własnego uznania. Natomiast naM-ach obowiązkowych przewodniczący musi każdemu w miarę możności pozwolić wypowiedzieć się i nie ma prawa wydalić nikogo bez przyczyny dostatecznej. Mówcy za mowy swe na M-ach obowiązkowych nie są odpowiedzialni, o ile głos zabierali w sprawie przez M. omawianej. Przeciwnie na M-gach nieobowiązkowych mówcy są odpowiedzialni przed sądem za obrazę słowem czyje-gokolwiekbądź honoru. M. przy rozpoczęciu o-biera przewodniczącego, o ile tego nie wskazało prawo. Obiór przewodniczącego odbywa się w ten sposób, że ktoś z publiczności obecnej stawia w tej sprawie wniosek. Wniosek ten obowiązkowo musi być poparty natychmiast przez drugą osobę powiedzeniem: 1 second that Motion (powtarzam propozycyę). Żaden wniosek, żadna propozycya, bez tego poparcia powtórnego, nie mogą na M-gu przechodzić. I uchwała przez jedną tylko osobę wniesiona, tem samem spada z porządku dzienuego. Nikt z publiczności nie powinien zwracać się do przewodniczącego siedząc. Kiedy przewodniczący wstaje, aby przemówić lub odpowiedzieć, mówca winien usiąść. Rozważanie rezolucyi może być przerwane postawieniem jednego z następujących 5 wniosków: 1) poprawki do rezolucyi, 2) kwe-styi przedwstępnej (the previous Question); 3)

de la Pologne“ (1863).

M. Ab.

S. Drz,

S Drz,

przejścia do kwestyi następnej, 4) zakończenia rozpraw i 5) odroczenia zebrania lub rozpraw. Kończy się zwykle M. wnioskiem czyimkolwiek z obecnych, aby podziękować przewodniczącemu. I wniosek ten również, aby mógł zostać przegłosowany, winien otrzymać poparcie drugiej osoby. Na niektórych M-gach, kiedy występuje wielu mówców, dla umotywowania każdej rezolucyi oprócz t. zw. Movera i Secondera, bywa i trzeci mówca Supporter, najwybitniejszy, który popierając dwuch pierwszych, ma obowiązek przeprowadzić tę rezolucyę i odpowiednio wpłynąć na wiecujących. M-gom służy prawo podpisywania petycyi do rządu, który w ten sposób poznaje zdanie publiczne o każdej sprawie swojej polityki wewnętrznej lub zewnętrznej t. nprz. w r. 1863 odbywano w Anglii M-gi w sprawie polskiej.—Por. Dicey A. V. „Wstęp do nauki o prawie konstytucyjnem“ (Warszawa 1908); „M. à Winterthur en faveur

E. Chw.

Mefistofeles a. Mefisto —zapożyczone z literatury ludowej (z podań o Fauście) imię złego ducha, pochodzenia niejasnego. W „Tragical hist. of dr. Faustus“ Marlowea (ob.) spotykamy je pod postacią „Mephistophilis“, tłumaczono więc je jako „lubiący zapachy mefityczne“. Postać „Mephostophilus“ (w „The Merry Wites of Windsor“ Szekspira) wyprowadzano z greckiego: „nie lubiący światła". Wywody te są wątpliwe. Imiona dyabłów w księgach magicznych w. XVI pochodzą z hebrajskiego, należałoby więc raczej przyjąć tłumaczenie Slydela (ob.), który wyraz ten z hebrajskiego wyprowadza: m e p h i z (= niszczyciel) -j- t o p h e 1 (=kłamca).—W najdawniejszej ze znanych legend o Fauście („Faustbuch“ 1587) M. nie ma wcale cech demonicznych, jest raczej gadatliwym, usłużnym, niekiedy zbyt poufałym „duchem domowym“. Na stawiane sobie przez Fausta pytanie o budowie świata itp. daje szczegółowe w duchu uczoności ówczesnej odpowiedzi. „Podobizna“ dołączona do księgi „Höllenzwang“ (ob. ,,Wiel. Enc. Ilustr.“, t. XXI, str. 125), wyobraża go jako niezgrabnego, pocz-warnie-brzydkiego, jowialnego potworka. W innym opracowaniu legendy (Wiedmanna 1599) M. przypomina starego kapucyna — Marlowe (1588) uszlachetnił i zdemonizował znacznie typ M-a, który staje się pełnym powagi i smutku wytworem fatalizmu protestanckiego i może uchodzić poczęści za postać pokrewną Szatanowi Miltona i Lucyferowi Byrona. Pomijając utwory Lessinga (ob.), Klingera (1791), F. Miil-lera (ob.), zatrzymamy się na poemacie Goethego (ob.). Pomimo, że pierwowzorem jego M-a są komiczne dyabły z misteryów Średniowiecznych i „Schwanków“ Hansa Sachsa, Goethe wznosi się tu do najwyższych koncepcyi filozoficznych. Jego M. nie był nigdy aniołem, o u-padku więc jego z niebios niema mowy. Jak zło nie jest przypadkowem, tylko wchodzić musiało do planu stworzenia, tak i M. jest na-wpół świadomem narzędziem woli najwyższej. Dowcipny sceptyk i szyderca, M. jest zły, prawdziwy jednak swój charakter objawia rzadko (w noc Walpurgową, w scenach sam na sam z Faustem), częściej przybiera postać ponętną, kuszącą. W chwilach szczerości drwi z samego siebie, widząc, że jest tylko jednem z kółek w olbrzymiej machinie świata. Jest „mieszaniną ognia i błota", jak mówi Faust. Typ ten pełny życia Goethe uczynił przedstawicielem zjadliwej filozofii francuskiej z końca w. XVIII. Odbiciem jego, z podkreśleniem szczególnem pierwiastku zmysłowego, jest M. Lenaua (1835). M. Grabbego („Don Juan u. Faust“ 1829) przypomina M-a Marlowea. Heine w swej pa-rodyi „Fausta“ mówi o jego przygodach miłosnych z Mefisto foli ą.—B i b 1. ob. F a u s t; Paulsen „Schopenhauer, Hamlet-M.“ (tłom. Kasprowicza, Lwów, Warsz. 1905)-, Matuszewski „Djabeł w poezyi“ (Warsz. 1894); tenże „Czar-noksięstwo i mediumizm“ (Warsz. 1896).

Mefitis, Mephitis, bogini rzymska, chroniąca ludność od nieczystych, trujących wyziewów, pojawiających się nieraz w okolicach wulkanicznych, miała świątynię osobną w pobliżu Kremony i w Amsanctus, w krainie Hirpinów, niektórzy utożsamiają ją z Junoną.

Mefityczne gazy, gazy i ciała lotne, zabójczo na ustrój działające, jak siarkowodór, kwas węglowy, gazy powstające przy gniciu ciał organicznych itd. Nazwa ta pochodzi od bogini rzymskiej Mephitis (ob.).

Megabates, MsyaßdtY]?, wódz perski, spokrewniony z Daryuszem, synem Hystaspesa; na rozkaz jego wyruszył w r. 500 albo 499 przed Chr. pod dowództwem Arystagorasa (ob.) na wyprawę przeciw w. Naksos: czując się upokorzonym, że rozkazów Greka słuchać musi, zdradził Naksyjczykom jego plany, i Arystagoras wyspy zdobyć nie mógł; dał on pierwszą pobudkę do buntu Greków w Azyi Mniejszej przeciw panowaniu perskiemu.

Megabyzos, MsYaßoCoc ( = wielowładny): 1) znakomity Pers, należał do sprzysiężenia przeciw fałszywemu Smerdysowi (ob.) i był jednym z jego morderców, towarzyszył później Daryu-szowi w wyprawie przeciw Scytom w r. 513 przed Chr., został jednak w Tracyi, którą dla pana swego podbił;—2) syö Zopyrosa (ob.), któremu Daryusz zdobycie Babylonu zawdzięczał, był w orszaku Kserksesa jako jeden z wodzów w wyprawie jego przeciw Grecyi. Ożeniwszy się z siostrą Artakserksesa Makrochejra, został namiestnikiem Syryi i dostał naczelne dowództwo nad wojskiem, z którem Egipt pod panowanie perskie podbił. Mimo że przyrzekł jeńcowi Inarosowi (ob.), wodzowi Egipcyan, jako i zabranym w niewolę Ateńczykom, którzy Egip-cyanom z pomocą pospieszyli, życie, skazał ich król na śmierć krzyżową. Oburzony M. zbuntował się, Artakserkses wysłał przeciw niemu

S. Iirz

Cz. st.

S. Drz.

S. Drz,

A-

Ozyrysa na czele 200 000 żołnierza, wszakże M. pobił tego w r. 450 przed Chr. i wziął do niewoli. Na żądanie króla wypuścił go na wolność. R. n. pobiwszy wojsko, które przeciw niemu wysłano, zgodził się na zawarcie pokoju, który król sam ofiarował. Wkrófce potem na polowaniu lew na króla napadł, a M. z poświęceniem życia własnego celnym strzałem zwierza powalił, wziął to Artakserkses za osobistą obrazę i wydał rozkaz, aby M-a stracono. Dopiero na prośby teściowej, Amestrydy, i żony jego, Amytydy, zmienił król tę karę na wygnanie. M. udał się na w. Kretę, lecz uciekł stamtąd po krótkim czasie i wrócił w przebraniu do Suzy. Za pośrednictwem żony uzyskał przebaczenie; urn. w 76 roku życia.

Megaderma—obło nieć, rodzaj nietoperzy z rodziny Megaclermata, liczy cztery gatunki, zamieszkujące Afrykę, Indyę wschodnie i Australię. Ogona brak, zęby sieczne górne nie istnieją; na nosie spore narośle, składające się z marszczki poziomej, pionowej i w kształcie podkowy; uszy bardzo wielkie, zrośnięte na czole.— Najbardziej znany gatunek M. Lyra wyróżnia się marszczką pionową w kształcie liry; strona grzbietowa ruda, brzuszna zgniło-żółta; długość ciała 8 cm., przy rozpostarciu skrzydeł — 48 cm. Żywi się żabami i drobnemi gatunkami nietoperzy. Zamieszkuje Indye.

Megafon, rodzaj tuby (ob.) morskiej, składa się z tuby pośredniej, służącej do wysyłania głosu, oraz dwu bocznych rur akustycznych, do przyjmowania fal głosowych; każda z tych rur ma 2 m. długości. M. zbudowany został przez Edisona r. 1878.

Megajra, Mś^oupa (=wroga), łac. Megaera, jedna z Erynyi (ob.); jako imię pospolite Me-g e r a używane dziś na oznaczenie niewiasty złośliwej, rozżartej.

Megakles,    łac. Megacles, imię

ateńskie, szczególnie w rodzie Alkmajonidów (ob.) używane. 1) szósty dożywotni archont w Atenach; 2) syn Alkmajona, naczelna głowa rodu Alkmajonidów, żył w okresie Drakona i Solona r. 624—594 przed Chr, i odgrywał ważną rolę w rozruchach ówczesnych. Sprawował u-rząd archonta w Atenach, kiedy Kylon (ob.) wszczął tamże w r. 612 bunt, aby zagarnąć dla siebie władzę najwyższą. M. zamordował go wraz ze wszystkimi stronnikami. 3) wnuk poprzedzającego, małżonek Agarysty, a przez ten związek zięć Klejstenesa, tyrana Sycoń-skiego. Gdy Solon, dawszy prawa Ateńczykom, dobrowolnie ojczyznę opuścił, stanął M. na czele Paralów, stronnictwa umiarkowanych, lecz w u-cieczce ratunku szukał, kiedy tyran Pejsystratos (ob.) w r. 560 władzę posiadł, tyle wszakże przez sojusz swój ze stronnictwem oligarchicznem Li-kurga zdołał dokazać, że tyrana dwa razy z At-tyki wypędzono. Kiedy wkońcu Pejsy stratos po raz trzeci władzę w Atenach posiadł i potrafił ją utrwalić, udał się M. dobrowolnie na wygnanie. 4) syn Klejstenesa, wnuk poprzedzającego, dziadek Alcybiadesa po kądzieli, zwycięzca w igrzyskach Pytyjskich, dwa razy przez ostracyzm z Aten wywołany. —5) wnuk wymienionego pod nrH 3, syn Hippokratesa, brat A-garysty, matki Peryklesa, ojciec Euryptolemosa, którego córkę, Isodykę, Cymon za żonę pojął.

6) powiernik króla epirockiego Pyrrusa, zginął pod Herakleą w r. 280 przed Chr., przywdziawszy zbroję królewską.—7) brat Dyona (ob.), tyrana Syrakuzańskiego.—8) gramatyk i filozof grecki, który pisał według Atenensza dzieła o Homerze; źródła wspominają go jako autora scholiów do epopei Homerowych.

Megalenses Ludi (Me gale si a. Maga-lensia), igzyska obchodzone w Rzymie ku czci Magna mater (Cybele). Wprowadzone r. 204 przed Chr., kiedy klęski poniesione podczas pierwszej wojny punickiej zmusiły Rzym do szukania pomocy w praktykach obcego pochodzenia. Senat wysłał do Frygii po święty kamień, który stał na górze Ida i uchodził za obraz Cybeli. M. obchodzono d. 4—12 kwietnia corocznie. Był to pierwszy obrząd obcy, wprowadzony do Rzymu, a pieczę o niego powierzono kapłanom pochodzenia azyatyckiego, których zwano Galii.

Megality a. megalityczne pomniki (=wiel-kokamienne) —zabytki budownictwa przed-dziejowego z okresu neolitycznego (ob.), poczę-ści zaś z okresów późniejszych. Za materyał budowlany służy kamień w bryłach większych, zlekka ociosanych lub wcale nieobrobionych. Pochodzenie i przeznaczenie pierwotne tych zabytków jest różne, a w wielu wypadkach nie wyjaśnione. Niekiedy w Europie są to obnażone grobowce, niekiedy pomniki przeznaczenia bliżej niewyjaśnionego; w Indyach jeszcze dzisiaj niektóre ludy wznoszą takie głowy (na grobowcach). Ponieważ pierwszą pobudkę do badań nad M-ami dały pomniki we Francyi płn. zach., przeto nauka w większości wypadków posługuje się miano wnictwem, zapożyczonym z nazw używanych wśród miejscowej ludności celtyckiej: dolmeny ( = wysoki kamień), kromlechy (ob.;=k. płaski jak stół), menhiry (ob.; —kolisko). Prócz jednego lub paru kamieni istnieją i liczniejsze ich zbiory w kształcie kurytarzy („allées couvertes “), długich szeregów („alignements“) itp. Po za Bretanią w Europie są M. w większej ilości w Skandynawii, w Anglii, Hollandyi, Meklemburgii, na Rugii i na Pomorzu, Hiszpanii, na Balearach i Krymie; w Algierze i Tunisie, Palestynie, na Kaukazie, w Sy-beryi (obw. Minusiński), Mongolii, Indyach, Po-linezyi. Samo rozpowszechnienie M-ów pozbawia wszelkiego prawdopodobieństwa przypuszczenie, iż są to wytwory kultu celtyckiego (druidów). Natomiast dłużej utrzymywała się hipoteza o ludzie dolmenów, który z północnej Europy wy-wędrował przez Francyę i Hiszpanię do Afryki płc. i wszędzie pozostawił po sobie M-y.—Bibl.

M. Ab.

St. M.

S. Drz

Cz. St.

S. Drz,

S. Drz.

Cataro.

Fergusson „Rude Stone Monuments“ (Londyn 1872); Cartailhac „La France préhistorique“ (Paryż 1893); Krause i Schoetensack „Die M. Gräber Deutschlands“ (Berlin 1893); Réveillère „Megalitisme“ (Paryż 1900); Lacouloumère i Baudouin „Les M. de Brétignolles“ (Paryż

1904); Hoernes „Natur-und Urgesch. des Menschen“ (Wiedeń i Lipsk 1909, 2 t.); Nadaillac „Les hommes préhistoriques“. — Por. sprawozdanie komisyi „Des monuments M-iques“ w „L’Anthropologie“ (1910, J\s 3).

Megalodontidae. Rodzina małży kopalnych z grupy Heterodonia; muszla kształtu sercowa-tego o skorupach (połówkach) niezupełnie równych; ścianki skorupek ń. grube; wierzchołek muszli silnie rozwinięty: zamek szeroki; istnieją tylko zęby (w zamku) główne, zgięte łukowato, u wielu gatunków podzielone. M. istniały od okresu dewońskiego do jurajskiego. Z nielicznych rodzajów zasługuje na uwagę Megalodon So w. z wybitnie szeroką powierzchnią zamka i dwoma podzielonemi, wałeczkowatemi zębami w każdej skorupce, żył od dewonu do liasu; b. często muszle tego rodzaju spotyka się w pokładach okresu triasowego Alp. Gat. M. trique-ter Wulf—forma kopalna, przewodnia dla pewnych pokładów dolomitowych Alp; spotykana również i w Indyach.

Megalonyx, ob. Megatheri d ae, Megalopolis, MeyocXotcoXc;, 7) MsyocXy] îüôXtç ( = wielkie miasto): 1) stołeczne miasto Arka-dyi, celem obrony przeciw Spareie założone r. 371 przed Chr., po bitwie pod Leuktrami, przez- Epaminondasa, (ob.) na miejsce dawniejszej osady Orestejon i zaludnione przez mieszkańców 39 (albo 44) gmin sąsiednich, w krainie Majualia, nad bystrym Hellissonem, który je dzielił na część północną i płd-wą. Wielki jego obwód, wynoszący 50 stadyów, i położenie w równinie, na miejscu od strony wrogiej La-koniki najdostępniejszem, wystawiły je na ciosy dotkliwe. Liczyło 60 — 70000 m-ców (15 000 zdatnych pod broń mężczyzn). Istniał piękny teatr, jeden z największych w całej Grecy i, z którego znaczne szczątki się dochowały; przepyszna Stoa, wystawiona na cześć Filipa Macedońskiego, Thersilejon, miejsce zebrań członków gminy miejskiej, w sposobie budowy przypominające nowoczesne gmachy sejmowe, świątynie Ateny Polias i Zeusa Sotera, odkopywane od r. 1890 przez angielską Szkołę Archeologiczną. M. poddało się rychło i dobrowolnie zwierzchnictwu macedońskiemu. Po śmierci A-leksaudra W. zagarnęło władzę z kolei kilku tyranów, ostatni Lydiades, związał M. sojuszem z Ligą Achajskę. Krok ten sprowadził następstwa straszne: Kleomenes III król spart, zdobył je i zburzył r. 244 przed Chr. prawie doszczętnie. Choć Filopojmen (ob), który, równie jak historyk Polybios (ob.), tutaj się urodził, po bitwie pod Sellazyą r. 222 wypędzonych mieszkańców do ojczystych zagród przyprowadził, upadał odtąd M. skutkiem coraz większych sporów wewnętrznych, a za Strabona i Pauzaniasza opustoszał niemal zupełnie. Dzisiaj na miejscu jego wioska Siuano. 2) M. w ziemi Pontyj-skiej, na granicy Kappadocyi i Armenii Mniejszej, za cesarzów rzymskich S ebastia zwane, przez Pompejusza W. do rzędu miast wyniesione. 3) m-sto w ziemi Kartagińskiej, we wnętrzu Byzancyum, na płd. od przyl. Merkurego; splądrowane i zburzone przez Agatoklesa.

Megalosaurus—zaginiony rodzaj jaszczurek, wyróżnia się swym uzębieniem. Zęby początkowo były proste, spłaszczone i po brzegach zazębione na kształt piły; w miarę wzrostu wyginały się one w tył i zachowywały piłkowa-tość wzdłuż tylnego kantu, gdy tymczasem na stronie przeciwnej pozostawała ona tylko na kawałku nieznacznym na wierzchołku zęba. Trzony kręgowe posiadały powierzchnię stawową płaską, lub bardzo mało wklęsłą. Szczątki kopalne M-a znaleziono w pokładach jurajskich Anglii i Niemiec. Długość ciała dochodziła do 16 m.

Meganejra, MsYavstpa: 1) małżonka Hippo-toonta, do którego Demeter, szukając Proser-piny, w gościnę zawitała; według innej opowieści, żona Keleusa; dała syna swego bogini na wychuwanie, która go nieśmiertelnością obdarzyć pragnęła; 2) małżonka Arkasa, córka Krokona.

Megapentes, MsYa7rév8-TjÇ: 1) syn Projtosa, z którym Perseus (ob.) argolskie królestwo na Tiryns zamienił; —2) syn Menelaosa, którego ten podczas rozłączenia z Heleną, z niewolnicą etolską, Pieris albo Teridae, spłodził; małżonek córki Aktora; dla pochodzenia jego usunęli go Spartańczycy od tronu, na który wznieśli Orestesa, jako prawowitego wnuka Tyndaręosa; według opowieści rodyjskiej wypędził on razem ze swym bratem Nikostratosem po śmierci Menelaosa ze Sparty Helenę, która się na w. Rhodos schroniła.

Megapodius, ptak, ob. Nogal.

Megara, Meyapa: 1) najstarsza córka króla tebańskiego Kreona, który ją dał Heraklesowi za żonę; ten oddał ją towarzyszowi swemu Jo-laosowi, według innej opowieści zabił ją Herakles w szaleństwie razem z dziećmi. 2) ra Mś^apa, dawniej Nisa zwana, stolica Megarydy (ob.).    3) osada, założona przez Megarczyków

na wybrzeżu wschodniem Sycylii ok. r. 708 przed Chr. na miejscu miasteczka Hybla, ztąd MśYapa ta TßXata albo TßXyj m Mśyapa zwana; od czasów tyrana Gelona należała do dzierżaw Syrakuzańczyków, którzy ją obwarowali; w drugiej wojnie Punickiej zburzyli ją Rzymianie pod wodzą Marcellusa; Cycero zna ją jako mieścinę pod nazwą Megaris; słynęła ze znakomitego miodu; zwaliska w pobliżu dzisiejszego

S. Drz.

Megareus, MsYapsóę: 1) syn Onchestosa, albo Posejdona i Ojnopy, albo Hippomenesa, a we-

dług innej tradycyi wnuk Posejdona, brat Al-broty, małżonki Nisosa, ojciec Enipposa, Tymo-teosa i Enajchmy; według legendy beockiej pośpieszył na czele wojska Beotczyków na pomoc Nisosowi, królowi Megarczyków, przeciw Minosowi, poległ w bitwie, a zwłoki jego pochowano w Megarze, która od niego miano swe uzyskała; według opowieści Megarczyków był małżonkiem Ifinoy, córki Nisosa, i wstąpił po nim na tron, który odziedziczył zięć jego Al-kathoos, wsławiony zabiciem lwa Kitajrońskiego (ob.).    2) syn Kreona (ob.) tebańskiego. s- Drz

ziemi Attyckiej. Właściwemi były jej: glinka biała delikatna, marmur biały muszelkowy, sól morska, czosnek i cebula (oxôpaôa), osobliwe spe-cyały Megarczyków.—Najstarszymi mieszkańcami byli bodaj Karyjczycy, którzy przeprawiwszy się na okrętach z Argolidy najprzód na w. Minoy, a później na wschodniej akropoli m-sta Megary osiedli; w wiekach następnych przyłączyli się do nich Jonijczycy. Naonczas przynależała M. do Attyki, sięgając ku zachodowi prawie aż do przesmyku Korynckiego, ponieważ przy Krommyon stał słup kamienny z napisem od płd. strony: raS’ lott IleXo7cóvvY]aoę, oox Toma ( = to jest Peloponez, nie Jonia), a od płc. strony: xaö’ obyi nsXo7i:óvv7}aoę, àXX' ’lcovta ( = to nie jest Peloponez, lecz Jonia; por. Strabon ks. 9 str. 392). W owych czasach dzieliła się M. na pięć gmin (x.wp.ai), które zajmowali ’Hpocscç, üeipaetç, Msyapeïç, TptrcoSiaxaîoi i Kovoaoopsîç. Za panowania kr. attyckiego Kodrosa, przyjęła ziemia znamię doryckie pod władzą Koryntczyków, aż wreszcie wybiła się na wolność, z utratą prawie połowy zachodnich swych dzierżaw, i jako jedyna iście dorycka rzeczpospolita po za granicami Peloponezkiego półwyspu i zarazem jako jedno z najmniejszych państw w ogóle. Po krótkim okresie rozkwitu pod panowaniem Ortagory-dów, kiedy to w. Salaminę dzierżyła i liczne osady aż nad Tracki Bosporus i nad Pontos Euxejnos: Byzantion, Chalkedon, Mesembrię, Selymbrię, Astakos, Herakleją Pontyjską, Me-garę Sycylijską itd. wysyłała, szczególnie z tego względu, że z dwoma potężnymi sąsiadami graniczyła, znaczenie i samodzielność zupełnie utracić musiała. Polityka krainy zależna od mocarstw pogranicznych, jako i niekorzystne położenie jej geograficzne, kiedy niemal bez przerwy obce wojska bezwzględnie przez nią przeciągały, wywarły wpływ zgubny na jej mieszkańców, z których Grecy sobie drwili, jako z tępych, rubasznych, fałszywych i rozpustników; a przysłowie greckie Msyapéwv à£ioç p.epi<5oę oznacza ich w powszechnem rozumieniu jako ludzi tylko wzgardy godnych, nikczemnych.— Stołeczne miasto krainy Me gar a, ta Msyapa, dziś marna mieścina, to samo miano nosząca, mocno obwarowana, z 2 akropolami: Kapta i ’AXxàfi-ooç, lićznemi przepysznemi gmachami (świątynie Demetry z przesławnern Megaron, Zeusa Olimpijskiego, Dyonizosa, Afrodyty, heroon Alkatoosa i in.) zdobne, leżało w odległości 8 stadyów od zat. Sarońskiej, w równinie, na 3 stadya szerokiej, żyznej, po większej części bujnem zbożem i drzewami oliwne-mi pokrytej, pomiędzy Kerata a wschodniemi stokami góry Geraneja rozległej. Warowny port Nisaja, Nioaca, łączyły z stolicą dwa, 8 stadyów długie, równoległe mury, oxśXy], które Ateńczycy, gdy M. po wojnach Perskich w r. 461 przed Chr. zrzekła się przymierza z Spar-tańczykami i z Atenami sojusz zawarła, na wzór

Megaros, MśYapoę, syn Zeusa i córki jednej z Nimf Sytnijskich; podczas potopu Deukaliona uratował życie, chroniąc się na górę, na którą za głosem kilku żórawi dopłynął; ztąd tę górę w krainie Megaryjskiej zwano Geraneja (yépavoç = żóraw).    S- Prz'

Megaryda, gr. Meyapię (dr. prz. Ms^apiSoc), łac. M.egaris, jedna z najmniejszych krain Gre-cyi, na przesmyku Korynckim, obejmująca tylko 4, według inn. źródeł 8 mil [71, graniczyła ku płc. z Beocyą i zat. Koryncką, ku pic. wschodowi z Attyką, ku płd. z zat. Sarońską, ku płd. zachodowi z ziemią Koryncką, a ku zachód, z zat. Koryncką. Prawie cała wysokiemi, skali-stemi górami pokryta, mało urodzajna, z klimatem ostrym. Od północy sięgają tutaj strome przedgórza Kitajronu, przez które wiedzie b. uciążliwa przełęcz. Nad granicą Attycką wznoszą się nieco niższe góry, Kśpata (=Rogi), dzisiaj Kandili, ku południu przytykające tuż do morza, skąd trakt do Attyki wiodący musiał być tutaj w żywej skale wykuty. Od strony Korynckiej sterczy góra Tspavsia ( = Żórawia Góra), dziś. Makryplagi, 1370 m. npm. Ku wschodowi, gdzie strome skały w otchłaniach morskich przepadają, wiódł nad samem wybrzeżem osławiony w Starożytności, niebezpieczny, wązki, dopiero przez ces. Hadryana dla wozów rozszerzony trakt Skiroński, y] Sxcpomç, dziś. Kakiskala ( = groźna przełącz); w najnowszych czasach budowa dr. żelaznej z Aten do Koryntu zmieniła tutaj fizyognomię okolicy.

Skały owe zwano Sxcpcovîôeç Tzśipai, Scironia saxa, powstać zaś miały z kości rozbójnika Skirona (ob.). Szczególnie jedna z nich sławy zażywała, ponieważ Ino (ob.) z synem Meliker-tesem, ścigana przez Atamasa, z niej w przepaść morską się rzuciła. Po bitwie pod Termo-pylami zatarasowali ten trakt Peloponezyjczycy, aby bronić Persom dostępu do swego półwyspu.

Z przylądków najważniejszy jest długi i wąz-kim klinem wcinający się w morze przyl. Mima,, w pobliżu Megary, z przyległą małą wysepką równe miano noszącą (dziś Palaeokastro), później z stałym lądem połączoną. Na płc.-za-chodniem wybrzeżu tworzy morze dzisiejszą zat.

Livadostro, ongi m. Alcyońskiem, ’AXxoovlç HaXarca, zwaną, której kąt najzaciszniejszy,

XipiVYj PopY^, jezioro Gorgopis, się nazywał.

Klimat i płody M-dy były niemal te same co własnego swego systemu fortyfikacyjnego broniącego stolicy razem z miastem portowęm, w 1. 460—459 wystawili i sami je silną załogą obsadzili, tak że od morskiej strony miastem zawsze władali. Obwarowauie miasta uzupełniała silna twierdza, pobudowana na w. Minoy, mostem z lądem stałym połączonej. W ósmym roku wojny Poloponezkiej wypędzili M-czycy załogę Ateńską i zburzyli mury, lecz w 84 lata później, gdy znowu ubiegali się o przymierze z Ateńczykami, odbudował je Foeyon (ob.), stały one jeszcze za czasów Strabona; Pausa-nias o nich nie wspomina.—Megara była miejscem urodzenia poety Teognisa i filoz. Euklidesa. Inne znaczniejsze miejscowości w M-dzie: Tri-podiskos, miasto portowe Pagaj, Ajgosthena, przez pewien czas od Beotczyków zależna, Pe- j trajon, Ajgejros.—Por. Reinganum „D. alte M.“ (Beri. 1825); Bursian „Geographie v. Griechenland“, I, 366 i nast.; Cauer Fr. „Parteien u. | Politiker in M. u. Athen“ (Stuttg. 1890).

nielicznej) Bezzębnych a. Sczerbatych (Edentata s. Bruta); tworzy przejście pomiędzy obecnie żyjącemi rodzinami tej grupy — Entomophaga i Bradypoda (ob. S z c z e r b a t e). Z kilku gatunków kopalnych najciekawsze: 1) Mégathérium Cuvieri D e s m. (ob. fig. 71); głowa krótka, nogi o kościach nadzwyczyj silnie rozwiniętych i grubych: przednie o 4 palcach, tylne o 3; palce zaopatrzone w pazury

5

wielkie; uzębienie podług wzoru — z każdej strony

szczęk; powierzchnia żująca zębów ułożona w marszczki poprzeczne; gatunek ten jak i kilka in-

W*

j'v.

'ij

ifii

Fig. 71. Skielet Mégathérium, Cuvieri.

nych tego rodzaju (o 4—5 i 3—4 palcach u nóg przednich i tylnych), znaleziono w pokładach dyluwialnych Ameryki płd., długość 4,5 m. wysokości—2,5 m. 2) Megalonyx Jeffersoni C u v. wysokości 4,6 m., długości 2,5 m. (wielkości

5

mniej lub więcej wołu) o uzębieniu — w każdej połowie szczęk; kończyny przednie znacznie krótsze od tylnych; znaleziony w jaskiniach Am. Półn. (Wirginia). 3) Mylodon rohustus

y.

'/A

. Fig. 72. Mylodon rohustus.

Owen (ob. fig. 72), o podobnem, jak poprzednie, uzębieniu; kończyny przednie o 5, tylne

S. Prz.

Megaryjska szkoła filozoficzna, którą założył Euklides Megarejczyk; z następców jego najsławniejsi: Eubulides z Miletu, Diodorus, z przydomkiem Kronos i Stilpon z Megary;

ob. Euklides.

8. IJrz.

Megaskop, ob. Latarnia czarnoksię-s k a.

Megaspileon (— wielka jaskinia), największy klasztor w Grecyi, nie daleko od zat. Koryntyj-skiej, w miejscowości uroczej na stromej skale i pod skałą w Nomos Achaia i Elis. 3 niższe piętra umieszczone są w grocie 30 m. głębokiej, 60 m. szerokiej, 2 piętra wyższe znajdują się ponad grotą i dotykają ściany skalistej, wznoszącej się nad niemi ok. 190 m. Na dru-giem piętrze kościół z obrazem Maryi, apostoła Łukasza. Klasztor nieco zapuszczony; pochodzić ma z w. IV, w dzisiejszej zaś postaci

E. C.r.

z r. 1640.

Megassa (b e g a s s i a, b a g a s s a), wytło- Î czyny trzciny cukrowej, pozostające po wytłoczeniu soku cukrowego; używaue na opał.

Megastenes,    ł) minister Seleu-

kosa I Nikatora, który go darzył zaufaniem swem i przyjaźnią. Wysłany przezeń ok. r. 300 przed Chr. w poselstwie do indyjskiego króla Sandrokottosa (Cbandraguptas), bawił w In-dyach czas dłuższy i zbierał materyały do dziejów indyjskich, które później w 4-ch księgach opracował: ’IvStxd. Nieliczne ułomki tego dzieła, najdokładniejszego z całej Starożytności o owych krajach, głównego źródła, z którego czerpali Diodorus Siculus, Strabo i Arrhianus, dochowały się w pismach Euzebiusza i Klemensa Aleksandryjskiego. — Por. Schwanbeck C. A. „De M-e verum Indicarum scriptore“ (Bonn 1846); Müller w „Fragmenta hist. Graec.“ (II, 397 i nast., Par. 1848).—2) rodem z Chal-kis, założył z wychodźcami osadę Kyme (Cu-

mae) w Kampanii.

Megatheriidae a. Gravigrada. Rodzina kopalna ciekawej grupy zwierząt ssących (dziś

Wielka Enc. Pówsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Zesz. 364b,

S. Prz.

St. M.

E. Chw.

1902).

prac M-ra zasługują na uwagę „Annales Ca-

E. Chw.

E, Chw

M-ców 31 100 (1897).

Mehedia w Tunisie, ob. M a h e d i a.

Méhée de la Touche Jan Klaudyusz Hipolit, pisarz francuski (* 1760 w Meaux—

w Paryżu 1826). Kształcił się w Paryżu, gdzie po ukończeniu nauk oddawał się życiu pełnemu wyuzdania, wkońcu pod nazwą kawalera de la Touche wstąpił do policyi tajnej, i jako agent ministrów Ludwika XVI udał się do Polski i Rosyi. W Polsce uwiódł córkę rodziny, w której był nauczycielem, a ukarany mścił się całe życie pisząc pamflety na Polskę zwłaszcza „Orahgoutang Polonais ou le Polonais tel qu’il est: ouvrage méthodique qui a remporte un prix d’Histoire naturelle en 1769“ (wyd. 1-e, b. m. c., dalsze: Paryż 1790, przekł. niem. 1790—zresztą rzecz sporna, o ile M. był autorem, por. Estreicher XXII, 266). Inna praca, o Rewolucyi w Polsce, nosi napis: „quod genus hoc hominum“?, „quaeve hos tam barbaru cives Tellus alit?“. Wypędzony z Petersburga, powrócił do Francyi w r. 1792, przyłączył się do obozu rewolucyjnego, został nawet sekretarzem Komuny paryskiej. Za wysokie sumy sprzedawał paszporty emigrantom, których później kazał aresztować na granicy, smutną rolę ode-

4    palcach; palce zewnętrzne obu kończyn bez pazurów, wewnętrzne—z pazurami silnemi i dłu-giemi; długość gatunku tego dochodziła do 3,5 m.; znaleziony w jaskiniach Am. płd.

Mégathérium, ob. Megatheriidae.

Megera, ob. Megaj ra.

Megerle Ulryk. ob. Abraham aSancta Clara.

Megerle V. Mühlfeld Jan Jerzy, historyk austryacki (* 1780 w Wiedniu — f 1831 tamże). Jako dyrektor (od 1816) archiwum dworskiego położył wielkie zasługi około uporządkowania jego i udostępnienia badaczom. Od r. 1829 wspólnie z Hohlerem redagował i wydawał „Neues Archiv, f. Gesch. Statistik, Literatur u. Kunst“. Ogłosił m. in. „Oester. Adels-Lexicon d. XVIII u. XIX Jahrh.“ (Wied. 1820—24). Wydał zbiór praw „Handb. f. alle k.-k. ständischen u. städtischen Beamten“ (przepisy 1740 — 1828) (Wied. 1809-30).

Megilla (hebraj.=rodał, od pierw, gil zwijać). U Żydów dawnych książki miały, jak u wszystkich narodów starożytnych, formę ro-dału, a później dopiero przyjęły formy kodeksu. Księgi biblijne zaś używane w liturgi muszą być po dziś dzień pisane na pergaminie i mieć formę rodału. Dotyczy to zwłaszcza Pięcioksięgu, z którego są odczytywane pewne rozdziały podczas nabożeństwa. Istnieje prócz tego

5    ksiąg, należących do Iii-go oddziału Biblii (do tak zw. Hagiografów), które są odczytywane we właściwe dni świąteczne, a które przeto noszą nazwę wspólną „Cliamesz Megilloth“, t. j. 5 rodałów. Są to: „Pieśń nad pieśniami“, „Księga Rut“, „Treny Jeremjasza“, „Ekklezyasta“ i „Księga Estery“. Ale ponieważ według przepisów rytuału tylko ostatnia z nich jest obowiązkowo odczytywaną z rodału pisanego w święto Purymu (gdy inne mogą być odczytane i z księgi drukowanej), więc otrzymała ona wyłącznie nazwę M. Nazwę tę nosi też traktat talmudycz-ny, zawierający przepisy o tej księdze biblijnej i o święcie Purymie.—Por. jeszcze Blau „Studien zum althebr. Buchwesen“ (Budapeszt

Dr S. P.

Megiser Hieronim, filolog i historyk słoweński i illiryjski (* ok. 1550 w Stuttgarcie — f 1616). Był początkowo archiwistą u arcks. Karola w Sytyri, w Hradcu, a po jego śmierci, jako protestant, przeniósł się, uchodząc przed prześladowaniami, do Karyntyi. Kiedy nieto-lerancya Ferdynanda i tutaj dotarła, uszedł do Lipska, gdzie został historyografem elektora saskiego. Zasłynął wydaniem pierwszego słownika słoweńskiego („Dictionarium quattuor lin-guarum, videlicet Germ., Lat., Illyricae, quae vulgo Sclavonica appellatur et Italicae sive Hetruscae“ 1572) oraz „Thesaurus polygolot-tus vel dictionarium multilingue ex quadringen-tis circiter linguis, dialectis, idiomatibus constans“ (do którego wciągnął prawie wszystkie nawet narzecza słowiańskie). Z historycznych rinthiae (Lipsk 1608 —1612).

Mehadia, m-ko w płd.-wsch Węgrzech, o-krąg rszawski, żupania krassoserenyska, nad rz. Bieła Rieka (dopływ rz. Czernej), st. kolei Budapeszt - Verciorova, siedziba protopresbyte-ryatu prawosławnego, 2 kościoły, obrzędu łacińskiego i greckiego, poczta, telegraf, wiele starożytności rzymskich, ok. 2 500 m-ców (2 200 Rumunów). Most wiszący żelazny nad Czerną o łukach walcowych (pierwszy tego rodzaju most w Austryi), szczątki drogi rzymskiej (przez M-ę przechodził trakt główny rzymski do Da-cyi), szczątki starodawnego wodociągu tureckiego pod wioską Toplecz. Głównie słynie M. z cieplic siarczanych, które o 8 kim. na wsch. od M. leżą w wąskiej dolinie rz. Czernej i już od czasów rzymskich znane były p. n. „Kąpieli Herkulesowych“ (łac. Thermae Herculis

s. Fontes Herculis, węg. Herkulesfurdö). Cieplice pod M-ą należą do rzędu najwybitniejszych w Europie. Góry okoliczne obfitują w jaskinie, a szczyt Domogled albo Domohled (1 584 m. npm.) z pięknym widokiem na okolice ściąga wielu turystów. Niegdyś M. była warownią pograniczną, obleganą przez Turków w 1. 1716, 1738 i 1789. O milę od M. na płu. pod wsią Kornia pobił Turków gen. austryacki Königsegg w r. 1738, a w r. 1789 zadał im ciężką porażkę gen, Haddick. pod samą M-ą.

Mehallet el Kobra (M. e 1 K e b i r), m-sto w Egipcie, w prow. Gharbieh (Mudirieh) w delcie Nilu o 6 kim. od brzegu lewego odnogi Nilu Damiette, przy dr. żel. z Tanta do m. Damiette. Dokoła miasta uprawa bawełny; w mieście przemysł bawełniany; handel ożywiony.

E. (ir.

E. Chw.

grał podczas mordów wrześniowych. Wkrótce musiał opuścić swoje stanowisko, ścigany ukrywał się. Po 9 termidora stał się najzawziętszym reakcyonistą, wydawał pisma i broszury, zajmował różne urzędy. Po 18 brumaira zaczął wydawać pismo: „Le Journal des hommes libres“, przeciw konsulowi pierwszemu i był za to deportowany na w. d’Oléron. Uciekł stamtąd do Londynu, i jako agent policyi tajnej ang. udał się do Paryża, a tam zawiązał stosunki z po-licyą francuską. Niebawem podwójna gra stała się nadal niemożliwą. M. napisał przy tej sposobności broszurę: „Alliance des Jacobins de Fran-avec le ministère anglais“ (Paryż 1804). Służy kolejno każdemu. W r. 1814 wydał „Lettres à l’abbé de Montesquiou et une dénonciation du roi des actes par lesquelles les ministres de sa Majesté ont violé la Constitution“ (Paryż 1824). Wtedy był oskarżony przez „Journal royal“ o współudział w sprawie Pichegru, ks. d’Enghien. W r. 1815 opuścił Francyę i mieszkał kolejno w Belgii, Niemczech, w r. 18J9 powrócił do Francyi i umarł w nędzy. Napisał moc broszur i pamfletów, w tej liczbie ,,Hist. de la prétendue révolution de la Pologne“ (1792, przekł. niem, 1793); „La vérité tout entière sur les vrais auteurs de la journée du 2 semptemre 1792“    (1794); „La

Queue de Roberspierre“ (1795); „Mein, particulier et extraits de la correspondence d’un voyageur avec feu M. Caron de Beaumarchais sur la Pologne, La Lithuanie la Russie etc.“ (1807 z polecenia rządu franc.). Po osadzeniu Napoleona I na w. św. Heleny wydał „Memorial de Ste-Helène“ (Liège 1819), przełożony na różne języki, między in. na polski („Rękopis nadesłany z w. św. Heleny“ 1817 i 1860), a u-chodzący u nas za rzecz własną Napoleona I.M- Ko Mehemed Ali, wicekról Egiptu (* 1769 w Kawali, Macedonia — *j* 2 sierp. 1849 w Kairze), Turek macedoński, wcześnie utraciwszy rodziców, wychowywany był przez komeudanta tureckiego Kawali i kupca trancuskiego Liona, który zaszczepił w nim zamiłowanie do Francuzów. Mając lat 14 wykazał wielki dowód energii przez rychłe stłumienie powstania w Kawali. To roztrzygnęło o jego przyszłości: dostał się do wojska. Skoro wyruszyła wyprawa Napoleona do Egiptu, z nią udał się M. na czele oddziału z Kawali. Dowody waleczności, zwłaszcza podczas potyczki pod Rahmanieh, wyniosły go wyżej; stopniowo doszedł do stanowiska dowódzcy naczelnego korpusu Albańczyków w Egipcie. Na tern stanowisku, po wydaleniu z Egiptu Francuzów, potrafił tak zjednać sobie ludność miejscową i wojsko, że m-cy Kairu sami zaofiarowali mu godność paszy i walego (namiestnika, wicekróla), którą sułtan r. 1805 mu przyznał. Na tern stanowisku M. zapoczątkował nowy okres w dziejach Egiptu. Przekonany o wyższości wojska europejskiego, M. postanowił zreorganizować cały ustrój życia egipskiego na sposób europejski i prawie jednocześnie z sułt. Machmudem II (ob.) jął się reform gruntownych z większym skutkiem. Acz nie otrzymał należytego wykształcenia (czytać nauczył się w 40-stym roku życia, pisać nie umiał wcale), doskonale rozumiał wartość oświaty, wysoko wykształcił swych synów Ibrahima baszę (ob.) i Saida baszę (ob.) i założył w Egipcie mnóstwo szkół, drukarnię, gazetę. Reformy wywoływały niezadowolenie wielkie nie tylko śród poddanych, ale nawet śród rodziny M-da (wnuka Abbasa baszy). Ale M. nie przebierał w środkach: kaźuiami, skrytobójstwem, tłumił niezadowolenie. Bezlitośnie wytępił Mameluków (ob.), których zdradziecko zaprosił na ucztę i wymordował (1811). W stosunkach z europejczykami zachowywał się z uprzejmością i prostotą, czem jednał ich sobie. Wielki marzyciel, pragnął okryć sławą imię swoje w Europie i przekazać potomkom. Podbił Nubię i Kordofan, wytępił Wahabitów (1816 — 1818), dzięki zręcznej swej polityce pokojem w Konieh (4 maja 1833) otrzymał namiestnictwo Syryi dla siebie i Adanę dla swego syna Ibrahima, w r. 1839 wywalczył od Turcyi dziedziczne namiestnictwo nad Egiptem wraz z Sy-ryą, Adaną i Krętą i usunięcie starego swego wroga Chosrewa baszy z Egiptu. Sułtan zawartą w tym względzie umowę M-da (27 list. 1840) z komandorem angielskim, Napierem (ob.) zatwierdził i wydał d. 12 stycz. r. 1841 hatti-szeryf sułtański, nadający M-wi, wassalowi Porty, dziedzictwo Egiptu. Nadto był mianowany honorowym wielkim wezyrem Porty. Wszystko to wymagało nakładów pieniężnych. Z tego powodu M. był zawsze w ciężkich opałach i gnębił poddanych swych podatkami nadmiernemi, które często wywoływały bunty. Marzył o przeprowadzeniu kan. Suezkiego na wiele lat przed jego wykopaniem, nie jął się wykonania tego projektu w obawie, że to może pozbawić Egipt samodzielności. Przedsięwziął olbrzymie prace w celu sztucznego nawodnienia Egiptu, ale nie dokończył ich z braku funduszów. Ten ciągły brak pieniędzy był zapewne przyczyną nerwowego rozstroju M-da, choroby, która doprowadziła go do zupełnej utraty umysłu i przyprawiła o śmierć.—Następcą M-da został wnuk jego Abbas pasza; syn, Ibrahim, zmarł wcześniej (3 list. 1848), niż ojciec (2 sierp. 1849), ob. Egipt. — Por. Mouriez „Hist, de M.-Ali“ (Paryż

1855—1858); Prokesch-Osten „M.-Ali Vicekönig d. Aegypten aus meinem Tagebuche 1826 — 1841“ (Wiedeń 1877); comte Benedetti „M.-Ali durant ses dernières années“ („Revue des Deux Mondes“ 1895, czerwiec).

Mehemed Ali Pasza, właściwie Karol Detroit, wódz turecki (* 1827 w Magdeburgu—f 1878). Pochodził z rodziny hugono-ckiej, uczył się w szkole klasztornej w Magdeburgu, r. 1843 wstąpił na statek meklemburski Brigg i stamtąd uciekł do Konstantynopola, gdzie znalazł schronienie w domu później-

szego wielkiego wezyra Ali Paszy, przyjął rezerwową; powtórnie minister wojny i wkońcu islam, wstąpił do szkoły wojskowej i wr. 1853 został oficerem. Podczas wojny krymskiej zaskarbił sobie łaski Omara Paszy, który go mianował swoim ordyuansem, później zaś pułkownikiem; w 1. 1861—2 podczas wojny Czarnogórskiej służył w sztabie Omara, r. 1865 generał brygady; po śmierci Ali Paszy (1871) był wysłany na granicę grecką, w 1. 1875 — 76 dowodził korpusem w Bośnii, r. 1877 był głów-no-dowodzącym armii tureckiej w Bulgaryi, tutaj zaś dowodził w czworokącie fortecznym i bronił linii Łomu, doskonale zorganizował armię, wygrał kilka bitw, nie mógł jednak przedsięwziąć nic stanowczego z winy Sulej mana Pa- chodzi jego przydomek, szy, który nie połączył się był z nim. Kłótnia

po raz trzeci po dwuch krótkich przerwach, w ciągu których piastował godność wielkiego wezyra. W maju r. 1876, po upadku Mehmuda Paszy, został po raz trzeci wezyrem i wskutek poparcia Midhata Paszy utrzymał się na tym stanowisku nawet po obaleniu Abd-ul-Azisa i Mu-rada V, aż wkońcu ustąpił J. Midhatowi Paszy, na którego reformy zgodzić się nie chciał. R. 1878 jeszcze był przez krótki czas wielkim wezyrem, poczem wygnano go w okolice Smyrny. R. 1881, wplątany w sprawę o zamordowanie Abdul-Azisa, nie był jeduak skazany. Tłumaczył z francuskiego dzieła wojskowe i stąd po-

M, Ko

Mehemed Etidżdi Pasza Szyrwani Sade,

w Taifie 1874). Wychowywał się w Konstantynopolu, wstąpił do korporacyi ulemów i wkrótce został muftira. R. 1860 towarzyszył jako rzeczoznawca Fuadowi Paszy, udającemu się do Damaszku dla przeprowadzenia śledztwa w sprawie rzezi chrześcian. R. 1862 generał gubernator Syryi i w tymże roku minister dóbr kościelnych, później zaś skarbu. Po śmierci Aali Paszy, nowy w. wezyr Mahmud Nedini Pasza zesłał go do Amazyi. R. 1872 minister, r. zaś 1873 wielki wezyr. Wystarał się dla cliedywa egipskiego o nowy ferinan z ustępstwami nadzwyczajuemi. R. 1874 obalony—został gubernatorem Kedżesu.

Mehlis Krystyan, archeolog (* 1850 w Herschbergu w Palatynacie), wnuk archeologa M-a, który pierwszy opisywał zabytki archeologiczne okolic nadreńskich. Nauczyciel gim-nazyalny w Diirkheimie. Z licznych dzieł jego; „Studien zur ältesten Gesch. der Rheinlande“ (4 cz., 1875 — 79); „Der Rhein und der Strom der Kultur“ (3 cz., 1876—79. Wespół z Alb. Kohnem wydawał: „Materialien zur Vorgesch. p. Menschen im östl. Europa“ (t. 2, Jena 1878— 79), dające dokładny obraz badań archeologicznych w Polsce.

Mehlsack (staroprus. Malcekuke, w dok. Melsatia, Melsacg i pokr., poi. Melzak), miasto w Prusiech, w Warmii, pow. brunsber-ski, reg. królewiecka, nad rz. Walszą, przez którą idzie most kolei żel. (143 m. długi), węzeł kolei żel. linii Olsztyn-Koppelbude i Brun-sberg-M., kościół katolicki z w. XVI z wielkim ołtarzem konsekrowanym w r. 1554 przez b-pa Stan. Hozyusza, k. ewaugielicki z r. 1817, starodawny zamek b-pów warmińskich, synagoga, kaplica św. Różańca z r. 1667, młyny, tartaki, odlewnie, cegielnie, fabryki maszyn rolniczych i wyrobów lnianych, około 5 000 m-ców, przeważnie katolików.—D zieje: M. należy do osad prastarych (m. innemi cmentarzysko dawne ci-meterium pruthenicale znaleziono). W dok. r. 1282 są osoby, zwane Pundico de Melzak. Przywilejem r. 1312 „In Frowenburg“ kapituła warmińska powierza lokacyą M-u niejakiemu Teo-

z Hassanem-paszą, komendantem wojsk egip- Wielki wezyr turecki (* 1825 w Szyrwanie — f skich, sprawiła odwołanie M-a z Bulgaryi.

W końcu wrześ. r. 1877 zrobiono go głównodowodzącym w Sofii. W r. 1878 powrócił do Konstantynopola i otrzymał dowództwo nowo utworzonego korpusu, przeznaczonego do obrony Konstantynopola. W r. 1878 był jednym z dwuch pełnomocników tureckich na kongresie berlińskim; po zamknięciu kongresu został głównodowodzącym w Albanii i tam 7 paźdz. r. 1878 pod Jakową był zabity przez powstańców.M* Ko

M. Ko

Mehemed pasza lübrisli, mąż stanu turecki (* 1810 na Cyprze (stąd przydomek „Cy-priot“) — f 1871 w Konstantynopolu). Służył w wojsku francuskiem w Metzu i Paryżu. Po powrocie, r, 1842 generał i dyrektor szkoły wojskowej tureckiej; r. 1846 gubernator Jerozolimy; w r. 1848 Belgradu, wkońcu poseł w Londynie. Jako generał-gubernator Aleppu, uśmierzył powstanie Haurańskie r. 1851—53; podczas wojny krymskiej gubernator Adryano-pola, w r. 1854 minister marynarki, a wkrótce potem wielki wezyr, w kilka miesięcy jednak, nie chcąc być narzędziem w rękach swego protektora Reszyda Paszy, ustąpił z tego stanowiska. W r. 1856, podczas koronacyi ces.

Aleksandra II, przedstawiciel Porty w Moskwie.

W r. 1859 został wielkim wezyrem, r. 1860 przedsięwziął podróż po Bulgaryi i Rumelii, w celu przekonania się o słuszności zażaleń przeciwko urzędnikom tureckim, których ukarał ostro. Za rządów Abdul-Azisa został on, wskutek intryg swych wrogów Aalego i Fuada Paszy, oskarżony o sprzyjanie Rossyi, zesłany do Adryanopola jako generał-gubernator miasta. Gorący zwolennik gruntownych reform. Żona M-a, Melek Hanum, napisała swą autobiografię p. n. „Trzydzieści lat w haremie“

M. Ko

(tłum. niem., Jena 1873, t. 2).

Mehemed Rudżdi Pasza Myterdżim (tłumacz), turecki mąż stanu (* 1809 w Sy-nopie — f 1882). R. 1825 wstąpił jako prosty żołnierz do wojska; tu pracował usilnie nad zdobyciem wykształcenia; r. 1839 pułkownik; r. 1846 marszałek gwardyi cesarskiej; r. 1850 minister wojny. W r. 1853 zorganizował armię

li. Chw.

E. Chw.

K. B.

/*

1846). Niegdyś przeciwnik so-cyalistów i autor pamfletu historycznego na so-cyalizm niemiecki („Gesch. d. deutschen Sozialdemokratie 1879); po zniesieniu praw wyjątkowych wstąpił do stronnictwa socyalistycznego. Jest stałym feljetonistą politycznym tygodnika „Neue Zeit“ (Berlin), redaktorem dziennika „Leipz. Volkszeitung“. Ogłósił 3-tomową histo-ryę socyalizmu w Niemczech („Gesch. der deutschen Sozialdemokratie“, wyd. 2-e), „Die Les-sing-Legende“ (1893), „Aus dem litterarischen Nuchlass y. Marx, Engels, Lassale“ (4 t., 1902

dorykowi de Lichtenfelde, z Hollandyi. Podczas wojny 13-letniej (1454—1466) przechodził M. różne koleje. R, 1455 spalony przez Polaków. R. 1466 opanował zamek Jan Skalski, wsparty przez Elblążan. R. 1478 mieszkańcy M-ku złożyli hołd królowi polskiemu. W 1. 1626 — 1629 zajmowali M. Szwedzi. R. 1696 urodził się tu historyk Jerzy Schwegel, przeor 00. Kartuzów w Kartuzach.

Mehoffer Józef, publicysta i statystyk galicyjski (-j- 1844 we Lwowie), komisarz obwodu lwowskiego; r. 1839 redaktor pisma niemieckiego w Galicyi („Muemosyne, galiz. Abendblatt für gebildete Leser“), r. 1840 — 1841 redagował pismo lwowskie „Galizia, Zeitsch. zur Unterhaltung zur Kunde d. Vaterlandes, d. Kunst

u. d. Industrien u. d. Lebens“. W obu pomieścił wiele opisów geograficznych i statystycznych, miejscowych. Czynny współpracownik wielu pism zagranicznych niemieckich (artykuły o stosunkach galicyjskich). Osobno wydał: „Der San-decer Kreis im Königreiche Galizien“ (Wiedeń 1842, mapa i 5 chromol.) i „Der Wadowicer Kreis im Galizien“ (tamże 1843).

Mehoffer J ó z e f (* 1869 w Ropczycach w Galicyi) należy do rzędu najwybitniejszych mala-/ rzy polskich chwili bieżącej. Ukończywszy nauki w krakowskiej szkole Sztuk Pięknych, udał się następnie do Paryża, gdzie wstąpił do Académie Nationale des Beaux-Arts i czas jakiś pracował pod kierunkiem B o n n a t a. Osiadł-szy po powrocie do kraju w Krakowie, M. wkrótce zwrócił na siebie uwagę powszechną i stanął w rzędzie sił młodych, najlepsze nadzieje rokujących, a po reorganizacyi szkoły i po jej przekształceniu na Akademię Sztuk Pięk., powołany został na stanowisko profesora, na któ-rem znajduje się do chwili obecnej (1910). Nauki artystyczne M-a przypadły na okres, będący w o-gólnym rozwoju sztuki rubieżą między „dawnem“ a „nowem“, między tzw. kierunkiem realistycznym, którego istotę tworzyło jaknajściślejsze naśladownictwo natury, a dążeniem do podniesienia swobody twórczej, uzależnionej jedynie od indywidualności interpretowania kształtów i efektów natury. Pierwiastkami głównemi w tym prądzie malarstwa stały się linia i barwa; ścisłości fotograficznej przeciwpostawiono dekoracyjność i faDtazyę. Z natury wielce utalentowany rysownik, znakomitem czuciem kolorysty obdarzony, przy bujnej wyobraźni, kształconej i kierowanej umiejętnie, M. został panem tego zwrotu w sztuce: gdy ogłoszono konkurs międzynarodowy na projekty okien barwnych do katedry we Fryburgu, M. otrzymał nagrodę pierwszą. Okna te, dzisiaj już wykonane, a godne słynnej świątyni, tworzą jedną z jej atrakcyi dla przyjezdnych, w całej sile ujawniają niepospolity, właściwy M-wi dar dekoracyjno-kompozy-cyjny. Jego istotę tworzy niezwykła fautazya i umiejętność snucia z wątków najpospolitszych wielkostylowych, dziwnie uroczystych form malarstwa monumentalnego, zdobniczego, działających na głębiej ukryte ośrodki uczuć naszych tylko przez linię i barwy. Dar ten jest cechą główną talentu M-a, bo acz jego portrety, a zwłaszcza kilka z pośród uich, np. „Portret p-i J.“ (znajdujący się w depozycie w Muz. Na-rodowem), portret d-ra K., portret K. Laszczki, oznaczony na wystawie lwowskiej r. 1904 medalem złotym, należą do najcelniejszych dzieł malarstwa polskiego z ostatnich dwuch dziesiątków lat, to jednak w utworach dekoracyjnych indywidualność artystyczna M-a występuje w świetle najpełniejszem. Godnemi też swego miejsca są jego dekoracye Skarbca na Wawelu, uiedoprowadzone jednak—niestety — do końca. Do najświetniejszych prac M-a tego kierunku należą nadto: wspaniały projekt ozdobienia katedry płockiej, nie z winy artysty również niewykonany z wielką dla sztuki polskiej stratą, projekt na okno barwne w fasadzie kościoła Maryackiego, wykonany do spółki z Wyspiańskim, projekty na okna takież do kościoła w Jutrosinie w ks. W. Poznańskiem, dekoracye w gmachu Izby Handlowej w Krakowie. Z innych jego dzieł należy wyszczególnić: „Młodość sztuki“, „Muza“, „Chrystus w Emaus“, „Chrystus w Ogrójcu“, szkic na okno, wyobrażający Kadłubka; z wystawianych w Tow. Zachęty Szt. P. w Warszawie między r. 1895—1910: Wieczór jesienny, Rozmowa, Zachód słońca, Zmrok nad Sekwaną, Widok na morze, Z nad Lago Maggiore, Kościół, Chłopka, Dęby, Wisła, Pokusy, Los loteryjny, portret proboszcza, portret p. E., karton do dekoracyi Skarbca na Wawelu, LT wrót raju, Szczegół dekoracyjny sklepienia, Trzy niewiasty u grobu Chrystusa, Chrystus sądzący, Na letniem mieszkaniu, A-nioł pokoju (dekoracya), Anioł wojny (dekora-cya), Przy harmonium. — Oprócz wspomnianych wyżej odznaczeń: pierwszej nagrody za okno dla katedry fryburskiej, i medalu złotego za portret Laszczki, M. w r. 1898 otrzymał nagrodę Barszczewskiego, r. 1900 na wystawie w Paryżu dwa medale złote; w r. 1902 pierwszą nagrodę w konkursie na ozdobienie katedry w Płocku. Poglądy artystyczne swoje wypowiedział M. w „Uwagach o sztuce“, wydanych w r. 1897 jako odpowiedź na artykuł K. hr. Lanckorońskiego.

Mehring Franciszek, wybitny publicysta niemiecki

s. P.

A, Pol.

M- Ko.

A. Pol

Aerzte“ (IV, 193, 194).

E. Gr.

i n.). wiele broszur „Der Fall Lindau“ (1890); „Kapital und Presse“ (1891); „Meine Rechtfertigung“ (1903); „Schiller“ (1905), wiele wrzawy wywołał jego proces z Hardenem (1903)

Méhul Stefan (* 22 czerw. 1763 w Gi-vet—■{* 18 paźdz. 1817 w Paryżu), słynny kompozytor francuski. M. nauk muzycznych nie odbył, nie wiele też umiał; siłą jednak talentu wrodzonego, i przez gorliwe studyowanie dzieł kompozytorów uczonych, wyrobił się na muzyka wybitnego. Z licznych jego oper największego powodzenia dostąpił wspaniały „Józef w Egipcie“ (1807), dotąd jeszcze śpiewany na scenach niemieckich i francuskich. Prócz oper tworzył balety, sonaty i t. d., oraz pieśni patryotyczne, z których: „Chant du départ“, „Chant de victoire“ i inne wielkiej dostąpiły popularności.

Mehun-Sur-Yevre, m-sto w dep. Cher (Francy a), na prawym brzegu rz. Yevre, nad kanałem de Berry, 6 572 m-ców, st. kolei Orleańskiej, łomy kamienia ciosowego. Fabryka porcelany, droguetów (wełna przerabiana z jedwabiem), ślusarnie artystyczne, cegielnie. Wiele domów b. starożytnych. Zabytkiem stylu romańskiego jest katedra miejscowa, z piękną fasadą, z grobami podziemnemi pod nawą kościelną i kaplicą dobudowaną w w. XV. Zachowały się szczątki dawnych fortyfikacyi z bramą starożytną. Na brzegu rz. Yevre wznoszą się zwaliska starego zamku z wieżą okrągłą, z obszernemi podziemiami. W końcu w. XIV M., zmieniwszy kilkakrotnie właścicieli, przeszło w posiadanie rodziny de Courtenay, później należało do księcia Berry. Wybudował on w M. w r. 1390 zamek i darował go w r. 1414 delfinowi, późniejszemu Karolowi VII, który koronował się w M. i tu umarł.

Meibohm Fryderyk (Meibom i us), dr. teologii, kanonik gutstadzki, archidyakon elbląski. Dla swej nauki i obyczajów, lubiony od Wacława Leszczyńskiego, b-pa warmijskie-go. Z jego rozkazu był na zjeździe toruńskim (Colloquium Charitativum) r. 1645, na którym pełnił obowiązki sekretarza ze strony katolików. Um. w r. 1660. Wydał z druku szczegółowy opis zjazdu powyższego: „Acta conventus Tho-runiensis celebrati anno 1645“ (Kraków 1646), wiele mów i kazań po łacinie, ważniejsze: „0-ratio gratulatiora ad Ser. Poloniae Reginam Ludovicam Mariam Gonzagam“ (Elbląg 1646); „Princeps Magnus sive Concio funebris in exe-quiis Ser. Vladislai IV“ (1649); „Meta Vitae humanae seu concio funebris in laudem Lucae Górnicki Praeposit Officialis“ (tamże 1651, ciekawe szczegóły do życia Górnickich).

Meibom Marek, zwany z łacińska Meibom i u s (* 1626 w Tönningu na Śląsku—f 1711 w Utrechcie), uczony filolog i historyk muzyczny. Bawił jakiś czas na dworze hollenderskim, potem szwedzkim, duńskim; pełnił obowiązki bibliotekarza w Upsali; stąd przeniósł się do Francyi, gdzie zajmował się ulepszaniem okrę

tów wojennych, a w Anglii restytucyą tekstu hebrajskiego starego Testamentu. Wsławił się wydaniem „Antiquae musicae auctores septem“ (1652). Są to przedruki w łacińskim i greckim języku traktatów muzycznych greckich: Aristo-ksenosa, Euklidesa, Nikomachosa, Alypiosa, Gau-dentiosa, Bacchiosa starszego i Arysty desa Quin-tiliana.

Meibom Henryk, lekarz (* w Lubece 29 czerw. 1638 — *j* w Helmstädt 26 mar. 1700), syn Jana Henryka (* 27 sier. 1590 w Helmstädt—-j- w Lubece 16 maja *1655) także lekarza. M. przykładał się do nauk zawodowych w Helmstädt, Groningen i Lejdzie; poczym podróżował po Włoszech, Francyi i Anglii; w r. 1663 godność doktorską otrzymawszy w Angers, w następnym został prof. nauk. lek. w Helmstädt, od r. 1678 tamże wykładał nadto dzieje poezyi. Drukiem ogłosił mnóstwo rozpraw większych i mniejszych, z których najważniejsza „De vasis palpebrarum novis epistoła“ (Helmstädt 1666), w której opisuje odkryte przez siebie i noszące imię jego gruczołki powiek. — Syn M-a Brandanus (* w Helmstädt 14 st. 1678 — -j* 16 paźd. 1740), także lekarz, był również w Helmstädt profesorem (od 1707) nauk lek. i botaniki, oraz lekarzem przybocznym ks. Wolfenbüttel. — Por. „Biogr. Lex. d. hervor.

Dr, J. P.

Meibom Wiktor, doskonały germanista (* 1821 — *j* 1892 w Kasselu). Nauki prawne odbywał w Marburgu i Berlinie, poświęcił się z początku sądownictwu. Z namowy Pawła v. Roth przerzucił się do pracy teoretycznej. Profesor nadzwyczajny w Marburgu, opracował wraz z Rothem dzieło: „Das kurhessisehe Privatrecht“ (Marburg 1856 — 58); r. 1858 profesor zwyczajny w Rostocku, r. 1866 — w Tybindze, r. 1873—w Bonn, r. 1875 radca wyższego sądu handlowego Rzeszy, potem trybunału najwyższego w Lipsku. Napisał: „D. deutsch. Pfandrecht“ (Marburg 1867); „D. mecklenburg. Hypothekenrecht“ (1871; t. II zbioru „Deutsches Hypothekenrecht“ Lipsk 1871—91); „Der Im-mobiliararrest im Geltungsgebiet der deutsch. Zivilprocessordnung“ (Freiburg 1888).

Meiboma gruczołki (Glandulae Meibomii), czyli gruczoły tarczkowe powieki (gl. tarsales), odkryte i opisane po raz pierwszy przez Henryka Meiboma (ob.). Są to gruczołki b. drobne, groniaste, wydłużone, rzędem obok siebie umieszczone na powierzchni wewnętrznej powiek tuż pod błoną śluzową; otworki wywodzące ich przewodów stoją obok siebie wzdłuż krawędzi wewnętrznej brzegu powiek. Liczba ich dosięga średnio wT powiece każdej do 30-u, w górnej więcej o kilka ich bywa, niż w dolnej. Wydzieliną ich jest łój, namaszczający brzegi powiek.—M. g. bywają nieraz siedliskiem zmian cborobnych, jak oto: Jęczmyk wewnętrzny (Hordeolum internum) i Gradówka (Chała-

zion). — Por. B. Ziemiński „Zarys Okulistyki“

Dr J. p.

E. Dr.

K. A,

M. Ko

K. A.

E. Chw.

cliium 1908).

(Warszawa 1909, 3, 73, 74).

Meiderich m-sto w reg. Düsseldorf, r. 1905 przemianowane na Duisburg, w bliskości uścia rz. Ruhru do Renu. Wzrasta w ostatnich latach niebywale: r. 1890—20 000 m-ców, r. 1895 26 tys., r. 1905 — 192 346 (89 tys. ewang., 101 tys. rz. kat., przeważnie Polaków). Niezwykły rozwój wielkiego przemysłu żelazno-stalowego, włóknistego, kopalni węgla kamiennego. W porcie handel niesłychanie ożywiony.

Meidinger Jan Walenty, autor słynnej gramatyki jęz. francuzkiego (* 1756 we Frankfurcie n. M.—f tamże 1822). Nauczyciel prywatny francusczyzny, wydał szereg podręczników (metod) do nauki jęz. francuskiego i włoskiego dla Niemców oraz niemieckiego dla Francuzów. Z tych książek szczególnie gramatyka francuska miała powodzenie ogromne. Wydana po raz pierwszy w Dessau r. 1783, doczekała się kilkudziesięciu wydań (w r. 1857 już wyd. 37), licznych tłumaczeń na inne jęz., oraz przeróbek. Zastosowano ją również do użytku Polaków (Wrocław 1810, ostatnie wyd. 1850). Gramatyce względnie wyczerpującej towarzyszyły wypisy do tłumaczeń, zawierające wybór anegdot historycznych, powszechnie znanych. Stąd u Niemców „Meidinger“, żartobliwie znaczy tyle co „anegdotka odgrzewana“. M. był autorem słów. franc, i włoskiego. Główne dzieło: „Praktische Grammatik d. franz. Sprache“ (1783).

Meidingerastos, ob. Stosy galwaniczne.

Meidling (Górny i Dolny M.), dawniej przedmieście Wiednia, obecnie włączone do miasta jako cyrkuł NIL

Meier Edward, filolog klasyczny (* 1 st. 1796 w Głogowie (Śląsk prus.) — j 5 grudnia 1855); uczył się filologii we Wrocławiu i Berlinie, habilitował się w Halli; r. 1820 prof. nadzwyczajny fil. klas. w Gryfii; r. 1825 prof. zwyczajny w Halli. Zasłużył się badaniami starożytności atyckich i rozwoju wymowy w Atenach; dzieło główne jego „D. attische Process", opracowane przy współudziale Schönmanna (Halla 1824, wyd. pośmiertne 1883—87 w 2 t., Berlin pod kierunkiem Lipsiusa. Z wyd. klasyków zaznaczymy: „Oratio in Midiam“ (Demosthenesa, Halla 1832). Od r. 1828 M. był współredaktorem „Allg.-Literatur.-Ztg.“ a później (1830) „Allg.-Encyklopädie Opuscula academica“ (wydali Haase i Eckstein, Halla 1861—63, 2 t.).

Meier Jerzy Fryderyk, filozof niemiecki (* 29 marc. 1718 w Ammensforfie pod Kallą—f 21 czerw. 1777 w Halli). W 16-tym roku życia wstąpił do uniwersytetu; r. 1739 dr. filozofii i prywatny-docent w Halli; r. 1746 profesor nadzwyczajny; r. 1748 zwyczajny; dwukrotnie rektor uniw. w Halli, w końcu od r. 1751 członek Akademii w Berlinie, Getyndze i Greifs-waldzie. M. wykładał kolejno metafizykę, logikę i nauki matematyczne, i miał zawsze licznych słuchaców. Jako filozof był uczniem Aleksandra Baumgartena (ob.) i w wykładach swoich rozwijał jego poglądy. W metafizyce syntezował Leibnitza-Wolffa, w psychologii ulegał wpływom Lockego. Logikę M-ra przejął Kant. Dla filozofii w Niemczech M. położył wielkie zasługi przez ustalenie terminologii. B. płodny pisarz. Trwalszą wartość posiadają prace: „Beweis, dass keine Materie denken könne“ (Halle 1743); „Anfangsgründe aller schönen Wissenschaften“ (tamże 1748 — 50, 3 t. ); „Versuch eines neuen Lehrgebäudes v. d. Seelen d. Thiere“ (tamże 1749); „Philosophische Sittenlehre“ (t-że 1753); „Metaphysik“ (t-że 1751 — 1759); „Lehre v. den natürl. gesellsch. Rechten u. Pflichten d. Menschen“ (t-że 1770—1773, 2 cz.). — Por. J. E. Erdmann „Grundriss d. Gesch. d. Philosophie“ (Berlin 1896).

Meier - Graefe Juliusz, krytyk literacki i historyk sztuki niemieckiej (* 10 czerw. 1867 w Rzeszycy). Nauki filozoficzne odbywał w Berlinie, Leodyum i w Zürychu; dał się poznać romansem „Nach Norden, eine Episode" (Beri. 1893), r. 1895 założył z Birnbauem pismo „Pan“ w któ-rem zogniskował najmłodsze prądy w literaturze niemieckiej, był wydawcą „L’art decora-tiv“ (w Paryżu) i współredaktorem słynnego paryskiego „Germinal“. Przerzuciwszy się ostatecznie do krytyki literackiej i artystycznej, został namiętnym rzecznikiem impressyonizmu. Idee swe o stosunku artysty do dzieła wypowiedział w pracy, która zjednała mu szeroki rozgłos w Niemczech i zagranicą: „Entwickelungsgeschichte d. modernen Kunst als Beitrag zu einer neuen Aesthetik“ (Stuttgart 1904, t. 3; wyd. 2-e Londyn 1909). W 1. 1905 — 6 M. współorganizator i sekretarz stuletniej wystawy artystycznej niemieckiej w Berlinie. Do przednich prac M-ra należą: „Der Fall Böcklin und d. Lehre von d. Einheiten“ (Stuttgart 1905); „D. moderne Impressionismus“ (Berlin 1903); „Ed. Manet u. sein Kreis“ (t-że 1903); „Corot und Courbet“ (Lipsk 1905); „Der juuge Menzel“ (t-że 1906); „William Hogarth“ (Monach. 1907); „Impressionisten: Guys, Manet, von Gogh, Pisarro, Césanne“ (t-że 1907, wyd. 2-e); „Die grossen Engländer“ (t-że 1908, wyd. 2-e). Wspólnie z Klossowskim opracował katalog artystyczny słynnych zbiorów Cheramyego (Mona-

E. Chw.

Meierin Urszula, ochmistrzyni dworu Zyg-muuta III, używająca wielkiej powagi i wpływu u króla i obu żon jego. Przybyła do Polski razem z arcyksiężną Anną, pierwszą żoną Z. III (w 1592), i nie opuściła dworu naszych Wazów aż do zgonu. Kobieta ta, według licznych najpoważniejszych świadectw, rozumu i cnoty nieskazitelnej, była jakby członkiem rodziny Wazów, wychowała wszystkie dzieci Zygm. III, uważano ją, i słusznie, za „wyrocznię całego dworu, należała nietylko do rad familijnych, ale i do ważniejszych politycznych, i miała niemały wpływ w szafunku łask królewskich“ (Vi-

wojskowej w Westpoint. Wzniósł liczne forty, zbudował gmachy ministeryum wojny i Muzeum Narodowego; r. 1887 wykończył budowę Biura Emerytalnego w Waszyngtonie. Podczas wojny domowej główny kwatermistrz i intendent wojska północnego. Po wojnie wielce przyczynił się do rozgałęzienia sieci kolei żel. w płd.-zachodniej części St. Zjednoczonych i do ufortyfikowania jej. W 1. 1875—76 bawił w Europie (głównie w Niemczech) w celu zapoznania się z postępami techniki wojskowej. Po powrocie do kraju zreorganizował wojsko amerykańskie. M. był jednym z kierowników sławnej Smithsonian Institution (ob.).    E- chw-

sconti nunc. w sprawozd. do Urbana VIII). Pomimo wpływu tak poważnego, stanowisko jej określano mianem skromnem „ochmistrzyni“ (gynecaei gubernatrix). Rodem była z Bawaryi (* ok. 1572) w Polsce znana pod mianem „panny Urszuli“; podpisywała się „Ursula Mairin“, co w Polsce przekształcono ua Meierin. Słuszne jest mniemanie dra Wł. Wisłockiego, że to nie było jej mianem rodzinnem, ale staroniemieckim tytułem, oznaczającym godność ochmistrzyni. Prawie nieznane u naszych historyków dzieło niemieckie Biirtera podaje jej nazwisko rodzinne G i e n g e r. Żaden z piszących po polsku, oprócz ks. Al. Maryańskiego, nie korzystał z tej wskazówki, a natomiast, począwszy od ks. Fr. Siarczyńskiego („Obraz wieku panowania Zygmunta III“) obarczyli jej pamięć potwarzą, ni-czem nieusprawiedliwioną, iż miała miłostki z Władysławem IV i jego ojcem, bez względu iż była od Władysława starszą o lat dwadzieścia kilka, że go w niemowlęctwie piastowała i czuwając nad jego wychowaniem, nieraz rózgą karała. W listach Władysława do Kazanow-skiego są wzmianki o pannie Urszuli, wskazujące jedynie jej wpływ u dworu, szacunek dla jej rozumu i poświęcenie dla rodziny Wazów— nic nadto. Fałsz ten historyczny, lekkomyślnie rzucony, powtarzany był i przepisywany przez wielu naszych pisarzy, z których żaden na tę sprawę poważnie i krytycznie nie spojrzał. Dopiero dr. Wł. Wisłocki, w swej rozprawie „Urszula ochmistrzyni, Łabędzianka i jej korespon-dencya polska z Piotrem Gembickim“, na podstawie badań krytycznych i świadectw jej współczesnych, odparł niedorzeczne obelgi i rehabilitował pamięć niewinnie zniesławionej. Jako cudzoziemka, rej wodząca na dworze królewskim, gdzie język niemiecki wszechwładnie panował, nie była lubioną. W „paskwilusach“ w. XVII niejedna o niej wzmianka uszczypliwa. Tak np. w świstku p. n. „Podział monety polskiej na sejmie warsz.“, czytamy: „Królowi jegomości portugal, — bo nam poborami kalety dobrze wystrugał; — pannie Orszuli drugi — za jej wierne usługi.—Królowej jejmości trzeci — bo nam narodziła niemało dzieci...“ Aczkolwiek

w rodzinie król. mówiono przeważnie po niemiecku, M. pisywała do różnych dygnitarzy po polsku.—Pisali o niej: Radziwiłł Alb. St. „Pamiętnik“; Nun. Visconti (,,Relacya nunc. apostoł, o Polsce“, E. Rykaczewskiego, Berlin 1864); Hurter ,,Geschichte Kaiser Ferdinand’s II, u. seiner Eltern“; Siarczyński Fr. „Obraz wieku‘‘; Wisłocki „Urszula“ (w i osobno Kraków t. r.); ks. M. S. (Aleksander Maryański) „Róża złota“ (fragm. histor., Lwów 1896). —Ossolineum posiada listy do ks. Stan. Łubieńskiego, biskupa płock. („Katal. Ręk. Bibl.

M, D.

M. Ab.

Meilhac Henryk, dramaturg francuski (* 1832—f 6 lipca 1897 w Paryżu). Kształcił się w liceum, przez czas dłuższy oddawał się rysownictwu, współpracował (pseud. Thalin) w „Journal pour rire“. R. 1855 wystawił na scenie dwa pierwsze utwory, które krytyka chwaliła, choć powodzenia u publiczności nie miały. Odtąd poświęcił się teatrowi. Niesłychanie płodny, napisał sam lub do spółki przeszło 100 utworów dramatycznych z zakresu komedyi, wodewilu, operetki itp. Całkowitą bibliografię ob. w „Rev. encycJopéd.“ Larousse’a, r. 1897 oraz art. M. pióra Huret w „Grande Enc.“ Współautorami tych płodów dowcipu i werwy iście paryskich byli m. inn.: Halévy (ob.), Najac (ob.), Delavigne (ob.), Cherbuliez (ob.), Gille, Cormon (ob.), Leroy i t. d. Wiele z tych utworów posłużyły jako libretto do operetek i t. p. dzieł muzycznych w układzie Offenbacha (ob.), Deli-bes (ob.), Masseneta (ob.), Lecocqa (ob.) i in. Do rzędu najsłynniejszych należą: „Piękna Helena“ (1865, po polsku Warsz. 1870), ,,La Vie parisienne“ (1866), „La Grande Duchesse de Geroldstein“ (1867), „Ce qui plait aux hommes“ (1860), „Les Brigands“ (1869), „La Périchole“ (1868), „Froufrou“ (1860, dotąd jeszcze grywane), „Le Roi Candaule“, „Barbe-bleue“ (1866), „Suzanne et les deux vieillards“ (1868, grana w Warszawie), „La château à Toto“ (1868, po polsku „Pałacyk“, Lwów 1880) i in. — Po polsku wyszły prócz tego: „Pomyłka pana Lom-bineta“ (Warsz. 1892), „Carmen“ (libreto do opery, Warsz. 1894), „Przejście Wenery“ (Lwów

1901). —Niektóre utwory wydał pod pseud. Ivan Baskoff.—D. 26 kwiet. r. 1888 obrany na członka Akademii.—Typowy fotograf życia ulicznego, słusznie nazwany został: „Marivaux zbanalizo-wany przez bulwary“. Jedyną jego zasługą pozostaje to, iż „przez lat 40 śmieszył swoich ,,Przegl. Pol.“ 1877 spółczesnych“.

Zakł. Os.“ T. I kod. N> 157).

Meili Fryderyk, prawnik szwajcarski, jeden z najznakomitszych znawców prawa międzynarodowego, adwokat (1871 — 1895), profesor prawa w uniwers. .w Ziirychu (od 1880), delegat rządu szwajcarskiego na zjazdy mię-MeigS Montgomery Cunnigham, generał dzynarodowe w przedmiotach prawa międzyn. amerykański (* 1816 w Auguście w Georgii— prywatnego w Hadze (w 1. 1893, 1894, 1900, f 1892 w Waszyngtonie), kształcił się w szkole 1904) (* pod Ziirychem 2 kwiet. 1848). Rozwi-

nął różnostronną działalność naukową w zakresie prawa cywilnego, handlowego, przemysłowego, międzynarodowego, prywatnego, poruszając ze szczególnem upodobaniem nowe zagadnienia prawne: prawo telegrafu, telefonu, telegrafu bez drutu, automobilów, aeroplanów, prawo autorskie, upadłościowe, procesualne, porównawcze.

Telephonenrecht“ (1885); „Die Fälschung einer telegr. Depesche“ (1889);    „D. elektrischen

Stark-u. Schwachstromanlagen“ (1899);    ,,D.

rechtliche Stellung d. Automobile“ (1902); „D. Kodifikation d. Automobilrechts“ (1907); „Zivilrechtliche Verantwortlichheit f. Automobi

le“ (1907); „Drahtlose Telegraphie im intern. Recht-u. Völkerrecht“ (1908); „Das Luftschift im intern.‘Recht-u. Völkerrecht“ (1908). Wielka ilość prac z zakresu prawa handlowego, przemysłowego i autorskiego, metodyki nauczania prawa, prawa spółdzielczego, szwajcarskiego prawa procesowego i prywatnego. Z zakresu prawa porównawczego należy wyróżnić nader pożyteczny zarys „Institutionen der vergleich. Rechtswissenschaft“ (1898).—Bibliografia ogólna wynosiła wkońcu r. 1909 około stu pozycyi. O różnych pracach M-go pisano często w „Gaz. Sądowej“ (od 1894).

Meillet Antoni lingwista francuski (* 1866 w Moulinech (Allier), kształcił się w École des hautes Études w Paryżu, pod kierunkiem Ferd. de Saussurea; czas pewien słuchał wykładów w Wiedniu. R. 1891 maître de conférences w Éc. des hautesÊ tudes (na katedrze gram. porównawczej), 1896 directeur adjoint tejże instytucyi, 1907 powołany na miejsce ustępującego M. Bréala do Collège de France. M. posiada wyjątkowy talent wykładu przystępnego i powabnego, a bogatego treścią i uogólnieniami; z ogromem wiedzy faktycznej, przetrawionej gruntownie, M. łączy dążność umysłu do ujęcia genetycznego związku faktów, ich istoty. M. jest może jedynym francuzem, który opanował w wysokim stopniu jęz. słowiańskie i li-tewszczyznę i b. wiele przyczynił się do ich wyjaśnienia. Stworzył on szkołę lingwistyczną, a pośród uczui jego kilku już położyło poważne zasługi w slawistyce. Cechą prac lingwistycznych M-a jest rozpatrywanie właściwości językowych, jako zjawisk społecznych, a języka jako instytucyi społecznej. Umyślnie temu zagadnieniu M. poświęcił rozprawy: „Les lois du langage I. Les lois phonétiques II L’analogie“ („Revue internationale de Sociologie“ 1893, t. I 311—32, 1894 t. II, 860 — 70); „Comment les mots changent de sens“ („L’année sociologique pp. Durkheim“ 1906, str. 1 — 38); „Quelques hypothèses sur les interdictions de vocabulaire dans les langues indoeuropéeunes“ (Paryż 1906). Z długiej listy prac cennych M. przyto-

Umysł logiczny, praktyczny, nie gubiący się w dociekaniach oderwanych, lecz szukający najdogodniejszego rozwiązania kombinacyi prawnych trudnych a powikłanych. Posiadając w tym kierunku opinię zasłużoną, M. od lat wielu powoływany bywa przez rządy i wszelkie organi-zacye przemysłowe do rozstrzygania zatargów o charakterze międzynarodowym. Stąd powstał cały szereg prac zgoła w tym kierunku wzorowych: ,,Rechtsgutachten betreffend d. Schuld-execution u. d. Konkurs gegen Gemeinden“ (1885),

s. p.

,,Rechtsgutachten ub. d. Haftpflicht d. Automobile“ (1903); „Rechtsg. üb. d. Eisenbahnrechtsstreit betr. d. Südafrikanische Eisenbahnlinie Laurenzo-Marques“ (po niem. i franc. 1892 —

1894); „Gutachten üb. d. Entwurf eines österr.

Patentgesetzes“ (na żądanie rządu austr. 1894);

,,G. über den Gesetzentwurf betr. deu Muster-

u. Modellschutz“ (na żądanie tegoż rządu 1900),

„G. über d. aus den Annektiou Transvaals durch Grossbritanien veränderte Rechtsverhältuiss betr. die Niderländisch-Südafrikanischen Eiseubabn-gesellschaft“ 1903). Z tytułu tych prac, do których dodać należy ostatnią ogłoszoną rozprawę: „Die völkerrechtliche Unzulässigheit v.

Zivilklagen u. Pfändungen gegen einen auswärtigen Staat.“ (1910)—został M. kawalerem wielu wysokich orderów wszelkich państw.

W r. 1905 mianowano go prezydentem izby kasacyjnej zuryskiej. Z olbrzymiej wytwórczości literackiej wymienimy tu rzeczy najważniejsze (Dokładną bibliografię znaleźć można w tygodniku „Zürcher Wochen-Chronik“ 1909, nr. 18). Z dziedziny prawa międzynarod. prywatnego: „Gesch. u. System d. internat. Privatrechts“ (1892); „Internationale Eisenbahnverträge u. spezielle d. Berner Konvention“ (1887),

,,D. intern. Zivil und Handelsrecht auf Grund der Theorie, Gesetzgebung u. Praxis“ (Zurych 1902, 2 t., przekł. angielski i japoński); „D. intern. Zivilprozessrecht auf Grund d. Theorie,

Gesetzgebung u. Praxis“ (Zurych 1904—1906);

„Der Gegenstand u. d. Tragweite der vier europäischen Staatskonferenzen über intern. Privatrecht“ (1905); „Moderne Staatsverträge über    czymy tu najdonioślejsze: „De indoeuropaea ra-

d. intern. Konkursrecht“ (tamże 1907); „Die    dice Men mente agitari“ (Paryż 1897); „Re-

geschichl. Entwickelung d. internat. Konkurs-    cherches sur l’emploi du génitif-accusatif en

rechts“ (1908); ,,Lehrb. d. intern. Konkurs-    vieux slave“ (Paryż 1897); „Étude sur l’éty-

rechts“ (1909); „Moderne Fortbildung d. intern,    mologie et le vocabulaire du vieux slave“ (t-że

Privatrechts“ (1909). Wielka ilość artykułów    1902 — 5, 2 cz.); „Esquisse d’une gramm. com-

w „Zeitsch. f. intern. Privat-und Strafrecht“,    parée de l’arménien classique“ (Wiedeń 1903);

Z dziedziny prawa obrotu nowoczesnego: „Das    „Introduction à l’étude comparatif des langues

Telegraphenrecht“ (wyd. 2-e, 1891); ,,Pfand-u.    indoeuropéennes“ (Paryż 1903). Dzieło to, nie-

Konkursrechts der Eisenbahnen“ (1879); ,,D.    zrównane pod względem wykładu, doczekało się

Wiel Ene. Powsz. Ilustr. Ser. 1. Tom XLV Zesz. 364b.

wkrótce wyd, 2-go (1907) i przekładu na jęz. kierunkiem słynnego Hermanna, r. 1811 nauczy-niemiecki; „Les dialectes indo-européens“ (wyd. ciel szkoły „Conradinum“ w Jankau pod Gdań-„Collection linguistique de la Société lingu. de Pa- skiem, a nast. w Gdańsku w gimnazyum, któ-ris“ t. I, Paryż 1908) —praca wielkiej doniosłości rego był kierownikiem od r. 1817; wkońcu metodologicznej, wprowadzająca do nauki nowy (1826 — 57) dyrektor gimnazyum w Berlinie.

sposób pojmowania właściwości wspólnych jęz. pokrewnym. Prócz tego M. zamieszczał liczne artykuły specyalne w wyd. zawodowych: „Mém. de la société de linguistique“ (np. z rzeczy dotyczących słowiańszczyzny: „Les alternances vo-caliques envieux slave“ t. 14), „Journ. asiatique“,

Forschungen“, w wydawnictwach pamiątkowych na cześć F. de Saussurea, Vendryesa i innych. Dawni słuchacze i wdzięczni uczniowie M-a u-czcili jego działalność naukową i profesorską wydaniem: „Mélanges linguistiques offerts à Ant. M. par ses élèves“ (Par. 1902). Liczne sprawozdania i rozbiory krytyczne M-a odznaczają się zawsze wytrawnością sądu i zawierają cenne dane rzeczowe, oraz pomysły nowe. Płodność M-a w tym kierunku jest zdumiewająca. Od wielu lat stale zasila M. nast. wydawnictwa: „Rev. critique“, „Bull, de la soc. de linguistique“, „Année psychologique“ (Bineta), „Année sociologique“ (Durkheima) i w ostatnich tych dwu wydawnictwach zaznajamia szersze koła czytelników z przyczynkami lingwistów do tych dziedzin pokrewnych, psychologii i socyologii. M. był czynny w nowozałożonym (1908) przez grono profesorów krakowskich „Roczn. slawistycznym“ („Rev. slavistique“, III, 57—70). Z wykładów przeznaczonych dla szerszego koła czytelników wymienimy: „L’état actuel des études de linguistique générale“ (Par. 1906); „Les méthodes de la linguistique“ („Rev. du mois“ 1910 sierpień).

Berlińska akad. nauk obrała M. swoim członkiem (1830). Specyalnością M-go była krytyka konjekturalna w zakresie pisarzy starożytnych greckich: poetów komicznych i aleksandryjskich, prozaików późniejszych, mianowicie geografów. Z licznych dzieł i wydawnictw krytycznych „Rev. de philologie“, „Indogermanische w tym względzie wymieniamy: 1) prace przygotowawcze do wyd. komików: ,,Curae criticae in comicorum fragmenta ab Athenaeo servata“ (Beri. 1814); ,,Questiones Menandreae“ (tamże 1818); ,,Menandri et Philemonis reliquiae‘‘ (t-że 1823); ,,Questiones scenicae“ (tamże 1826 — 30,

3    cz.); 2) główne dzieła M-go: ,,Poëtarum comicorum graecorum fragmenta“ (Beri. 1839—57, 5 t.; wydanie mniejsze, w 2 t. tamże 1847). W związku z tern wyd. Arystofanesa w 2 t. (Berlin 1860) oraz „Vindiciae Aristophaneae“ (tamże 1865); 3) wyd. poetów aleksandryjskich: „Analecta alexandrina“ (Beri. 1843) oraz „De-lectus poetarum anthologiae graecae“ (tamże 1842); „Choliambica poësis Graecorum“ (1845, jako uzupełnienie do wyd. Lachmana ,,Babrios“);

4)    wyd. dzieł starożytnych geografów greckich: „Scymmi Chii et Dionysii descriptio Graeciae“ (Beri. 1846), Stephanos z Byzancyum (tamże 1850, t. I), Strabon (Lipsk 1852 — 3, 3 t.; do tego: „Vindiciae Strabonianae“, Berlin 1852);

5)    z późniejszych prozaików M. wydał m. inn. ,,Alkiphrona‘‘ (Lipsk 1853); „Stobäosa“ (tamże 1855—63, 6 t.); „Athenäosa“ (tamże 1858—67,

K. A,

Meinardus Ludwik (*17 wrześ 1827 w Hooksiel, w Oldenburgu— f 10 lipca 1896 w Bielefeldzie), kompozytor i pisarz muzyczny. Napisał kilka oratoryów, symfonii, kantat, sonat, kwartetów, wiele pieśni, które jednak większej wartości nie posiadają. O wiele większą wartość mają jego prace literackie: „Kulturgeschichtliche Briefe über deutsche Tonkunst“, „Rückblicke auf die Anfänge der deutschen Oper in Hamburg“, „Mattheson und seine Ver-

„ Mozart“

A. Pol.

K. A,

4    t.; do tego ,,Exercitationes in Athenaei Dei-pnosophistas“, Beri. 1843—46, 2 cz.); 6) z poetów klasycznych greckich M. wydał: Teokryta Aischylosa, Sophoklesa, z łacińskich — Horacego. Życiorys M-go pisali: F. Ranke (Lipsk

1871) i Sauppe (Getynga 1872).

dienste um die deutsche Tonkunst“, i kilka innych.

Melnąrdus Otto, historyk niemiecki (* 1854 w Jeverze), kierownik archiwum państwowego we Wrocławiu, a jednocześnie prezes T-stwa historycznego śląskiego. Wydał: „Urkundenbuch d. Stadt und d. Stiftes Hameln“ (1887); „Protokolle d. brandenburgischen Geheimrats aus d. Zeit d. Grossen Kurfürsten“ (1889 — 1907); „Der Katzeneinbog. Erbfolgestreit“ (1899—1901); „Neumarkter Rechtsbuch“ (1906).

Meinecke August, filolog klasyczny i pedagog (* 8 grud. 1790 w Westfalii—f 12 grud. 1870); nauki filologiczne odbył w Lipsku pod

E Chw.

E. Chw.

Meiners Krzysztof, filozof i publicysta niemiecki (* 31 lipc. 1747 w Warstade, w Han-nowerze—f 1 maja 1810 w Getyndze). Nauki średnie pobierał w Bremie, uniwersyteckie w Getyndze, gdzie r. 1772 był profesorem, następnie prorektorem. Kiedy Aleksander I zaczął urządzać naukę uniwersytecką w Rossyi, M-a wezwano do pomocy Michałowi Murawiewowi dla ułożenia programu uniwersyteckiego i doboru sił profesorskich z zagranicy. Jako profesor M. nie miał powodzenia. Znawca historyi nauk, historyi religii i doktryn filozoficznych Starożytności i Średniowiecza; eklektyk, M. sprowadzał zagadnienia filozoficzne do najprostszych kwestyi psychologii i moralności praktycznej. Uzasadniał konieczność nierówności płci i stanów. Przeciwnik filozofii spekulatywnej nie uznawał ani Wolffa ani Kanta; najważniejsza praca: „Gesch. d. Ursprungs, Fortgangs und Verfalls der Wissenschaften in Griechenland und Rom“ (Lemgo 1781 —1782, 2 t.).

E. (ir.

1902).

E. Gr.

Meinert Gustaw, pseudou. Ignacego Marczewskiego (ob.).

Meingre (Le) Jan, ob. Boucicaut.

Meinhold Jan Wilhelm, teolog i poeta niemiecki (* na w. Usedomie 1797—f w Charlot-tenburgu 1851); nauki odbył w Gryfii, r. 1820 rektor w Usedomie, r. 1821—pastor. R. 1824 wydał zbiór poezyi: ,.Vermischte Gedichte“; w epopei „Otto, Bischof v. Bamberg¹' (1826) odczuć się dają wpływy katolicyzmu. Najbardziej znany jego romans „Maria Schweidler, die Bernsteinhexe“ (Lipsk 1843, napisany w języku w. XVIï; H. Laube przerobił go na dramat). R. 1848 M., zachowawca, napisał: „Die babylonische Sprachen-u. Ideenverirrung d. modernen Presse“ (Lipsk 1848). Prócz tego wyszły jego: „Gesammelte Schrifte“ (Lipsk 1846 —47; t. 7; VIH i IX Lipsk 1852), a w nich romans j ,,D. getreue Ritter od. Sigismund Hager und j die Reformation“ wykończony przez syna M-a, \ Aurelego Emanuela (f 1873), który po przejściu na rz.-katolicyzm został księdzem.

Meiningen, stolica ks. Sasko - Meiningen-skiego i rezydencya książęca, nad brzegiem rz. Werry, w dolinie, przy linii kol. żel. Eisenach-Lichtenfels kolei bawarskiej. Starą część miasta prawie zupełnie zniszczył pożar r. 1874. Starożytny kościół z dwiema wieżami, pono z czasów Henryka II, któremu postawiono tu piękny pomnik. Wspaniały zamek książęcy Elisabethenburg z rondlem ogromnym, w którym mieści się ministeryum, archiwum henneberskie, i inne archiwa. W zamku właściwym: kościół zamkowy, galerya obrazów, biblioteka publiczna i prywatna książęca. Teatr, dwa pałace książęce. Ozdobę miasta tworzy ogród zamkowy i ogród angielski z pięknemi grupami drzew, z biustem Jean Paula, który w M. napisał swego „Tytana“; pomniki ks. Bernarda Eryka, Brahmsa, ks. Ottona Ludw. i pomnik wojny. M-ców wraz z załogą r. 1905 — 15 989 (537 kat. i 433 Żydów). Przemysł niezbyt rozwinięty: kilka browarów, fabryki lalek, drukarnie. Hennerber-ski związek badaczów Starożytności, Stowarzyszenie pomologów itd. W r. 1008 M. przyłączono do b-stwa Würzburg i dopiero w r. 1542 odkupiono go wzamian za zamek henneberski, obwód Mainberg i znaczną kwotę pieniężną. Odtąd należy do domu Henneberskiego. Po śmierci ostatniego hrabiego Hennebergu, Jerzego Ernesta (1583), M. przeszedł na własuość księcia saskiego. Wojna 30-letnia ludność zubożyła. Po r. 1660 M. dostało się domowi Sasko-Alten-buskiemu, a po wygaśnięciu tej linii —Sasko-Go-taiskiemu, r. 1680 ks. Bernardowi I, który re-zydencyę swoją przeniósł do M. i zbudował tu Elisabethenburg.—-Por. Hegewald M. „D. Pforte von Franken“ (Mein. 1886); E. Döbner „Bausteine zu einer Gesell, der Stadt M.“ (tamże

M. Ko

Meiningeńczycy — trupa dworska ks.-sasko-Meiningeńskiego. Zawdzięcza swe znaczenie dla

teatru niemieckiego staraniom ks. Jerzego, który wiele pieniędzy włożył w sprawę podniesienia dramatu. Sprawie tej poświęcił się książę wraz z Chronegkiem; wzorowano się na Anglii. Udoskonalenie polegało na wieruein oddawaniu ducha czasu na scenie, na prawdzie historycznej, kostyumach historycznych, na harmonii pomiędzy aktorami, których gra tworzyć miała pewną całość. Pierwszy występ trupy odbył się d. 1 maja r. 1874 w Berlinie w teatrze Fryderyka Wilhelma, grano „Juliusza Cezara“. Trupa występowała aż do r. 1890, dała ogółem 2 591 przedstawień; odegrała sztuk 41 w 18 miastach niemieckich i w tyluż zagranicznych (w Amsterdamie, Londynie, Petersburgu, Odesie, Warszawie i in.), a przedstawienia swe zawiesiła, skoro się przekonała, że celu dosięgła, mianowicie przyczyuiła się do usubtelnienia dramatu. Sztuki odtworzone przez M-ów wydano pod n. „Repertoire d. meiningenschen Hoftheaters, offizielle Ausgabe“.—Por Prölss „Das herzoglich M. Hoftheater u. die Bühnenreform“ (wyd, 2-e Erfust 1882); H. Herrig „Die Meininger“ (Drezno

1872); Richard „Chronik sämtlicher Gastspiele des herzoglich 8achsen-M-schen Hoftheaters 1874—1890“ (Lipsk 1890).

Meinong Aleksander, filozof i psycholog niemiecki (* 17 lipca 1853 we Lwowie), r. 1859 przybył do Wiednia, gdzie r. 1870 — 74 badał filozofię pod kierunkiem Brentana (ob.), r. 1878 habilitował się, r. 1882 prof. nadzwyczajny w Hradcu, Styr-; r. 1889 zwyczajny tamże.— Założył pierwszą w Austryi pracownię psychologiczną i seminaryum filozoficzne. Pracuje głównie nad krytyką zagadnień podstawowych teo-ryi poznania. Napisał: „Zur Gesch. u. Kritik d. modernen Nominalismus“ (Wiedeń 1877); „Zur Relationstheorie“ (tamże 1882); „Ueb. philos. Wissenschaft u. ihre Propädeutik“ (tamże 1885); „Psychol.-ethische Untersuchungen zur Werttheorie“ (Hradec 1894); „Ueb. die Bedeutung d. Weberschen Gesetzes“ (Hamburg 1896); „Ueb. Gegenstände höherer Ordnung u. deren Verhältnis zur innern Wahrnehmung“ (1898); „Ueb. Annahmen“ (1902); „Ueb. d. Erfahrungsgrundlagen unseres Wissens“ (Berl. 1906); „Ueb. die Stellung d. Gegenstandstheorie im System d. Wissenschaften“ (Lipsk 1907).—W r. 1904 przy poparciu pieniężnym ministeryum oświaty austrya-ckiego rozpoczął w Lipsku wydawanie pisma „Untersuchungen zur Gegenstandstheorie u. Psychologie“. Zbliżone doń stanowisko filozoficzne zajmują: Hofier, Ehrenfels, Oelzelt-Newin i in. M- Ab-

Meir, imię hebrajskie napotykane po raz pierwszy w pierwszej połowie w. II u tannaity talmudycznego. Ale właściwe imię tego tannaity miało być Maisza (prawdopodobnie gr. Moôorjç = Mojżesz), a M, tylko przydomkiem, oznaczającym „luminarz“. M. odznaczał się darem subtelnej nadzwyczaj dyalektyki, a w wykład swój wplatał i bajki Ezopa, których jakoby znał o samym lisie 300. Obcował z filoz.

Dr S. P.

Dr S. P.

Dr S. P.

M. Ko.

Oeuoinaosem z Gadary, należącym do szkoły cyników młodszych. O jego tolerancyi świadczy, że pobierał naukę u potępionego powszechnie heretyka Eliszy ben Abui, znanego pod nazwą Acher, a także jego twierdzenie, że poganin zajmujący się nauką zakonu równy jest arcykapłanowi. Szerokie i humanitarne jego poglądy podzielała uczona jego małżonka Beruria (zhebraizowana postać imienia Waleryi). Z powodu zatargu z ówczesnym patryarchą opuścił Palestynę i osiedlił się w Azyi mniejszej, pokazują atoli jego grób w Tyberiadzie, dokąd lud pielgrzymuje po dziś dzień. M. słynie albowiem jako cudotwórca i jest zwyczaj ludowy mieć w domu puszkę, do której się wrzuca jałmużnę na intencyę „M-a cudotwórcy“ (Rabbi Meir baal ha-nes).—Por. jeszcze R. Lévy „Un tanah, étude sur la vie et l’enseignement d’un docteur juif du II sieche“ (Par. 1883); Blumenthal „Rabbi Meir“ (Beri. 1888).

Meir ben Samuel zSzczebrzeszyna, autor hebrajski w. XVII. Świadek rzezi Chmielnickiego w mieście rodzinnym, zdołał się schronić do Krakowa i tam wydał w r. 1650 opis wydarzeń r. 1648 w prozie rymowanej p. n. „Cok ha-ittim“ (tj. Ucisk czasów). Dziełko to składa się z 3 rozdziałów, z których pierwszy ma jako akro-stych imię autora i jest jednym z najcenniejszych źródeł dla ówczesnych wydarzeń historycznych, szczególnie co się tyczy rzezi gmin żydowskich. Niejaki Jozue ben Dawid ze Lwowa dopuścił się plagiatu i wydał je jako swoje w Wenecyi r. 1656, zamieniwszy przytem pierwszy rozdział na inny, noszący jako akrostych własne jego imię. Wydanie krakowskie należy do najrzadszych książek w. XVII; wyszło na nowo w wydaniu krytycznym Gurlanda (w jego „Lekoroth ha-gezeroth al Israel“ zesz. IV, Kraków 1890). M. napisał prócz tego hymn aramejski na powitanie Soboty: „Mizmor szir lejom ha-Szabath“ (tj. Pieśń na dzień Sabatu), który wyszedł w Wenecyi r. 1639, a nast. z tłumaczeniem niemieckim Gumpla Segała z Wiednia w Amsterdamie r. 1654. Oba te wydania są również nadzwyczaj rzadkie i hymn został przedrukowany przez Gurlanda w tymże zeszycie.

Meir ben Gedalia z Lublina (znany jako „Maharam mi-Lublin“), rabin wybitny i talinu-dysta polski (* prawdopod. w Lublinie 1558— f tamże 3 maja 1616). Potomek znanego rodu rabinów, uczeń i zięć Izaka Szapiry, przewodnika akademii talmudycznej w Krakowie. Był przewodnikiem takiejże akademii w Lublinie (1582 — 87) i w Krakowie (1587 — 95), a nast. rabinem we Lwowie (1595—1613). Tu miał zatargi ze swymi kolegami w rabinacie, musiał z rozkazu królewskiego opuścić Lwów i przeniósł się jako rabin do Lublina (1613 — 16). Główną swoją działalność upatrywał w krzewieniu talmudu; większa część wybitnych rabinów w Polsce w. XVI i XVII byli jego uczniami. Zwracano się też do niego zewsząd, m. in. z Włoch i Turcyi, z zagadnieniami w zawiłych sprawach prawodawstwa rabinicznego, a był powszechnie uznany jako powaga. Od nauk świeckich był daleki, stronił też, w przeciwstawieniu do wielu towarzyszy, od kabały (ob.), którą atoli poważał. Powstał przeciw wydanemu wówczas Szulchau Aruchowi Józefa Karo, wogóle był bardzo bezwzględnym w krytykowaniu poprzedników i współczesnych i zbyt polegający na własnym zdaniu. Z licznych jego dzieł ogłoszono drukiem tylko nowelle do talmudu p. n. „Meir ene chachamim“ (wyd. 1-e Wenecya 1619) i response p. n. „Manhir ene chachamim“ (tamże 1618), zawierające mate-ryały do historyi wewnętrznej Żydów polskich w w. XVI i początku XVII. Reszta bądź spoczywa w rękopisach, bądź też zaginęła.

Meiringen m-czko w Szwaj caryi, kanton Berneński; w głębi doliny Hasli otoczony łańcuchami Alp. Jedna z najliczniej uczęszczanych przez cudzoziemców miejscowości w kantonie, dzięki pięknemu położeniu i łagodnemu klimatowi. Z gór otaczających dolinę spływają tutaj liczne kaskady, w pobliżu płynie Aar, którego spienione i huczące wody przeciskają się przez wąski korytarz wydrążony w skale; wzdłuż tego korytarza urządzouo przejście kilka wiorst długie. Z kaskad najpiękniejsze Reicheubach. Zanika coraz bardziej; 2 838tn-ców, st. dr. żel., szkoła rzeźbiarska.

Meisels Baer wybitny rabin i działacz żydowski (* 1798 w Szczekocinach w Radomskiem—f 15 lut. 1870 w Warszawie). Ojciec, Izaak, był niegdyś rabinem w Kamieńcu Podolskim i autorem dzieła talmudycznego „Chosen Jeszuoth“ (Nowydwór 1808). M. był r. 1832 — 1856 rabinem w Krakowie i zarazem współwłaścicielem firmy bankierskiej (gdyż funkcye rabiniczne pełnił honorowo). W r. 1848 wybrany do prowizorycznego Reichsratu austrya-ckiego, który obradował w Kromieryżu i zasiadł tu na ławach lewicy. Zdziwionemu tem zjawiskiem prezesowi parlamentu, „lewy“ rabin dał znaną odpowiedź: Żydzi nie mają ,,prawa“ {Juden haben keine Rechte). W r. 1856 obrany rabinem w Warszawie, umiał tu sobie zjednać wszystkie warstwy ludności. Wraz z arcyb-pem Fijałkowskim uczestniczył w pogrzebie poległych d. 27 lut. r. 1861 i szedł za konduktem razem z ks. Wyszyńskim. Aresztowany za to, a następnie wydalony z kraju. Zaproszono go do Londynu, by się tam osiedlił, ale w r. 1862 pozwolono mu wrócić do kraju. W r. 1863 stał po stronie powstańców i swoją osobistością przyczynił się zarówno do tłumnego brania udziału w powstaniu ze strony Żydów, jakoteż do wzajemnego zbliżenia się Żydów i chrześcian. Po-zatem zaprowadzał rozmaite zarządzenia i in-stytucye w powierzonej sobie gminie, której był prawdziwym opiekunem. Po śmierci wyszły jego glosy do ,,Sefer ha-Micwoth“, Majmoniden p. n. „Chidusze Mahardam“ (Warszawa 1870).

Dr S. P.

historyczne“ (Paryż 1841).

M.“ (M. 1882).

Syn jego Izrael (1817 — 1875), był rabinem w Krakowie i w Siedlcach.—Por. jeszcze An-gielczyk ,,Isz Chajił“ (Kraków 1871); Jastrow „Baer Meisels“ (w Hebre Leaderw 1870).

Meisner (Meyzner, Meizner) Józef, wierszopisarz i publicysta polski (* 19 marca 1803 w Warszawie—f 23 paźdz. 1841 na emi-gracyi we Francyi). Po ukończeniu uniwersytetu w Warszawie ze stopniem magistra prawa, wstąpił do wojska polskiego i w 9-tym pułku liniowym dosłużył się stopnia kapitana. Za czasów pobytu swego w Warszawie wydał nowo-rocznik: „Bronisława“ (1826) i ,,Pcema religijne“ (1827). Ufając obietnicom Aleksandra I względem Polski, odczuł boleśnie śmierć jego i u-czcił ją „Elegią na zgon wiekopomnej pamięci Aleks. I“ (Warsz. 1826). Wypadki następne rozwiały jego złudzenia, przeszedł do obozu rewolucyjnego. Wspólnie z M. Mochnackim (ob.),

L. Nabielakiem (ob.), L. Żukowskim (ob.) i w. inn., należał do pierwszych członków Klubu Pa-tryotycznego, zorganizowanego d. 1 grud. r. 1830 w celu ratowania zagrożonej rewolucyi. Zmuszony emigrować, w Besanęonie był głównym redaktorem broszurek bezansońskich, które tchnęły duchem republikańskim, nawet socya-listycznym. Broszurek tych wyszło 9 (pierwsza 13 stycz.—ostatnia 10 kwiet. 1833), każda jako tytuł miała coraz inne nazwisko któregokolwiek z wybitniejszych szeregowców ruchu listopadowego. Rocznicę ruchu uczcił w r. 1832 „Wierszem ku wiekopomnej pamiątce d. 29 list. r. 1830“ (Besançon 1832), który jego przyjaciel W. Rochetin (ob.) przetłumaczył na jęz. francuski („Traduction de vers polonais composés pour le 2-de anniversaire de la révolution polonaise du 29 Nov. 1830 celebrée à Besançon“, Besançon 1833). Nadto ogłosił „Quelques pensées sur l’éducation et l’instruction par un réfugié polonais“ (Par. 1840) i „Krakowiaki

E. Chw

Meissen, margrabstwo niem., ob. Miśnia.

Meissen (Miśnia) m-sto główne okręgu saskiego Drezno, na wzgórzach (94 do 204 m. npm.) po obu brzegach Elby połączonych dwoma mostami. Z lewej strony wpada tu do Elby Trybisza. Bardzo wiele budowli starożytnych. Starożytny tum gotycki z wieżą misternej roboty 78 m. (dwie główne wieże 1547 zniszczył piorun), założony przez Ottona I, w początkach w. XIII; gdy pożar zniszczył budowlę, na jej miejsce r. 1210 —1450 wzniesiono dzisiejszą. W pobliżu elektor. Fryderyk Waleczny postawił wielki grób familijny, który zasłonił piękny, bogato rzeźbiony portyk główny tumu. Drugą dobudowę tworzy kaplica grobowa ks. Jerzego Brodatego i jego żony Barbary, z obrazem pendzla Łukasza Kranacha starszego („Zdjęcie z krzyża“). Z prawej strony portyku płd., kaplica św. Jana z datą r. 1292, arcydzieło gotyku wczesnego. Z tych czasów pochodzą posągi ces. Ottona, jego żony Adelaidy, św. Donata, Jana

Chrzciciela, Jana Ewang., oraz Matki Boskiej. Na chórze starożytne malowidła na szkle, oraz obraz wyobrażający hołd trzech króli—dzieło wielkiego natchnienia. Restauracyę katedry, oraz dobudowę brakującej wieży rozpoczęto r. 1903. Z pomiędzy pozostałych 8 kościołów najstarszy jest K. św. Mikołaja, wspominany przez Dytraara z Mer-seburga (w ołtarzu resztki fresków dawnych), kościół Panny Maryi, kościół katolicki wykończony w r. 1887, kościół św. Jana z freskami pendzla Saszy Szneidera, K. luterański wykończony r. 1901. Dawniejszy K. Franciszkanów (na placu Henryka), zamieniony w r. 1901 przez T-stwo „Verein für Geschichte der Stadt M.“ na muzeum starożytności; przedtem r. 1882 odnawiano tu stacye męki pańskiej i przyozdobiono pięknemi obrazami; w kościele grobowce wielu rodzin starożytnych tutejszych. Obok katedry zamek, jeden z najpiękniejszych zabytków późnego gotyku, zbudowany przez Arnolda z Westfalii r. 1471 — 83, w w. XVH restaurowany przez Jana Jerzego II i nazwany Albrechtsbur-giem. W r. 1710 założono tu fabrykę porcelany, ale w r. 1860 przeniesiono ją i pałac odrestaurowano. Na dziedzińcu zamkowym posąg ks. Albrechta, robiony przez Hultzscha (por. Guttrich ,,D. Schloss u. d. Dom zu M.“, Lipsk 1845, Gurlitt ;,D. Schloss zu M.“ Drezno 1881). Na Afrabergu była do r 1874 szkoła leśno-roln., założona r. 1543, w gmachu dawnego klasztoru Afra (założony w 1205) — w niej kształcił się Lessing (por. Flatche „St. Afra“ Lipsk 1874). Starożytny ratusz, z r. 1479, odnowiony r. 1875. M-ców 32 289 (1905) (2 387 katolików i około 100 Żydów). Wyroby z porcelany; m. in. Królewska fabryka porcelany, najstarsza w Europie, założona r. 1710 przez J. Fr. Böttgera, któremu tutaj wzniesiono pomnik. Dziś fabryki: maszyn, maszyn do szycia, mebli, fortepianów, lasek, obuwia, lamp, przetworów chemicznych, tkalnie, gisernie, papiernie, cegielnie, browary i t. d. Kolej elektryczna, dwa dworce kolei żel. W okolicy ruiny klasztoru Cystersów, starożytny zamek Scharfenberg i nowożytny Hutteuburg.

M., dawniej Miśnię, założył w r. 928 Henryk I, który wzniósł tu warownię dla obrony Elby. W r. 1539 w tutejszej katedrze odbyło się pierwsza nabożeństwo protestanckie. W r. 1813 marsz. Davout zniszczył most na Elbie, w r. 1866 wysadzili go w powietrze Sasi podczas przemarszu wojsk pruskich. — Por. Reinhard „D. Stadt M. ihre Merkwürdigkeiten“ (M. 1824); Grosdorf „Urkundenbuch der Stadt M.“ (Lipsk

1873); Loose „Altmeissen in Bildern“ (M. 1889); Jäschke „Das Meissuerland“ (Stuttgart 1888); ,,M. u. seine Kirchen“ (Lipsk 1902); „Mitteilungen des Vereins für die Geschichte der Stadt

M Ko.

Meissner: 1) August Bogumił literat niemiecki (* 1753—f 1807), prof, literatury i sztuki w Pradze, r. 1805 dyrektor szkół w Fuldzie. Dzieła M-a to oddźwięki literatury nadobnej

adz.

K. B.

adz.

i nieco swawolnej, powołanej do życia przez Wielanda. Ważniejsze: powieści historyczne „Alcibiades“ (Lipsk 1781—88), „Bianca Capel-lo“ (tamże 1785); „Epaminondas“ (tamże 1 798) oraz szeroko w swoim czasie rozpowszechnione „Skizzen“ (tamże 1778—96, 14 zbiorków). Zbiorowo wydał dzieła M-a Kuffner (Wiedeń 1813 —14, 36 t.). 2) Alfred, poeta niemiecki (*' 1822 w Cieplicach Cześ. —f 1884 w Bregencyi), wnuk poprzedniego, przykładał się w Pradze do medycyny, ale poświęcił się we wczesnej młodości wyłącznie literaturze. Pierwotny jego poemat, „Żyżka“ (Lipsk 1846, wyd. 12-e 1881), uzyskał wielkie powodzenia, niemniejszem cieszyły się jego „Gedichte“ (Lipsk 1845, wyd. 12-te 1881). Wzorował się na Heinem w poemacie „Der Sohn des Atta Troll“. W r. 1848 wyjechał do Paryża, gdzie napisał „Revolutionnäre Studien aus Paris“. Próbował sił w dramacie, bez powodzenia. Zyskał notomiast rozgłos swemi licznemi, acz miernemi powieściami. Najgłębszą wartość posiadają powieści „Die Sansara“ (Lipsk 1858, 4t. ), „Der Pfarrer von Grafenried“ (Hamburg 1855; wyd. 2-e p. n. „Zwischen Fürst und Volk“ Lipsk 1861, 3 t.), niektóre z jego „Charaktermasken“ (Lipsk 1862, 3 t.), „Novellen“ (tamże 1865, 2 t.), „Rokkokobilder“ (Gąbin 1871), nakoniec poemat: „Werinherus“ (Lipsk 1872) i wspomnienia: „Heinrich Heine“ (Hamburg 1859), „Kleine Memoiren“ (Lipsk

1868), „Historien“ (tamże 1875); napisał autobiografię p. n. „Geschichte meines Lebens“ (Cieszy 1884, 2 t.)

Meissonier dan Ludwik Ernest, malarz znakomity francuski (* 1815 w Lyonie—f 1891 w Paryżu), był synem fabrykanta wyrobów chemicznych, który, przeprowadziwszy się do Paryża i ugruntowawszy tam swój zakład, postanowił skierować syna na drogę handlową. M. jednak jako młody chłopiec wcześnie objawiał upodobanie do sztuki i nieprzezwyciężony pociąg do ołówka. Umieszczony w końcu w pracowni L. Co g ni eta, wkrótce dał dowody prawdziwego w tym kierunku powołania, już w r. 1831 występując w salonie z pracą, zatytułowaną „Wizyta u burmistrza“. Była ona zapowiedzią tych zalet wybitnych, wskutek których zajął M. później stanowisko pierwszorzędne w przodującej w Europie sztuce francuskiej. Pierwszy okres samodzielnej działalności artystycznej M-a wypełnia praca ilustratorska, zabezpieczając mu byt i dając możność dalszego rozwoju. Odbiorcami jego pięknych winiet są wydawcy: Carmer, Hetzel. Dalloye, Dubochet, zdobi rysunkami „La Chute d’un ange“ (1839), ,,Contes rémois“, ,»Vicaire de Wakefield“, oraz prace Gresseta. Dla względów zarobkowych maluje również obrazy religijne, prawdziwą jednak, właściwą talentowi swojemu twórczość rozpoczyna dopiero szeregiem obrazów rodzajowych, jak np.. Młody człowiek grający na basetli (1842), Malarz w pracowni (1843), Partya pikiety, Corps de garde, La partie de boules i in. Z r. 1855 M-r dochodzi już do szczytu, sławy, budząc zachwyt powszechny każdą pracą wystawioną. Najwybitniejszem dziełem z tego okresu jest obraz, zatytułowany „Kłótnia“, który tworzy niejako punkt zwrotny w jego twórczości i uzdolnieniu. Obrazy bowiem jego, zwykle małych rozmiarów, wykończone z miniaturową starannością i dokładnością, zdumiewające doskonałą obserwacyą kształtów natury, mimo całe uznanie krytyki, spotykały się z zarzutem panującego w nich chłodu i nie uwzględniania wymagań perspektywy w przedmiotach odsuniętych na plan dalszy, które M-r z jednakową wykończał drobiazgowością szczegółów. W Kłótni, w Smiertelnem łożu i w Barykadzie zjawia się u M-a pierwiastek uczuciowy i dramatyczny, znakomicie uwydatniony zarówno w drodze kompozycyi, jak charakterystyki typów oraz wyrazów. Następstwem późniejszym tego zwrotu są obrazy batalistyczne, jak: „Sol-ferino“ , „Rok 1814“, „Z rozkazem“, „Stój“, „Kirasyerzy“, „Rok 1805 i 1807“. M-r, niezwykle pracowity, sam wiele wymagający od swoich obrazów, z bezprzykładną cierpliwością opracowywał każdy, malując jeden i ten sam parokrotnie, udoskonalając i uzupełniając. Ścisłość prawdy i dokładność w szczegółach najdrobniejszych są w jego obrazach wprost wyrafinowane i one to rozstrzygają o ich wielkim popycie. Wspomniany obraz p. n. „Kirasyerzy“, własność ks. d’Aumale, nabyty za 250 000 fran., sprzedany później do Brukselli za 275 000, odkupiony był następnie za 400 000 fr. — W r. 1884 znany paryski kupiec obrazów, Georges Petit, urządził wyłączną wystawę obrazów M-a złożoną ze 146 N-ów. Ogół jednak prac tego artysty dosięga liczby 400. Do najwybitniejszych z nich, oprócz wymienionych, należą: Młodzieniec z czasów regencyi (1857), Kowal kujący konia, Muzyk, Przyjaciele, Przewodnik, Armia reńska, Dragoni (1883), a nadto portrety: dra Lefèvre, P. Choverarda, Vanderbilta, Stanforda, V. Lefranca i Aleksandra Dumasa. M-r był członkiem Akademii Szt. Piękn.

Meisterdieb bohater podania, rozpowszechnionego, zwłaszcza w krajach germańskich, o niezwykle zręcznym złodzieju. Cykl karoliński wspomina o M-ie pod nazwą Alegast ( = E1-bengeist albo Alpgeist) lub Malegis, np. w wierszu ,,Karl u. Elegast“, w którym Karol Wielki idzie w nocy z Alegastem kraść i dzięki temu ratuje życie swoje. Podania o tym Elegaście, Elbegaście, Alberichu lub Oberonie rozwinęły się z mitu, według którego najwyższe bóstwa aryjskie (Odyn, Tor, Indra i in.) kradną ludziom dary, uzyskane niegdyś od bogów.

Meistersängerzy a. meistersingerzy — stowarzyszenia mieszczan i rzemieślników niemieckich, uprawiających kunszt poezyi i śpiewu (Miestergesang, Meistersang, dawn. Meistersanc), spadkobiercy „piewców miłości“ dworskiej i ry-

M. Ab.

cerskiej—Minne sangerów (ob.).—Wraz z u-padkiem feudalizmu i wzrostem miast, mieszczaństwo niemieckie sięga również i po wawrzyny na polu umysłowem: na początku w. XIV powstają liczne stowarzyszenia i kółka do wspólnego ćwiczenia się w sztuce poetyckiej, które przybierają piętno coraz bardziej określone, nakształt cechów, i tworzą prawdziwe szkoły (Singschulen). Podanie wątpliwe widzi założyciela ich w ces. Ottonie W. (r. 962): inne—pewniejsze—łączy je z działalnością kilku poetów z końca w. XIII (Wolframa z Eschen-bachu, Konrada z Würzburga, Reimara v. Zwe-ter, Klingsora i in„ przedewszystkiem zaś—Henryka z Miśnii, zw. Frauenlobem (f 1318), oraz kowala mogunckiego Bartł. Regenbogena). W każdym razie ojczyzną M-rów jest bieg górny Renu. Najstarszy dokument ich dotyczący pochodzi z r. 1377, kiedy Karol IV dał im przywilej i herbem własnym obdarzył. — W w. XIV słynęły szkoły M-ów wMoguncyi, Strasburgu, Frankfurcie, Wiirz-burgu, Kolmarze, Pradze; w XV—w Augsburgu, Wormacyi, Strasburgu i Norymberdze (gdzie za czasów Hansa Sachsa 250 M-ów liczono); w XVI — w Ulmie, Freiburgu, Frankfurcie, Monachium, Ratyzbonie, w Styrii, na Morawach itd. aż do Wrocławia i Gdańska. —Okres rozkwitu przypada na 1. 1400—1550, upadek zaś stanowczy sprowadziła wojna 30-letnia, choć pojedyńcze szkoły dotrwały do w. XIX, np. w Ulmie — do r. 1839, w Memmingen — do r. 1852, ostatni zaś M. zmarł pono w r. 1876. Szkoły te posiadały własne ustawy, tzw. tabu lu tur y (strasburska — najdawniejsza z dochowanych—pochodzi z r. 1493), które w sposób niezwykle szczegółowy i pedantyczny omawiają metody nauczania, stosunki wzajemne uczniów i nauczycieli, prawidła układania i wygłaszania poezyi. Przedstawiciele rozlicznych rzemiosł skupieni razem w jednej szkole nosili miano stowarzyszonych (Gesellschafter), urzędownie zaś sami się tytułowali Liebhaber des deutschen Meistersanges. Dzielili się na pięć stopni: uczniów [Schüler), towarzyszy (Schulfreunde), śpiewaków (Singer), poetów (Dichter) i mistrzów (Meister). Złożenie egzaminu z tabulatury posuwało na towarzysza, mistrzem zaś zostawał wynalz-ca melodyi własnej, zwanej Ton a. Weise, którą też odtąd zwykle od imienia jego nazywano z dodatkiem dziwacznego nieraz określenia, np. czerwony ton Piotra Zwinger a, Blütenton Frauenlob a, Schwurztintenweis, Tettdachsweis i t. d. — Co niedzielę w kościele lub w ratuszu przystrojonym odświętnie gromadzili się stowarzyszeni Gott und der Welt gefällig, aby się oddawać ulubionemu ćwiczeniu w błogosławionym (holdselige) kunszcie poezyi. Zwykłe posiedzenia nazywały się Schulesingen, wolno było wtedy improwizować na wątki świeckie, a nawet żartobliwe; natomiast podczas Festschulen (na Wielkanoc, Zielone

Świątki i B. Narodzenie) tematy były wyłącznie biblijne. Mistrzowie po kolei wstępowali na wzniesienie (Singestuhl) i deklamowali utwory własne pod bacznem okiem kilku Merkerćnc, którzy pilnowali, aby żadnych uchybień przeciw prawidłom tradycyjnym, ani pod względem treści ani języka nie było. Zwycięzców nagradzano medalem z wyobrażeniem Dawida grającego na harfie i t. p. Utwory te przeważnie wartości poetyckiej nie miały. Wyróżnia je zwykle zamiłowanie do subtelności scholastyczuych i do moral izowania, dydaktyzm i praktyczność — w treści, szablonowość —w formie. Swoboda twórczości była z góry wyłączona. Z poezyą postępowali jak z rzemiosłem. Ciasnota umysłu i po-ziomość smaku, rozwaga, staranność o wykończenie szczegółów, o wierne naśladownictwo wzoru — widnieją z tych dzieł pozbawionych natchnienia, które wkońcu stają się zbiorem łamigłówek poetyckich, a zagadkowość i niezro-zumiałość każą uważać za głębię. Przy braku wartości poezya M-ów miała jednak ważne znaczenie pod względem kulturalnym (szerzyło się zamiłowanie do muzyki i śpiewu), społecznym (rozpowszechniały się ideały „zdrowego“, pracowitego mieszczaństwa), narodowym (wzmacniało się poczucie wspólnej przeszłości) i religijnym (znajomość Biblii przygotowywało grunt pod posiew następny Reformacyi). — Do najznakomitszych M-ów należeli: Kantzier, Muskatbliit, Henryk Mügeln, Mich. Behaim (ob.), Marner, Pis-chart, Puschmann oraz trzech Janów: Rosen-blutt (właśc. Schnepperer, skarbnik Norymbergi), Folz (cyrulik z Wormacyi) i — największy — Hans Sachs (ob.). — Wspaniale odtworzył życie M-ów Rysz. Wagner w dramacie muzycznym „Die M-r v. Nürnberg“ (1868).—Bibi.: Puschmann „Gründlicher Bericht d. deutsch. M-gs zusamt der Tabulatur“ (Zgorzelice 1511, przedr. w Halli 1888); Wagenseil „Buch v. d. M-r holdseliger Kunst“ (Altdorf 1697); Grimm „Ueb. den altdeutsch. M.“ (Getynga 1811); Görres „Altdeutsche Volks-u. Meisterlieder“ (Frankfurt 1817); Bartsch „Meisterlieder d. Kolmarer Handschrift“ (Stuttgart 1862); Gervinus „Gesell, d. deutsch. Dichtung“ (Lipsk 1871, t. II); Schnorr

v. Carolsfeld „Zur Gesch. d. deutsch. M-gs“ (Berlin 1872); Lilieucron ,,Ueb. d. Inhalt der allg. Bildung in d. Zeit der Scholastik“ (Mona-chjum 1876); Jacobsthal ,,D. musikalische Bildung d. M-r“; Lyon „Minne- u. M-g“ (Lipsk

1882); Martin „Die M-er v. Strassburg“ (Strasb. 1882); Plate „D. Kunstausdrücke d. M-er“ (Strasburg 1887); Koch „M-er“ („Bayreuther Blätter“ 1890); Mey „Der M-g in Gesch. u. Kunst“ (Karlsruhe 1892); Runge „Die Singweisen der Kolmarer Handschrift“ (Lipsk 1896); Scherer „Gesch. d. deutschen Literatur“ (Berl.

1905); Nagel „Studien zur Geschichte d. Meistersänger“ (1909).

Meitzen August, zasłużony statystyk niemiecki (* 1822 we Wrocławiu), r. 1846 — 1886

czynny w służbie rządowej, r. 1872 pierwszy de Kolof(ob.). Po wyjściu atoli tomu pierwszego członek urzędu statystycznego Rzeszy niemieckiej, od r. 1875 profesor statystyki w Berlinie. Pisał wiele z zakresu historyi stosunków rolnych: ,,Urkunden schlesischer Dörfer“ (1863);

wydawnictwo to upadło, a raczej wcielone zostało w r. 1789 do „Dziennika handlowego“ Podleckiego, któremu „towarzyszył w tej pracy ksiądz M.“ W piśmie tem ujawnił M. swoje sympatye gorące do dążności Sejmu Wielkiego, szczerze protegując mieszczaństwo i chłopów i przyklaskując wprowadzanym przez Sejm

,,Boden und landwirtschaftliche Verhältnisse d. preussisohen Staates“ (1868 — 1894, IV t. i atlas); ,,Theorie und Technik der Statistik“

s, p.

i atlas).

Mej (M e y) Leon, poeta ros. (* d. 25 lut. 1822 w Moskwie — f w Petersburgu d. 28 maja 1862). Syn niemca (urzędnika zrusyfikowanego) i szlachcianki rossyjskiej, od dzieciństwa żył w biedzie. Uczył się w Moskwie i Carskiem Siole (ukończył liceum r. 1841), służył w kancelaryi gen-gubernatora w Moskwie, podał się do dymisyi r. 1849; r. 1852 przeniósł się na stałe do Petersburga, gdzie wyłącznie literaturze się oddał. Pisywał wiersze już na ławie szkolnej (w piśmie „Majak“ z r. 1840), doszedł do wielkiej pod względem formy doskonałości. Można wskazać kilka ładnych utworów poetyckich w stylu ludowym pojętych, główne jednak zasługi literackie polegają na przekładach licznych; znał języki: hebrajski („Pieśń nad pieśniami“ i in.), grecki (Anakreon, Teokryt), łaciński, francuski (Béranger), niemiecki (Schiller,

Heine), angielski (Milton), włoski i polski (Mickiewicz). Słabe są jego dramaty historyczne jak oto: „Serwilia“ (1854) z czasów Nerona, oraz z dziejów Rossyi, w duchu słowianofilskim napisane: „Car-skaja niewiesta“ (1849) i „Pskowitian-ka“ (1860). — W Petersburgu należał do cyganeryi, która się „skupiała“ na obficie skrapianych winem obiadach hr. Kuszelowa-Bezborodki, a słynął tam tyleż z dowcipu ciętego, ile ze zdolności do picia.—Zbiorowe wydanie dzieł jego ukazało się w r. 1887 (z dodaniem artykułów Zotowa i Bykowa). Pisali o nim: A. Miljukow, Apol. Gri-gorjew, Protopopow („Siew. Wiestniki“ 1888).— Żona jego, Zofia, przez lat 20 (1862 — 82) wydawała „Modnyj Magazin“.

Mejer de Wolda Józef, ksiądz patryota, publicysta polski z końca w. XVIII, dzielny towarzysz Jana Kilińskiego, syn strażnika kowieńskiego, zapewne Jana de Wolda M-ra, proboszcz w Daugach i Przełajach. Nie chcąc marnować na wsi pomysłów i natchnień, przeniósł się po r. 90-ym w. XVIII do Warszawy, został spowiednikiem prymasa, ks. Mich. Poniatowskiego i, otrzymawszy wskutek wstawiennictwa jego, od Stanisława Augusta d. 19 wrzes. r. 1787 20-letni przywilej na wydawnictwo „Biblioteki fizyko-ekonomicznej nauczającej i bawiącej“, rozpoczął działalność wydawniczą, wzorując się na „Nowych wiadomościach ekonomicznych i uczonych“ (1758 — 1761) Mitzlera

(1886, kilka wydań); „Siedelung und Agrarwe- | Wielki reformom. Wiosną r. 1792 zjeżdza M. sen der West-und Ost-Germanen, Gelten, Rö- do swoich probostw: 8 kwietnia r. 1792 w kölner, Pinnen und Slaven“ (Berlin 1895, 3 tomy ściele dangowskim, a dnia następnego w prze-

łajskim wygłasza kazania patryotyczne na cześć konstytucyi, poczem od magistratów, urzędników i obywateli „przy dawaniu ognia z moździerzy i ręcznej broni“ w obecności licznie zgomadzonego ludu na ustawę majową odbierał przysięgę. Pod koniec r. 1793 „Dzienuik handlowy“ ku upadkowi się chyli, M. zostaje właścicielem drukarni i o nowetn wydawnictwie pomyślą. W grud. r. 1793 ogłasza prospekt na „Dziennik uniwersalny“, który po wyjściu kilkunastu arkuszy upada, redaktor bowiem do żywotniejszych zwraca się robót. Targowica przyjmuje M-a wstrętem. Przedrukowywuje we własnej drukarni dogmatyzujące rewolucyę pisemko Rabauta „Uwagi polityczne nad niniejsze-mi okolicznościami, mogące służyć za dalszy ciąg historyi rewolucyi francuskiej“ (Warsz.

Facsimile podpisu ks. Józefa Mej era z d. 5 maja r. 1794.

Ze zbiorów Antykwaryatu Polsk. Hieronima Widera i S-ki.

M. Ab.

w drukarni ks. Meiera na Starem Mieście, 1794) i wypuszcza inną broszurę „Co to jest bydź prawdziwym patryotą“ (Warszawa, w druk. ks. Meiera, b. r.), pełną pogróżek na zdrajców. Kiedy Kiliński, dowiedziawszy się o powstaniu krakowskiem, „czekał dla siebie pomyślnego czasu“, przyszedł do niego na Dunaj ksiądz M. i zaofiarował swoje współpracownictwo, przy-czem Kiliński zabiegał o ściągnienie jakuajwięcej rzemieślników do sprzysiężenia, ks. M. starał się o „znaczne osoby“. Był więc ks. M. duszą przygotowywanych wypadków kwietniowych r. 1794 w Warszawie, kordelasem jego w dniu 17 kwietnia pierwsze zrobiono pchnięcie, i w następnych zdarzeniach, którym towarzyszyły hasła paryskie i terroryzm ulicy z Mi-rosławskim, Konopką, i Dembowskim czynnym był również i ks. M. Wspólnie z niemi powiódł pospólstwo d. 9 maja r. 1794 do Rady Zastępczej, domagając się najrychlejszego ukarania szczególniej 4 zdrajców: Ankwicza, Ożarowskiego, b-pa Kossakowskiego i Zabiełły. Gdy prezydent m. Warszawy, Zakrzewski, po porozumie-

niu się z Radą, oświadczył niemożliwość za-    Mejsnar Hynek Jarosław, filolog kla-

K. A

dośćuczynienia żądaniom, ks. M. wraz ze swe- syczny i poeta-tłumacz czeski (* 1837—f w Pra-rai towarzyszami skierował tłum do rzucenia dze 1895); uczył się filologii klas. i slowiańs. się na więzienie i wywleczenie stamtąd zdraj- w uniwersytecie Praskim (1857 — 60), został ców na szubienicę. Uwięziony wraz z innymi naucz, gimnazyum, na ostatku w c. k. gimn. akad. za wywołanie rozruchów, wskutek silnego po- w Pradze. Po za pracą nauczycielską zasłu-parcia Kołłątaja, został wyrokiem d. 30 lipca żył się licznemi przekładami poetyckiemi z jęz. r. 1794 wypuszczony na wolność „jako zupeł- greckiego, które uchodzą za b. udatne: „Homerova nie niewinny, owszem dobry patryota“. Pod- Odysseia“ (Tabor 1873), „Iliada“ (Praga 1878 —• czas rozruchów wydał kilka numerów pisma 81), „Hymny, epigrammy“ i „ Batrachomyoma-rewolucyjnego: „Dziennik powstania narodu“ chia“ (Tabor 1881), „Aischylova Oresteia“ (Ta-z godłem Yitam impendere vero. Po wzięciu bor 1883); „Hesiodova Theogonja“ („Pogram. Pragi przez Suworowa, ks. M. znika zupełnie ukad. gymu. v Praze“ 1888) „Stit HerakleiW“ z oczu wypadków dziejowych. Dzielny towa- („Krok“ 1869), ,,Prace a dny‘‘ (t-że 1890 — 91). rzysz sławnego szewca z Dunaju czeka dotąd Dokonał też kilka przekładów innych: z jęz. na monografię szczegółową swego życia i czy- rossyjskiego przełożył in. in. bajki Krylowa (ob), nów.—Por,: Wł. Smoleński „Kuźnica Kołłąta- poezye Niekrasowa (ob.) i niektóre powieści jowska“ (Kraków 1885); Wojda „O rewolucyi Dostojewskiego (ob.), polskiej z r. 1794“ (Poznań 1867); J. Kiliński    Mejsner (Maj z ner, Meisner) Józef,

„Pamiętniki“ (wyd. księg Luksemb.); Wybicki „Pa- emigrant czeski (* 21 sierp. 1828 w Suszycy miętniki“ (Poznań 1840).    b. chw. — -j- 8 grudn. 1893 w Belgradzie serbskim).

Mejer Otto Jerzy Aleksander, histo- Po krótkim pobycie w gimn. praskiem i na ryk niemiecki prawa kościelnego (* 1818 — f urzędach w Suszycy i Strakonicach, wstąpił 1892), syn Jana Wilhelma (f 1871) znane- r. 1847 do Akadem. Sztuk Pięknych w Pradze, go z wykończenia dzieła Albrech. Schweppćgo z której w r. 1848 przeniósł się do Akad. Wie-(,,Römisches Privatrecht“ Gietynga 1831—33). deńskiej. Lata 1848 — 1849 zwichnęły mu ka-Habilitował zię w Gietyndze r. 1842. Po napisa- ryerę artysty malarza. Zamieszany w rozru-niu: „Institutionen d. gemeinen deutschen Kir- chach podczas Zielonych Świąt. r. 1848 w Pra-chenrechts“ (Gietynga 1845) i „Lehrbuch des dze, zmuszony został do ucieczki do Zagrze-deut. Kirchenrechts“, otrzymał od rządu ha- bia. R. 1849 należał do powstania słowackiego nowerskiego stypendyum na podróż naukową i przy boku gen, Zacha był czynny w wypra-(1845 — 46). R. 1847 profesor nadzwyczajny, wach na Preszów i na zamek hudatyński. Po a wkrótce — zwyczajny w Królewcu. Czynny stłumieniu powstania uciekł do Belgradu i tu w ruchach r. 1848—49, napisał przeciw ultra- pod nazwiskiem Vukoviéa żył z lekcyi. R. 1853 raontanom broszurę: ,,D. deutsche Kircheufrei- wyjechał z Belgradu, wstąpił do tureckiego lieit u. d. künftige katolische Partei“ (Lipsk pułku, dowodzonego przez M. Czajkowskiego, 1848): przepowiada tam walkę Kościoła z pań- walczył przeciw Rossyi, której się dobrowolnie stwem. R. 1850 przeniósł się do Gryfii, r. 1851 poddał. Po wojnie Krymskiej przeniósł się do — do Rostocka. R. 1885 został prezydentem Konstantynopola, za waleczność obdarzony me-konsystorza w Hanowerze. Napisał m. in.: „Zur dałem tureckim, a następnie do Szumli we Gesch. d. römisch - deutschen Frage“ (Rostock wschodniej Bulgaryi, gdzie dzięki zabiegom mec. 1871 — 74, dzieje pertraktacyi niemieckich co Anastasia został dyrektorem gimnazyum bulgar-do konkordatu od 1815); ,,Zum Kirchenrecht des skiego; wykładał tam dzieje i geografię Bulga-Reformationsjahrhuuderts‘ (189D; „Die Grund- ryi, organizował związki młodzieży, której wszcze-lagen des luther. Kirchenregiments“ (Rostock piał miłość ojczyzny. Pod nazwiskiem Milano-

1864).    E- Gr- vića przewędrował cały półwysep bałkański.

Mejillones d0l Sur, m-sto nadmorskie nad R. 1863 osiadł na nowo w Białogrodzie i tu

O. Spokojnym, w prow. chilijskiej Antofagasta, w r. 1866 został nauczycielem języków nowo-w pięknej zatoce tejże nazwy, w okolicy ubo- żytnych w akad. wojskowej i przez lat niemal giej w lasy i wodę. Rozległy i spokojny port, 15 kustoszem bibl. narodowej. R. 1891, otrzy-zabezpieczony od strony Oceanu przez daleko mawszy amnestyę, wrócił do Czech. Doskonały wysunięty cypel, na którym wznosi się góra lingwista, przełożył wspólnie z kilku Bułgarami Morro de M. (807 m.), obfitująca w pokłady guaną. Biblię na jęz. bułgarski (1859 — 1860), napisał M. powstało w poł. w. XIX, zaczęło się rozwi- historyę naturalną dla szkół średnich bulgar-jać od r. 1870, kiedy w pobliskim Caracoles skich, przełożył serbskie prawo górnicze na jęz. odkryto żyły srebra. D. 7 mar. r. 1877 zostało niemiecki i angielski, pisywał wiele artykułów zniszczone przez trzęsienie ziemi. Po wyczer- o stosunkach bałkańskich do pism czeskich, paniu żył srebrnych w okolicy, upadło i liczy francuskich i angielskich. — Por. J. V. Friez ok. 3 000 m-ców. Wody m-stu dostarczają trzy „Pamieti“; J. Rauśar „Cesky emigrant“ (Praga destylatory. Połączone koleją z m. Antofaga- I 1895).    E- Ch'"'-

gasta i Cerro Gordo. Wywóz guana, nieco miodu j Mejszagolskie sstwo w wojew. i powiecie i saletry.    e. chw | wileńskim. W r. 1771 składało się z M-y z przy-

M Ko

ległościami, posiadał je Eperjesz ssta wiłko-mierski, opłacając kwarty złp. 2 518 gr. 3, a hi-berny złp. 852. Stany Rzplitej na sejmie z r. 1773 — 75 z uwagi, że m-to Lachowicze (ob.), dziedziczne b-pa Massalskiego (ob.), miało fortecę, mogącą posłużyć do obrony kraju, postanowiły je zamienić za sstwa: M., Połągowskie, Płun-giańskie i Szyrwinckie i wyznaczyły oddzielną komisyę z 9 urzędników do uskutecznienia tej zamiany.

Mejszagoła, wieś kościelna, m-kiem zwana, o 4 mile od Wilna, nad Muszą przy drodze do Wiłkomierza, jedna z najdawniejszych osad litewskich. Za czasów pogańskich na górze sypanej, do dziś istniejącej, stał tu zamek drewniany w. książąt litewskich, nazywany zamkiem królowej Bony dlatego, że za jej czasów, gdy dobra te od męża trzymała w dzierżawie, dwór jeszcze się tu znajdował. Według podania Olgierd, po ustąpieniu tronu Jagielle, mieszkał tu i zmarł. W blizkości zamku, w gaju odwiecznych dębów, stał jakoby posąg kamienny Kukowojta (ob.). Za czasów Olgierda i Jagiełły, do objęcia rządów wielkoksiążęcych przez Witolda, okolice M-y były wystawione na częste napady krzyżackie, a w r. 1365 sama M. została zniszczona. Po wprowadzeniu chrześciaństwa Jagiełło z pomiędzy 7 kościołów paraf, na Litwie tu jeden zbudować kazał. Król Aleksander fundusz plebanii powiększył, a odtąd legaty prywatne oraz król. Bony i Zygmunta III wciąż go pomnażały. Dzisiejszy kościół drewniany wzniósł w r. 1760 ks. Bejnart, proboszcz miejscowy; kaplica starożytna do ściany kość. przymuro-watia jest dawniejszą altaryą Radziwiłłowską, fundowaną w r. 1507 przez Marc. Radziwiłła Wołczkiewicza, której tenże nadał plac w m-ku i dworzec nad Muszą z 227 poddanymi. Obecnie 79 domów i 750 m-ców (Baliński i Lipiński: ,,Staroż. Pol.“ t. IV).

Mek, Meck, herb: na tarczy dwudzielnej, w polu prawem czerwonem —pół orła srebrnego; w lewem błękitnem—dwie lilie złote. Nad hełmem— korona królewska z lilią złotą nad krzyżem. Labry z prawej strony czerwono-srebrne, z lewej—błękitno-złote.

Mekines (hiszp. Meąuinez, arab. Miknâs). m-sto w Marokku, 300 m. npm., rezydencya letnia sułtana, o 50 kim. od Fezu, na uboczu góry Serhum, wśród gajów oliwnych—-otoczona murent wysokim, ale zniszczonym. Składa się z miasta właściwego z wielu meczetami i bazarami, oraz dzielnicy żydowskiej K a s b a, gdzie są otoczone wysokiemi murarni liczne ogrody, a wśród nich pałace, częstokroć niewykończone jeszcze, albo też już zrujnowaue. M. połączone jest z Fezem drogą szosową, najlepszą z istniejących w całym państwie. M-ców ok. 50 tys. Tu powstała sekta Ganijah, której wyznawcy co 7 lat odbywają pielgrzymki do M.

Mekka (arab. Mekke), stolica tureckiej pro-wincyi Hedżas w Arabii, w dolinie nieurodzajnej, ciąguącej się z północy na południe pomiędzy łańcuchem gór; o 95 kim. od wybrzeży m. Czerwonego, 400 m. npm., 50 — 60 000 m-ców. Święte miasto Islamu, dokąd pielgrzymi ściągają ze wszystkich okolic Wschodu (nieraz do 100 tys. głów). Pięć dróg prowadzi pątników: z Persyi przez El Ilaï'l, z Ben-deru przez Nedżed, z Hodeidy przez Sarę, z Dżedaku i z Damaszku przez El Hail i Me-dynę. Od wieków miasto nie zmieniło się zupełnie, tylko część płd.-wschodnia powiększyła się (wzniesiono wiele serajów, główny odwach i koszary). Ulice nie brukowane, ale szersze niż w innych miastach wschodnich, domy kamienne, częstokroć trzypiętrowe, zajmują przeważnie pątnicy. Celem pielgrzymek jest wielki meczet B e i t-A Iłach (Dom Boży), a. M e s d ż i d el Haram (Święty meczet), 257 kroków długi, 216 szeroki. Od strony północnej meczetu wznoszą się 4, z innych stron po 3 rzędy kolumn połączonych u góry wiązaniami łukowemi. Nad każdemi 4 łukami wznosi się mała kopuła. Gmach ma 152 kopuły, 19 bram i 7 wysokich minaretów. Kolumny 6,5 m. wysokie, ciosane zazwyczaj z kamienia pospolitego, niektóre tylko z marmuru, porfiru i granitu. Meczet był już niejednokrotnie burzony, lub uszkodzany, a odbudowywany często, zatracił wszelkie ślady Starożytności. Od kolumnady okalającej świątynię, 7 brukowanych ulic prowadzi do świętej Kaaby w pośrodku gmachu. Grób Hagary i Iz-maela, święta studnia Zemzen, która wytrysnęła wskutek modlitw Hagary, a której gorzkawego smaku woda ma niby własności uzdrawiające; domy modlitwy 4 prawowiernych sekt mahome-tańskicli (Szafitów, Harifitów, Malikitów, Han-balitów), Makam Ibrahima, czyli siedziba Abrahama ze śladami jego stóp, wkońcu Kobatein czyli gmach biblioteczny. W pobliżu na wschód od M-i góra Arafat, nawiedzana również przez pątników. Dawny szczep Korejszytów zaginął prawie zupełnie. Obecni mieszkańcy pochodzą od przybyszów, prócz szeryfów, którzy wywodzą swój ród od Hassana i Hosseina, synów Fatymy, córki Mahometa. Ludność żyje niemal wyłącznie z dochodów pochodzących od pątników (roczny dochód ok. 25 mil. rub.). Prócz kilku pieców garncarskich, farbiarni i warsztatów wyrabiających różańce, niema zakładów przemysłowych. Handel jednak ożywiony, przeważnie w rękach bogatych pątników, którzy pośredniczą we wzajemnej wymianie wytworów między mieszkańcami różnych krajów mahometań-skich, albo też zbywają kupcom z Mekki towary iudyjskie i arabskie. W okresach pielgrzymek M. jest jednym z największych rynków handlowych Wschodu. Miastem rządzi wielki szeryf, obok niego pasza turecki ugruntował tu swoje wpływy r. 1882. Już Ptolemeusz wspomina o M-e jako o mieście Makoraba. Ludność powstała ze zlania się różnych szczepów: Cho-raitów, Koreiszytów itd. Z rodu Koreiszytów

pochodził Mahomet, który ur. się tu r. 570, r. 622 zmuszony był uciekać do Medyny, skąd powrócił r. 630 i zdobył M. Po śmierci Mahometa miasto wraz z okolicą tworzyło część składową kalifatu, później rządzili tu Alidowie (sze-ryfi), r. 930 podbili je Karmaci. Od r. 1517 sułtani tureccy noszą tytuł obrońców świętych miast Mekki i Medyny (ob.) i mianowali szeryfa, ale faktyczny ich wpływ był niewielki. R. 1803 owładnęli M-ą Wachabici; r. 1813 Mehemed Aali.

i dosyć zalesiona. Wśród pokładów aluwial-nych spotyka się warstwy trzeciorzędu (oligocen pod Sternbergiem). Wybrzeże morskie ciągnie się 228 km. Rzeki wpadają po części do Bałtyku: Trawa ze Stepenicą (dopływy Stepenicy Radygast i Mauryn), Warnów z dopływami Mil-denicą i spławną Nebelą; pod Warnemünde tworzy jezioro Breitling i iu.; Elba na małej przestrzeni tylko dotyka M. Szweryńskiego (20 km.); do niej wpadają rzeki Stechnica (Delvenau), Boize, Sude, Schnaur, Schaale, spławna Elda, przepływająca przez jeziora Müritz i Plauer; Haweła.—Kanały ważniejsze: Nowy, Fryderyka Franciszka, Fahrenhorst, Müritz-Havel i in.— Jezior jest w M. Szweryńskim ogółem 329, w M. Strelickim —131 (jeziora nie mające 750 m. długości nie są tu wliczone); ogólna powierzchnia jezior—770 km. kw. Ważniejsze: Szweryn, Sternberg, Kraków, Goldberg, Staroszweryńskie, Müritz, Plauer, Specker, Zierker, Luzin. — Ważniejsze źródła mineralne: żelaziste pod Dobe-rau, Goldberg i Parchim; źródła soli gorzkiej i siarczane pod Heiliger Damm przy Doberau: soli kuchennej pomiędzy Bokup i Konow, pod Sülten i Sülze. Większe kąpiele morskie w Heiliger Damm pod Doberau, w Warnemünde, Boltenhagen.— K1 i m at. Klimat — umiarkowany. Ciepłota średnia roczna w Szwerynie — 8;1°C, zimy — 0,o°; lata — 16,₇°C. — Wiosna w porównaniu z półn. zachodem Niemiec jest chłodna, w kwietniu i maju panują ostre wiatry płc. wschodnie. Skwary letnie wskutek blizkości morza nie dokuczają.—S tosunki społeczne. Religią panującą jest luteranizm. Ludność mówi narzeczem dolno-niemieckiem. Małe miasta mają piętno wiosek wskutek charakteru rolniczego kraju. Stare domy zbudowane są w stylu staro-saskinp jak i w Holsztynie i Szlezwiku płd. Stosunki rolne, mocno przypominają Średniowiecze. Feudalizm silnie jeszcze się utrzymał, a latifundya zajmują taki procent, że M. przoduje w tym razie w Europie. Uniwersytet w Rostock (1419). Najważuiejsze zajęcie—rolnictwo. Znaczny wywóz zboża, zwłaszcza żyta. Jednak wzrasta uprawa pszenicy. Ogrodownictwo kwitnie w miastach i w ich okolicach. Dla popierania rolnictwa, a pośrednio —przemysłu—istnieją stowarzyszenia: Verein Kleinerer Landleute i Me-cldemburgis eher patriotischer Verein, które siecią oddziałów pokryły kraj cały. Konie ineklem-burskie są najsilniejsze w Niemczech. Hodowla bydła rogatego podnosi się. Hodowla owiec od r. 1883 upada; pomimo to M. przoduje w Niemczech w hodowli merynosów. Hodowla świń bardzo się rozwija. Powszechna jest hodowla drobiu, bartnictwo —mniej rozwinięte. Obfitość wód sprzyja rybołówstwu, lasów —gospodarstwu myśliwskiemu. Górnictwo mało rozwinięte: węgiel brunatny kopany jest pod Malliss (Szweryn); w Sülze—sól kuchenna. Wiele torfu. Na wschodzie Szwerynu są pokłady kredy. — Prze-

Od r. 1841 M. należy znów do Turcyi. Wstęp do Mekki dozwolony jest tylko Mahometanom, jednak udało się kilku śmiałym Europejczykom, w przebraniu dostać się do świętego m-sta. Po raz pierwszy zwiedził je w w. XVI Włoch Bar-thema, w w. XIX Domingo Badiah y Lablich,

Seaton, Burckhardt, Burton i in.—Por. Burck-hardt ,,Travels in Arabia“ (Lond. 1829); Bur-ton ,,Narrative of a Pilgrimage to el Medinah a. Meccah‘‘ (Wyd. 3-e, Lond. 1874); v Mal-tzan ,.Meine Wallffahrt nach M.“ (Lipsk 1863,

t. 2); Wüstenfeld „Chroniken d. Stadt M.“ (t-że 1857 — 61, t. 4) i „Scherife v. M. im XI (XVII)

M. Ko.

Jahrh.“ (Gietynga 1885); Snouck Hurgronje ,,M.“ (Haga 1888—89, t. 2, z mapami i rycinami); Saleh Soubhy „Pèlerinage à la M. et à Médine“ (Kair 1898); Gervais-Courtellemont „Mon voyage a la M.“ (Par. 1896); Hess „D. geographische Lage M-s“ (Fryburg 1900).

Meklemburg—dwa wielkie księstwa Rzeszy Niemieckiej: M. Szweryński i M. Streli-cki; położone nad Bałtykiem; z innych stron otoczone Prusami prócz płn.-zachodu (gdzie graniczą z wolnym miastem Lubeką). Na wschodzie prowincya Pomorze, na południu i płd.-wschodzie Brandenburgia, na płd.-zachodzie—Hanower, na zachodzie— Szlezwik Holsztyn. — Wielkość, ludność. M. Szweryński tworzy całość, zdała leżą jedynie ziemie: Rossow i Netzeband —

Schönberg, otoczone dokoła Brandenburgią, i Ah-rensberg, otoczony przez ziemie M. Strelickie-go. M. Szweryn położony jest pomiędzy 53°4’ -54°22’ szer. półn. i 8°12’—10°51 dług. wsch.

Ludność jego r. 1907 wynosiła 639179 (1900 —

607, 770); powierzchnia 13 127 km. kw., gęstość zaludnienia, na 1 km. kw.—48. Ewangielików było r. 1905 609 914, rz. katol. —12 093, Żydów—1482. M. Strelicki składa się z dwuch części: właściwy M. Strelicki inaczej obwód Stargard (Starogród) położony na płd.-wschód, od M. Szwe-ryńskięgo, oraz ks. Ratzeburg—na płn. zachodzie od M. Szweryńskiego. Do pierwszej części zaliczają prócz tego 2 niewielkie kawałki, nie stykające się z nią bezpośrednio; do drugiej części—3 takie kawałki. Ludność M. Strelickiego r. 1907 wynosiła 105 874 (1900 — 102 602); powierzchnia—2930 km. kw.; gęstość na 1 km. kw.

— 35. Ewangielików (1905) było 100 314, rz.-katol. 2499, Żydów — 298.—Ukształtowanie.—Oba M-i leżą wśród niziny północnej. Najwyższe wzniesienia nie przechodzą 179 m. npm.

Gleba rzadko piaszczysta, zwykle urodzajna rnysł mało rozwinięty. Odlewnie żelaza, przed-

cza

1701 i 1755 i w razie wymarcia jednej linii

ne

siębiorstwa budowy maszyn rolniczych, fabryki wozów, cukrownie, gorzelnie, browary, fabryki tytuniu, cygar, kapeluszy słomkowych, papiernie. Handel, zwłaszcza w M. Szweryńskim, ożywiony. Handel zewnętrzny kwitnie w Rosto-cku, Warnemiindzie, Wismarze. Znaczne jarmarki na wełnę w Giistrowie, Wismarze, Neubranden-burgu i Rostocku; targi końskie —w Altstrelitzu, Rostocku, Neubrandenburgu. Wwóz przeważnie— morzem, wywóz —koleją. Przedmioty wywozu: zboże, mąka, masło, konie, owce, świuie, ryby, kartofle, spirytus, drzewo, wełna i in. —Przedmioty wwozu: węgiel kamienny, drzewo budowlane i użytkowe, sól kuchenna, żelazo, kamień budowlany, cukier, kawa, wino, piwo, śledzie, ser, tytuń, manufaktury i in. Większe miasta w M. Szweryńskim (1900); Szweryn—38 280 m-ców, Rostock 54 579; w M. Strelickim Neustrelitz 11 344 m-ców; Neubrandenburg—10 560. Urządzenie polityczne. Ustawa zasadni-datuje z r. 1755; ułożona na zasadzie umowy księcia Szweryńskiego ze Stanami; M. Stre-licki w tym samym roku przyjął tę umowę. Oba domy książęce połączone są przez umowy z r.

tron obejmuje druga; po wymarciu obu linii dziedzictwo przechodzi do Prus. Pełnoletność

w. księcia następuje w 19 roku życia. Jakkolwiek w zasadzie wszyscy są wobec prawa równi, jednak właściciele dóbr rycerskich mają znacz-przywileje. Pańszczyznę zniesiono r. 1820. — Od r. 1523 stany generalne obu księstw tworzą jedno Zgromadzenie, a składają się z rycerstwa (Ritterschaft) i delegatów ludności 48 miast (Landschaft). Chłopów reprezentuje rycerstwo. Oba stany dzielą się na obwody: meklembur-ski, starogrodzki i wendyjski. Przedstawicielstwa nie mają: księstwo Ratzeburg, m-sta Wismar i Neustrelitz. Na czele rycerstwa stoi 3 marszałków krajów dziedzicznych, po jednym na każdy obwód. Stany zgromadzają się corocznie jesienią raz w Sternbergu. drugi raz w Malcliiuie. W okresie, gdy Stany zgromadzone uie są, w Rostocku obraduje delegacya stała z 9 członków. W razach wyjątkowych każdy z książąt ma prawo zwołania Stanów ze swego tylko księstwa na sesyę nadzwyczajną. W M. Szweryńskim jest 4 ministrów, w Strelickim—1. Trybunał najwyższy w Rostocku i sądy przysięgłych w Giistrowie są wspólne dla obu M. Oba państwa nie mają urzędowo publikowanego budżetu i finansów. Wojsko uzależnione jest od Prus. —H i s t o r y a. Za Tacyta M. zamieszkiwał szczep giermański Warnów. W w. VI kraj zajęli Słowianie: na zachodzie — Obotryci ze stolicą Mi-chilenburg (jej ruiny około wioski Meklemburg na płd. od Wismaru); na wschodzie —Lutycy; na południu—Redarowie. R. 789 Karol W., wezwany na pomoc przez księcia Obotrytów, podbił Lutyków. Oba plemiona wkrótce powstały przeciw najazdowi, póki r. 928—931 Henryk I nie podbił znowu ich i nie wprowadził chrześciań-stwa.—Otton I założył b-pstwa w Hawelbergu (946) i w Oldenburgu (948). -- R. 983 książę Obotrytów Mściwój zorganizował powstanie Słowian i wskrzesił bałwochwalstwo.. Gottszalk powrócił do chrześciaństwa (1046 —1066); lecz jego syn Henryk, pozostając chrześcianinem. tolerował bałwochwalstwo; r. 1093 uznał się za lennika książąt saskich. — R. 1125 ces. Lotar ofiarował M. księciu Szlezwickiemu Knutowi Le-wardowi (zamord. 1131). Miejsce jego zajęli książęta słowiańscy: Przybysław dostał Wagryę, Niklot—Obotrycyę. Ostatecznie zwyciężyli Niemcy dopiero r. 1160 za Henryka Lwa, który urządził tłumną kolonizacyę niemiecką, założył b-pstwo w Szwerynie, klasztor Cystersów w Do-berau (1170); r. 1167 zwrócił kraj Obotrytów Przybysławowi, synowi zabitego w bitwie Ni-klota. Syn Przybysława, Henryk Borwin, ożenił się z Matyldą, córką Henryka Lwa, i od niego pochodzi dynastya dzisiaj panująca. Przybysław od Barbarossy otrzymał tytuł księcia (1170). Hrabstwo Szweryńskie powierzono Guncelinowi von Hagen. — Wnukowie Henryka Borwina podzielili księstwo pomiędzy siebie (1229) i dali początek 4 liniom, które wygasły w w. XIV i XV; pozostała tylko Meklemburska, wyprowadzająca się od Jana (1229 — 64). Jego wnuk Henryk II Lew (1302 — 1329) zdobył Starogród (1304), Rostock (1314) i usiłował wyzyskać wygaśnięcie domu Askańskiego w Brandenburgii. Albert II (1329—79) bratu swemu młodszemu Janowi ofiarował Starogród (aż do 1471); i podbił hr. Szwerynu (1359). Po nim nastąpili: Henryk III (-j* 1384), syn jego Albert IV (f 1388), Albert III (1388 - 1412), król szwedzki od r. 1363. Później panowali pospołu: Albert V (-J- 1425) i jego krewniak Jan IV (*j- 1422); założyli uniwersytet w Rostocku (1419); po nich syn Jana IV, Jan V (*{* 1442), Henryk IV, który zjednoczył cały M.; uznał zwierzchnictwo Brandenburgii (traktat wWittstocku 1442). Synowie jego: Magnus i Baltazar (1480 — 1507), a dalej synowie Magnusa II: Henryk V (*j* 1552) i Albert VII (*}* 1547), panowali wspólnie. R. 1523 odbyła się uroczysta unia prałatów, rycerstwa i miast M-a; spotęgowało to jedność księstwa. Uznano reformacyę za reli-gię panującą (1549). — Pomimo późniejszych podziałów księstwa pomiędzy książąt, jedność kraju pozostała. Z 5 synów Alberta VII, dwaj podzielili pomiędzy siebie księstwo: Jan Albert I wziął wschód z Giistrowem, Ulryk — zachód ze Szwerynem. Za nich odbyła się sekularyzacya dóbr kościelnych. R. 1610 wygasła linia Szweryńska. Nowy podział księstwa nastąpił r. 1621; ale wspólnemi pozostały: sejm, uniwersytet, trybunał najwyższy, konsy-storz i miasto Rostock. Cesarz Ferdynand II, chciał wyzuć obu książąt (Adolfa Frydery-k a Szweryńsk. (*{• 1658) i Jana Alberta Giistr. f 1635) z ich dziedzictw, ofiarowując M. Wal-lensteinowi (19 stycz. 1628), któremu hołd zło-

(Rostock 1907).

Makler, sensal, pośrednik przy zawieraniu interesów na giełdzie, zazwyczaj zatwierdzany przez władzę i wobec niej odpowiedzialny.

Mekong, rzeka, dawniej Kambodża, też Meikong, Męki an g (=matka wód), największa rzeka w Indochinacb. Wypływa ze źródeł Sokczu i Gergu w górach Tangla w Tybecie pod 33°—34° szer. płn. W biegu górnym nazywa się Tchiandoczu i Lantsakiang, przepływa doliną długą, wąską, otoczoną górami wysokie-mi pomiędzy Jantsekiangiem i Salwę przez Jun-nau, Birmę Wschodnią; tworzy granicę pomiędzy Syamem a posiadłościami francuskiemu Tonkinem i Anametn, przepływa Kambodżę, Ko-chinchinę dolną i wpada licznemi odnogami do morza. Długość 4 500 km. Żeglugę utrudnia szybki prąd podczas obfitości wód i skały. Pod miastem Pnompenh M. dzieli się na 2 rzeki: wschoduią Tiengang, która ulega dalszemu podziałowi, i zachodnią Hangiang—również rozgałęziająca się w biegu dalszym. Cała niemal Kochinchina francuska znajduje się w dorzeczu M-u — Rzeka niedostatecznie dotychczas zbadana.

żyły Stany; ale w 2 lata później Gustaw A-d o 1 f zdobył księstwo i M. powrócił do książąt, a ces. uznał to r. 1635 w traktacie praskim. Na zasadzie traktatu westfalskiego z pod M-a pod panowanie Szwecyi odeszły: Wismar, wyspy Poel i Neukloster; jako wynagrodzenie, ksią-żąta zaś otrzymali: biskupstwa w Szwerynie i Ratzeburgu oraz Nemerow. Linia z Güstrowa wygasła na Gustawie Adolfie (1635 — 95), synu Jana Alberta II. Linię Szweryńską prowadzili w dalszym ciągu Adolf Fryderyk I (f 1658) i syn jego Chrystyan Ludwik (1658 — 92), który mieszkał w Paryżu przy dworze Ludwika XIV i przyjął katolicyzm (1663). Jego synowiec Fryderyk Wilhem i brat Adolf Fryderyk II prowadzili spór o tron; na zasadzie traktatu Hamburskiego (8 marca 1701) Adolf otrzymał Ratzeburg, Starogród, Mirowet, Teterow. W linii Szweryńskiej Fryderyk Wilhelm (1692—1713) i brat jego Karol Leopold (1713-47) byli w przymierzu z Prusami i Rossyą; mieli ciągłe utarczki ze Stanami o podatki. Karol Leopold został zdetronizowany przez cesarza na korzyść brata Krystyana Ludwika (1728); za jego panowania zakończył się zatarg ze Stanami przez umowę Rostocką (18 kwiet, 1755), normującą sprawy podatkowe. Syn jego Fryderyk Dobry (1756 — 85) w wojnie 7-letniej walczył przeciw Prusom. Jego synowiec Fryderyk Franciszek I (1785 —1837) zdobył Wismar (1803), przystąpił do konfederacyi Reńskiej (1808), koalicyi (1813); r. 1815 przyjął tytuł wielkiego księcia, zniósł pańszczyznę (sejm w Sternbergu 1819). Po nim panowali: wnuk jego Paweł Fryderyk (1837 -42); jego syn Fry dery k Franciszek II (1842—83), F r y d. Franciszek III (1883 — 1897), nakoniec F r y d. Franciszek IV. Dzieje linii Strelickiej nie obfitują w zdarzenia. Panowali: A d o 1 f F r y-deryk II (1701 — 8), Ad. F r y d e r y k III (1708 — 1752), który założył Neustrelitz; Ad. Fryderyk IV (1752—94), jego brat Karol (1794—1816), ojciec królowej pruskiej Ludwiki; r. 1815 został wielkim księciem, otrzymał część departamentu Larre, którą jego następca J e-r z y (1816 — 60) oddał Prusom (1819). R. 1860 — 1904 panował F r y d. W i 1 h e 1 m, po nim wstąpił na tron Adolf Fryd. Dawna konstytu-cya została zniesiona r. 1848; jej odnowienie nastąpiło r. 1850. W. książę Szweryński r. 1871 i 1874 usiłował przeprowadzić reformę polityczną; nie powiodło mu się jednak wskutek oporu rycerstwa, które nie przychyliło się do wniosku parlamentu niemieckiego zorganizowania w M. reprezentacyi wybieralnej. Później w. książę niejednokrotnie przedstawił Stanom projekty reform państwowych, zawsze jednak bezskutecznie. Ostatniemi czasy z inicyatywy w. księcia M. Szweryńskiego w marcu r. 1907 usiłowano wprowadzić konstytucyę po uzyskaniu zgody rządów obu państw. W obu w. księ

stwach zawsze silne były prądy separatystyczne. Do Związku Niemieckiego celnego przystąpiono dopiero r. 1867, do konwencyi wojskowej z Prusami—1872. Książę Szweryński r. 1866 stanął po stronie Prus; Strelicki nie miał udziału w walce. R. 1870—71 meklemburczycy uczestniczyli w wojnie francuskiej pod dowództwem w. ks. Fryder. Franciszka II Szweryńskego. Bibl. Raabe „M-sche Vaterlandskunde“ (Wismar 1892— 95, t. 3); Geinitz „Die Geologię M’s.“ (Güstrow 1884); Büsing „Staatsrecht der Grossherzogtümer M.“ (w Marqnardena; „Handb. des öff. Rechts.“ III, Stuttgart 1884); Bartsch „Sagen, Märchen und Gebräuche aus M.“ (Wied. 1880, t. 2). Publikacye biura statystycznego w Szwerynie („Beiträge zur Statistik M.“); Mayer „Gesch. y. M. Strelitz 1816 — 1890“ (Neustrelitz 1890); Wigger „M-sche Annalen bis 1066“ (Szweryn 1860); Ernst „Kolonisation M. im 12 und 13 Jahrh.“ (Rostock 1875); M. Wiggers „Der Vernichtungskampf wider die Bauern iu M.“ (Lipsk 1864) i „Der M-sche Patrimonial-staat“ (Magdeburg 1865, anonimowo); Lisch. „M-che Urkunden“ (Szweryn 1837—41; t. 3); „M-sches Urkundeubuch“ (1873 — 94; t. 16); „Jahrbücher des Vereins f. d. Gesch. M.“ (1836 i nast.); Bachmann „Die landeskundliche Littera-turüb. die Grossherzogtümer M.“ (Güstrow 1890); Geinitz ,,Landeskunde von M.“ (Güstrow 1907); Sachsse ,,Die landständische Verfassung M.“

E Gr.

E. Gr,

Mekonina, C₁₀H₁₀On, lakton kwasu mekoni-nowego C₆H₂ (OCH₃)₂. COOH. CH₂. OH trwałego tylko pod postacią swych soli. M. znajduje się w opium (ob.) i powstaje przy gotowaniu narko-tyny z wodą, a także przy odtlenieniu kwasu opianowego ortęcią sodową; kryształy bezbarwne o smaku ostrym, rozpuszczalne w wodzie wrzą-

Dr Ą. 1. G.

czerwone.

Dr. A. J G

Rzeki stosunkowo krótkie, obfitują w wodospady, acz są ubogie w wodę; najważniejsze: Rio Grande del Norte i Colorado —obie na pograniczu. Rio Grande de Santiago, Panu-co, Coatzacualcos, Tabasco, Usumacinta. Liczne są źródła gorące i mineralne, zwłaszcza na pła-skowzgórzach; również jeziora, z których ważniejsze: Chapala w Jalisko, Tezcuco i Chalco w pobliżu stolicy. — Wielkie bogactwa mineralne: złoto w Kalifornii Dolnej, srebro i ruda ołowiana w pokładach archaicznych, paleozoicz-nych i w skałach wybuchowych. M. wydał od chwili odkrycia kraju najwięcej kruszców szlachetnych ze wszystkich krajów. W 1. 1521 — Meksyk (Estados unidos de Mejico). Rzplta 1892 wydobyto złota 286 525 kg., srebra — związkowa w Ameryce, między 14°56’ —32°22’ szer. płn. i 86°49’ — 117°9’ dł. zach. od Gr., położona w części w pasie zwrotnikowym, w części — w umiarkowanym. Na północy graniczy ze Stanami Zjedn., na wschodzie — z zat. Meksykańską, m. Antylskim i posiadłością Hondurasem, na zachodzie i południu—z Oc. Spokojnym i Gwatemalą. Powierzchnia wraz z wyspami 1 946 526 km. kw. — 1) Położenie i powierzchnia.

M. tworzy międzymorze, zwężające się w kierunku płd - wschodnim; odgałęziają się odeń 2 półwyspy: na płn.-zach. — Kalifornia Dolna, na płd.-wschodzie —Jukatan. Wybrzeża płaskie ze strony zat. Meksykańskiej są dla większych okrętów prawie niedostępne; takie okręty lądować mogą tylko w Carneu wśród laguny Ter-minos; mniejsze zaś —■ w Veracruz, Tampico.

Tylko niewielkie statki mają dostęp do zatok:

Progresso, Campeche, Cootzacoalcos, Alvarado,

Tuxpan, Soto la Marina, Matamoros. Nad Oc.

Spokojnym więcej jest zatok portowych, mają jednak jeszcze mniejsze znaczenie (Anapulco,

Zihuataneja, Manzanillo, San Blas, Mazatlan,

Gyaymas). Z przylądków najważniejsze: San Lucas w Kalifornji Dolnej, Cabo Corrientes na wybrzeżu Jalisko, Catoche w Jukatanie. Największe wyspy: Angel de la Guardia, Tiburon,

Gwardalupa, Cedros, arch. Rewilla-Gigedo, 3 jeszcze wyżej—juka, agawa, kaktusy, z gałęzi wyspy Maryi na O. Spokojnym, Cozumel, Car- fig amerykańskich zwieszają się kwiaty olbrzymie

cej i wysoku; p. topi. 102°. M. daje z alkaliami sole kwasu M-ego. Na ustrój ludzki jest prawie bez działania.

Mekonowy kwas, C₇H₄0₇, znajduje się w opium (ob.); kryształy bezbarwne, łatwo rozpuszczalne w wodzie wrzącej i wyskoku: sole żelazowe dają z kwasem M-ym zabarwienie krwawo-Sól srebrawa K. M-go daje przy ogrzewaniu z saletrą cyanek i szczawian srebra.

Mekran (pono od Mohi-Khoran=zjada-cze ryb), kraina nadbrzeżna (starożytna Gedro-zya), nad m. Arabskiem, 600 kim. długa, do 180 kim. szeroka, między 60° i 65° dług. wsch., niegdyś do Beludżystanu należąca, od r. 1870 pomiędzy nim i Persyą podzielona. Kraj bezwodny, o klimacie niezdrowym, pagórkowaty, ły-semi wapiennemi górami (do 760 m.) opasany, obfitujący w oazy urocze, urodzajne i gęsio zaludnione przez Beludżów i Brahuów, którzy hodują daktyle i bydło oraz uprawiają bawełnę i zboże. Liczne walczące nawzajem plemionka, z któremi od r. 1868 rokują Anglicy, ze względu na linie telegraficzne do Indyi, który tędy przez Gwadar przechodzi. Część wschodnia M-nu, do Beludżystanu należąca, zajmuje 83 000 kim. kw., liczy llOOOOm-ców i dzieli się na 5 okręgów nadmorskich i 7 wewnętrznych. Część zachodnia, prowincyę perską Kerman tworząca, składa się z 3 okręgów i ok. 100 000 m-ców. Portem M-nu jest m. Gwadar albo Gwàdel (ok. 5 000 m-ców).

men i kilka lagun w zat. Meksykańskiej. Kraj jest górzysty, podzielony przez Kordyliery środ-kowo-amerykańskie, spuszczające się stromo tarasami ku zat. Meksykańskiej i ku O. Spokojnemu. Część wschodnia kordylierów — Sierra Mądre Oriental—oddzielona od części skalistej teksańskiej doliną wązką Rio Grande del Norte; rozpada się na mnóstwo łańcuchów, przeszło

2    000 m. npm. na północy, na południu zaś ok. 5 295 m. (Pik Orizaba). Część zachodnia Kordylierów (pokłady archaiczne i paleozoiczne, skały wybuchowe) łączy się z górami Arizona (do 3 000 m.) i na południu dosięga 5 286 m. (Iztaccihuatl) i 5 452 m. (wulkaniczna Popoca-tepetl.). Na płd. od szerokiego pasma wulkanicznego, ciągnącego się od wulkanu Tuxtla na wschodzie do Bufa de Mascota na zachodzie,— góry się obniżają; góra Zemboaltepetl ma jednak

3    396 m.

88 202 146 kg. Prócz tego są w wielkich ilościach w Gwadalkazar (San Luis) cynk, w Kalifornii Doluej, Michoaca, Nuevo Leon—miedź; ruda żelazna, cyna, w Durango (Cerro del Mer-cade); antymon — pod Cox (Sonoora). Węgiel spotyka się w Veracruz, Puebli, Oaxaca, So-uorze i in.; nafta—w Oaxaca, Durango i Veracruz; sól—w San Luis de Potosi i na lagunach wybrzeżnych, opal pięknej barwy w Zimapan i Queretaro, marmur — w Puebli i Oaxaca. — 2) Klimat. Dadzą się odróżnić 3 pasy; zwrotnikowy — nadbrzeżny z bujną wegetacyą, ale z klimatem niezdrowym w lecie; umiarkowany —na płasko wzgórzach o 1000 — 2000 m. z ciepłotą średnią 20 — 21° i wieczną wiosną; chłodny, powyżej 2000 m., ciepłota 16°; zdarzają się mrozy dłuższe. Latem częste deszcze ulewne, zimą — posucha. M. leży na drodze pas-satu (ob.; płc.-wschodniego; na wybrzeżu zachod-niem panują wiatry płn.-zachodnie. Linia wiecznych śniegów - 4 400 m. 3) Roślinność. W pasie gorącym, poniżej 1 000 m. przeważnie mimozy, akacye, haematoxylon campechianum, figi amerykańskie, olbrzymie drzewa bambuko-we, banany, helikony, aracaee (zwłaszcza arum arborescens). Nieco wyżej palmy, begnonie, świe-tenie, dające drzewo mahoniowe, wawrzyny;

Solanära convoie ulus, Mont estima speciosissi-ma. Najbardziej obfituje w roślinność pas wznoszący się do 2 000 m. W lasach górskich przeważaj ą dęby w zmieszaniu z palmami, otaczającemu je na kształt wężów. W nizinach rosną mirty {Eugenia), wawrzyny, mimozy, robinie, azalie, Sapindacee, terebintacee, kasje, srebrno-jasne krotony, cekropie, lipy, więzy, liany, storczyki. Na wzniesieniu powyżej 2 000 m. roślinność się nieco zmienia. Na niższym poziomie rosną dęby, więzy, olszyna, liany. W miejscowościach otwartych — krzaki Cassia i mimoza; nieco wyżej: vaccinium, gaultheria, andro-meda, arbutus, fuchsia, microphylla. Za dębami wyżej idą iglaste, wśród których odznacza się Pinus Montemma, Abies religiosa. Z drzewami iglastemi mieszają się dęby i olszyna; krzaki: rhawnaceae, lauraceae, virburnum, cornus, salix.

Na wzniesieniu 3 600 m. roślinność staje się szczuplejszą; w pobliżu wulkanów rosną trawy, Mahonia, Juniperus. Skały pokryte są mchem i porostem aż do wzniesienia 4 900 m.

(.Lecidea geographica, f Genomyce pyxidata, Par-melia elegans). — 4) Świat zwierzęcy. M-u należy do okręgu nowo - zwrotuikowego i o-bok fauny temu pasowi właściwej ma sobie właściwe tylko odmiany. Spotyka się: małpy amerykańskie, jaguary, jelenie, ozeloty. Osobliwe w M-u ze ssaków: kakamigli (Bassaris),

Dipodomys; z ptaków: kusaki, indyki; z gadów:

Heloderma—jedyna jaszczurka jadowita, charnae- Obszar całego M. wynosi 1946 523 km. kw.; leopsis (również odmiana jaszczurki), phrynoso- w r. 1900 było m-ców 13 605 919 (Europejczyka, wąż Crotalus; z płazów: Rinophrynus (od- ków lub osób pochodzenia europejskiego 19%, miana kreta), odmiana żab—Rototrema, Ambly- Indyan — 38$, mieszańców—43%). Wśród mie-stoma mexicanum; z ryb wiele jest wyłącznie szańców najliczniejsi mestysy, mieszańcy bia-M-owi właściwych. —5) Ludność. M. składa \ łych z Indyanami; nadto są mieszańcy Murzy-się z 27 stanów, dwuch terytoryów (Kalifornia } nów z Indyanami: Sambo lub Ghino. Murzynów Dolna i Tepik) oraz z obszaru zawiadywane- i czystych i mulatów prawie niema. Biali są go przez rząd centralny (Distrito federal.), w części przybyszami hiszpańskimi, w części Stany są następujące:    Kreolaini t. j. urodzonemi w M. Jest jednak

dużo Francuzów i Niemców, którzy po obaleniu władzy hiszpańskiej osiedli na płaskowzgó-rzacli. Indyanie czyści zachowali się w okolicach zwrotnikowych i w górach; dochowali swój język i obyczaje. Najzamożniejsi z nich są mie-542 szańcami Tolteków z Chichimekami i Aztekami i tworzą główne jądro ludności indyjskiej. Po 222    nich idą Otliomi w Queretaro, Maja w Jukata-

328    nie, Huastekowie w Veracruz, Mixtekowie w Oa-

297 xaka, Zapotekowie w Chiapas, Matlaziukowie 328 i Taraskowie w Michoakan; Opatowie, Tarahu-

—    marowie i Pimowie w Sonorze i Chihuahua. Znaczna część Indyan mówi dziś po hiszpańsku. Indyanie M-scy są naogół zdrowi, dobrze zbu-

219 dowani, zdolni do pracy długotrwałej, doskouali 981 tragarze, ale usposobienia skrytego, leniwi, za-160 bobonni, skłonni do pijaństwa. Mestykowie są 87 barwy jasno-żółtej; włosy mają miękkie, czarne, 315 połyskliwe; są pojętni, chytrzy.—W r. 1900 anal-

—    fabetów liczono 8 000 000. Miasta główue: M. 48 (ob.), Puebla — 94000 m-ców, Guadalajara —

101 000, San-Luis-Potosi—61 000, Leon —63 000,

Stanynad O. Spoko j ny m Sinaloa Tepik Jalisko Colima Michoacan Guerrero Oaxaca Chiapas

Stany wewnętrz-

Durango

Zacatecas

Aguas-Calientes

San-Luis-Potosi

Guanajuato

Queretaro

Hidalgo

Meksyko

Morelos

Puebla

Tlaxcala

Distrit. federal

Stany graniczne

Sonora

Chihuahua

Coahuila

Nuevo Leon

Stany nadatlan-t y c ki e Tamauli pas Veracruz Tabasco Campeche Jukatan

Kalifornia Dolna

Gęstosc

na 1 km.

kw.

r£- Oî ŁO tO tO 00 tOLOOOO»-!©—3CDO0--JO0

rH

Gęstość na 1 km.

kw.

Obszar km.

kw.

1 200

0,3    143 692

■So

§§£

■rt t—i en

h-5 "

Obszar km.

kw,

Ludnosc r. 1901

tysięcy

74 269 29 211 92 919 5 418 \ 63 642 66 477 88 971 55316

95 275

65    167 6 095

66    510 28 462

9416 23 170 19812 5 253 32 371 3 898

297

150

1152

05

930

479

949

361

370

462

102

575

1062

232

605

934

160

1021

172

r. 1904—5

r. 1906-7

Miedź

Ołów

125 400 083    23 189 754    4 967 796

99 861 790    21 715 104    3 644 077

W wwozie ogólnym do M. uczestniczyły (w dolarach):

r. 1905 — 6 145 541 633 20 668 731 20181793 16171336

Stany Zjed. Am. Pół.

Niemcy

Anglia

Francya

Monterey—62 000. — Religia rz.-katolicka przeważa; panującej religii niema. Trzy arcybiskup-stwa katolickie: M, Morelia i Guadalajara, 10 biskupstw. R. 1875 zniesiono klasztory. Indya-nie w Stanach północnych, bałwochwalcy, zw. są Indios bravos w przeciwieństwie do ochrzczonych I. fideles. Nauczanie początkowe bezpłatne, przymusowe w ostatnich dopiero czasach. Wykształcenie wyższe zorganizowauo na wzór francuski. — 6) Rolnictwo. Prowadzone zarówno na małą skalę, jak i na wielką (obszerne haciendy). W niektórych stanach istnieje wśród najemników rolnychpeonage—półniewola, jako skutek przewinień. Przeważa uprawa kukurydzy, pszenica — tylko na znacznych wysokościach, jęczmień — w pobliżu miast; nadto kartofle, ryż, banany i in. Z drzew owocowych przyjęły się doskonale pomarańcze i cytryny (w Oajaca i Jalapa). Jabłka, gruszki i in. owoce dojrzewają w górach obficie; winnice znajdują się na płn.-zachodzie. Amerykańska aloe ( Agave americana) wydziela sok, z którego sporządzają rozpowszechniony napój pulque, sok zaś Agawy meksykańskiej służy do pędzenia wódki mezcal. Drzewa oliwne rosną dokoła stolicy. Ryż i trzcina cukrowa uprawia się w Cuernavaca, w dolinie Cuautla, w stanie M. na skłonie wschodnim Anahuacu. M. dzięki swemu klimatowi i glebie mógłby zaopatrzyć świat cały w cukier; mimo to wywóz cukru b, nieznaczny. Drzewo kawowe dostarcza owocu doskonałego, zwłaszcza w Veracruz. Tytoń wszędzie się przyjmuje, i uprawa jego wzrasta. Pieprz hiszpański ( Chilly) i wanilia (nawet dzika) przyjmują się z powodzeniem. Uprawa bawełny—nieznaczna. Uprawiają nopal — odmiana kaktusu, potrzebna dla hodowli kochenilli (zwłaszcza w Oajaca). Hodowla bydła kwitnie zwłaszcza w Sawannach, we wschodniej części gór, w nizinach nadbrzeżnych i w Stanach wewnętrzych. Konie miejscowe są mocne, wytrwałe, dobre pod wierzch; do ciężarów i sprzężaju używa się przeważnie mułów. Lasy zajmują ok. 15 000 km. kw. Rząd prowadzi akcyę kolonizacyjną; ogółem rozkolo-nizowano 241000 ha ziemi rządowej (1900).

7) Handel i przemysł rozwinęły się dzięki polityce ochronnej. Puebla i Guadalajara są ogniskami wytwórczości wełnianej i bawełnianej. Kwitnie kapelusznictwo, siodlarstwo, przeróbka złota i srebra, produkcye wyrobów filigranowych, odlewnie żelaza, fabryki papieru, szkła, tytoniu, cygar, mydła i in. W związku z rolnictwem rozwijają się liczne młyny, gorzelnie, browary, cukrownie. Handel szwankuje wskutek braku naturalnych środków komunika-cyi (rzek i portów dogodnych). Przedmioty wwozu; wyroby bawełniane, rzeczy spożywcze, żelazne, stalowe, wełniane, papierowe, lekarstwa i in. Handel w r. 1904—1907 wynosił (w dolarach):

r. 1905 — 6

Wwóz 178 204 962    220 004 755    233 363 388

wywóz 208 520 421    271138 809    248 018 010

Wywóz metali (w dolarach):

Srebro

r. 1905—6 r. 1906 — 7

r. 1906—7 146 376 585 24429 785 23 592 923 17 533 252

We wrześ. 1909 sieć kolei żel. wynosiła ogółem 24161 kim.; r. 1907 otwarto kolej iniędzy-oceaniczną—o wielkiej doniosłości, od Tehuan-tepec do Salina Cruz. Długość linii telegraficznych w r. 1908 — 9 wynosiła 65 795 km., biur telegraficznych było 495; długość linii telefonicznych — 1380 km. (1908 — 1909); biur pocztowych (1908—9)—2 964. Od r. 1857 obowiązuje układ metryczny; często jednak stosowany jest jeszcze układ stary — staroka-stylijski. Moneta — dolar, inaczej peso, składa się z 10 decimos po 10 centaros w każdym. Prawo z r. 1905 powierzył komisyi osobnej zreorganizowanie układu monetarnego.—

8) Stosunki polityczne. Konstytucyajest wzorowana na konstytucyi St. Zjednoczonych. Ostatnia jej rewizya odbyła się r. 1904; M. jest Rzplitą sfederowaną. Senat (izba wyższa) składa się z 56 członków — po 2 od każdeeo Stanu. Senatorowie muszą liczyć co najmniej 30 lat; wybierani są na 4 lata przez głosowanie dwustopniowe; wybory połowy senatorów odbywają się co dwa lata. Izba deputowanych składa się z 233 posłów (po jednym na 40 000 ludności); wybory są pośrednie. Prawo wyborcze czynne i bierne posiada każdy meksykań-czyk żonaty od 18 roku życia, kawaler—od 21 roku. Prezydent i wiceprezydent muszą liczyć conajmniej 35 lat i być urodzonymi w M.; wybierani są na 6 lat przez głosowanie tajne i pośrednie. Barwa narodowa: zielono-biało-czer-wona. Każdy meksykańczyk zdolny do noszenia broni od 20-go do 50-go roku życia służy w gwardyi narodowej. — 9) Dzieje. Przed najściem Europejczyków M. zamieszkiwali Aztekowie, przybysze z półDocy, którzy ujarzmili, a po części wypędzili na południe i na wyspy Tol-teków i r. 1325 założyli na palach wśród jezior stolicę Tenochtutlan. Stworzywszy federa-cyę do której weszli pokrewni Akolhueńczycy i Tezkukaneńczycy, rozszerzyli swe posiadłości aż do oc. Spokojnego (ustrój ob. Morgan „Społeczeństwo pierwotne“). W M-ku wylądował pierwszy z Europejczyków —Hiszpan Juan de Gri-jalva (ob.); d. 19 czerw. r. 1518 wysłany przez namiestnika Kuby Velasqueza. R. 1519 Yela-squez powierzył Cortezowi opanowanie kraju. Ten w kwietniu wylądował z Veracruz, przez Montezumę, władcę, gościnnie przyjęty. Pomimo to w sierpniu Cortez wtargnął do M-u, wziął króla do niewoli i zmusił go oraz kacyków przednich do uznania zwierzchnictwa Hiszpanii. Nastąpiło powstanie Azteków; r. 1521 Cortez po długotrwałem oblężeniu zburzył stolicę. Do r. 1526 opanowywał stopniowo kraj cały; odbudował stolicę zburzoną, rozpowszechniał chrześciaństwo, M. został wicekrólestwem — Nową Hiszpanią, strasznie wyzyskiwaną. Handel z Europą był dozwolony tylko z portu w Veracruz kilku u-przywilejowanym przez państwo okrętom „zarejestrowanym“. Dopiero r. 1778 Hiszpania u-dzieliła pozwolenia kilku portom na swobodne stosunki z M. Po 300 latach ucisku powstanie Hiszpanii przeciw Napoleonowi r. 1808 dało pobudkę do ruchu samodzielnego. Nadaremnie wicekról Don Jose Iturrigaray chciał wprowadzić reformy; przez rewolucyonistów wzięty do niewoli był odesłany do Hiszpanii. Centralna Junta hiszpańska r. 1810 wysłała nowego wicekróla Venegasa. Wywołało to nową rewolu-cyę Kreolów i części Indyan pod wodzą proboszcza Castilla, który jednak pobity przez generała Cal lej a i wydany przez Indyan został ścięty (1811) Zgromadzony na południu w Oajaca r. 1812 Kongres rewolucyjny ogłosił dyktatorem Morelosa, który r. 1815 dostał się w ręce Hiszpanów i został rozstrzelany. Ale wrzenie trwało. Po rewolucyi hiszpańskiej r. 1820 powstał wśród Kreolów plan ogłoszenia M-u państwem niezależnem i osadzenia na tronie księcia hiszpańskiego. R. 1821 mianowano Iturbi-dego głównodowodzącym wojsk meksykańskich. Komisarz hiszpański, który wylądował w Veracruz, aby objąć rządy, musiał zawrzeć z Itur-bidem umowę w Cordobie: załoga hiszpańska ustąpiła z M-u, i Iturbide objął stolicę. Kortezy hiszpańskie nie uznały tej umowy; wówczas Iturbide ogłosił się cesarzem meksykańskim (18 maja r. 1822), Augustynem I. Już w grudniu gen. Santa-Anna w Veracruz wydał manifest, wzywający do utworzenia republiki. Augustyn I zrzekł się tronu 19 marca r. 1823, M. ogłoszono Rzplitą związkową, a jej konstytucyę z r. 1824 wzorowano na konstytu-cyi Stanów Zjedn. Pierwszym prezydentem został Vittoria. Hiszpania uie uznała nowego państwa; straciła jednak ostatnią swą posiadłość w M-u—fort San Juan d’Ulloa (1825). Rzplta wydała r. 1829 dekret, wypędzający wszystkich Hiszpanów. W lipcu w Punta de Jeres wylądowało wojsko hiszpańskie z Kuby, ale było zmuszone do odwrotu. Dekret, wypędzający Hiszpanów, został cofnięty r. 1831. Wewnątrz państwa walczyły wzajem stronnictwa arystokra-tyczno - kościelne Escocezes i demokratyczne— Jorkinos. Gdy r. 1828 arystokrata Pedrazza został prezydentem, gen. Santa-Anna nie uznał

Wiej. Enc. Powsz Ilustr. Ser. 1. Tom 2LVI Zesz. 365a.

go i pospołu z Jorkinosami obwołał prezydentem inestyka Guerrero, uznanego r. 1829 przez kongres. W tym samym roku tenże generał wraz z Bustameutem powstał przeciw świeżo powołanemu prezydentowi; r. 1830 prezydentem został Bustamente, a r. 1831 Guerrerea rozstrzelano. R. 1833 prezydenturę objął Sauta-Anna, po nim—Farias, który r. 1835 z pomocą eskocezów zmienił konstytucyę w duchu centralizmu. Skutkiem tego r. 1836 od M. odpadł Teksas, mimo zbrojnej interwencyi pod dowództwem Santa-Anny. R. 1837 prezydentem obrano ponownie Bustaraentego; r. 1838 wybuchła wojna z Francyą wskutek zarządzeń rządu przeciw obywatelom francuskim. Eskadra francuska (adm. Baudin), zdobyła fort San-Juan d’Ul-loa; wskutek interwencyi angielskiej zawarto r. 1839 pokój, Francya otrzymała 600 tys. pia-strów wynagrodzenia. Prezydenci wciąż się zmieniali, pomimo że okres ich urzędowania na zasadzie prawa z r. 1835 miał trwać 8-m lat. R. 1841 — 4 trwała dyktatura Santa-Anny. R. 1845 Stany Zjedn. przyłączyły Teksas; w powstałej wojnie St. Zjednoczone bez oporu niemal zdobyły północne dzielnice M-u; w roku następnym 120-tysiączne wojsko Stanów Zjedn. wylądowało w Veracruz, zajęło miasto i fort Ulloa, a wkrótce potem i stolicę. Pokój zawarto w Guadalupie; M. odstąpił Stanom Zjedn. pozostające na brzegu północnym Rio-Grande del Norte części Stanów: Tamaulipas, Cohahuila, Chihuahua, N. Meksyk, N. Kalifornię; ogółem 1500 000 km. kw. (połowę całego obszaru M-u). Stany zaś dopłaciły 15 mil. doi. Dla przeprowadzenia reform, uznanych powszechnie za niezbędne, wybrano Santa-Anuę r. 1853 na prezydenta z władzą dyktatora. Ześrodkował on władzę, zorganizował radę państwa, wojsko, ustanowił cła, dał wstęp do kraju Jezuitom, ukrócił prasę. Senat mianował go dyktatorem dożywotnim; Santa-Anna sprzedał za 10 mil. doi. Stanom Zjednocz, sporne terytoryum doliny Mecilla w stanie Chihuahua. Przeciwko Santa-Annie wybuchały powstania; r. 1855 władzy pozbawiono go na rzecz gen. mulatów Al-vareza, który wkrótce ustąpił Comonfortowi. Ten rządził nieco dłużej i rozpoczął szereg reform liberalnych. R. 1856 nastąpiła sekulary-zacya majątków kościelnych. Wydano nową konstytucyę, zapewniającą wolność sumienia, wydalono Jezuitów, otworzono porty dla emi-gracyi. Przeciw tym czynom wystąpiło duchowieństwo; prezydentem r. 1858 został gen. Zu-loaga. Wiceprezydent z czasów Comonforta — Juarez zorganizował tymczasem w Veracruz rząd równoległy, liberalny. Wojna domowa trwała przez lat kilka, aż r. 1861, po zwycięstwach liberałów pod Ortegą, Silao i Caleutalpa, prezydentem został Juarez. Wzięto się do radykalnej walki z klerykalizmem. Zniesiono klasztory, przeprowadzono sekularyzacyę majątków

(Berlin 1896).

kościelnych, rozdział kościoła od państwa, proklamowano bezwzględną wolność religijną. Dostojnicy Kościoła za współudział w rewolucyi zostali z kraju wydaleni. Kongres ogłosił Juareza dyktatorem nieograniczonym. Ale na pro-wincyi trwało wrzenie wśród klerykałów. Finanse państwa były fatalne; wierzycieli spłacać było niepodobna. Skutkiem tego Francya, Anglia i Hiszpania zawarły w Londynie kon-wencyę dla wspólnej akcyi; postawiono M-wi ultimatum, na które rząd M. nie dał odpowiedzi. Wtedy eskadra hiszpańska zajęła Vera-Cruz i fort San-Juan d’Ulloa. Wkrótce nadciągnęły eskadry francuska i angielska. Stany Zjedn. nie były w stanie poprzeć M. (wojna domowa). Ale pomiędzy Francyą z jednej strony a Anglią i Hiszpanią z drugiej nastąpiły nieporozumienia. R. 1863 Francuzi zdobyli Pue-blę, wkrótce wkroczyli do stolicy M-u. Zwołane klerykalne zgromadzenie notabli, proklamowało monarchię dziedziczną i na tron cesarstwa zaprosiło proponowanego przez Francuzów Maksymiliana arcyks. austryac. (ob.). JSowe cesarstwo nie miało warunków istnienia; finanse stały źle, klerykałowie żądali zwrotu majątków kościelnych. Cesarz był chwiejny. Nowy dowódca francuski Bazaine (ob.) wszczął przeciw niemu intrygi. R. 1865 cesarz wydał dekrety, skazujące zaocznie Juareza i wszystkich członków oddziałów powstańczych na rozstrzelanie w przeciągu doby po uwięzieniu. Ale Juarez prowadził dzielnie sprawę; a pieniężnie wspomagały go Stauy Zjednocz. Po ukończeniu wojny pomiędzy Stanami północnemi a południowemi rząd amerykański tak energiczną zajął postawę, że Napoleon III musiał wycofać swe wojska. Maksymilian postanowił bronić się do ostatka, ale uległ i był r. 1867 rozstrzelany. Juarez i stronnictwo liberalne zwyciężyło. Dwa razy Juareza powoływano na prezydenta: r. 1867 i 1871. Po śmierci Juareza (1872) prezydentem był Lerdo de Tejada; pozbawił go władzy Diaz (1877); ten zorganizował dobrze wojsko; zaczęła się energiczna budowa kolei żelaznych; później rządził Gonzales (1880 — 1884); r. 1884 do władzy powrócił Diaz, który podniósł cła wwozowe. Od tego czasu był ponownie wybierany 6 razy. Uporządkował on finanse państwa. Coraz silniej dają się we znaki w M-u wpływy Stanów Zjedn. R. 1900 nastąpiło powstanie plemienia indyjskiego Yaąuów, jakoby z powodu kolonii kryminalistów w stanie Sonora, w istocie chodziło o wywołanie inter-wencyi St. Zjednoczonych. Powstanie zostało stłumione. Podczas wojny hiszpańsko-amery-kańskiej koloniści w Sonorze zorganizowali oddziały ochotnicze pomocnicze dla Amerykanów. Bibi. 1) Dzieje: Alaman „Hist, de M.“ (Meksyk 1849 — 52, 5 t.); Prescott „Hist. of the eonquest of M.“ (Lond. 1892; 3 t.); Torrente „Hist, general de la revolucion moderna hispa-no-americana“ (Madryt 1829 — 30, 5 t.); Mora

„M. y sus revoluciones“ (Par. 1834, 8 t.); t-że „Documentos para la hist, de M.“ (Meksyk 1853 — 57, 20 t.); Frost „Hist, of M.“ (Nowy-Orlean 1882); Labédollière „Hist, de la guerre du M.“ (Paryż 1866); Niox „Exped. du M.“ (Mek. 1874); Kendall „M. under Maximilian" (Lond. 1871); Pimeutel „Hist, critica de la literatura y de las ciencias en M.“ (Mek. 1886); Bancroft „Popular history of the M-an people“ (Lond. 1888); Chilo „The Spanish American republics" (N.-York 1891); Strebei „Alt-M.“ (Hamburg 1885 — 89); Peuafiel „Monumentos del arte M. antiquo“ (Berl. 1890); Chavero „Antique-dades Mexicanas“ (Mek. 1893).—2) Geografia i statystyka. Podróże: A. v. Humboldt Gallatin, Buschmann, Catherwood, Norman i in. Ratzel „Aus M.“ (Wrocław 1878); Conkling „M. a. the Mexicans“ (N.-York 1883); Anderson „M. from the material standpoint“ (t-że 1884); Han-cy „Anthropologie du M.“ (Paryż 1884 — 5); Castets „M. et Californie“ (t-że 1886); Blake i Sullivan „M. Pieturesque, political, progressive“ (Boston 1888); Seler „Reisebriefe aus M,“ (Berl. 1889); Préda „Mejico contemporäneo“ (Madryt 1889), Duun „M. a. her resources“ (Londyn 1889); v. Hesse - Wartegg „M. Land u. Leute“ (Wiedeń 1890); Busto „L’administration publique en M.“ (Paryż 1890); Feliks i Leuk „Beiträge zur Geologie u. Paläontologie v. M.“ (Lipsk 1890); Pombo „M. 1876 — 1892“ (Meksyk 1893); Routier „Le M. de nos jours“ (Par. 1895); Schmitz „Die Finanzen M-s“ (Lipsk 1894); „Estadistica general de la Republica Mexicana“ (t-że 1893); „M. sa évolution social.“ (M. 1900

—    01, 3 t., przekł. franc, i ang.); George „Das heutige M. u. seine Kulturfortschritte“ (Jena

1906); N. 0. Winter „M. a. her people of to day“ (Boston 1907), P. I. Martin „M. of the XX cent." (Lond. 1907); Lauterer „M. das Land der blühenden Agave einst u. jetzt.“ (Lipsk

1908); Sapper „Wirtschafts-geographie v. M.“ (Halla 1908); Gaulot ,,L’expédition du M. 1861

—    67“ (Halla 1906); H. Bancroft ,.Resources a. development of M.“ (San-Francisco 1894); Rou-cero „M. a. the United States.“ (N. - York 1899, 3 t.); t-że ,,Geographical a. Statistical notes on M.“ (t-że 1898); Lummis „The awa-kening of a nation. M. of to-day“ (Lond. 1898); Noriega „Geografia de la Republica M-a“ (Par. 1899); Glouer ,,Les finances des États unis M.“

E. Or.

Meksyk — jeden ze stanów federacyi Meksykańskiej, między 18°22’ — 20°21’ szer. płn. i 98°24’ —100°22’ dług. zach, od Gr. Przestrzeń 19 812 km. kw., m-ców 934 000 (1900). Pła-skowzgórze ograniczone ze wschodu i południa górami wysokiemi, na płn.-zach. szczyty — Nevado de Toluca (4 560 m.), na płd.-wsch.—Popocate-petl (5 452 m.) i Ixtaccihuatl (5 286 m.). Pośrodku Stanu leżą jeziora płaskowzgórza Te-nochtitlan: Chalco, Tezcuco, Cristoval i Zumpan-go. Większych rzek niema. Flora właściwa kra-

K. Gr.

li. Gr.

E. Gr.

L. K

E. Gr.

jom umiarkowanie ciepłym, po części zaś zwrotnikowa. Gdzie pola mogą być nawodniane, tam są bardzo urodzajne. Uprawia się: ryż, pszenicę, jęczmień, pieprz, trzcinę cukrową i inn. Z bogactw mineralnych prócz złota i srebra sporo żelaza, ołowiu, miedzi, cyny i in. Przemysł: bawełniany, wełniany, odlewnie żelaza, gorzelnie, browary, fabryki soli, tytoniu, cygar, cukru, szkła. Stolicą jest Toluca. Wśród Stanu leży Distrito Federal (ob. Meksyk państwo) ze stolicą całej federacyi—M-iem.

Meksyk — stolica federacyi Meksykańskiej; pod 19°26’ szer. płn. i 99°7’ dług. zach. od Gr. Na terytoryum związkowem, nie należącem do żadnego ze stanów sfederowanych i odgraniczonym łańcuchem piramid. M-ców 344 711 (w 1900). Kanalizacya, wodociągi, z których roznoszą wodę odrębni zawodowcy, oświetlenie w części gazowe, w części elektryczne; tramwaje; komunikacya na mułach. Piękny plac Plaza de la Gonstitucion albo Plaza Major. Wspaniała katedra zbudowana na miejscu dawnej świątyni Azteków w stylu gotyckim (1573 —1667). Wiele pięknych gmachów i pomników. Rezydencya prezydenta republiki, centralnych władz związku, gubernatora stanu M., b-pa katolickiego. Uniwersytet założony w r. 1551; wyższa szkoła górnicza, prawna, lekarska, rolnicza, handlowa, seminaryum nauczycielskie, Akad. Sztuk Pięknych z galeryą obrazów, kon-serwatoryum muzyczne, bogata biblioteka publiczna, wiele innych bibliotek, muzeów, wśród których muzeum narodowe, zawierające m. in. głaz kalendarzowy i znany kamień ofiarny Azteków; wiele stowarzyszeń naukowych; prasa bardzo obfita. Wyrób papieru, cygar, przedmiotów skórzanych, kapeluszy, złotnictwo, wyrób maszyn rolniczych, odlewnie żelaża, fabryki włókniste, mebli, mydła, szkła. Dwa kanały, pochodzące z czasów Azteków, łączą miasto z jeziorami Tezcuco i Chalco.

Meksyk—stolica kr. Audrain (stan Missuri); na płn.-zachód od St. Louis. Węzeł kolei żel. Przemysł rozwinięty. M-ców ok. 7 000.

Meksykańska cywilizacya — szczebel kultury, właściwy Meksykowi starodawnemu Azteków (ob. Az te ki, a także rysunki budynków pod art. Ameryka). Zaznaczyć wypada, że zdobywcy hiszpańscy, zdumieni ilością znalezionych tam kruszczów szlachetnych i pogrążeni w widnokręgach kraju ojczystego, z jednej strony przesadzili w wygórowaniu cywilizacyi i potęgi azteckiej, z drugiej zaś niezrozumieli ustroju tamtejszego. Dopiero Morgan („Społeczeństwo Pierwotne", Warsz. 1887) wyświetlił należycie tę sprawę, wykazując, iż Aztekowie byli jeszcze barbarzyńcami, którzy dopiero znajdowali się u progu sztuki pisarskiej. Rozwinęli w wysokim stopniu umiejętność posługiwania się hieroglifami barwnemi: pojedyńcze rysunki odpowiadały zgłoskom określonym, stosownie do brzmienia nazwy przedmiotu, odtwarzanego w rysunku. Niektóre z rysunków przekształcały się już w znaki konwencyonalne, barwa odgrywała przy odczytywaniu treści rolę b. poważną.—Por.: Seler „Charakter d. az-tekischen u. Maya-Handschriften“ („Ztschr. f. Philologie“, XX 1888); Aubin „Mem. sur la peinture didactique et l’ecriture figurative des anciens M-ains“ (Paryż 1885); Penafiel „Nombres geograficos de M.“ (Meksyk 1885).

Meksykańska zatoka — wielka zatoka Oc. Atlantyckiego; otoczona od północy Stan. Zjed-noczonemi, na zachodzie i południu — Meksykiem, na wschodzie — półwyspem Floryda, na południu—Jukatanem i Kubą. Kształt owalny. Największa długość z płd.-zachodu na płn.-wsch. — 1 780 km., najmniejsza — 1 112 km. W pośrodku wpadlina, głębokości do 3 870 m. Przez zatokę przepływa potężny prąd przechodzący później w Golfstream. Południowa część zatoki nosi miano Kampeczeskiej zatoki, północ, wschodnia—Appalaczeskiej. Wśród zatoki nieco małych wysepek, na wybrzeżu wiele mierzei. Większość portów jest niedogodna; najlepsze są: Veracruz w Meksyku, N.-Orlean w Luizyauie, Mobile w Alabamie, Pensacola we Florydzie, Hawana na Kubie. Z rzek, wpadających do zatoki, największe: Missisippi, Rio del Norte, Pearl, Chattahoochee, Alabama, Sabine, Trinity River, Brazos, Colorado, San-Antonio, Tabasco (Grijalva). Obfitość ryb. Perły znacznej wielkości i czystości.

Mela Pomponius, geograf rzymski, rodem z Tingentery (Hiszpania), skreślił opis świata w 3 księgach „De chorographia“, pierwsze dzieło tej treści za czasów Starożytnych, a jedyne samodzielne, jakiem rzymska literatura wykazać się może; wykończył je, albo w r. 40 po Chr., kiedy Kaligula, albo też w r. 44, kiedy Klaudyusz święcił tryumf nad Brytańczykami. M. czerpał szczegóły z dobrych, choć po większej części przestarzałych źródeł (z Hipparcha, Eudoksosa, Hannona i Neposa). W stylu jędrnym, noszącym spółczesne znamię retoryczne, podaje on opis, przeplatany epizodami kulturalno-historycznemi, w formie podróży po wybrzeżach m. Śródziemnego, poczynając ją od Afryki płn., poszczególnych krajów znanego naonczas świata po kolei, aż wkońcu przez wybrzeża zach. Afryki do głównego punktu wyjścia dochodzi, dołączając w zakończeniu opis m. Czerwonego i O. Atlantyckiego z krajami przyległymi. Celem jego było zebrać w podręczniku, zręcznie skreślonym. obejmującym nie mniej jak 1500 nazw geograficznych, wszystkie wiadomości, które nie tylko ze stanowiska ogólnego nauki są ciekawe, lecz szczególnie potrzebne do zrozumienia starożytnych poetów i mitografów. Wydali to dzieło: Ed. princeps (Medyolan 1471);# Voss Iz. (Haga 1658); Gronovius J. (Lejdena 1685 i 1696); Tzschukke (Lipsk 1807); Parthey (Berlin 1867); Frick (Lipsk 1880); na jęz. niemiecki przełożył je Dietz (Giessen 1774).—Por. Schweder „Die

Konkordanz der Chorographien des M. u. PJi-nius“ (Kilonia 1879 —1883).

golnie są mężni; stąd    (Xeoxôç--biały’

jasny) oznacza u Greków tchórza, zniewieścia-

S- Drz-

S. Drz.

łego.

Melancholia (grec.    czarny i /oXt] =

żółć), jest to choroba umysłowa której oznaką główną jest przygnębiony nastrój duchowy, czyli tak zwana zaduma. Jako objaw wtórny—jakby rzekomo logicznie wysnuta przyczyna wyjaśniająca przygnębienie—zjawiają się samooskar-żenia, samoponiżenia, idee pokutne itd.; stąd już krok jeden do myśli o samobójstwie, jako wyroku samoukarania za grzechy niby to popełnione. Rzadziej zjawiają się złudzenia i omamy, nie jako jako zjawisko pierwotne, jak w pomieszaniu (paranoia), lecz znowu jako wynik przygnębienia, jako ucieleśnienie widma „kary“. Stanowi przygnębienia towarzyszy stale zata-zdolność myślenia i działania. Chory albo wcale nie odpowiada na zadawane sobie pytania albo też po długim namyśle; całemi godzinami siedzi uieruchomo, nie troszcząc się o otoczenie, pogrążony w myślach posępnych; niezdolny do najmniejszego czynu, sam nie załatwia najprostszych czynności jak oto: ubierania się, jedzenia itd. — co dochodzi nieraz do

Czasami

Melafir (miner.), ob. Porfiry.

Melampiryt, ob. Dulcyt.

Melampus, gr. MsXap.r.oo<; (=Czarnonogi), syn Amytaona i Ejdomony, brat Biasa, najstarszy wieszcz grecki i pra-ojciec w wróżbiarstwie biegłego rodu Melampodydów. Z stryjem swym Neleusem udali się obaj bracia z Tessalii do Pylos (w ziemi Messeńskiej), gdzie na wsi zamieszkali. Dar swój wieszczy zawdzięczał M. wężom, którym życie ^uratował: te z wdzięczności śpiącemu językami swemi uszy wylizały; ocknąwszy się, rozumiał M. zaraz głosy ptaków i przez to wiele tajemnic dociekł. Kiedy Neleus Biaso-wi dorodną swą córkę Pero pod tym warunkiem obiecał dać za żonę, jeżeli mu woły Ifi-klosa (ob.), przyprowadzi, podjął się tego, za mowana brata, M. mimo, że przewidywał, iż rok cały w więzieniu przecierpi. Pojmany przy wykradaniu wołów, do ciemnicy wrzucony, usłyszał z rozmowy czerwi w dachu, że domostwo niebawem w gruzy runie, i zażądał, aby go do innej ciemnicy przeprowadzono. Gdy wolę jego spełniono, dom runął. Fylakos, ojciec Ifiklosa,

sa-

o darze jego nadprzyrodzonym się przekonał, zupełnego odmawiania pożywienia, obiecał mu darować owe woły, jeżeli za porno- (w ciężkiej postaci melancholii) stan obojętno-cą sztuki swej środek odkryje, któryby wyle- ści takiej przerywany zostaje napadami stra-czył syna z jego niepłodności. M. zabiwszy by- chu: chory wtedy zaczyna niespokojnie cho-ków na ofiarę, zwołał ptaki przeróżne na ucztę dzić po pokoju, rwie z siebie ciało, wyrywa i od nich dowiaduje się, że sępowi, który się sobie włosy i często wpada w szał zupełny do żeru nie stawił, środek ów jest znany. Ten (tzw. furor s. raptus melancholiom), w którym zwabiony, opowiada, że Ifłklos jako chłopiec staje się niebezpiecznym dla siebie i dla oto-nabawił się swej słabości ze strachu przed czenia. — Do przyczyn M-i zaliczyć należy, poza krwawym nożem, którym ojciec jego barany dziedzicznością i usposobieniem wrodzonem, silne rzezał, że nóż w dąb święty wepchnięty, wrósł wstrząśnienia duchowe i moralne, a z cielesnych weń zupełnie; jeżeli rdzę z niego zeskrobaną choroby wyczerpujące lub pracę.—Częściej spo-Ifiklos przez dni 10 zażywać będzie, uzdrowion tykamy M-ę u niewiast niż u mężczyzn. Cza-zostanie. M. uzdrowił niemocnego, dostał woły sem przyczyną sprzyjającą u płci żeńskiej bywa i zyskał dla brata oblubienicę. Później udał się ciąża, rzadziej połóg, oraz tzw. okres przekwi-do Argos, ponieważ Neleus mu podczas jego tania (climacterium). — M. po większej części nieobecności wielką krzywdę wyrządził, a on uleczyć się daje, lubo ma skłonność do nawro-za nią się pomścił (Homer), według zaś tra- tów. Powikłaniem niebezpieczuem jest odma-dycyi powszechnej, ponieważ go król Projtos wianie przyjmowania pokarmów —chorzy wtedy do siebie poprosił, aby mu córki wyleczył, któ- giną z wyczerpania; czasami chorzy giną znów re w szał popadły. Jako nagrodę za wylecze- śmiercią samobójczą. Niekiedy M. z powodu nie wymówił M. dla siebie i brata po l/₃ czę- obfitości złudzeń i omamów stopniowo przeebo-ści państwa Argolskiego i dostał z córek Proj- dzi w inną chorobę umysłową—pomieszanie tosa Ifianassę, Bias zaś Lizyppę za żonę. Z sy- (paranoid)-, zdarzają się też wypadki przejścia na jego Antyfatesa pochodził Oikles (ob.), w otępienie wtórne. Co się tyczy leczenia, to towarzysz Heraklesa w wyprawie przeciw Troi, ze względu na niebezpieczeństwo zamachu z niego ród wywodził A mfi ar ao s (ob.), z dru- mobójczego oraz możliwość napadu szału M. giego zaś syna Mantyosa Klej t os (ob.). Tego wymaga leczenia w zakładach zamkniętych.Dr A E-synem był wieszcz Theok ly men o s (ob.). Tak- Melancłlton (na nazwę grecką przerobione że wieszcza Polyajdesa (ob.) mieniono pra- nazwisko właściwe Schwarzerd) Filip, hu-wnukiem M-a. W ziemi Argolskiej M. jako pierw- manista i reformator religijny, współtowarzysz szy kapłan Dyonisosa, na cześć jego osobne Lutra (* 16 styczn. 1497 wr Bretteu [Palatynat] uroczystości zaprowadził.    s-Drz-    —f 19 kwiet. 1560 w Wittemberdze). W r. 1507

Melampygos, gr. MsXcyp,7royo(;, przydomek stracił ojca, puszkarza, wychowywał się u babki, Heraklesa, nadany mu od pośladka (nb^oę), czar- j siostry Reuchlina. W 12 roku życia wstąpił do nemi (piXaç) włosami porosłego; w Starożytno- v uniwersytetu heidelberskiego, poczem zajął się ści sądzono, że ludzie z taką odznaką szcze- î nauczycielstwem. W r. 1512 udał się do Tybingi,

r. 1514 został magistrem. Od lat najmłodszych | manicie, uznanie dla Lutra przeszło na niego, skłaniał się ku humanizmowi, po ukończeniu prócz zajadłych zwolenników Lutra, którzy go nauk miewał odczyty o klasykach greckich i ła- nienawidzili (rabies theologorum). Wojna r. 1547 cińskich, o gramatyce greckiej; jednocześnie wypędziła M-a z Witembergi. Ody zaś wzbu-pracował nad teologią, prawem, medycyną. Zo- dził gniew cesarza, nie chcąc podpisać „wystawszy profesorem jęz. greckiego w Witem- rimu₁ wrócił znów do Witembergi, pracował berdze, wygłosił w r. 1518 mowę wstępną „De nad podniesieniem uniwersytetu, opracował „in-corrigendis adolescentiae studiis“, która, wykła- terim“ lipskie, gdzie poczynił wiele ustępstw dając program humanistów, tworzy epokę w hi- katolikom. Pragnął uczestniczyć w soborze try-storyi szkolnictwa niemieckiego. Do Lutra zbli- denckim i przygotowywał się do niego, zakaz żył się w r. 1519 po dyspucie lipskiej, gdy przed- elektora stanął jednak na przeszkodzie tej mi-stawiając na piśmie jej przebieg, zarazem roz- syi pojednawczej. Wkrótce wybuchł gwałtowny wijał poraź pierwszy zasady podstawne egze- spór o wieczerzę pańską; w dyspucie worma-geny protestanckiej. W r. 1520 ożenił się ckiej r. 1557 ujawniło się źródło nienawiści or-z Katarzyną Krupp, córką burmistrza Wittem- todoksów przeciw M-owi; chory, zgnębiony, wró-bergi. Jako profesor teołogii, opracował sław- cił M. do swojej samotni; podczas tej podróży ne „Loci communes rerum theologicarum“(1521), umarła mu żona. Występował jeszcze w roli po-pierwszy katechizm protestancki. Dojrzały jego jednawczej między księstwami protestanckiemi na umysł, nauki historyczne, głębokie wykształcę- zjeździe frankfurckim r. 1558. W dwa lata pó-nie klasyczne wyrobiły w nim sąd stały, ja- źniej zmarł zgnębiony niepowodzeniem i nie-sność wykładu, a zarazem pogłębiły właściwe szczęściem. Przez czas dłuższy prawowierni, prze-charakterowi jego umiarkowanie, miękkość i ła- ważający wśród reformacyi, nie oddawali mu godność w dążeniach reformatorskich. Cały sze- sprawiedliwości. Ale nigdy nie poddawano w wą-reg pism polityczno-teologicznych wyszedł z pod tpliwość jego znaczenia jako uczonego humani-jego pióra: „Epitome doctrinae christianae“ sty; podręczniki jego: gramatyki greckiej r. 1518, (1524), które zjednało dla reformacyi Filipa retoryki r. 1519, dyalektyki r. 1533, drukowa-Heskiego; poglądy wydane na żądanie elektora ne w różnych krajach, wtargnęły do wszelkich palatyńskiego w odpowiedzi na 12 artykułów szkół. Postawiono mu pomnik w Witemberdze i żądań wieśniaków (M. te żądania odrzucił); r. 1805, w Bretten (mieście rodzinnem) r. 1867, „Unterricht der Visitatoren u. Pfarrherren im w r. 1883 jemu i Lutrowi w Lipsku. Najzu-Kurfürsteutum Sachsen“ (1528), organizujący po- pełniejszy zbiór jego dzieł wyszedł w „Corpus raz pierwszy ustrój wewnętrzny kościołów i szkół; reformatorum“ Bretschneidra i Bindzeila w Halli zwłaszcza zaś w

i Brunświcku r. 1834 — 60, 28 t.; „Epistolae, judicia, consilia itd.“ (1874, 2 t.). W 300-letnią rocznicę śmierci wyszło kilka prac o M., najlepsza z nich Schmidta „Ph. M-s. Leben u. ausgewählte Schriften“ (186 L). — Por. Came-rarius „De Vita M-is Narratio 1566“; Delbrück „M-s der Glaubenslehrer“ (1826); Galb „Versuch einer Charakteristik M-s des Theologen“ (1840); Herrlinger „Die Theologie M-s in ihrer geschichtl. Entwickelung“ (1879); Rauche „Deutsche Gesch. im Zeitalter d. Reformation“; Meu-rer „M-s Leben“ (1869); Herrlinger „Die Theologie M.“ (1878); Nisard „Renaissance et réforme“ (1877); Hertfelder „M. als Praeceptor

Germaniae“ (w „Monumenta Germaniae paeda-

n. G

„Augsburgische Konfession

gogica“ (1889, VII).

Melandrium, roślina z rodziny Gwoździko-watych, ob. Caryophyllaceae.

Melanemia, ob. Czernica.

Melanezya, pod taką nazwą słyną arch. Bismarcka, wyspy Salomońskie i Santa Cruz, Nowohebrydzkie, arch. Fidżi, N. Kaledonia, a niekiedy nawet N.-Gwinea. Nazwa ta („Czarne wyspy“) pochodzi od ciemnej barwy tubylców.

r. K

Melanezyjczycy, mieszkańcy Melanezyi, odmiana szczepu czarnego, rozpadająca się na dwie gałęzie: papu ańską (N.-Gwinea) (ob.) i właściwą melanezyjską, o wiele wolniejszą od domieszek obcych, choć i te istnieją a uja-

sarnim der Apologie derselben“ (1530); „De po-testate papae“ (pisany na żądanie kongresu szmalkaldzkiego 1537) i „Repetitio confessionis Augustanae saxonica“ (1551). Już za życia Lutra M. uczestniczył we wszelkich ważniejszych wydarzeniach reformacyi: w „Colloquium w Marburgu 1529“ dysputował z Zwingliuszem; na sejmie w Spirze r. 1529; w Augsburgu r. 1530; w Szmalkaldzie r. 1537; w Kassel r. 1535; w Witemberdze r. 1536; w dysputach z katolikami w Hagenau r. 1540, w Wormacyi i Ra-tyzbonia r. 154). W r. 1545 uapisał „Wittem-berger Reformation“. Czynny osobiście przy wprowadzaniu reformacyi w Saksonii, w Kolonii, wysyłany był w sprawach kościelnych i szkolnych do Norymbergi, Lipska, Jeny, Tybingi, Frankfurtu.—Nawet Franciszek I francuski i Henryk VIII ang. zapraszali go do swych krajów dla uporządkowania spraw kościelnych, ale na te wezwania odmówił. W całej swej działalności różnostronnej, jako profesor teologii i filologii, reformator kościoła i szkoły, publicysta i dyplomata usiłował działać pojednawczo, drogą ustępstw wzajemnych; stąd pewna chwiej-ność i brak stanowczości, wywoływały częste zarzuty, i nawet podejrzenia ze strony zwolenników reformy. Z Lutrem żył w stałej przyjaźni. Po śmierci Lutra M. stanął na czele nowego Kościoła, został zarazem praeceptor Ger-

i,. K.

A. E.

S. Drz.

Melanippides, gr. MeXavimrfSijç; 1) według Swidasa, sławuy poeta dytyrambiczuy, rodem z Melos, wnuk Melanipposa starszego (* 520 przed Chr.), współczesny Pindara.—2) młodszy, daleko sławniejszy poeta dytyrambiczny, r. 454

—    412 przed Chr., przebywał czas pewien na dworze Perdykkasa II macedońskiego. Z nim rozpoczął się upadek poezyi dytyrambicznej i muzyki greckiej. Na skrzydłach wybujałej fan-tazyi lubowano się jedynie w pustych, szumnie brzmiących frazesach, w jaskrawem, lecz zwyrodniałem obrazowaniu, a razem z zaniedbaniem dotychczasowych prawideł rytmicznych usunięto melodyjną budowę antystroficznych systemów. Fletnistów dobranych nie honorował teraz poeta, lecz przedsiębiorca uroczystego przedstawienia.

—    3) obłudny filozof pytagorejski, wyśmiany

w komedyi Aleksysa.    S- hTZ‘

Melanippos, gr. MeXàvLTCTCoç: 1) syn Astya-kosa albo Agryosa, Tebańczyk; bronił miasta

wniają się w różnych, jaśniejszych odcieniach barwy. Właściwi M. są wzrostu niskiego (1602 — 1620 mm. zależnie do wyspy), czaszka ma budowę wybitnie podłużną, wskaźnik główny walia się w granicach wązkich (około 70 — 73), włosy wełniaste, nos spłaszczony, barwa skóry czarna, u mieszańców przybierająca odcienie czerwonawy, żółtawy, zielonawy. Źródłem głównem utrzymania jest rolnictwo (yam i taro), dodatkowem rybołówstwo, myślistwo odgrywa rolę nieznaczną. Jedynem zwierzęciem domowem jest Świnia. Oręż wyrabiają z kamienia-, ich siekiery kamienne z serpentyny, dzisiaj zanikające, odznaczają się doskonałem wykończeniem; za materyał do narzędzi i sprzętów służyły także drzewo, muszle i długie kości ludzkie (strzały stale miały ostrza z kości ludzkich; zaopatrzone w pióra, były niekiedy zatruwane trucizną pochodzenia organicznego); orężem ulubionym są maczugi, łuk (prócz N.-Kaledonii, gdzie rzadko posługiwano się tym orężem) i w potrzebie wojennej dzida. Odzież b. szczupła, zarówmo mężczyźni jak kobiety chodzą zupełnie nago, jedynie opaską zakrywają części sromne, natomiast ciało jest przyozdobione ró-żuemi naramiennikami, nanożnikami, naszyjnikami—z zębów, drzewa, muszli i t d. Używają czółna, ale nie zapuszczają się daleko od wybrzeża. Garncarstwo zupełnie nieznane na niektórych wyspach, domy są budynkami niewiel-kiemi wzniesionemi na palach, na N.-Kaledonii przybierają kształty okrągłe. Powszechnie istnieją domy męskie, w których przebywa młodzież płci męskiej. Łudożerstwo było ongi silnie rozwinięte, przyczem na arcli. Fidżi miało odcień lubieżny (ob. Łudożerstwo), dzisiaj istnieje na niektórych wyspach N.-Brytanii i N.-Hebryd, a zwłaszcza na arch. Salomońskim; użycie betelu, prócz N.-Kaledonii, powszechne, kava nieznana. Istnieje zwyczaj przechowywania czaszek zmarłych krewniaków i zawieszania ich w chacie obok t. zw. czaszek upolowanych. Języki mało zbadane, a istnieje ich mnóstwo, niekiedy na jednej wyspie parę (ob. M a 1 aj s k o-P o 1 i-nezyjskie języki). Języki na arch. Fidżi należą do rodziny polinezyjskiej, wogóle wpływ kultury polinezyjskiej jest bardzo znaczny na tym archipelagu. Plemiona rozpadają się zawsze na dwie grupy eksogainiczne. Na wyspach Banksa zwłaszcza, ale także na innych, rozwinęły się tajne towarzystwa (Duk-duk in.). —Bibl. Codrington „The Melanesians“ (praca najważniejsza); Grä-bner „Kulturkreise in Australien“ („Ztsch. fur Anthr., Ethnol.“ 1900). Szczegółowsza bibliografia przy poszczególnych archipelagach.

Melania św., wnuczka Melanii spokrewnionej ze św. Feliksem z Noli, która po śmierci swego męża, acz liczyłu 23 lat życia, prowadziła żywot ostry i pobożny; udała się r. 371 do Egiptu, nawiedziła pustelników, zbudowała klasztor w Jeruzalem i za powrotem do Rzymu wysoce była poważana. Św. Augustyn, św. Paulin z Noli i inni wielkie jej oddają pochwały. Syn tej Melanii, Publikola, ożeniony z Albiną, młodą Rzymianką, miał córkę M-ę. Tę poślubił niejakiemu Pinijanowi. Małżonkowie, straciwszy wcześnie dzieci, postanowili prowadzić żywot wstrzemięźliwy. M. większą część swego majątku rozdzieliła pomiędzy ubogich, dała wolność swym niewolnikom i żyła w ubóstwie, bądź we Włoszech, pod kierunkiem św. Paulina z Noli, bądź w Tagasse¹ przy Alypiusie, bądź w Jdruzalem, dokąd się udała r. 417. Po śmierci męża, objęła rządy klasztoru założonego przez siebie w Jeruzalem, um. tu d. 31 grud. r. 439, w tyra dniu Grecy obcłiodzą jej pamiątkę; Kościół łaciński zaś 18 lut.

Melanina jest to barwnik czarny, bardzo rozpowszechniony w świecie zwierzęcym. Znajdujemy go np. w naczyniówce oka, w skórze murzyna, w zabarwieniach płuc i gruczołów oskrzelowych, w otrzewnej ryb, w wydzielinie mątw {sepia), oraz w wypadkach chorobnych, w tzw. Czernicy (ob.), oraz w Czerniakach (ob.). Występuje pod postacią ziaretikową oraz krystaliczną. Czy wszystkie te barwniki są jednakowe pod względem chemicznym — jest rzeczą wątpliwą. Niektóre z nich nie zawierają żelaza, wszystkie wogóle bogate są w siarkę. Są to wytwory czynności komórek: powstają drogą rozszczepiania cząsteczki białkowej na grupę siarkową i węglową; niektóre (a może i wszystkie) pochodzą z krwinek czerwonych.⁷^

Melanippe: 1) córka Chej rona (ob.), zwana też E n i p p e, wieszczka, uciekła, kiedy Agolos gwałt jej zadał, w góry Pelionu; z obawy że ojciec ją tu odszuka, prosiła Artemidę, aby ją w konia przemieniła; bogini przeniosła ją pod tą postacią pomiędzy gwiazdy; według innej opowieści przemieniła ją Artemis z gniewu.—2) królowa Amazonek, siostra Hippolity, którą Herakles w walce z Amazonkami, skoro mu pas swój od tarczy wydała, na wolność puścił.

S. I)rr.

S Drz

S. Drz.

S, Drz

cylii).

pił ze służby.

Dr A. J. G.

rodzinnego przeciwko Siedmiu Wodzom; zraniwszy śmiertelnie Tydeusa, został sam zabity przez Amfiaraosa; —2) urodny młodzieniec w Pa-traj, w ziemi Achajskiej, pokochał się w Ko-majtho, kapłance Artemidy Tryklaryi, i miewał z nią w świątyni schadzki. Ponieważ rodzice na publiczne zsślubienie się nie zgadzali; z zemsty za zbeszczeszczenie świętego przybytku zesłała Artemis na kochanków śmierć nagłą, a na mieszkańców mór; aby boginię przebłagać, rozkazała wyrocznia Delficka dorocznie najdorodniejszego chłopca i najpiękniejsze dziewczę z całej krainy w ofierze jej składać.

Melanit, ob. Granat.

Melanoskop, ob. Ery tr o skop.

Melantheus, gr. MeXav&eôç, MeXàvfkoç, syn Doliosa, starego niewolnika Penelopy, ojciec Melanthy (ob.), pasał kozy Odyseusza na Itace; mimo licznych dobrodziejstw, odbieranych od swych państwa, brał stronę zalotników, z ręki Odyseusza poniósł śmierć okrutną.

Melantho, gr. MeXav&iô: 1) córka Deukaliona, powiła Posejdonowie, który się z nią pod postacią delfina złączył, syna Delfosa;—2) córka Doliosa, siostra Me lantłie usa (ob.), którą Penelope jak córkę wychowywała; M. stała po stronie zalotników swej opiekunki, a wobec Odysseusza występowała z taką hardością, że ten powiesić ją kazał.

Melanthos, gr. MéXav&oç, łac. Melanthus: 1) syn Audropomposa i Peryklimeny, władca ziemi Elijskicj, ojciec Ko dr o sa (ob.); wypędzony z kraju przez Heraklesa, schronił się do Eleuzyi, w Attyce. Gdy Ateńczycy pokłócili się z Beotczykami o miasta Kelenaj i Ojnos, zażądał beoeki król Ksanthos rozstrzygnięcia przez pojedynek. Thymojtes, król attycki, bał się go podjąć, lecz ofiarował tron temu, który go w walce zastąpi. Natychmiast oświadczył M. swą gotowość. Kiedy właśnie walka miała się rozpocząć, zakrzyknął M., niecnego fortelu używając, że wbrew układowi widzi za swym przeciwnikiem osobę w czarnej koziej skórze, i w chwili, kiedy Ksanthos się obejrzał, przeszył go włócznią. Według legendy attyckiej był tein czar-nem zjawiskiem sam Dyonisos. Z wdzięczności postawili Atteńczycy Dyonisosowi, noszącemu odtąd przydomek Melanajgis (=czarną skórą kozią odziany) a. Melanthides, świątynię, a na cześć Zeusa Apaturyosa ustanowili uroczystość Apaturyi (ob.).— 2) jeden z tyrreńskich korsarzy, którzy Dyonisosa porwać i uprowadzić chcieli, przezeń w delfinów przemienieni.s-Iłrz* Melantyos, gr. MeXàvfhoç, łac. Melanthius: 1) przyjaciel Cymona, więcej osławiony, niż sławny poeta tragiczny w Atenach, młodszy od Sofoklesa, nieraz przez Arystofanesa w ko-medyacb wyśmiewany; z dzieł jego wymieniają źródła tragedyę Medeę i poezye elegiczne; wymawiano mu, że, wielki smakosz, wiódł życie rozwiązłe. — 2) sławny malarz grecki, piszący także dzieła o swej sztuce, syn Pamfilosa, rodem prawdopodobnie z Sycyonu, żył ok. r. 330 przed Chr., należał do grona 4 sławnych malarzy starożytnych, malujących tylko czterema farbami (Apelles, Echion i Nikomachos). Starożytni wynoszą bardzo jego zasługi w sztuce malarskiej, zwłaszcza pod względem zręcznego rozkładu przedmiotu i kolorytu. Z dzieł jego słynął obraz, przedstawiający sycyońskiego tyrana Arystratosa, stojącego obok rydwanu, na którym Nike, bogini zwycięstwa, królowała.

Melas, gr. MéÀaç: 1) syn Opsa, którego postać Atena przybrała, gdy Teuthis (ob.) wojsko swe wbrew jej woli odprowadzić zamierzał; Teuthis oburzony zranił boginię w ramię. — 2) jeden z synów Fryksosa i Chalkiopy, przyłączył się z braćmi na w. Dio do Argonautów; śmierć znalazł w morzu, które odeń nazwę Czarnego przybrało. — 3) zat. morska w m. Egej-skiem, ku płc.-zachodowi od Chersonezu Trackiego: dziś zat. Kseros. —4) nazwa kilku rzek, nadana im od ciemnej barwy wody (w Tessalii, Tracyi, Cylicyi, Pamfilii, Kappadocyi, na Sy-

S. Dr,

Melas, ob. Cukier.

Melas Michał Fryderyk Benedykt, baron, generał austryacki (* 1729 w Siedmiogrodzie—f 180Ö w Czechach). Czynny w wojnie 7-letniej, od r. 1793 walczył z wojskami francuskiemi, posuwając się szybko w godnościach. W r. 1799 wraz z Suworowem walczył na czele Austryaków, a kiedy Suworow odciągnął, pobił Champiouneta. Pobity przez Napoleona pod Marengo (ob.), z winy własnej nieudolności. Pomimo niepowodzeń mianowano go dowódcą wojsk w Czechach; w r. 1803 wystą-

H G.

Melasa (także melas) ostatni produkt w fa-brykacyi cukru; ciecz gęsta, syropowata, o przykrym zapachu, zawierająca wielką ilość cukru, któremu w krystalizacyi przeszkadza obecność znacznych ilości ciał śluzowych i soli. M. znajduje zastosowanie jako karma dla bydła, a także podlega przerobowi na cukier i spirytus (z melasy z cukru trzciny cukrowej otrzymują arak [rum]). Pozostałość od wyrobu spirytusu z melasy (t. zw. szlem pa) daje przy destyla-cyi suchej amoniak i związki metylowe, przy prażeniu zaś potaż. M. przerapiają obecnie najczęściej sposobem stroncyanowym, ob. C u-krownictwo.

Melastoma (zaczerń, gardzielnik, czarnopysk), rodzaj roślin z rodziny Me-lastomaceae, obejmuje krzewy w gorących okolicach Starego świata, głównie w Indyach Wsch., których jagody jadalne czernią usta. M. mąla-bathricum, o kwiatach purpurowych; liście są środkiem ściągającym, a owoców jadalnych używa się do farbowania wełny na czerwono. M. polyanthum jeden z najpospolitszych krzewów w Indyach Wsch., jagody słodkie rzadko są jadalne.

S. Orz.

M. Ko

A-

adz.

Melastomaceae, rodzina roślin dwuliścienio-wych, kielich mniej lub więcej zrosły z zawiązkiem; pręciki o pylnikach otwierających się dziurkami wierzchołkowemi; owoc kilkokomórkowy, wielonasienny, tworzy jagodę lub torebkę. Krzewy lub drzewa, rzadko zioła, o liściach przeciwległych, rzadko okółkowych, i kwiatach zebranych w bukiety. Ok. 1800 gatunków właściwych okolicom gorącym; owoce jagodowate są jadalne, niektóre dostarczają barwników lub leków lekko ściągających.

Melas zomos, gr. piXaç Çio|Jiôç; (= czarna zupa), a. aip.aTia ßacpa, czarna sławna zupa Spartańczyków, główna ich i ulubiona potrawa, gotowana z soli, octu, krwi i drobnych kawałków mięsa; odpowiada jej nasza czarniną.

Melbourne stolica kolonii ang. Wiktoryi (N. Hollandya), po obu brzegach rz. Yarra (4 kim. od jej uścia do zat. Hobsońskiej) pod 37°50' szer. płd. i 144°59' dług. wsch., 30 m. npm., ciepłota średnia roczna 14°C. Wiele pięknych gmachów publicznych (parlament, urząd skarbu, muzeum, pałac gubernatora, ratusz, kilka banków, kościoły, Wilson-Hall wspaniały). Parków 4 (zwłaszcza Ogród botaniczny, ogrody Fitzroy i Carlston), w pobliżu przedmieścia Flemington plac wyścigowy piękny. Imponujący olbrzymi pomnik podróżników Burkego i Willsa. Ognisko b. ważne handlu, schodzą się tutaj liczne linie (w 12 kierunkach), nadto kolej łączy M. z portem Williamstown, przy uściu rz. Yarra (w porcie wielkie doki i pomieszczenie dla 800 okrętów). Agentury t-stw żeglugi: Lloyd, Messageries-Maritimes, Peninsular a. oriental Steam Navigation C-ny, linii Wschód., oraz inn. W r. 1900 zawinęło do portu 2101 statków (2 929 389 tonn objętości). B. dogodna komu-nikacya tramwajowa (elektryczna i parowa). Wiele banków, składy olbrzymie, obszerne halle targowe (5), sklepy piękne, liczne t-stwa ubezpieczeń. Od r. 1854 uniwersytet, 4 szkoły realne; wiele inn. instytucyi kulturalnych i naukowych (biblioteka publiczna: 300 000 dzieł, parlamentarna: 52 000, prawna, instytutu rzemiosł, ga-lerya narodowa, Królewskie T-stwo Naukowe); 4-y teatry; 3 szpitale, dom dla obłąkanych, instytut dla ociemniałych, dom sierot. Rezydencya gubernatora, siedziba rządu, parlamentu, izby sądowej wyższej, arcyb-pa katolickiego, b-pa anglikańskiego, wielu konsulów, izby handlowej; rezydencya sztabu wojska kolonialnego, stacya okrętów wojennych. Wstępu do Portu-Philippbai strzeże forteca.—M. założono r. 1835; r. 1836 było jeszcze małą wioseczką, obecnie liczy (1901)    68 853 m-ców, a wraz

z przedmieściami 493 956 (Brighton 10 029, Brunświck—24 182, Collingwood —32 766, Fitze-roy — 31610, Flemington i Kensington —10 977, Hawthorn—21 339, Kew —9 469, Nortcote—9 691, North M. —18 015, Port M. —12 162, Prahran— 41161, Richmond — 37 772, St. Kilda—20 637, South M.—40 637, Essondon—17 500, Footscray

—18 301, Williamstown —14 083 i in.), w tern kilka tysięcy Niemców i Chińczyków. M. jest największem miastem w Australii.

Melbourne Wilhelm Lamb, wicehrabia, mąż stanu i minister angielski (* 1779 — f 1848). Najstarszy syn sir Penistona Lamba, wyniesionego r. 1770 do godności irlandzkiego lorda Melbourne, r. 1815 para W. Erytanii. M. kształcił się w Etonie i Oxfordzie i oddał się prawnictwu. Wszedłszy r. 1805 do izby niższej, trzymał się stronnictwa wigów, lecz więcej świetniał dowcipem i talentem literackim (komedya jego „The fashionable friends“). Can-ning r. 1827 mianował go sekretarzem głównym Irlandyi: urząd ten wkrótce złożył, r. 1828 o-dziedziczył po śmierci ojca godność para. W ministerstwie Greya r. 1830 otrzymał zarząd spraw wewnętrznych. Ne owem trudnem stanowisku okazał wielki takt; kiedy Grey ustąpił w lipeu r. 1834, jako pierwszy lord skarbu przystąpił do steru rządu. Stronnictwo liberalne zarzucało mu brak energii, torysowie zaś związek jego z CFConnelleni jako szkodliwy przedstawiali i doprowadzili d. 14 list. r. 1834 do rozwiązania gabinetu. Peel i Wellington przyjęli naówczas ster władzy, zmuszeni jednak zostali do odstąpienia jej w kwietu. r. 1835 M-mu. Wielce mu w opinii publicznej zaszkodził proces r. 1836 z powodu stosunków jego z panią Norton. M. opierając się jedynie na pewnej frakcyi wigów, ustąpił ministerstwu Peela d. 18 sierp. r. 1841. Żona jego Karolina Lamb, córka hr. Bessborough, znana ze swych stosunków z Byronem i z autorstwa kilku romansów (f 25 stycz. 1828).

Melbye Daniel Herman Antoni, malarz duński (* 1818 w Kopenhadze—f 1875 w Paryżu), uczeń Eckersberga, podróżował po Marokku i Turcyi, malował głównie widoki morskie.

Melcer Henryk (* 21 wrześ. 1879 w Kaliszu), polski pianista i kompozytor muzyczny. Kształcił się w grze fortepianowej w warszawskim Instytucie muzycznym u Strobla, a w kom-pozycyi u Noskowskiego; jednocześnie uczęszczał na uniwersytet warszawski. Po uzupełnieniu nauk gry fortepianowej u Leszetyckiego, rozpoczął karyerę mistrzowską, nie zaniedbując pracy twórczej. W r. 1895 zdobywa pierwszą nagrodę na konkursie imienia Rubinstejna w Berlinie za „Fragment koncertowy“; w r. 1898, otrzymał również pierwszą nagrodę za koncert C-mol na konkursie imienia Paderewskiego w Lipsku. Był profesorem w konserwatoryum w Helsingforsie, Lwowie, Wiedniu, dyrektorem T-stwa muzycznego w Łodzi, kapelmistrzem Filharmonii warszawskiej, nigdzie jednak dłużej nie zagrzawszy miejsca. Napisał: dwa koncerty na fortepian, Trio fortepianowe, sonatę na fortepian i skrzypce, balladę „Pani Twardowska“ na chór z orkiestrą, „Morceau cara-

cteristique“, kilku pięknych układów pieśni Moniuszki na fortepian, parę preludyów, pieśni, etiud, nokturnów itd., oraz operę „Marya“, wystawioną w Warszawie r. 1904.

Melchers Paweł arcybp kardynał (* 6 stycz.

1813 w Münsterze—f 14 grud. 1895 w Rzymie).

Przykładał się do prawa, później do teologii; r. 1841 kapelan w Haltern, później zaś wskutek wpływów stryja, b-pa M-a, subregens seminaryum, r. 1851 wikary generalny w Miinsterze. R. 1857 biskup Osnabriicku, w r. 1866 na wniosek rządu pru- | ciami. Obrządek chrztu polega jak u Greków skiego otrzymał z rąk papieża godność arcybpa na zanurzeniu w wodzie, język obrzędowy arab-kolońskiego. Na soborze Watykańskim zajmował ski.—Por. Silbernagl „Verfassung u. gegenwärtiger Bestand sämmtlicher Kirchen d. Orients“

M. Ko

stanowisko chwiejne, co Jezuitom dodawało śmiałości w przeprowadzaniu swego programu. Prze- (wyd. 2-e, Regensburg 1904). ciw prawom majowym (ob.) występował energicznie. Zato był r. 1874 skazany na kilkomiesięcz-ne więzienie, a r. 1876 złożony z urzędu arcybiskupiego. Wówczas M. udał się do Hollan-dyi, gdzie przebywał na pograniczu Prus, stamtąd za pośrdnictwem delegatów tajnych wykonywał nadal czynności swego stanowiska. R.

1884 udał się do Rzymu; mianowany w r. 1885 kardynałem, zrzekł się godności arcybpa koloń-skiego. Zostawił wiele prac w druku.

Melchers G a ri, malarz amerykański (* 1860 w Detroit, Michigan). Uczył się w Dusseldorfie i Paryżu, uległ wpływowi Bastien-Lepagea. Malował obrazy rodzajowe z życia ludności nadbrzeżnej Francyi, Belgii i Hollandyi. W bibliotece Kongresu w Waszyngtonie namalował M. kilka fresków, utrzymanych w stylu Puvis de Cha-vanne’a.

Dr S. P.

A, Pol.

M Ko.

a dû.

Melchiades św. też Melcyades a.Mil-c y ad es, rodem Afrykanin, papież, nastąpił po Euzebiuszu d. 17 sierp. r. 310. Występował przeciw Donatystom i r. 313 zwołał na nich sobór w Rzymie. Donatyści obwiniali go że jest traditor. Manichejczycy którzy starali się rozszerzać tajemną propagandę w Rzymie, znaleźli w nim także czujnego przeciwnika. Konstantyn W. temu papieżowi i jego następcom darował pałac Jana Lateraneńskiego w Rzymie i znacz-nemi dochodami opatrzył. Zabronił M. pościć w niedzielę i we czwartek. Urn. d. 15 stycz. r. 314. Nastąpił po nim Sylwester. Niektórzy nazywają M-a męczennikiem, inni wyznawcą. Sw. Bernard napisał jego żywot, znajdujący się w rę-kopismie w bibliotece uniwersytetu w Cambridge. Kościół obchodzi pamiątkę M-a 10 grudnia. A-

Melchici (syr. Malkeji = królewscy ponieważ stosując się do edyktu ces. Maryana r. 452 przyjęli postanowienie soboru chalcedońskiego i odrzucili naukę monofizytów). Nazwa sekty gr.-katolickiej, gnieżdżącej się w Syryi, Pale-lestynie i Egipcie. M. oderwali się od Kościoła greckiego (właściwie syryjskiego) i połączyli się w r. 1686 z Kościołem rzymskim; obecnie pozostają pod władzą patryarchy rezydującego w Damaszku („patryarcha Antyo-chii i całego Wschodu“). Dla odróżnienia się

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLV. Zesz. 365a,

od wyznawców Kościoła greckiego. M. nazywają siebie „katolikami“ (Katlûki, Kuttêli, Kwâtile), tworzą najbogatszy i najbardziej szanowany żywioł wśród chrześciańskiej ludności Wschodu, zajmują się przeważnie handlem. Ich liczba wynosi ok. 130 000. Acz uznają zwierzchnictwo Kury i rzymskiej, zachowali jednak rytuał grecki i liturgię św. Bazylego i Chryzostoma, oraz kalendarz Juliański. Uznają małżeństwo księży, przyjmują komunię pod dwiema posta-

Melchior z Mościsk, ob. Mościcki Melchior,

Melchisedech (hebr. Maiki Cedek, gr. MeX-yiaedév. = król sprawiedliwości), król Salemu (t. j. Jerozolimy) i kapłan „Boga najwyższego“ za czasów Abrahama (Gen. 14,18). Gdy Abraham wraca z pochodu zwycięskiego przeciw Kadorlaamerowi i połączonym z nim królom, M. wynosi Abrahamowi chleb i wino i błogosławi go, a patryarcha daje mu dziesięeiuę z wszystkiego. M. wspomniany też jest w Psalmach 110,4. Postać M-a, jedynego prawie mo-noteisty śród ludów chananejskich i łączącego w swojej osobie godność kapłańską i książęcą za czasu patryarchów, była przedmiotem dociekań teozoficznych od czasów najdawniejszych. Filon Alexandryjski widzi w nim odzwierciedlenie Logosu, w Nowym Testamencie jest on prototypem Jezusa „bez ojca, bez matki, bez wyliczenia rodu, nie mając ani początku dniów, ani końca żywota, a przypodobany Synowi Bożemu, trwa kapłanem na wieki“ (Do Żydów VII, 3). Talmudyści utożsamiają M-a z Semem, synem Noego, i mówią, że od niego to Abraham nauczył się miłosierdzia, a niektórzy ojcowie Kościoła mają go za anioła, lub też za wcielenie się ducha świętego.

Melchizedech, patryarcha Eczmiadzyński; nie mogąc wypłacić 2 000 dukatów haraczu królowi perskiemu, na siebie nałożonego, przymuszony był opuścić stolicę swoją. Przybywszy do Lwowa objął b-pstwo w r. 1622 po śmierci Miezroba wakujące. Cztery blizko lata rządził dyecezyą; wyświęcił na toż b-pstwo młodego Torosowi-cza (ob.), sam udał się do Kamieńca Podolsiego. gdzie urn. d. 18 mar. r. 1627.

Melchizedekianie, sekta rei., ob. o fie i.

Melchthal Arnold, podług podania jeden z trzech wybawicieli Szwajcaryi, założycieli związku szwajcarskiego na Rütli. Według podania pochodził z Unterwalden, żył w drugiej połowie w. XIII. Gdy pachołek wójta chciał ojcu jego Henrykowi, zabrać woły, odciął mu palec i uciekł, a wójt kazał oślepić ojca jego. Spopularyzowany wraz z Wernerem Stauffa-

cherem i Walterem Fürstem przez Schillera j skorzeźba mistrzowska, przedstawiająca śmierć i Rossiniego.    N G- | bohatera; łowczyui po prawej jego stronie jest

Meldowie (łac. Meldi, Meldae), mniejszy    umiłowaną Atalantą.— Por. Kekulé de Strado-

szczep celtycki, w Gallia Lugdunensis, między    nitz „De tabula M-ea“ (Berlin 1861); Surber „Die

Sekwaną a Matroną; główne ich miasto Jat i-    M-sage“ (Zurych 1880). — 21 syn Neoptolemosa,

num leżało nad Matroną, dzisiaj Meaux; tutaj    jeden z wodzów falangi macedońskiej; sprawił

budował Cezar okręty na wyprawę do Bry-    po śmierci Aleksandra W., że, prócz nowonaro-

S. Dtz.

S. Drz.

Brandenb. 1696).

Melecytoza, Cl8H₃₂0l6-j-H₂0, rodzaj cukru znalezionego w mannie z Briançon i w perskiej z Alhagi Maurorum; drobne błyszczące kryształy; mniej słodka niż cukier trzcinowy, łatwo rozpuszczalna w wodzie, mało w wyskoku; M, traci wodę przy 100° a następnie topi się przy 148°, płaszczyznę polaryzacyi skręca mocniej na prawo niż cukier trzcinowy i daje pod wpływem rozcieńczonego kwasu siarkawego cukier gronowy i turanozę.

MelecytlSZ św. (* w Meliterze w Armenii mniejszej — -f 12 lut. 381).—R. 357 wybrano go na b-pa Sebasty; prawo wierni nie chcieli uznać wyboru, gdyż należeli do niego Aryanie; wskutek tego M. usunął się do Berei, gdzie był bisku-

tanii.

Meieagris, ob. Indyk.

Meleagros, gr. MsXéxçpoç, łac. Meleager: 1) syn Oeneusa (ob.), króla Kalidonu, i Altai, małżonek Kleopatry (ob.), jeden z najsławniejszych bohaterów legendowych. Uczestniczył w wyprawie Argonautów i urządził łowy na dzika kalydońskiego, na które najznakomitszych bohaterów zaprosił. Łowy te przypłaciło wielu życiem, aż wkońcu M. potwora ubił. Natenczas Artemis wszczęła o nagrodę zwycięską, którą łeb i skóra dzika tworzyły, walkę krwawą pomiędy Kalydończykami i Ku-retami. Owi brać górę mieli, póki M. stał na ich czele. Gdy ten brata swej matki zabił, a ta straszliwe przekleństwo nań rzuciła, cofnął się M., Kureci zaś Kalidończyków dalej wypierali i już murów Kalydonu dobywać poczęli. Wtedy zdołały go błagania małżonki skłonić do chwycenia znów za oręż i odwrócenia zguby od miasta. Ale życie postradał, ponieważ Erinys dopełniła przekleństwa matki. Według innej opowieści pojawiły się Mojry (ob.) siódmego dnia po uro-dzeuiu M-a matce, aby zwiastować jej losy sy-ua: Klotho wyrzekła, że będzie on wielkomy-ślny, Lachesis, że odznaczy się męstwem, At-ropos zaś, że prędzej nie umrze, aż głownia, płonąca właśnie na ognisku domowem, do szczętu się nie spali. Natenczas, matka porwała głownię z płomieni i przechowała w ukryciu. Podczas łowów zakochał się M. w urodziwej Ata-lancie (ob.) i obdarzył ją skórą zwierza, którego sam był dobił. Kiedy bracia matki, obrażeni za to na M-a, z zasadzki na Atalantę, wracającą do Arkadyi, napadli i skórę dzika wydarli, zamordował ich M. W napadzie bólu zapaliła Altaja głownię, a M. w tej chwili żywota dokonał, Matka i żona jego z rozpaczy obwieszają się, a siostry jego tak gorzkim żalem są przejęte, że Artemis z litości w perlice (ob. Me-leagrydy) je przemieniła. Nawet w podziemiach dochował M., swego męztwa: kiedy Herakles do Hadesu zstąpił, pierzchły przed nim wszystkie cienie, prócz M-a i Meduzy. — Nieszczęśliwe losy M-a tworzyły wdzięczny temat dla tragików starożytnych i nowoczesnych: Eu-ripidesa, P. Heysego, Wyspiańskiego i iu. Przedstawienia łowów i śmierci jego ulubione były zwłaszcza na sarkofagach rzymskich. W posągach, płaskorzeźbach, mozaikach, na zwierciadłach etruskich i kameach, szczególnie zaś na wazach, przedstawiali często artyści starożytni dzieje M-a. Z czasów klasycznych dochował się piękny jego posąg, zdobiący Muzeum w Berlinie, a w willi Albani w Rzymie znajduje się pła-

j dzonego syna Aleks., słabego na umyśle brata jego, Filipa Arrydajosa, królem okrzyknięto, a jego samego, jako też Perdykkasa regentami państwa obwołano. Ale Perdykkas, zabrawszy do siebie Arrydajosa, tak go opanował, że ten zgodził się na uprzątnięcie M-a; padł on z ręki morderczej r. 323 przed Chr. u stóp ołtarza w świątyni, do której się schronił. — 3) syn Ptolemeusza Lagi, panował po śmierci brata swego, Ptolemeusza Keraunosa, w Macedonii r. 279 przed Chr., strącony wkrótce z tronu dla rządów nieudolnych.—4) epigramatyk grecki, syn Eukratesa (* w Gadarze [Palestyna] ok. 60 przed Chr.). Przez zbiór swych własnych i cudzych epigramatów, napisanych w dawniejszych czasach i w okresie Aleksandryjskim: Stscpavoç éTttYpotjA-[xâtwv (==Wieniec epigramatów), położył pierwszą podstawę Antologii greckiej (ob.). Z własnych jego utworów, głównie treści erotycznej, dochowało się ok. 130, odznaczających się talentem niepomiernym, dowcipem zręcznym i fantazyą bujną; dykcya jest ociężała i ciemna.—Wydali je: Manso I. C. F. „M-i reliquiae“ (Jena 1789); Graefe Fr. (Lipsk 1811); Jacobs w „Anthol. Graeca“ (z komentarzem, Gotha 1826). --Por. Sainte-Beuve („Rev. des deux Mondes“ (XII, 1006 i nast.); Ouvré „M. de Gadara“ (Paryż 1894); Radinger „M. v. Gadara“ (Insbruk

1895) i w kwart. „Philogus“ (1895, str. 296 i nast.); Ermatinger „M. v. Gadara, ein Dichter d. griech. Decadence“ (Hamburg 1898).

Meleagrydy, gr. MsXeaYptôeç, łac. Meleagri-des, siostry Meleagrosa (ob.), które śmierć brata gorzko opłakiwały, Artemis litością zdjęta, dwie z nich, Melannippę i Eurymedę, w perlice (lieXeay pię = perlice) przemieniła i na w. Leros przeniosła; dwie zaś, Gorge i Dejanira, zatrzymały za wstawieniem się Dyonisosa postać ludzką. Por. Begar L. „Meleagrides et Aetolia“ (Colon.

S. Drz.

Dr A. J. G.

pem; r. 361 powołano go do Antyocbyi, gdzie rodowe. Nazwa „Restaurador del Parnaso“, którą stolica biskupia od roku wakowała wskutek po- I mu nadano, należy mu się słusznie. Pierwsze wołania do Konstantynopola b-pa aryańskiego wydanie zbiorowe poezyi jego wyszło w 3 to-Eudoksyusza. W Antyochyi wrzała walka mię- mach (Walladolid 1797); najpełniejsze, przezeń dzy dwoma stronnictwami kościeluemi: z jednej \ przygotowane, już po śmierci (Madryt 1820, t. strony zwolennicy Eustachyusza, którego doktry- | 4). Słynne „Besos de Amor“ oraz różne „Poe-na zbliżała się do sabelianizmu, z Paulinem na . sias méditas“ wyd. R. Foulche-Delboes (Paryż czele; z drugiej—aryanie czyści. Ale większość 1899). Wybór poezyi zawiera „Floresta de ri-chrześcian prawowiernych i w połowie aryań- mas modernas castellanas“ (Paryż 1837), oraz skicli, pragnęła pokoju. Na nich oparł się M. „Biblioteca de autores espańoles“ (t. LX1II). Oba wrogie stronnictwa nie sprzeciwiały się wy- Miniaturowe w Madrycie 1877. Biografię M. borowi M-a, który uchodził za bezstronnego, napisał Quintana; studyum krytyczue E. Meri-Przez czas jakiś udawało się M-owi omijać mće (Paryż 1899). — Por. Cueto-Valmar „Hist. sprawy sporne, ale podczas jednej dysputy wy- critica de la poesia castellana en el s. XVIII“ powiedział się, twierdząc, że „Syn musi być (Madr. 1893). z jednej substancyi, co i Ojciec“. Aryanie za- Melenki, m. pow. gub. Włodzimierskiej, przy protestowali przeciwko temu, oskarżając M-a zbiegu rz. Melenki i Unszy, 4 cerkwie, 2 szpi-o sabelianizm; zwołali sobór i złożyli go ze tale (112 łóżek), telefon, czytelnia, drukarnia, stolicy. Na jego miejsce wybrali Euzojusza, 4 szkoły szkoły niższe, 2 kasy pożycz.-oszczęd-przyjaciela Aryusza. Ces. Konstancyusz potwier- nościowe, 3 fabryki (5 084 robot., 3 079 000 rb. dził to postępowanie; M-a wydalono do Arme- produkcyi w r. 1904), 2 jarmarki doroczne (la-uii. Po śmierci Konstancyusza (361) Julian po- tem i zimą) i 9 900 m-ców (1909), Rosyan pra-wrócił biskupów wygnanych, którzy, chcąc prze- wosławnych 98$. M. założyli ok. r. 1463 wy-ciwdziałać wkrzeszeniu pogaństwa, ze strony ce- chodźcy ze spalonej Kostromy. R. 1779 M. sarza, usiłowali pogodzić zwaśnione stronnictwa otrzymały statut miejski. — Powiat Mielen-kościoła Antyochejskiego; stolicę biskupią ponow- kowski zajmuje północną część guberni, nie ofiarowano M-owi. Jednak biskupem został 4 617,8 w. kw., 175 800 m-ców (1909). Rów-Paulin. Pomimo niełaski obu Kościołów, Aleksan- nina, której część północna tworzy dział wodny dryjskiego i Rzymskiego, M. prezydował na so- Klaźmy (Sudogla) i Oki. Pod względnem hy-borze ekumenicznym w Konstantynopolu r. 381. drograficznym powiat należy do dorzecza Oki Zm. podczas sesyi tego soboru.    E- Gr- (rz. Ilemna, Dubrowka, Czerniczka, Sabla z Unżą

M. Ko

E. Chw.

Melecyusz Pygas, ob. Pygas Melecyusz. i Gusią) i tylko na północy wkracza w dorze-Melegnano (dawniej Marignano) m-czko cze Klaźmy. Mnóstwo błot, zwłaszcza między w pro w. Medyolańskiej (Włochy), nad rz. Lambro Kołpią i Unżą oraz między Kołpią i Gusią. przy dr. żel. Medyolan—Piacenza. R. 1901 m-ców Rozwinięte chałupnictwo (koła, wozy, rogoże, 5 836. Przędzalnie lnu i jedwabiu, garbarnie, wyroby z gliny) i wychodźtwo zarobkowe (fłi-wyrób sera, ożywiony handel. Pod M. Franci- sacy, drwale, kamieniarze, krawcy, ślusarze, szek I francuski zwyziężył r. 1515 Szwajcarów; tkacze i kowale). Wielka fabryka bawełniana r. 1859 odbyła się bitwa między Francuzami (w Melenkach) i 3 fabryki porcelany, i Austryakami.    M-Ko    Meies, ob. Borsuk.

Melendez-Valdez Jan poeta hiszpański (* Meies 1) dorodny Ateńczyk, którego Tyma-11 marc. 1754 w Ribera del Fresko    [prowin.    goras namiętnie miłował bez wzajemności; gdy

Estremadura] — -}- 24 maja 1817 w    Montpel-    M. kazał mu ze skały Akropoli w przepaść się

lier). Uczył się filozofii w Madrycie, później rzucić, uczynił to natychmiast; lecz zaraz za prawa w Salamance i tu poznał się z kółkiem    nim    skoczył i M. w przepaść; od tego czasu

literatów młodych patryotycznie usposobionych,    oddawali Metojkowie (ob.) ateńscy Anterosowi,

którzy pragnęli wyswobodzić literaturę biszpań- bóstwu miłości wzajemnej, jako mścicielowi ską z pod wpływów francuskich. M. zbliżył Tymagorasa, cześć boską; 2) jeden z kró-się szczególnie do Cadahalsa, kierownika kółka, lów Lidyjskich, z rodu Heraklidów, ok. r. 730 R. 1780 Akademia uwieńczyła jego eklogi „Ba- przed Chr.; wstąpił na tron po Aliattesie, po tilo“. W tym czasie M. udał się do    Madrytu,    10 latach strącony; następcą jego był Kandau-

tu zawarł znajomość z Juvellanosem,    wskutek    les.—3) Rzeczka w pobliżu Smyrny, wpadająca

czego otrzymał profesurę w Salamance, póź- do zat. Milezyjskiej; nad jej źródłami miał Ho-niej zaś posadę rządową, ale po upadku Jovel-    mer    tworzyć w grocie zacisznej swe epopeje,

S, Prz.

lanosa utracił swój urząd i był nadto skazany    ztąd    zwał się MeXïjatYevYjç, a dzieła jego Mele-

na wygnanie do Zamory. Podczas rządów Frań- teae chartae. cuskich stanął otwarcie po stronie Napoleona, MeletoS: 1) Ateńczyk, zwolennik stronnictwa co ściągnęło nań nienawiść powszechną. M. oligarchicznego i Trzydziestu tyranów (ob.), ledwo uszedł śmierci i po wypędzeniu Franeu- wplątany w sprawę o pokaleczenie Ilermów zów musiał uciekać do Fraucyi. M. odegrał w Atenach; r. 403 przed Chr. posłował na wła-rolę ważną w rozwoju literatury hiszpańskiej, sną rękę z Kefisofontem do Sparty celem za-Przyczynił się do skierowania jej na tory na- ' warcia pokoju, porozumiawszy się z Pauzauia-

szem spartańskim. 2) jeden z oskarżycieli Sokratesa, rodem z attyckiej gminy Pittheus; jako poetę marnego wyśmiewa go Arystofanes w „Żabach“; pisał tragedye, skolia i wiersze erotyczne; wkrótce po zadaniu trucizny Sokratesowi skazali go Ateńczycy podobno na śmierć.

E Chw,

Meli [Gi o v a nn i] J a n, poeta sycylij. (* 1740 w Palermie—f 1815 tamże). Uczył się medycyny, zgłębiał filozofię Wolffa, klasyków włoskich, zwłaszcza Ariosta, wkońcu wykładał chemię w Palermie. Pierwsze swe poezye pisał po włosku, późniejsze w narzeczu sycyliskiem, który mu zawdzięcza swój rozwój. W swych bukolikach wzoruje się M. na Teokrycie (ob.), w oddach i can-zonach na Petrarce (ob.). Pieśni M. żyją dotąd w u-stach ludu sycylijskiego. Dzieła zbiorowe wyszły w 8 t. (Palermo 1830 — 39, wyd. 4-e, 1857). Na jęz. włoski przełożył poezye: Garzina (Turyn 1858, 2 t.), bajki Adama (Rzym 1889). Bibl. Lanza „G. M. nella poesia e nella vita“ (Palermo 1887).

Melia, gr. MeXia, miano kilka Nimf; 1) córka Okeanosa, powiła Inachosowi (ob.) Foroneu-sa i Ajgialeusa, albo też Fegeusa.—2) córka Okeanosa, uprowadzona przez Apollina, powiła mu Ismeniosa i Tenerosa; cześć jej oddawano w Ismenion, świątyni Apollina w Tebach; —

S. Urz.

S. Drz.

Melfort, książę, ob. Drummon d, ród.

Melgunow Julian, pianista i etnograf ros-syjski (* 1846 w gub. Kostromskiej—+ 1893), kształcił się w liceum alęksandryjskiem w Petersburgu i w konserwatoryum moskiewskiem, wspólnie z R. Węstphalem wydał „Diesiat fug dla fortepiano Bacha“ (Moskwa 1885, wyd. 3-e), które poprzedził wstępem „O rytmiczeskom ispołnienji ług Bacha“. Dawał koncerty w Niemczech i Rossyi. Zasłynął głównie pracą „Rus-skija pieśni zapisannyja nieposredstwieuno z go-łosow naroda“ (2 zesz., Petersburg 1879 — 1885), w której wygłosił pogląd nowy na zasady muzyki ludowej rossyjskiej. Według M-wa śpiew chóralny ludowy rossyjski składa się z oddzielnych melodyi, które każdy z uczestników chóru nuci samodzielnie, niezależnie od innych. Każda melodya jest waryacyą nuty zasadniczej, a kombinacya chóralna tych melodyj składa się na harmonię ogólną. Wogóle M. pogłębił znacznie badania pieśni ludowych rossyjskich M. Bałakirewa i Rimskiego - Korsakowa i obalił poglądy M. A. Sjerowa, wypowiedziane w pracy p. n. „Narodnaja ruskaja piesnja kak predmiet nauki“. Poza tern M. napisał „K wo-prosu o russkoj narodnoj muzykie“ („Etnogr. Obozr,“, księga VI), zredagował „Pieśni woło-godzkija“, zebrane przez M. Kuklina („Izw. Obszcz. Lub. Jestiestw.“, t. 69). Pozostawił w rękopisie niewykończone prace z dziedziny rytmiki muzyki ogólnosłowiańskiej i podręcznik rytmiki.—Por.: Miropolskij „O muzykalnom ob-razowauii naroda“.

adz

w liczbie mnogiej Melie, MsXiou, Meliady, MsXiâêsç, Nimfy, oprócz Erynyi i Gigantów powstałe z kropli krwi Uranosa, wytrzebionego przez Krouosa, które bogini Gaja do łona swego przyjęła; — mianem tern zwano także żywicielki młodego Zeusa. Zwyczajnie wyraz ten wywodzą od |jiXoę= pieśń, albo od [xsXîïj —osina.

Melia (m i e d 1 i n, miodek, c e d r a k, jesionek), rodzaj roślin z rodziny Meliaceae; kielich 5-ząbkowy. korona 5-płatkowa, 10 pręcików, znamię 5-kątne; owoc — pestczak o jądrze twardem, 5-komórkowem; drzewa i krzewy w Indyach zachodnich i wschodnich, Najważniejszym gatunkiem jest M. azedarach, bez chiński, bez indyjski, drzewo azyaty-ckie, przeniesione do Europy płd.; wszystkie części tego drzewa w większych ilościach są trujące, ale w małych ilościach służą za środek przeciwrobaczny. We Włoszech z pestek owoców robią różańce. M. sempervirens, o kwiatkach wonnych, błękitnawo - fioletowych, hodo-dowany w Europie płd. pod nazwą bzu indyjskiego.

Meliaceae (miedlinowate), rodzina roślin dwuliścieniowych, kielich 4 —5-szczepny lub 4—

5-dzielny; płatków 4 — 5 podzawiązkowych, często zrosłych; pręcików 8—10, rzadko 5 lub wiele, nitkami spojonych w cewkę mniej lub więcej zupełną; zawiązek górny, 3—5 komóreczkowy; znamię krążkowate lub piramidalne; owoc pestkowiec, torebka lub jagoda. Drzewa i krzewy o liściach naprzemianległych, bezprzylistkowych, pierzastych, rzadko pojedyńczych. Ok. 300 gatunków, właściwych głównie krajom gorącym. Niektóre, jak Sivietenia Mahagoni, dostarczają drzewa wybornego, nasiona niektórych zawierają olej, inne posiadają własności lekarskie, a owoce kilku gatunków są jadalne.

Melianthaceae (Mi od o kwiatowe) grupa roślin należąca do rodziny zapianowatych. Krzewy; liście naprzemianległe, kwiaty piękne w grona połączone, kielich i korona 5-działkowa. Rosną w Ameryce.

Melianthus (m i o d o k w i a t), rodzaj roślin z rodziny zapianowatych, krzewy w Afryce płd. i na Himalajach, kwiaty w znacznej ilości wydzielają sok miodowy. Z kwiatów M. maior, w Ziemi Przylądkowej, za potrząsaniem ma wypływać sok słodki, bladoróżowy, używany na wzmocnienie żołądka.

Meliboja, gr. MeXißota, łac. Meliboea: 1) córka Nioby, jedyna, której Artemis życia darowała.—2) dziewica, rodem z Efezu, która kochała się w pięknym Aleksysie; rodzice innego męża jej przeznaczyli, więc opuścił Aleksis miasto ojczyste, a w dzień ślubu rzuciła się M. z wysokiego dachu domostwa, lecz nie poniósłszy szwanku, pobiegła do łodzi, której liny same się rozwiązały, i przeprawiła się szczęśliwie do kochanka, którego przy obiedzie zastała; z wdzięczności poświęcili oboje Afrodycie świątynię u Efezie, noszącej stąd przydomki

S. Drz.

S Orz.

S. l)rz.

E. Gr.

s p.

2) Stefan L u-

adz.

Or A. J. S.

A. Ł.

A-

Automate { — dobrowolna) i Epidajtia (=przy obiedzie bawiąca).—3) m-czko nadmorskie w Tes-salii u stóp góry Ossy, w krainie Magnezyi, zdobyte i zburzone przez Rzymian pod wodzą Gn. Oktawiusza; słynęło z wyrabiania purpury przepięknej.

Melibokus, gr. TÓ MyjXißoxov oçoç, łac. Me-libocus, w najobszerniejszem znaczeniu dzisiejsze góry Hercyńskie, długie pasmo górskie w pobliżu Lasu Semanus (ob.); według zdania innych oznaczało M. tylko dzisiejszą górę Brocken.—Por.Ptolem.il, 11, 7.

Melica, ob. Perłówka.

Melikertes, gr. MeXinÉprrçç, łac. Melicertes, Melicerta, syn Atamasa i Iny (ob.), z którym matka ścigana w otchłanie morskie się rzuciła; był wyniesiony do godności bóstw morskich jako Palajmon (ob.), tak jak matkę jego czczono pod nazwą Leukotei (ob.); na cześć ich Sisyphos (ob.) urządził igrzyska Ismijskie; na mocy brzmienia nazwy M., w greckim jęz. nieco zmienionej z pierwotnego Melk art (ob.), uważać go należy za bóstwo fenickie. Leukotei i synowi jej oddawano cześć na wybrzeżach m. Śródziemnego (w Megarze i na przesmyku Korynckim), gdzie kult jego tak ściśle złączył się ze czcią, Posejdonowi świadczoną, że nawet sławne igrzyska Istmijskie, pierwotnie na cześć Posejdona urządzone, jako M-a szczególnie wielbiące uważano; u Rzymian utożsamiano go z o-piekuńczem bóstwem miast portowych Por-tumnusem (ob.).

Melilit, minerał, inaczej humboldtilit, ob. Ska polit.

Melilla, miasto w obrębie Marokko, ale należące do Hiszpanii; nad brzegiem m. Śródziemnego, o 15 km. na płd.-wschód od przyląd. Très Forças (Ras ed-Deier), na wązkim półwyspie; forteca, kilka fortów, 1000 głów załogi. Ludności hiszpańskiej ok. 5000, w tej liczbie wielu zesłańców. Klimat b. niezdrowy. —R. 1496 M-ę zdobył ks. Medina-Sidonia, odtąd należy do Hiszpanii. M. u Rzymian zapewne Rusadir (za Ptolemeuszów - Ryssadiron); w w. V stolica biskupia.

Melilotus, roślina, ob. Nostrzyk.

Méline Feliks, polityk francuski współczesny (* 1838), agraryusz zachowawca, kilkakrotny minister rolnictwa (1883—5, 1896 — 8), prezydent Izby deputowanych (1888—9), senator. Napisał: „Le retour à la terre et la surproduction industrielle“ w duchu zachowawczych poglądów agrarnych.

Mélinque: 1) Stefan Mary an aktor i rzeźbiarz francuski (* 1808—f 1875). Przybywszy z Kajenny do Paryża pracował jako rzeźbiarz w kościele św. Magdaleny, lecz porwany zapałem dla teatru, zaczął występować w trupach wędrownych, później w teatrach, wkońcu w Paryżu (Gaitć i Odeon), gdzie stał się ulubieńcem publiczności. Jako rzeźbiarz wystawiał posążki Franciszka I, Rabelaisego, Histryona, Dupreza w roli Wilhelma Telia i in. cyan, malarz francuski (* 1841 w Paryżu— t 1889 tamże), drugi syn poprzedniego, poświęcał się czas pewien pejzażowi, później zwrócił się do malarstwa historycznego, w którem zyskał powodzenie. Do najlepszyzh jego dzieł należą: d. 24 sierpnia r. 1572 (1872), d. 13 maja r. 1588 (1875), Damy z Brantómea (1878), Stefan Marcel i delfin Karol (1879), zwłaszcza zaś Poranek dnia 10 termidora r. II.

Melinit, środek wybuchowy do napełniania granatów, torped itp., składający się z kwasu pikrynowego, który w stanie stopionym wlewają do pocisków. Także zastosowują krystaliczny kwas pikrynowy sam przez się lub w mieszaninie z bawełną strzelniczą. Jako zapału używają kapiszonów silnych i nieco sproszkowanego kwasu pikrynowego, umieszczanego między kapiszonem i ładunkiem wybuchowym. Kapiszon zastępują także zwykłym lontem. Wynaleziony przez Turpina materyał ten wprowadzony został w r. 1886 do armii francuskiej, a wskutek prac Berthelota i Sarraua stał się mniej niebezpiecznym niż początkowo pod względem wybuchów mimowolnych.

Melioracye rolne, ob. Rolnictwo. Melioracyjne związki, ob. Rolnicze związki

Meliphaga, ptak, ob. Kędziom ik,

Melippa — planetoida odkryta r. 1878 przez Petersa w Clinton w Stanach Zjedu.; blask — 13, promień 32 km.

Melisa, Melissa officinalis Lin., inaczej r o-jownik. Ziele pachnące, powszechnie u nas po ogrodaćh wiejskich utrzymywane, należące do rodziny wargowatych (Labiatae). Dorasta do 3 stóp; łodyga gałęzista 4-ścienna; liście jajowate, kończyste, na ogonkach poosadza-ne, grubo-piłkowane brzegiem, a kwiatki drobne, białe lub czerwonawe, wargowate. Dziko rośnie w Europie płd. Dawniej zwali ją różnie; matecznik, pszczelnik tur ecki lub włoski, albo nawet i miodunka. Zapach bardzo przyjemny.

Melisma w muzyce (z greek.) = ozdoby melodyjne, koloratura.

Melissa, gr. MsXiaaa: 1) jedna z Nimf greckich, symbolizująca hodowanie pszczół (grec, przym. [xsXtaaa, p,etXiaaa — łagodząca, godząca); miała pierwsza odkryć miód (gr. piXi), od niej dostały pszczoły, (JtéX'.oaai, swą nazwę; pszczoły były w wierze Greków symbolem Nimf, opiekunek budzącego się życia przyrody, stąd wzięła się legenda, że zostały Nimfy przemienione w pszczoły; również niańki młodziuchnego Zeusa zo-wią to Nimfami, to psczołami, MsXtac, MéXiaaou; 2) od Nimf przeszło to miano na kapłanki przeróżnych bóstw, jak Demetery, Proserpiny, a szczególnie Artemidy Efezyjskiej, której kapłan najwyższy zwał się ïoorjv (właściwie = królowa roju), jakoteż na monetach miasta Efezu znaj-

S. Drz.

S. Drz.

E. Gr.

Dr A. J. G.

Dr A, .7. O.

E, Chw.

E, Chw.

S. Drz.

dujemy wyobrażenie pszczoły; także Apołlina Delfickiego kapłankę zwano M. — 3) Nazwa Artemidy Seleny jako, bogini uśmierzającej bóle położnic. — 4) Filozofka Pytagorajska, z w. Samos. jej list jeden, do Traków wystosowany, dochował się. — Por. Wolf „Fragm. Mulier. Graec.“ nr. 99. — 5) M-sto we Frygii Większej gdzie pochowano popioły Alcybiadesa; ces. Ha-dryan postawił na jego grobie posąg i corocznie ofiary składać kazał'

Melissos, gr. MéXtoooç: 1) syn Itagmesa, rodem z w. Samos, filozof i polityk, uczeń Par-menidesa, żył w połowie w. V przed Chr.; odznaczając się wielkim talentem strategicznym, odniósł jako dowódca floty Samijezyków w r. 441 przed Chr. zwycięstwo w wojnie z Ateń-czykami, na których czele stał Perykles; dzieło jego Ilspi cpoaewę (= O przyrodzie) zaginęło, tylko nieznaczne szczątki jego dochowały się u Arystotelesa, Symplicyusza i Stobajosa; zaliczany do szkoły Eleatów, zgadzał się w zasadniczych punktach z Parmenidesem; twierdził, że powstanie i zauik wszelkiego bytu, jako też ilość wszech rzeczy jest tylko złudzeniem zmysłów; jako pewnik przyjmuje wszechjedność niewzruszoną, niezmienną, wieczną, niezmierzoną, będącą zarazem koniecznością, bodaj badał też istotę poszczególnych żywiołów przyrody; istoty bóstw wcale nie podjął się tłumaczyć, przekonany, że umysł ludzki ani ją pojąć może; szczątki dzieła jego zebrali i wydali. Brandis w „Commentât. Eleat.“ I, 498 i nast., Mul lach w „Fragm. philos. Graec.“ (Beri. 1800); —por. Pabst „De M-i Samii fragmentis“ (Bonn

1889). — 2) Gajus M., rodem ze Spoletu, porzucony jako dziecko, otrzymał wychowanie staranne i dostał się później na dwór Mecenasa, który go wolnością obdarzył; rówmież ces. Au-gustus cenił go wysoko; pisał fraszki. —3) Ae-1 i u s z M., współczesny Gelliusza, ceniony w Rzymie gramatyk, z którego dzieł jedno Gellius wspomina p. n. „De loquendi proprietate“.

Melissino 1) Jan, mąż stanu i publicysta rossyjski (* 1718—f 1795). Rektor uniwersytetu Moskiewskiego; r. 1763 nadprokurator Synodu, r. 1771—kurator uniwersytetu w Moskwie, gdzie założył pensyonat szlachecki. Zaczął wydawać „Wolnoje rossijskoje Sobranie“, r. 1786 założył „Moskowskija Wiedomostji“, r. 1790 „Po-liticzeskij Żurnał“. — 2) Piotr wojskowy (* 1730 — f 1797). Czynny w wojnie siedmioletniej, odznaczył się w wojnie tureckiej (1768 — 1774), przyczynił się w znacznej mierze do udoskonalenia wojska rossyjskiego.

Melissylowy alkohol (misylylowy alkohol), CgoHggO, znajduje się pod postacią swego estru palmitynowego w wosku pszczelim i karnaubie; kryształy bezbarwne o p. tp. 85°.

Melissynowy kwas, C₃₀ïïg₀O₂, tworzy się przy ogrzewaniu alkoholu melissylowego z wapnem sodowanym; ciało przypominające z wyglądu wosk, łatwo rozpuszczalne w wyskoku gorącym, topi się przy 88° i jest zapewne mieszaniną kilku związków.

Melisz Emanuel działacz czeski (* 15 paźdz. 1831 w Zminnem na Poddubicku), za młodu poświęcał się muzyce; po ukończeniu nauk, zajął się pracą literacką, nadsyłając do „Lumira“ artykuły o muzyce i przekłady z dziedziny muzyki z francuskiego i włoskiego. R. 1858 założył pismo muzyczne „Dalibor“, w którem nawoływał do zakładania w Czechach i na Morawach towarzystw śpiewaczych. R. 1863 wspólnie z Bergmanem opracował: „Pruvodce v oboru piśni od r. 1800— 1862“, przekładał i pisywał teksty do oper. R. 1864 przerzucił się do nauk gospodarczych. Od r. 1887 wydaje pismo rolnicze „Melisuv Rozhled“.

Melisz-Körschner Antonina, autorka czeska (* 13 wrześ. 1833 r. w Budyniu na Węgrzech—f 7 lutego 1894 w Malblonacli). Rozpoczęła działalność pedagogiczną, założywszy w Pradze kursy jęz. francuskiego i angielskiego dla dziewcząt. Pierwsze swe utwory poetyckie drukowała w r. 1860 w pismach. Do niektórych z nich B. Kittl, E. Napravnik i Hnilicka dorobili muzykę. Wiersz „Muż bez slzi“ z muzyką Fr. Zahorskiego stał się śpiewem narodowym. R. 1861, po wyjściu za mąż za Emanuela Melisza fob.), rozpoczęła M. wydawać pierwsze czeskie pismo dla kobiet „Lad“, które wielce przyczyniło się w czasie, kiedy jeszcze w Czechach wyższych szkół dla kobiet nie było, do uświadomienia narodowego dziewcząt. Wydała 2 tomiki „Humoresk“, napisała szereg powieści i nowel z życia artystów czeskich (,,Svevolnost Mary‘;, ,,Bendova prvni laska“ przekładane były na obce języki), ogłosiła r. 1864 „Deklamovànky a bäsne“ dla kobiet oraz cały szereg fraszek dla teatrów amatorskich. Kiedy ,,Lad“ upadł, zaczęła po czesku wydawać niemiecki ,,Bazar“, uzupełniając go dodatkami własnemi.

Melita, Melite, gr. MsXrnrj: 1) w. na m. Sró-dziemnem, w środku jego pomiędzy Sycylią i Afryką leżąca, wązką cieśniną od w. Ga u-los, PaôXoç, a. Gaudos, TaoSo«; (dziś Gozzo), oddzielona, dziś Malta.—Por. Niderstedt „Melita vêtus et nova“ w Gronowiusa „Thes. Ant. Graec.“ (VI, 3027 i nast.); „Ancient and modern Malta“ (Londyn 1825, 2 t.).—2) wysepka na wybrzeżu Illiryjskiem (położona naprzeciw półwyspu Hylles), dziś Mele da, Mli et, słynąca z bodowy rasy piesków małych, catuli Melitani, xoviôla MeXirata, które damy rzymskie za drogie pieniądze nabywały.—3) gmina, obejmująca zachodnią część Aten aż po rynek (Agora), z świątynią Heraklesa i domem Temi-stoklesa.

Melitele, bogini litewska, u Łasickiego napisana (mylnie) Miećhutele i oznaczona jako bóstwo koloru sinego (litewskie melys sinka), które wzywali ci co po lasach tego barwnika szukali; inne źródła w. XVII piszą tę nazwę

zwę tę wznowił.

Meleletłe albo Meietelle-, jest to bóstewko cal- , nie mają tego piętna. Czarnoziem, najlepszy kiem podrzędne i najniepotrzebniej Odyniec na- w środku powiatu, na skrajach w step słony

przechodzi. Hydrografia uboga: Dniepr i Konka Melitene, gr. MsiXrYjvYj: 1) kraina w Kappa- na krańcach, jedynie Mołoczna ma jakie znaczenie wewnątrz. Z jezior słodkich limany Bia-łozierski i Mołoczariski. Wodę ludność wydobywa ze studzien (do 26 sążni głębokich), niedawno rozpoczęto wiercenie studni artezyjskich. Rolnictwo, główne zajęcie ludności; rozwija się też uprawa wina i drzew owocowych. Owczarstwo w upadku. Śród ludności wiele kolonii menoni-tów (przesiedlonych nad Mołocznę w 1800) oraz sporo kolonistów polskich, wysiedlonych przed laty z powiatów ukraińskich a nawet z pow. berdyczowskiego: zamieszkują oni wsi Mikoła-jowkę, Konstantyuowkę, Kossowkę, Targowkę i Pietrowkę. Mówią pół po polsku, pół po ru-sińsku, lecz pamiętają jeszcze siedziby ojcowskie.

A. Kr.

docyi, pomiędzy Kataonią a rz. Eufratem, b. żyzna, w oliwę, wino i piękne owoce obfitująca; od r. 1100 przed Chr. w assyryjskich napisach często jako M i 1 i d wspominana, za czasów rzymskich ważna jako prowincya kresowa, od reformy prowincyonalnej DyokJe-cya Armenia Secunda zwana; 2) M e 1 i t i u e,

E. Chw.

Meliusze, łac. Maelii, gens Maelia. ród ple-bejuszowski rzymski. Członkowie wybitniejsi: 1) Spurius M., bogaty plebejusz, stanu rycerskiego, który podczas głodu z własnej szkatuły wielkie zapasy zboża do Rzymu sprowadził i po taniej cenie sprzedawał, przez co przywiązanie ludu w takiej mierze sobie zjednał, że stronnictwo arystokratyczne, naonczas w państwie rej wiodące, posądziło go, że zbrojną ręką po koronę sięgnąć zamierza. Kiedy zaś rozkazu, który mu magister eąuitum Servilius Ahala nadesłał, aby się przed trybunałem dykt. L. Kw. Cyn-cynnata z winy swej wytłumaczył, nie usłuchał, lecz wyrok ludu ku obronie swej zawe-

R. Drz.

Me li ta, miasto stołeczne prowincyi Armenia Secunda, w okolicy zdrowej i urodzajnej nad Kar-nalosem, dopływem Eufratu: powstało po czasach Strabona; w końcu w. I po Chr. było nieznaczną mieściną, dopiero Trajan przyczynił się wielce do jego powiększenia, a ces. Anasta-zyusz i Justynian upiększyli je gmachami pu-blicznemi i opasali murami; od czasów Tytusa były tu leże legii XII; w r. 577 po Chr. odnieśli tu Rzymianie zwycięstwo nad perskim Ko-sroesem I; dzisiaj leży na jego miejscu Eski-szehr w pobliżu Malatyi.

E. Gr.

dził za proroka.

Melito św., biskup Sardyjski w Lidyi w Ii-ej połowie w. II. Kościół obchodzi jego pamięć d. 1 kwietnia. Euzebiusz w historyi kościoła (IV, 13,26) wylicza 19 dzieł M-a, z których najważniejszym jest memoryał przedstawiony Markowi Aureliuszowi w obronie chrześcian. napisany zapewne ok. r. 170. W British Museum znajduje się apologia po syryjsku, przypisywana M-owi, a wydrukowana staraniem D. Petza z przekładem łacińskim Renan a w „Spicilegium Solesmeuse“. M. w pismach swych dotykał r zwał, przeszył go w r. 439 przed Chr. A hala wszystkich spraw, któremi wówczas zajmował sztyletem. Tylko przez tanią sprzedaż ogrom-się świat chrześciański. Polikrates z Efezu o M. nych zapasów zboża, znajdujących się w skon-wyrażał się, jako o gwieździe pierwszej wielko- fiskowanym na rzecz państwa majątku M-a, ja-w Kościele w Azyi; według Tertuliana M. ucho- ko i przez pozwolenie na ponowny wybór trybunów konsularnych, zdołano uśmierzyć lud. — Por. Melitopol, m-sto pow. gub. taurydzkiej, nad stronniczy opis w Cycerona „Lael.“ 8,28, i w Li-

rz. Mołoczną, st. kol. łozowsko-sewastopolskiej, szkoła realna, gimnazyum żeńskie, 7 szkółek elementarnych, 2 cerkwie, kościół ormiański, 2 synagogi, biblioteka, czytelnia, 3 drukarnie, 2 teatry, 2 banki, T-stwo wzajemnego kredytu, 17 271 m-ców (1904); 60$ Rossyan, 30$ Żydów, 4 $ Ormian, 3 $ Tatarów, 2 $ Polaków, 1 $ Niemców. 3 jarmarki doroczne i 5 fabr. z 148 rob. i 1 mil. rb. produkcyi. Nazwa pochodzi od greckiej kolonii portu M., która pono, leżała w pobliżu miasta dzisiejszego, kiedy nie było przesypu między jeziorem Molocznem a m. Azowskiem, rz. Mołoczna zaś wpadała do tego morza i była żeglowna. To m-sto zburzył Ba-tyj. Dzisiejszy M. utworzono w r. 1842 z osady rządowej Nowoaleksandrowki.—Powiat M-s ki ma wygląd trójkąta opartego szczytem o Strzałkę Arbacką i m. Azowskie, a podstawą o rzeki Dniepr i Konkę, 116 397 w. kw. i 501500 m-ów (w 1909). Przeważnie step rozległy, bezleśny, o powierzchni nieco falistej. Jedynie pas wzdłuż granicy północnej i dorzecze rz. Mołoczny

S. Drz.

wiusza księdze 4,12 i nast.—2) Spurius M., trybun ludowy w r. 436 przed Chr., ścigał przeciwników politycznych poprzedzającego M-a, a mianowicie Minucyusza i Serwiliusza Ahalę, z których pierwszy M-a oskarżył, a drugi go zamordował, i stawił w zgromadzeniu ludowem wniosek, aby majątek Serwiliusza na rzecz państwa zabrano.—3) Quintus M., czynny w wojnie Rzymian z Samnitami w r. 321 przed Chr., po obsaczeniu armii rzymskiej w wąwozach Kandyńskich sromotny układ podpisał i później go w Rzymie bronił.

Melk m-czko w Austryi Dolnej, ok. St.-Pólten na brzegu prawym Dunaju w bliskości uścia do niego Melka i Pielachu, st. dr. żel. Wiedeń-Salz-burg. Ok. 2000 m-ców. Słynne opactwo benedyktyńskie, założone r. 1089, odnowione w r. 1701 — 1738 z przepysznym kościołem [organy], biblioteka 30 000 tomów wraz z rękopisami, ga-lerya obrazów, park. Stał tu zamek margrabiów Babenberskich; Leopold II, r. 1089 przekształcił go na klasztor, który niejednokrotnie

Marktes M.“ (M. 1890).

Melkart (wyraz fenc = król miasta), grec.

MsMxapttoç, główne bóstwo m. Tyrus, w Fe-nicyi, a zarazem bóstwo narodowe Fenicyan, któremu jako bożkowi słońca także miano Baal (ob.) przysługuje; stąd Herodot (2,44) nazywa świątynię M-a w Tyrze świętem miejscem Heraklesa, pisarze zaś rzymscy mienią go Jupiter Syrius, J. Sol, J. Heliopolitanus. Jest on bóstwem opiekuńczem żeglugi morskiej i osad, założonych na zachodnich wybrzeżach m. Śródziemnego. Jemu przypisują ujarzmienie dzi- i i inne. Napisała również większą powieść p. n.: kich szczepów w dalekich, nieznanych krajach i „Grochowe wianki“ (druk. w „Opiekanie domowym“, 1874); której akcya prowadzona jest zręcznie i bardzo dowcipnie. Powieść ta została przełożona na jęz. niemiecki. M. posiadała w dużym stopniu nerw sceniczny; w okresie robionych na zimno komedyi i dramatów, talent dramatyczny jej, szczery, bezpośredni, w połączeniu z niemniejszym liryzmem, wyróżniał ją korzystnie. Sztuki jej cieszyły się powodzeniem zupełnie zasłużonem. Należy do przedsta-« wicieli lepszych komedyi swojskiej niedawno minionego okresu, komedyi, która miała dosyć ciasny zakres motywów i widnokręg zasklepiony, ale tchnęła prostotą i serdecznością, znika-jącemi coraz bardzo w współczesnej komedyi polskiej.

S. Drz.

adz.

,Na letniem mieszkaniu“, „Premium no-

N. G. ,

adz.

tor (ob.).

w dziejach ulegał oblężeniu, m. i r. 1683—przez Turków; dziś jeszcze są pozostałości fortyfikaeyi. —Por. Keiblinger „Gesch. des Benediktinerstifts M.“ (Wied. 1851- 69; t. 3) Linde „Chronik des

E. Gr.

nadmorskich, założenie najważniejszych osad fenickich (Gades, Tarsus) i zaprowadzenie w nich ładu. Legendy opowiadają szeroko o licznych jego wyprawach morskich, pełnych przygód najdziwniejszych. Względem świątyni M-a w Tyrze por, rozprawę F. Jeremiasa „Tyrus bis zur Zeit Nebukadnezars“ (Lipsk 1891).

Mellan Klaudyusz, malarz i rytownik francuski (* 1598—f 1688), uczeń Gaultier’a i Yillamenyego; usiłował bezskutecznie wprowadzić rysunek jednem pociągnięciem. Z 300 plansz, jakie pozostawił, odznaczają się zwłaszcza portrety uczonego Peiresca, kard. Richelieugo, intendenta Fouqueta.

Mellerowa Zofja, komedyopisarka polska, żona muzyka Mellera (* 1848 w Warszawie—f 30 stycz. 1909 tamże). Działalność literacką rozpoczęła w r. 1876 od komedyi trzyaktowej „Złote Runo“. R. 1876 na konkursie im. Fredry otrzymała nagrodę za komedyę „Fałszywe blaski“, w której zdobywa się na akcyę sprężystą, na dowcip żywy i sytuacye dobrze wyzyskane. Zachęcona powodzeniem ogłasza i wystawia cały szereg komedyi i dramatów, jak komedye: „Postanowienia“ (1891), „Wanda“ (drukowańa w „Kłosach“, 3 akty), „Niebezpieczne lekarstwo“, „Zyzio“ (3 akty), „Dwie miary“ (1876, 1 akt), „Kto winniejszy“ (3 akty, drukowana w „Przeglądzie Tygodn.“); w „Alpach“ (dram. w 2 akt.). Powodzenia scenicznego wielkiego doznała komedya jednoaktowa „Straduję“, która ustaliła sławę M-ej, jako komedyopisarki. Sztuka ta obok wielu zalet scenicznych posiada i wiele liryzmu rzewnego. Do spółki z Gu-lasiewiczem przerobiła M. dla sceny kilka znanych utworów powieściowych: „Chata za wsią“, dramat ludowy w 5 akt. (z powieści Kraszewskiego tejże nazwy); „Dziewczę z chaty za wsią“, dramat ludowy w 5 akt.; „Zołzikiewicz“, dram. lud. w 6 akt. (z noweli Sienkiewicza „Szkice węglem“). Z trzech tych ludowych dramatów, szczególnie pierwszy nalężał przez długie lata do najpopularniejszych sztuk w repertuarze teatrów polskich. M. wystawiła nadto: „Uwiezioną“, komedyę (wydaną 1884); „Poranek muzyczny“, krotoohwila w 2 częściach, „Hrabina Teor“ (szt. w 3 akt.), „Wdowa z Efezu“, obrazek grecki (wystawiony 1902, drukowany w „Echu muzycznem“ 1891); „Zbyt doświadczony“ (1902). Wszystkie sztuki jej grane były z powodzeniem w teatrach: warszawskim, krakowskim, lwowskim, a także pro-wincyonalnych. Dokonała też wielu przekładów sztuk teatralnych, przeważnie z włoskiego, i wydała szereg monologów i dyalogów. M. zanim ustaliła swój rozgłos jako komedyopisarka, próbowała sił w nowelistyce. Ogłosiła przedtem szereg nowel, jak: ,,Stefanek“, ,,Sielanka“, „Pan Witold“

woroczne“, „Salto - mortale“, „Przewędrował“

A. G.

Melleville Ma ksymilian, geolog i archeolog franc. (* 1807—f 1872). Początkowo drukarz, później wskutek zamiłowania do nauk przyrodniczych udał się do Paryża, gdzie oddał się naukom przeważnie geolagicznym; odbył kilka podróży naukowych po Francyi, Szwajcaryi i Włoszech. Wyniki swej pracy ogłaszał w „Buli. de la Soc, géologique“ i w pracach oddzielnych; później zwrócił się ku naukom archeologicznym, napisał wiele monografii dotyczących historyi kraju rodzinnego.

Mellin Gustaw Henryk pisarz szwedzki (* 1803 —1876), autor licznych nowel (m, in. „Blomman pâ Kinnekulle“ —1829), wydanych zbiorowo p. n. „Svenska historiska noveiler“ (wyd. 5-te, 1883, 3 t.). Napisał wiele powieści i 2 zbiory poezyi (1852 i 1864).

Mellit, miner., ob. Miodowiec.

Melloni Macedonio, fizyk włoski (* 1798 w Parmie—f 1854 w Portici). Wskutek zaburzeń politycznych, z Parmy, gdzie od r. 1824 był prof. uniw., musiał uciekać do Genewy. W r. 1839 powołany do Neapolu na stanowisko profesora fizyki i dyrektora konserwatoryum sztuk i rzemiosł oraz dyrektora obserwatoryum na Wezuwiuszu. Badania jego ciepła promienistego zjeduały mu nagrodę To w. Królewskiego w Londynie. Wynalazł termomultyplika-

A. Ł.

M. Ko.

A.

Ą. Pol.

S. l)rz.

A. Pol

tony za uderzeniem klawisza, nie znalazł zastosowania.

A. Pol.

Melo (Mello) Franciszek Emanuel, historyk i poeta hiszpański (* 23 lut. 1611 w Lizbonie—f tamże 13 paźdz. 1665). Służył w wojsku z odznaczeniem we Flandryi, uczestniczył w powstaniu katalońskiem. Od Filipa IV otrzymał polecenie napisania historyi tej ru-chawki. Oskarżony niewinnie o zamordowanie Franciszka Cardoso, przesiedział 7 lat w więzieniu, poczem został zesłany do Brazylii. Za wstawieniem się dworu francuskiego, otrzymał pozwolenie powrotu i odtąd mieszkał w Lizbonie. Pisał bądź po hiszpańsku, bądź w jęz. portugalskim. Z licznych jego dzieł, godniejsze uwagi: „Hist. de los movimientos, sépara,cion y guerra de Cataluna en tiempo de Felipe IV“ (wyd. 1-e Lizbona 1645, pod pseudonimem Cle-mente Libertino; najlepsze wyd. Ferrera, Paryż 1826 — 32, 2 t.); „Las très musas de Melo-dino“ (Lizb. 1649, Lyon 1665), poezye. w których M. wzoruje się nieco na Quevedzie.

Melocactus, 3 eżomelon, rodzaj roślin z rodziny kaktusów, kształtu okrągłego lub zlekka spłaszczonego; z silnie zarysowanemi bruzdami pionowemi, idące pomiędzy bruzdami żeberka są zaopatrzone w kolce, bardzo mocne, ugrupowane gwiazdowato. Jagoda gładka, podłużna, barwy czerwonej; kwiaty małe, rurkowate, zwykle czerwone, rozwijają się na czubku rośliny, który, wyrastając, przybiera kształty walcowate. M. communis, kształtu kulistego lub jajowatego, wielkości głowy ludzkiej, barwy ciemnozielonej (ob. rys. Kaktusy), z szerokiemi bróz-dami, idącemi pionowo w liczbie 13 — 14. Rośnie w Indyach Zachodnich i w Ameryce podzwrotnikowej, a soczysty służy do oświeżenia spragnionego bydła. Owoce jadalne.

Melodramat (z greek.) Dawniej tak zwano operę; dziś zwykle oznacza deklamacyę z towarzyszeniem muzyki, albo też samodzielną muzykę instrumentalną, ilustrującą jakąś scenę mimiczną w dramacie.

Melodunum, m-sto Senonów, w Gallia Lugdu-nensis, dzisiaj Melun nad Sekwaną; Cezar („Bell. Gall.“ 7, 58) myli się niezawodnie, twierdząc, że leżało na wyspie owej rzeki; toż samo miasto, jak się zdaje, nazywa Cezar na innem miejscu Meiosedum, Itiner. Ant. zaś Medctum, a Tabula Peutingeriana Metagium.

Melodya (gr. piXoç pieśń i oôtoç wskazujący drogę), szereg tonów złączonych z sobą jednością nastroju i charakteru, na który składa się kilka motywów czy też frazesów, wytwarzających jakąś całość zaokrągloną, a co-najmniej okres muzyczny.

Melodykon, instrument muzyczny, wynaleziony r. 1800 w Kopenhadze przez Piotra Riffel-steina, w rodzaju fortepianu, w którym widełki strojowe (kamertony) różnej wielkości wydają

W praktyce M.

A. Pol.

Melograf a. Piauograf, przyrząd, który będąc złączony z fortepianem, notuje mniej lub więcej dokładnie to, co pianista improwizuje.

Melon, ob. Cucumis.

Melonowiec, ob. Carie a.

Melos, gr. MïjXoç: 1) syn Manto (ob.), który miano swe miał uzyskać od świątyni Apolli-na Melonis na w. Lesbos. — 2) Władca w. Delos, który stąd uciekł na Cypr do Kinyrasa; ten dał mu syna swego Adonisa za towarzysza, a krewną Peleję za żonę; z nią spłodził syna, zwanego również M-em, który się chował w świą-tyiii Afrodyty; po śmierci Adonisa obwiesił się z żalu starszy M. na jabłoni, zwanej odtąd według jego imienia p/rjXov, a za jego przykładem poszła i żona; bogini wszakże przemieniła go z litości w jabłko (gr. p.7]Xov), a żonę w gołębicę (gr. 7iśXsta); na rozkaz Afrodyty podbił młodszy M. dziedziczną w. Delos i założył na niej osadę, którą według swego miana nazwał, mieszkańców nauczył pierwszy strzydz owce (gr. p,?jXa) i z wełny ich szaty wyrabiać. — 3) Bardziej ku płd. zachodowi wysunięta wyspa m. Egejskiego, 3 mile kw. w obwodzie, ze stolicą równe noszącą miano. Jest z pewnością krawędzią krateru olbrzymiego, w którego dziurkowate skały gnejsowe wsiąkła woda morska, a z obszernych jego jaskiń do dziś wydobywają się z dymem płomienie. Grunt ciepły odznacza się płodnością, ważniejsze niż wino są oliwa, piękne owoce; były i skarby mineralne (ałun, warzączka, siarka, glina, gips, glinka porcelanowa, kamienie żużelowe itd.). Wyspa ta, w Starożytności oznaczana jako okrągła jak jabłko (gr. (jwjXov), ma dziś wcięcie ostre od strony płn.-zachodniej. Dla skrajnego położenia jej ku zachodowi zwano ją także Zscpopia (Cścpopoę = zachód, wiatr zachodni); dziś Milo. Ze stolicy starodawnej pozostały w pobliżu dzisiejszego Plaki ruiny, w których odkryto liczne wazy malowane, starożytne klejnoty, piękną głowę Asklepiosa (w muzeum Brytyjskiem) i przesławny posąg Wenery Miloskiej, dziś najcenniejsza ozdoba Luwru paryskiego. Siłę leczniczą gorących źródeł wyspy umiał już Hippokrates ocenić. Doryjczycy z Krety przybyli tam rychłemi już czasy i Fenicyan, zowią-cych ją Byblos, Byblis, z dzierżaw wyparli, bronili oni w wojnach Perskich dzielnie swej niepodległości. W wojnie Peloponezkiej chcieli pozostać neutralnymi, lecz wkrótce pomagali otwarcie Spartańczykom; z tego powodu zdobyli r. 416 przed Chr. M. Ateńczycy przez zdradę i spustoszyli, mężczyzn wycięli, kobiety i dzieci w niewolę sprzedali i założyli osadę własną z 500 kolonistami. W latach nast. wypędzili Spartańczycy tych osadników i zebrali niedobitków rozproszonych, ale polityczne znaczenie wyspy zanikło na zawsze. Ur. się tu filozof

S. I)rz

(1892); A. Pératé w rozdz. X, cz. 2-ej, t. III zbiór, pracy „Histoire de l’art“ wyd. Andr. Mi-

M. Ab.

S. Drz.

101 km.

E. Chw.

adz.

Diagoras. Por. Ehrenburg „Die Inselgruppe v. Milos“ (Lipsk 1889).

Melozzo da Forli (wł. Marek degli Amfo rogi), malarz wybitny włoski (* w Forli [ob.J 1438 — f tamże 8 listop. 1494). Uczeń An-suina da Forli (ob.), ulegał wpływom Jana Santi (ojca Rafaela), Piotra della Francesca, który mu wiele wdzięku swego przekazał, a najbardziej Mantegni (ob.), bez którego niepodobna sobie M-a pomyśleć (Muther). Obok mistrzów swych uchodzi za jednego z pierwszych malarzy, którzy umieli osiągnąć pogłębienie perspektywy, i za jednego z wynalazców fresków na sklepieniach. Fryderyk da Montefeltro (ob.), ks. Urbina, polecił mu przyozdobienie biblioteki swojej postaciami Sztuk wyzwolonych. Uskutecznił to w r. 1474; z nich przechowały się dotąd: Dyalektyka i Astronomia—w Berlinie, Retoryka zaś i Muzyka — w Galeryi Narodowej w Londynie. Portret tegoż księcia otoczonego rodziną i domownikami znajduje się w Windsorze. Znane też są jego obrazy wykonane na zamówienie kard. Hieronima della Rovere (ob.) w kopule tumu loretańskiego—jedyne dzieło artysty, które pozostało nieuszkodzone. Niema tu jednak jeszcze tej lekkości, której dopiął później. Sprowadzony przez Sykstusa IV do Rzymu, wkrótce dzięki zaletom osobistym stał się najbardziej wziętym artystą, malował portret Katarzyny Sforza (ob.) i był prawie domownikiem Riariów (ob.). Papież 1477 kazał mu w założonej przez się Bibliotece Watykańskiej pokryć ściany freskami, z których jeden, przeniesiony na płótno i znajdujący się obecnie w Pi-nakotece Watykańskiej, wyobraża Sykstusa IV w chwili mianowania bibliotekarzem słynnego humanisty Bartłomieja de’ Sacchi zw. Plati-na (ob.) i znany jest w dziejach sztuki ze znakomitego odtworzenia rysów papieża i jego ne-potów, zwłaszcza Juliusza II. R. 1478 znajdujemy M-a w liczbie członków stowarzyszenia malarskiego (późn. Akademii) ś. Łukasza, zapisanego w rejestrach jako Melotus pictor papa-lis. Kard. Julian della Rovere powierzył mu ozdobienie absydy kość. św. Apostołów w Rzymie. Wykonany przez niego fresk „Wniebowstąpienie“ miał być jednym z najwspanialszych dzieł malarskich z czasów Sykstusa IV. Świadczy o tym nietylko zachwyt Vasarego (ob.), lecz i pozostałe ułamki przechowywane w Kwiryn ale i w zakrystyi św. Piotra.—Po przyłączeniu Forli do państwa papieskiego udał się do miasta rodzinnego jako dworzanin Hieronima Riaria, który rządy tam objął. Pochowany w kość. św. Trójcy. — Uczniem i współpracownikiem jego był Marek Palmezzano, który po śmierci mistrza pozostał w Forli i tworzył dzieła miernej wartości podpisywane dwuznacznie: Marchus cle Melotius For oliv iensis. Wpływowi M-a uległ częściowo Signorelli (ob.).—Bibl.I Schmarsow „M. daF.“ (Berlin i Stuttgart 1886); Muntz „Hist. de Part pendant la Renaissance“

chela (Paryż 1908).

Melpomena, gr. MeXiropiv/] (= śpiewająca), jedna z dziewięciu Muz (ob.), bogini śpiewu i tragicznej poezyi. Sztuki piękne przedstawiają ją w nastroju poważnym, surowym, w posągach wymiarów olbrzymich; z wieńcem bluszczowym na głowie, odziana w szatę długą i płaszcz, nosi na nogach koturny, w prawej ręce dzierży maczugę albo miecz jako symbol siły heroicznej, a w lewej maskę tragiczną.

Melpomena, planetoida odkryta r. 1852 przez Hinda w Londynie; blask =9,3, promień

A. Ł.

Melrose: l)wieś w hr. szkockiem Roxburgh, na płn.-wsch. od Selkirku, na praw. brz. rz. Tweed, stacya dr. żel. Edynburg-Berwick, ok. 1200 m-ców. Piękne ruiny opactwa, założonego przez Dawida I w r. 1136 i zburzonego przez Edwarda II w r. 1322, oraz piękny kościół z grobowcem pod wielkim ołtarzem hr. Jamesa Douglasa, który poległ w bitwie pod Otternburnem d. 15 sierp. r. 1388 i z pamiątkowym chórem, zabytkiem późnego gotyku z w. XV.—Por. Wade „History of St. Mary’s Abbey M.“ (Edynburg 1861). —2) m-sto w stanie Massachusetts, stacya dr. żel. Bostou-Maine, wyższa uczelnia, biblioteka, liczne fabryki obuwia, sieci itd., 8519 m-ców (1890).

Mels August, pisarz niemiecki, nazwiskiem Marcin Cohn (* 1829 w Berlinie). Uczestniczył w kampanii duńskiej r. 1849, służył we francuskiej legii cudzoziemskiej, w wojsku hi-szpańskiem, towarzyszył Napoleonowi w niewoli w Wilhelmshöhe. Ogłosił m. in. „Von der Elbe bis zur Tauber“ (wyd. 1868); „Erlebtes u. Erdachtes“ (wyd. 2-e 1872); „Gebilde u. Gestalten“ (1870, 3 t.); „Unsichtbare Mächte“ (powieść, 1875, 3 t.); „Wiener Schriftsteller und Journalisten“ (pod pseudonimem Don Spavento; Wiedeń 1874).'

Melsztyn, mały przysiółek (wieś Charzewo), ze zwaliskami zamku w pow. brzeskim (Galicya). W w. XIV wieś parafialna, a nawet podług tradycyi m-czko, gniazdo rodziny Spytków-Melsztyńskich. W okolicy malowniczej na lew. brz. Dunajca, w pobliżu m-sta Czchowa. Na sto kilkadziesiąt sążni wysokiej, niedostępnej skale sterczą ruiny zaniku. Te zwaliska, zajmujące obszaru około 3 mrg., składają się z wieży narożnej, najdawniejszej części zamczyska, o niezmiernej grubości murach, szczególnie w piętrach dolnych, ułamków baszt narożnych (zamek bowiem miał postać trójkąta, którego wierzchołek tworzyła nad rzekę wysunięta wieża), znacznie uszkodzonych części murów obronnych, bramy z ciosowemi gzemsami i futryn ciosowych, w niektórych oknach z ornamentyką gotycką. W r. 1771 M. opanowali konfederaci barscy, ale wkrótce po nich przybyli kozacy i jęli zamku dobywać. Podczas obrony wszczął się pożar

raz

R. 1382

i zniszczył tak tę starożytną budowę, że jej nie odbudowano, przeciwnie wybierano stamtąd kamień do budowy kościoła w Domosławicach i folwarków we wsiach sąsiednich. Na początku w. XIX były jeszcze dobre piwnice i cysterny. Dopiero w ostatnich latach pościągano żelaznemi ankrami mury i nakryto je, aby dalszemu upadkowi zapobiedz. Pierwotny zamek składał się ze Stróży, t. j. wieży wysmukłej, siostrzycy dobrze dotąd zachowauej baszty czchowskiej. Do tej wieży dobudowano w r. 1330 pomieszkanie zamkowe i okop, które otoczyły mały dziedziniec z cysterną. Potężna ściana domu wraz z rowem broniły ten gród od strony pasma górskiego. Wchód bardzo przykry, nawet dla pieszego człowieka, był z boku od nadpo-tocznej przepaści. Podzamcze obejmowało gospodarstwo, ale prawdopodobnie za Kazimierza Jagiellończyka, niedługo przed r. 1461, stało się samo zamkiem, okolone murem potężnym. Zapewne w tym czasie wymurowano nowy zamek, z obrobionego w kostkę ciosu, a stary zaopatrzono w działobitnie. Po wygaśnięciu rodziny Melsztyńskich w w. XV, przeszedł zamek na Tarnowskich, następnie, przez małżeństwo, na Jordanów. Gdy ta linia Jordanów r. 1558 wygasła, objęli M. Taszyccy, po nich gorliwi Aryanie Tarłowie, a wkońcu Lancko-rońscy, którzy go dotychczas posiadają. Kościół drewniany p. n. św. Krzyża, zwany Melsztynem, stał w pobliżu zamku aż do r. 1791. O M-nie Baliński „Starożytna Polska“ (I, 199); Siarczyń-ski „Dykcyou. geogr. Galicyi“ rkp. Bibl. Ossolińskich JM® 1823); Morawski „Sądecczyzna“ (I, 99; H, 164 i 1225, plan zamku); W. Balicki „Miasto Tarnów“ (1831); Stęczyński „Okolice Galicyi“ (stron. 155); Mich. Baliński „Spytko z Mielsztyna“ („Bibl. Warsz.“ z 1884); Goszczyński „Dzień. pod. do Tatrów“; M. Turkaw-ski „Wędrowiec“ (1879,«N® 127). „Sł. Geogr.“. A.

Melsztyńscy, wygasła rodzina znakomita małopolska, herbu Leliwa, biorąca swe nazwisko od zamku Melsztyna (ob.). Wywodzą się od Spicimira a. Spytka, bojownika Kokietko-wego, syna comesa Jakóba, kaszt, wiślickiego, z krwi i kości Polaka, który ok. r. 1270 siedział na kasztelanii. Spytek był zwyczajnym na dziedzicznem imieniu Dębno siedzącym szlachcicem małopolskim, który w służbie publicz-cznej, zwykłym hierarchii postępując torem, doszedł do najwyższego w kraju dostojeństwa: kasztelanii krakowskiej. W dokumentach po pierwszy występuje Spytek z Dębna pod datą d. 17 kwiet. r. 1312 na przywileju Łokietka, w którym ten władca uwalnia mieszkańców ziemi Sandeckiej od pretensyi mieszczan krakowskich. D. 18 list. r. 1312 jest już Spytek łowczym krakowskim, d. 19 czerw. r. 1317 — kasztelanem sandeckim, d. 24 czerw. r. 1319 —kasztelanem wiślickim. Po koronacyi Łokietka obejmuje Spytek r. 1320 po Tomisławie Ostrorogu h. Nałęcz w-dztwo krakowskie. D. 14 paź.

r. 1322 pośredniczy z ramienia Łokietka w sporze z Bolesławem śląskim i legnickim. D. 7 marca r. 1330 otrzymuje od Łokietka przywilej na założenie m-sta Tarnowa. Nakoniec za skuteczną pracę swą w sporze pomiędzy są-deczanami i krakowianami, za załatwienie u-gody z Bolesławem śląskim i za pracę koło Tarnowa otrzymuje Spytek (między 14 czerw. 1330 i 26 maja 1331) kasztelanię krakowską. R. J331 uczestniczy w bitwie pod Płowcami oraz w wojnie przeciwko Czechom. R. 1332 walczy przy boku Kazimierza pod Kościanem. Obecny podczas śmierci Łokietka, otrzymał zlecenie „aby synowi służył wytrawną radą i dojrzałym doświadczeniem“. Jako pomocnik Kazimierza W., Spytek prowadzi politykę pokojową. Napełnia skarb koronny. Popiera prośbę Żydów r. 1334 o potwierdzenie im przez Kazimierza przywileju wolności, nadanego im przez Bolesława Wielkopolskiego, zawiera rozejm z Krzyżakami, ugódę z Węgrami i Czechami, tępi rozbójników, doprowadza do skutku zjazd w Tren-czynie (24 sierp. 1335), przy obiorze następcy tronu popiera Ludwika Andegaweńskiego i doprowadza do sporządzenia odpowiedniego w tym względzie aktu w Wyszogrodzie (7 lipca 1339). R. 1340 zakłada m-sto Melsztyn (stąd potomkowie Spytka nazwę swą powzięli) wraz z zamkiem i kościołem. D. 11 marca 1344 otrzymuje od Kazimierza W-go dla Tarnowa nadanie prawa magdeburskiego. Tegoż roku czynnie uczestniczy w przyłączeniu Rusi Czerwonej do Polski. R. 1346 posłuje do Pragi do Karola IV. D. 11 sierpn. r. 1350 w uznaniu zasług otrzymuje przywilej na poszukiwania górnicze na swych ziemiach rozległych. Syt zaszczytów urn. d. 27 marca r. 1352. Z małżeństwa ze Stanisławą (niewiadomego herbu i nazwiska), szlachcianką polską, zawartego ok. r. 1325, pozostawia Spytek trzech synów Jaśka, Jarosława i Rafała. Jarosław, kanonik krakowski i wrocławski b. młodo umiera. Majątkiem dzielą się Jaśko i Rafał: pierwszy bierze Melsztyn i staje się w ten sposób progenitorem rodu M-s kich. Drugi, Rafał, kasztelan wiślicki, otrzymuje Tarnów, i staje się protoplastą rodu Tarnowskich (ob.). Jaśko (f 1381) pozostawia po sobie dwuch synów: Jaśka II i Spytka II. Jasiek II, ponieważ dzieci Rafała były steriles, obejmuje Tarnów i w ten sposób wraz z potomstwem wchodzi do rodu Tarnowskich i Jarosławskich. Spytek II reprezentuje M-skich. Jako 16-letni młodzieniec, zasiada już w senacie, otrzymuje od króla Ludwika w-dztwo krakowskie, wywdzięczając się za co popiera kandydaturę Jadwigi do Korony polskiej. Z niemuiej-szą gorliwością przyczynił się Spytek II do powołania Jagiełły na tron polski, był jednym z twórców myśli połączenia dwuch państw. D. 13 czerw. r. 1395 otrzymał w lenno od Jagiełły część Podola jure ducali. R. 1396 z polecenia Jagiełły zajął ziemie ostrzeszowską i wieluńską

1890).

Władysława Üpolczyka. Zginął w bitwie nad Worsklą d. 12 sierp. r. 1399. Miał dwuch synów: Jana III i Spytka III. Starszy Jan, pan na Książu, Rabsztynie i innych włościach, ożeniony z księżniczką Ostrogską, umarł młodo (f 1429), usunąwszy się do zacisza klasztornego w Tarnowie, pozostawiając córkę jedynaczkę Jadwigę, zwaną K s i ę s k ą, której piękność, a raczej bogactwa, dały powód do wstrząsających całym krajem zatargów domowych i rokoszu gorszącego i były przyczyną główną szybkiej ruiny fortuny i znaczenia rodu Melsztyńskich. Spytek III, ambitny hulaka, od r. 1437 kasztelan biecki, obrońca liusytyzmu w Polsce, żywiąc oddawna urazę do Jagiełły, że mu zabrał dobra w Samborskiem, zaraz po śmierci Jagiełły wywiesił sztandar antyjagiel-loński. Rozdrażniony przewagą kard. Oleśnickiego (ob.) u tronu i rzuceniem nań przezeń klątwy jako na przywódcę husytów, gdy do urazy publicznej doszła jeszcze prywata z powodu uwięzienia jego synowicy, Jadwigi Księskiej, w domu Oleśnickich, którzy rościli sobie stąd prawo do opieki nad nią i jej fortuną, zawrzał Spytek III taką nienawiścią do dworu i jego stronników, że odtąd stanął jawnie na czele opozycyi i począł na każdym kroku krzyżować plany Oleśnickiego. Po pierwszem niefortunnem wystąpieniu podczas bezkrólewia, Spytek podnosi myśl wyswobodzenia szlachty od dziesięcin na zjazdach, Warckim 1434, Sieradzkim i Piotrkowskim 1435, lecz bez skutku. Ośmielony tern, że i królowa matka, Zofia, sprzyja opozycyi, napada na Korczyn, a kiedy i to mu się nie udaje, zawiązuje d. 3 maja r. 1439 konfederacyę opozycyjną i wszczyna rokosz, który życiem przypłaca w bitwie d. 4 maja r. 1439 pod Grotnikami. Z małżeństwa z Beatryczą Szamotulską Spytek III pozostawił dwuch synów oraz córkę Dorotę, małżonkę Michała Dołęgi Lasockiego, marszałka w. koron. Najstarszy Jasiek IV, po załagodzeniu sporów z Oleśnickimi, przywdział r. 1459 sukienkę zakonną i jako mnich Wiktoryn, padł ofiarą (f 1468 w Tarnowie) poświęcenia przy pielęgnowaniu braci zapowietrzonych. Spytek IV (f 1502), kasztelan zawichojski od r. 1486 do 1496, przyjaciel Długosza, którego przez rok cały ukrywał w Melsztynie przed gniewem Kazimierza Jagiellończyka, był mecenasem nauk, czyniącym hojne zapisy na rzecz Akad. krakowskiej. Pozostawił dwie córki, Beatę i Katarzynę, obie zakonnice, i dwuch synów Jana V i Wincentego. Z tych Jan V, kawaler jerozolimski, sprzedał w r. 1511 swe gniazdo rodzinne Melsztyn, wraz z należącemi do niego dobrami, Mikoł. Jordanowi z Zakliczyna, kasztelanowi wiślickiemu, sam zaś odbył w r. 1512 pielgrzymkę do Jerozolimy, z której po powrocie zmarł bezpotomnie (f 1517) w Po-mianowej. Wincenty, po ostatecznym podziale dóbr z bratem (12 stycz. 1503), zmarnował resztę swych posiadłości, r. 1517 występuje

już w aktach jako impossessionatus, r. 1533 banita, przepada gdzieś r. 1534 jako wywoła-niec z kraju. Z małżeństwa z Zofią de Przi-bice Koth Wincenty miał dwoje dzieci: córkę Annę za Mikołajem Kamienieckim, wojewodą krakowskim i generałem małopolskim, oraz syna Jana VI, ostatniego po mieczu z Melsztyńskich, który wyzuty już w r. 1509 z wszelkiego majątku, znika r. 1532 bez żadnego śladu po sobie. Na nim kończy się ród Melsztyńskich. —Por. A. Sokołowski „Ostatni obrońca husy-tyzmu w Polsce“ („Przeg. Pol.“, 1870, I): T. Żychliński „Leliwici z Tarnowa: Tarnowscy, Melsztyńscy, Jarosławscy“ („Złota Księga“, Rocznik VI, Poznań 1884); M. A. Turkawski „Spicimir herbu Leliwa, kaszt, krakowski i założyciel Tarnowa i Melsztyna. Monografia historyczna“ (Lwów 1876); A. Prohaska „Konfe-deracya Spytka z Melsztyna“ (Lwów 1887); L. Zarewicz „Łeliwita Specymir.“ (Kraków

E. Chw.

Melun m. w départ. Seine-et-Marne, nad Sekwaną. M-ców 12 792. St. dr. żel. P. L. M., Kollegium miejskie, szkoły normalne nauczycieli i nauczycielek, muzeum sztuki i starożytności, biblioteka publiczna, T-rzystwa: rolnicze, ogrodnicze, ogrodniczo-botaniczne, archeologiczne. Handel zbożem, mąką, bydłem, drobiem, serem; więzienie centralne, warsztaty mechaniczne, fabryki huśtawek, bilardów, wózków dziecinnych, czekolady, obuwia, powrozów, wyrobów żelaznych, farbiarnie; piece wapienne, młyny, drukarnie, dystylarnie, wyrób koszyków, wyprawa skór. M. składa się z trzech części, przedzielonych Sekwaną: Pile, dawniejsze Me-lodunum: miasto właściwe rozłożone pod postacią amfiteatru na prawym brzegu Sekwany — ognisko handlu i siedziba władz administracyj-uych—i wkońcu przedmieście Saint-Ambroise— na lewem wybrzeżu. Pierwsi Kapetyngowie mieli tu rezydencyę, w zamku M. zakończyli życie król Robert i Filip I. W r. 1102 przebywał tu Abélard (ob.). Starożytna część miasta 1’Ile obfituje w zabytki architektury (ruiny klasztoru Saint - Sauveur, wieża dawnego zamku królewskiego, wieża Cezara, Notre - Dame w stylu romańskim z przeróbkami późniejszemi). W mieście właściwem kościół de Saint-Aspais z w. XV i XVI, z oknami renesansoweini, oraz dzwonnica dawnego kościoła Saint-Barthélemy z w. XVII. W murze kościoła de Saint-Aspais umieszczono r. 1872 medalion, wykonany przez Chapu, Joanny d’Arc nawołującej do walki o wyswobodzenie miasta. Rodzinne miasto Jakóba Amyot, któremu wzniesiono tu pomnik.    M‘ Ko'

Meluzyna, niewiasta bajeczna z ogonem rybim lub wężowym, bohaterka podań starofrancuskich, pochodzenia może celtyckiego. Sam wyraz niejasny, ma moc odmianek (Melusine, Merlusine, Melisende, Melicendis, Melyssina itp.), wyprowadzany bywa ze źródeł najdalszych aż

do Mylitty semickiej, słoworód zaś ludowy tłumaczy go jako Mère Lusignan lub widzi w nim anagram łac. nazwy pewnego zamku w Poitou itd. — Wzmianki najdawniejsze o M-e podają pisarze z początku w. XIII: Winc. de Beauvais (ob.), Gerwazy z Tilbury, kanclerz Ottona IV (dzieło „Otia imperialia“ wyd. przez Liebrechta, Hanower 1856), Helinand i in. Bajka niderlandzka podobnej całkiem treści dowodzi również Starożytności i rozpowszechnienia tego podania w całej Europie. Cardin wyprowadza mit ten ze Skandynawii, Babinet widzi wpływ wschodni (drogą wypraw krzyżowych), Herbet i Liebrecht (ob.), zestawiają z nim syreny greckie, Puymaigre doszukiwa się pochodzenia włoskiego, Hocker sądzi, iż jest to mit wspólny Celtom i Germanom, Baring-Gould ua-koniec dowodzi (Curions mytlis of tlie middle âges, 1881), że podanie o pannie z rybim ogonem krąży oddawna na Wschodzie, w Grecyi, w Meksyku, Peru, wśród Indyau Ameryki, Japonii, co nie powinno dziwić, gdyż podanie o M-e nosi wyraźne piętno rodowodu totemistycz-nego (ob. Totemizm). Wprowadzona (1864) przez J. G. Halina, a przyjęta przez Gommea („Folklor“, Krak. 1901) klasyfikacya podań ludowych uważa podanie o M. za jeden z typów zasadniczych i postać pierwotną jego sprowadza do wątku następującego: 1) mężczyzna kocha kobietę pochodzenia nadprzyrodzonego, 2) ta zgadza się na pożycie z nim pod warunkiem, że nie będzie patrzał na nią pewnego dnia w tygodniu, 3) on łamie zakaz i traci ją, 4) szuka jej, lecz nie odzyskuje. Karłowicz („Piękna M. i królewna Wanda“, w „Ateneum“ 1876, II i III) ten sam wątek przedstawia nieco odmiennie (a mianowicie: 1) istota ziemska, najczęściej mężczyzna, spotyka nadziemską, często bóstwo wodne zachwycającej piękności, 2) następuje połączenie związkiem miłości pod pewnymi warunkami; 3) ze związku rodzą się dzieci nadzwyczajne; 4) istota ziemska nie dotrzymuje warunku, a nadziemska ją porzuca) i, zakreślając koło porównań o promieniu coraz większym, wymienia jako należące do tego wątku: Erosa i Psyche, Trojana serbskiego, Zeusa i Semelę, Numę i Egeryę, Ma-habhiszę i Gangę, pustelnika Dżaraktaru, Ur-waęi i Purawasa, Orfeusza i Eurydykę, Łaumę litewską (ob.), baśni ludów rozlicznych o wodnicach bez duszy, które łączą się z człowiekiem, aby otrzymać duszę nieśmiertelną, Undinę, naszą Wandę nakoniec, z którą jest pokrewna Lubusza itd. Dzisiaj natomiast nastaje zwrot, który zniewala widzieć w M-ie wykolejony wątek zwyczajów totemistycznych, zabarwiony pierwiastkiem nadprzyrodzoności. Dodać należy, że lud francuski wszelkie narzekania bolesne nazywa „cri de mélusine“ (Bibliophile Jacob: „Curiosités de Vhist. des croyances“), i że w Czechach podczas silnego wiatru wrzucają do pieca mąkę i sól ,,dla M-y, oblubienicy Wichra“ (Wuttke „D. deutsche Volksaberglaube“ 1869).

Najwcześniejsze opracowania literackie legendy o M-ie pochodzą z końca w. XIV, kiedy Jan z Arras zapisał ją prozą (1387), zaś truwer Couldrette--przerobił na wiersze (1401); pierwsze jednak wyd. franc, ukazało się dopiero r. 1478 w Genewie. Przekładu niemieck. dokonał z rękopisu Thüring v. Ringoltingen z Bernu r. 1456 (wyd. 1474 w Strassburgu i Augsburgu). Potem nastąpiły przekłady: duński, szwedzki, hiszpański, hollenderski itd., bajka ta bowiem stała się jedną z najulubieńszych książek ludowych i niezliczonych doczekała się wydań. Na jęz. czeski przełożono ją r. 1555 („Kronika krato-chwilnń o ctné a ślechetnó panne M-në, z nem. pfelożena od Durynka z Ryngolu“). Pierwsze wydanie polskie pochodzi z r. 1569: „Historya wdzięczna o szlachetney a piękney M-nie...“ (Kraków), po nim szereg innych (tamże) z lat 1671, 1763 („z poprawieniem słów y sensu“), 1768 — 69,    1787, 1822 (Warszawa), itd. aż do

naszych czasów, np. „M. piękna, cudowna historya o morskiej pannie i jej walecznem potomstwie“ (Cieszyn 1901). Od nas zapożyczyła tego utworu Rósya, wydając w Moskwie r. 1677 „Istorija błahoprijatna o błahorodnoj i prekra-snoj M-ie...“. We wszystkich tych opracowaniach M. występuje jako niewiasta bardzo piękna, żona Raimondina, która w tajemuicy przed mężem przybiera niekiedy postać ryby (lub też „w każdą sobotę od pasa aż do nóg, ogonem smoka była oszpecona“), aż kiedyś zdybana przezeń w takiej postaci wydała jęk i znikła. Od niej pochodzi waleczny ród Lusignanów, a gdy któremu z jego członków grozi niebezpieczeństwo, M. na trzy dni przedtem zjawia się na wieży zamkowej i zawodzi żałośnie. Ten sam wątek opracowali również: Simrock—w książce ludowej, malarz Maurycy v. Schwind (cykl z 11 obrazów, wyd. w Monachium 1904) i kompozy-torowie: Karol Perfall (opera „Raimondin“) i Karol Grammaun (opera ,,M.“). Istnieje też balet fantastyczny „M-a“ (Warszawa 1872). B i b 1.: Graesse „Sagenkreise d. Mittelalters“ (1842); Grohmann „Aberglaube aus Böhmen“ (Praga 1864); E. B. ,,Essai sur la légende de M. Etude de pliil. et de myth. comparée“ (Paryż 1872); Nodot „Hist. de M. etc., avec une introd, sur l’origine des légendes concernant la M.“ (Niort 1885); Desaivre „La légende de M.“ (Niort 1885); Marya Nowack „Die M.—nen-sage“ (Zürych 1886); Frölicher „Thürings von Ringoltingen M.“ (Solothurn 1889); Karłowicz „La belle M. et la reine Vanda“ f,,Arch. f. slav. Philologie¹' II); Fleury ,,La reine Vanda ou une prétendue M. polonaise“ (1890); Zibrt „Listy z ceskÿch dëjin kulturnich" (Praga 1891); dopełnienia do tego w ,,Cesk. liduu (IV—VII); Köhler ,,D. Ursprung der M.— nensage. Eine ethnolog. Untersuchung“ (Lipsk 1895); Frankel „Altes u. neues zur M-nensage“ („Zeitschr. d. Ver. f. Volkskunde“, IV, Berlin). Także prace Hartlanda pośrednio. W Paryżu wychodzi mie-

M. Ab.

M, Ko.

M. Ko.

nao-

uwagę:

namou.

ne

sięcznik „M.“ poświęcony folklorowi pod red. Gaidoza i Rollanda (ob.).

Melville, wyspy: 1) u północnych wybrzeży Australii, oddzielona cieśniną Apsley od w. Bathurst, cieśn. zaś CJarence od lądu głównego i wkońcu cieś. Dundas od półwyspu Koburskiego. W obwodzie 370 klm. R. 1824 założono tu sta-cyę wojskową, dziś zrujnowanę. 2) jedna z ważniejszych wysp lądu podbiegunowego amerykańskiego pod 75° szer. płc. i 110° dł. zach. Gr., oddzielona od w. księcia Patryka cieśniną Fitz-williama; powierzchnia: 61 900 kim. kw. Odkrył ją Parry r. 1819, który tu zimował.

Melville: 1) Henryk Dundas, wice-hra-bia angielski i mąż stanu (* 1742 w Edynburgu—f 1811). Ukończył prawo i pracował w radzie miejskiej w Edynburgu, później jako adwokat generalny, r. 1774 wybrało go miasto do Izby niższej. Należał początkowo do opozycyi, później zbliżył się do gabinetu Northa. R. 1782 radca tajny, a za rządów Shelburue’a podskarbi marynarki, stracił ten urząd ze wstąpieniem Foxa do ministeryum, odzyskał go za czasów W. Pitta, został nadto prezesem urzędu kontroli dla Indyi. — Po ujawnieniu się choroby umysłowej Jerzego III, usiłował zapobiedz mianowaniu ks. Walii regentem. W r. 1791 sekretarz stanu do spraw wewnętrznych, a r. 1794 minister wojny. R. 1801 z ustąpieniem Pitta, którego był serdecznym przyjacielem, złożył swoje urzędy. W r. 1802 otrzymał tytuł barona Dunira i wicehrabiego M.—Po wybuchu wojny r. 1803 wszedł do ministeryum jako pierwszy lord admiralicyi. Zarzucano mu uprawianie przekupstwa przy wyborach do parlamentu, oraz nadużycia w udzielaniu przywilejów swoim współziomkom. R. 1806 wniesiono przeciw niemu w izbie formalne oskarżenie o bezprawne wydatkowanie pieniędzy publicznych. Wskutek wpływów Pitta uniewiniony, M. wycofał się z życia politycznego.— 2) Robert Dundas, syn poprzedniego (* 1771 — f 1851). Kształcił się w Edynburgu. R. 1802 poseł od Edynburga do Izby niższej, r. 1808 prezes urzędu dla Indyi, przez czas krótki był też głównym sekretarzem dla spraw Irlandyi. Po śmierci ojca członek Izby wyższej; za ministeryum Liverpoola r. 1812 pierwszy lord admiralicyi, kanclerz Szkocyi i uniwer. edynburskiego. R. 1827, gdy Canning stanął na czele rządu, M. złożył urzędy. Roku nast. Wellington powierzył mu kierownictwo sprawami żeglugi. Przejście rządów w ręce wigów r. 1830 położyło kres jego działalności politycznej. W Szkocyi cieszył się nadal wpływem wielkim.

Melville Herman, podróżnik i romansopi-sarz amerykański (* 1 sierp. 1819 w New-Yorku —f 1874). Zapalony marynarz, pragnąc doświadczyć wrażeń podróży morskiej, zaciągnął się w r. 1837 na majtka i zwiedził Atlantyk. R. 1842 na okręcie do połowu wielorybów udał się na O. Spokojny, lecz dotarłszy do Nu-kahivy, uciekł na ląd z okrętu przed tyranią kapitana. Pojmany przez tubylców, więziony był 4 miesiące, aż wypadkowo uratowała go załoga okrętu handlowego z Sydneyu. Na tym okręcie zwiedził Taiti i w. Sandwich, poczem na pokładzie fregaty amerykańskiej wojennej powrócił w r. 1844 do Bostonu. Przygody swe opisał w całym szeregu utworów. Osiadłszy w r. 1850 w majątku swym Pittsfield [stan Massachusetts] poświęcił się romansopisarstwu. R. 1860 jeszcze raz przedsięwziął podróż koło świata. Z romansów M-a zasługują na „The Whale or Moby Dick“ (Nowy-York 1851); „Israel Potter“ (t-że 1855); „The piazza taies“ (t-że 1856); „The confidenceman“ (t-że 1857); „Battle pièces“ (t-że 1866) i w,

E. Chw.

inn.

Melville’a zatoka, okalająca wybrzeże płn wschodnie Labradoru, łącząca się z Atlantykiem przez Hamilton Inlet. Wpadają do niej rzeki: Nascopee, Wielka rzeka (Grand River), Ke-

Melville’a półwysep, część płn.-wschodnia lądu amerykańskiego, łącząca się z nim za pośrednictwem przesmyku Rae, między kołem biegunowym, a 70° szer.-płn., oddzielona od ziemi Bafiuowej cieśninami Fury i Hekla. Na zachodzie leży zat. Committe, na wschodzie—kanał

-r-^    K. Gr.

Foxa.

Melzak, ob. Mehlsack.

Melzi Franciszek, malarz włoski (* ok. 1492 w Medyolanie—f tamże ok. 1570). Życie jego mało znane. Pochodził ze szlachty, był uczniem i przyjacielem Leonarda da Vinci (ob.), towarzyszył mu do Rzymu (1513) i Francyi, był wykonawcą jego testamentu i odziedziczył po nim księgi i rysunki. Malowat mało. Zna-jego obrazy: „Vertumnus i Pomona“ (w Berlinie) i „Colombina“ (w Petersburgu) ujmują wdziękiem niezwykłym. Inne rzekome jego dzieła (freski-Madonny i t. d.) wątpliwej są autentycz-

f .    M. A b.

nosci.

Membrana, ob. Błona.

Memel a. Niemanek, rzeka w gub. Kowieńskiej i Kurlandzkiej, jedna ze składowych części rz. Aa. Wypływa z pow. Nowoaleksan-drowskiego, biegnie w kierunku płn.-zachodnim, tworząc na znacznej przestrzeni linię graniczną między gub. Kowieńską i Kurlandzką. Pod m. Bauskiem łączy się z Muszą, tworząc rz. Aa. Długi 170 w., usiany wystającemi dużemi kamieniami; prąd wartki. Znaczny spław drzewa. M-em Niemcy nazywają również Niemen. Ei Chw-

Memel (łac. Memelium, niem. Memelburg, kur. Kłajpeda a. Kłajpeda), m. pow. na Litwie pruskiej, w reg. królewieckiej, pod 55°45’ szer. płn. i 38°48’ dług. wsch., najdalej na płn. w Prusiech wysunięte, nad cieśniną kłajpedzką, łączącą zat. Kurońską z Bałtykiem i nad uściem spławnej tutaj i dla okrętów rz. Dangi, o 18 w. od granicy rossyjskiej, w równinie piasczystej nieurodzajnej, węzeł kolei Wystruć (Insterburg)

E, Chw.

(Gota 1909).

M. i M.-Bajohren, znaczny port handlowy, prawie zawsze wolny od lodów, przy wejściu 5—6 m. głęboki, groblami kamiennemi zabezpieczony i cytadelą oraz 2 fortami od strony morza obronny, z latarnią portową z ogniem stałym i z wieżą obserwacyjną, drugi port zimowy. Klimat b. ostry, średnia ciepł. roczna-j-5.25. M-ców 20 685 (1905), trudniących się głównie handlem i żeglugą. W mieście panuje jęz. niemiecki, w okolicy litewski (w M-lu wychodzą 2 gazety litewskie), a na przesmyku kurońskim —kuroń-ski. Trzy kościoły ewangielickie (zasługuje ua uwagę kościół św. Jana), k. anglikański i katolicki, synagoga, pomnik Wilhelma I roboty Bärwalda r. 1896 wzniesiony, pomnik narodowy Borussii z płaskorzeźbami Fryd. Wilhelma II i królowej Ludwiki (1907), gimnazyum ewau-gielickie, szkoła realna (1838), dwie szkoły wyższe dla dziewcząt, nawigacyjna; komora celna, zarząd locmański. Fabryki wyrobów żelaznych, warsztaty morskie, fabryki wyrobów chemicznych, mydła, browary i dystylarnie. Rozległy handel drzewem z Litwy i Białorusi (w tym celu, r. 1873 przeprowadzono kanał Wilhelma); śledziami, zbożem, węglem kamiennym cementem, gipsem i t. d. Przywóz sięga 10 mil. mrk., wywóz do 16 mil. mrk.—Dzieje: Gród ten, założony przez Kawalerów Mieczowych r. 1252, otrzymał nazwę Memelburg. R. 1254 nadano mu prawo lubeckie. Acz M. założony był przez Kawalerów Mieczowych, jednak tylko w a/₃ do nich należał, w ¹/₈ zaś do b-pa kurlandz-kiego. Ten dopiero r. 1316 odstąpił swe prawa Kawalerom Mieczowym. R. 1323 Litwini w gruzy M. obrócili. R. 1358 Krzyżacy objęli M. pod swą władzę i nadali mu prawo magdeburskie. W tymże w. XIV M. przystąpił do związku miast hanzeatyckich. R. 1404 M. został nanowo przez Krzyżaków obwarowany. W lipcu r. 1635 Władysław IV polski odebrał od mieszkańców przysięgę wiernopoddańczą. R. 1757 podczas wojny siedmioletniej, M. poddał się wojskom rossyjskim. Wtedy otoczono go nowemi fortyfi-kacyami, których szczątki przetrwały dotychczas. R. 1807 przed i po pokoju w Tylży przebywała tu rodzina Hohenzollernów (mieszkała w magistracie dzisiejszym). D. 28 stycz. r. 1807 został w M-lu zawarty traktat między Prusami i Anglią. D. 27 grudn. r. 1812 został M. wskutek kapitulacyi pomiędzy generałami Trafenfel-dem i Pauluccim Rossyanom przekazany. R. 1854 zgorzał M. prawie doszczętnie. D. 11 czerwca r. 1863 wylądowała w M-lu niefortunna wyprawa powstańcza Łapińskiego.—Por.: L. Hagen „Die Seehaefen in d. Provinzen Preussen u. Pommern II. Der Hafen zu M.“ (Berlin 1885); Wrerner H. „Von Pillau bis M.“ („Hartungsche Ztng“ 1886 N> 152); Jerzy Sembrzycki, „Gesch. d. kön. preuss. See-und-Handelstadt M.“ (Kłajpeda 1900); tegoż „Der Oberpräsident von Schön und. d. Stadt M.“ („Alt. Mntschr.“, 1900,

K. 3—4).

Memento, w kanonie mszy jest to polecanie Bogu osób żyjących. Po skończonej pre-facyi, kapłan wzniósłszy oczy i ręce ku niebu, uachyla się głęboko i mówi: Memento: „Pomnij Panie na sługi i służebnice Twoje NN.“ Tu kapłan stawia sobie w myśli tych, za których ma szczególniejszą intencyę modlić się, a poleciwszy ich Bogu, dalej mówi: „I na wszystkich tu obecnych {et omnium circumstantium) wspomnij, których znasz wiarę i widzisz pobożność, za których Tobie ofiarujemy, lub którzy Tobie ofiarują tę ofiarę chwały, za siebie i za wszystkich swoich: za odkupienie dusz swoich, za nadzieję zbawienia, za ocalenie swoje i składają śluby swoje Tobie wiecznemu, żyjącemu i prawdziwemu Bogu.“ Po podniesieniu, kapłan w drugiej modlitwie M., poleca Bogu wiernych zmarłych: Wspomnij też Panie na sługi i służebnice Twoje, którzy nas poprzedzili, mając znamię wiary i zasypiają snem pokoju“. Tu kapłan przywodzi sobie na myśl tych, za których ma się modlić, i mówi dalej: „Tym duszom Panie i wszystkim w Chrystusie odpoczywającym, abyś raczył dać miejsce ochłody, światłości i pokoju błagamy Ciebie, przez tegoż Chrystusa Pana naszego. Amen“.

Memento mori (łac.) — „pomnij o śmierci“ przestroga co do znikomości rzeczy doczesnych, właściwa nietylko chrystyanizmowi. W takiej lub pokrewnej a bardziej rozwiniętej postaci („prochem jesteś i w proch się obrócisz“) formuły tej używa Kościół katolicki w związku z wielu przejawami symbolistyki obrzędowej. Zwrotem tym witają się Kameduli, Kartuzi, zwłaszcza Trapiści. Obrazowo myśl tę samą wyraża głowa trupia, którą miał nawet jako oznakę właściwą zakon świecki (żeński) założony przez księdza wirtemberskiego SylwiuszaEllera r. 1652. Wyobrażenie kruchości życia i śmierci grożącej człowiekowi niechybnie—tkwi głęboko w filozofii ludowej, znajdując w folklorze odbicie wielorakie.—Por.: Freybe „Das M., m. in deutscher Sitte, bildl. Darstellungen u. Volksglauben, deutsch. Sprache, Dichtung u. Seelsorge“

M. Ab.

Memfis, gr. Mśp,<ptę, łac. Memphis, assyr. Mimpi, w Starym Testamencie Moph, a. Noph, egip. Mennofer (=miły spokój), m-sto w Egipcie Górnym, 18 klm. na płd. od dzisiejszego Kairu; podobno przez Menesa założone, miano swe od żony Epafosa, córki Nilosa, dostać miało, później stolica obwodu t. n. Pierwotnie leżało na prawym, później na lewym brzegu Nilu, pomiędzy jez. Moeris a Mareotis, zajmując pomiędzy główną rzeką a pobocznym kanałem, Bakr Juszuf, dominujące stanowisko, tuż przy wylocie wązkiej doliny do szerokiej delty Nilu, naprzeciw przedmieściom Troi (dzisiaj Tu-Roau) i Babylonu (dz. Babul). Miało mierzyć 100 stadyów w obwodzie (Diodor). Na miejsce upadających Teb Egipskich wyniesione do godności rezydencyi królewskiej, zo-

S. Drz.

stało wkrótce ogniskiem handlu Egiptu. Od-kiedy Aleksandryę założono, podupadło. Warowna grobla i przekopy głębokie opasywały je celem ochrony przed wylewami Nilu i najazdami. Z pomiędzy gmachów najważniejsze: obronny zamek królewski, od murów białych po grecku Asoxov    zwany, i wspaniała

świątynia bożka Ptaha, ze sławną kaplicą Apisa, którego kapłani jedno z 3 najprzedniejszych gron hierarchii Egiptu tworzyli. Znajdował się tu główny wodomierz Nilu dla obszaru wszystkiej ziemi Egipskiej. Już za Strabona, w pierwszej połowie w. I po Chrys., leżała większa część okazałych gmachów w gruzach, a dzisiaj ledwie ślady miasta potężnego w pobliżu wsi Mitrahine i Sakkary pozostały. Ocalały na skraju pustyui Libyjskiej z rozległego miasta zmarłych liczne grobowce, jako też sterczy w pobliżu jego kilka grup piramid, pomiędzy któremi 3 są najwyższe i najwięcej znane (Cheopsa, Chefre-na i Mykerynosa). — Por. Diimicheu „Karte d. Stadtegebietes v. M.“ (Lipsk 1895).

Meminisse juvabit, skróć, forscin et haec olim m. j. (Wirgiliusz ,,Eneida“ I, 203), znaczy: „miło będzie wspominać⁴'.

Memling (Memlinc, Memmeling, Me-melinck, Memelino) Jan, przez czas dłuższy za Descampsem błędnie Hemlingiein nazywany, dawniej znany jako Hans der dui-tsche Hans, Jean Allemand (w. XVI), malarz znakomity staroflamandzki, z pochodź. Niemiec, czego dowiódł Dussart. (* ok. 1430 lub 1440 w Moguncyi lub jej okolicach (w Mimlingeu), albo w okolicach Aschaffenburgu (Mömlingen) — fil sierp. 1494 w Bruges). R. 1478 jest w Bruges, r. 1480—kupuje tam 3 domy i jest członkiem cechu malarskiego św. Łukasza: należy do mieszczan zamożnych; r. 1487 traci żonę Annę, umierając, pozostawia troje dzieci, które w grudniu r. 1495 uie dosięgły lat 25; r. 1464 zamawiano u niego obraz. Innych danych faktycznych brak. Nie posiada więc podstawy opowieść (powstała w w. XVIII) o tern, że M. walczył pod wodzą Karola Śmiałego, że ranny pod Nancy przebywał w szpitalu św. Jana w Bruges, a wyleczony, przez wdzięczność, przyozdobił szpital obrazami treści religijnej. Bodaj był uczniem, a w każdym razie ulegał wpływowi Rogiera v. d. Weyden (ob.). Nie da się zaprzeczyć wpływ i innych malarzy, np. Dirka Boutsa. Śladów oddziaływania szkoły kolońskiej dopatrzeć się trudno. Niemieckość jego ujawnia się jedynie w spokojnej wesołości i nastroju zacisznym, obcym mistrzom niderlandzkim. Kolejność dzieł M-a nie jest ustalona. Semrau zalicza do najwcześiejszych: obraz podwójny (tzw. Joanny Bourbon, znajdujący się w Chantilly), Ukrzyżowanie (Pinakoteka w Vicenzy), Opłakiwanie (pałac Doria w Rzymie), dyptyk Zaślubiny św. Katarzyny, o nastroju idylicznym, przypominającym Lochnera (muzeum w szpit. św. Jana w Bruges) i przechowywane w Luwrze: Jan Chrzc. i Magdalena. Inni św. Katarzynę datują z r. 1479 (wspaniała kainacya św. Barbary, pojętej jako dania spółczesna, i szlachetność i wdzięk św. Agnieszki). Niektórzy za jedno z najwcześniejszych (1447?) dzieł M-a uważają słynny ,,Sąd ostateczny“ w kość. Maryi Panny w Gdańsku, przeznaczony pierwotnie dla Porti-narich i zabrany ze statku angielskiego podczas wojny z Hanzą w r. 1473. Po sporach długoletnich autorstwa tego głównego bodaj dzieła malarstwa staroniderlandzkiego nie da się M-i odjąć (Muther zarzuca temu obrazowi, zwłaszcza postaci archanioła Michała ważącego dusze, brak siły i powagi). Rogierowi pozbawionemu uczucia przeciwstawić można tkliwą Madonnę M-a (1472) z galeryi Lichtensteina w Wiedniu. Tryptyk znajdujący się w Chatsworth powstać musiał przed r. 1469, po nim (1470) nastąpił Jan Chrzciciel na tle krajobrazu (w Monachium). Wpływ Rogiera i świetny koloryt wykazują Trzej królowie (1479),—obrazy wykonane dla Jaua Floreinsa i przechowywane obecnie częściowo w Madrycie, częściowo w muzeum ś. Jana (Bruge). W temże muzeum mieszczą się: tryptyk Adryana Reinsa (ok. 1480), piękna Madonna z doskonale sportretowauym fundatorem Marcinem v. Nieuwenhoven (1487), portret Maryi Moreel, wyobrażonej jako Sibylla persica (1480), nakoniec słynny relikwiarz św. Urszuli z 14 obrazami z jej życia — po bokach (1486? 1489?), jedno z arcydzieł m-a. W tymże mieście, w Akademii, jest pochodzący z r. 1484 tryptyk wspaniały (pośrodku — śś. Krzysztof, Benedykt i Idzi, po bokach — burmistrz Moreel z rodziną). Postaci spokojne, zrównoważone; udają mu się zawsze lepiej, w scenach męczeństwa itp. nie ma dość siły dramatycznej, jak to widać z Siedmiu boleści Maryi (w Turynie), największego obrazu może w całym malarstwie niderlandzkiem Męki Pańskiej; mocniejszą kom-pozycyą odznacza się równoległy obraz Siedem radości Maryi (1490), Pinakoteka w Monachium) i Męka w ołtarzu kość. P. Maryi w Lubece (1491). Z dzieł innych M-a (liczba ogólna przechodzi 50), wymienić należy szereg Madonn z Dzieciątkiem (Wiedeń, Florencya, Londyn, Berlin), Drogę na Golgotę (część główna w Peszcie), wyidealizowanego nieco św. Benedykta we Florencyi, doskonały portret mężczyzny w Muzeum w Antwerpii, do niedawna uważany za utwór Antonelia da Messina (ob.) i przez Wau-tersa ostatecznie M-owi przyznany. Sława jego, jako malarza portretów, w swoim czasie daleko sięgała, choć może pod tym względem M. ustępuje Janowi v. Eyckowi (ob.), który przewyższa go uroczystością niemal hieratyczną. Może również Rogier v. d. Weyden potężniejszy jest czasem odeń w rysunku, M. jednak wraz z nimi należy do wielkiej trójcy prymitywów flamandzkich, a pełna wdzięku, wrażliwa i subtelna, kobieca prawie dusza jego nie może nie przemawiać do nas nastrojem cichej, błogiej zadumy.

Treść duchową tego tęsknego romantyka ujął wano, najsłynniejsze swoje dzieło—fresk w ,,Pa-najlepiej Muther, który twierdzi, że czem we lazzo Communale w San Gemniano“—stworzył Florencyi był Botticelli (ob.), w Umbryi—Peru-    r. 1317 pod wpływem    widocznym swego mi-

gino (ob.), w Medyolanie — Borgognone (ob.),    strza „Maestä“ (krytycy    zarzucają temu freskowi

w Wenecyi—Bellini (ob.), tern M. jest w Nider- konwencyonalizm). Pełne uczucia i głębi reli-landach, gdzie Tomasz à Kempis rozniecił na    gijnej „Zwiastowanie“    (w Uffiziach) bodaj jest

nowo żarliwość religijną. Wspomniana legenda    dziełem wspólnem obu    malarzy (1333). Znana

o rannym młodzieńcu, leczonym w szpitalu, ; jest też wzniosła „Madonna z Dzieciątkiem“, wyrosła z nastroju wyczuwanego z obrazów M-a.    M-go (w Berlinie, własność prywatna?). Nako-

,,Jego sztuka przypomina istotnie zaciszną celę,    nieć śliczna galerya wieńcząca szczyt wieży ra-

w której dogorywa z ran i wycieńczenia ry-    tuszowej (zw. „Mangia“) w Sienie, jest wykonana

cerz błędny, co niegdyś na białym rumaku ha-    podług rysunków M-go (1338—1349). Większość

M. Ab.

sał po błoniach“, a teraz „wzgardzony przez    jego obrazów zaginęła. O nim ob. Vasarego,

kochankę ziemską, wybiera sobie oblubienicę    Kuglera, Muthera, Spriugera, Miintza.

niebieską i uwielbia ją z zachwytem truba- Memmingen m-sto w Bawaryi, w obwodzie dura“. Na obrazach M-a panuje prawie niepo-    Szwabskim nad rz. Aach: m-ców 11620 (1905,

dzielnie niebosiężna i eteryczna gotyka, która    katolików 4 927), kilka kościołów, ratusz w stylu

odpowiada smukłości i uduchowieniu jego po-    Odrodzenia z drugiej połowy w. XVI, kilka sta-

staci, a wszystkie obrazy jego owiewa poezya    rożytnych bram miejskich, kilka pomników,

Memmiusze, łac. Memmii, gens Memmia, ród rzymski starodawny, plebejuszowski, wywodzący początek swój od Mnesteusa, towarzysza Eneasza. Ważniejsi jego członkowie: 1) Gajus M., trybun ludowy za czasów wojny Jugurtyń-skiej. Kiedy Jugurta (ob.) prawowitego dziedzica tronu Numidyjskiego zamordował, a w Rzymie przez przekupstwo przyjaciół sobie zjednał, ci zaś zbrodnię straszliwą uniewinnili i rozporządzenia senatu przeciw złoczyńcy zwlekali, wystąpił M. jako trybun w r. 111 przed Chr., przeciw intrygom owym. Na jego wniosek za-pozwał lud Jugurtę, aby do Rzymu osobiście się stawił dla usprawiedliwienia się z czynu swego. Jugurta stanął przed trybunałem ludu, lecz innego trybuna, Bebiusza, złotem pozyskał. W mowie ognistej żądał M„ aby król tych Rzymian wymienił, którzy się dali przezeń przekupić, ale Bebius z przykrych opałów wybawił go, ponieważ, ufny w nienaruszalność swego urzędu, nakazał M-owi milczenie, i wiec rozwiązał. Jako przeciwnik nieprzejednany optymatów, ścigał M. swą nienawiścią M. Em. Skaurusa. W początkach rozruchów Maryusza (ob.), r. 100 przed Chr,, kazali go demagog Saturninus i Marcus Serv. Glaucia, który o godność konsula się ubiegając, w nim najniebezpieczniejszego wroga uważał, zgrajom swym w oczach ludu zgromadzonego M-a pałkami ubić. — 2) G aj u s M. G e-mellus, syn Lucyusza M-a, protestował jako trybun ludowy w r. 66 przed Chr. przeciwko uchwaleniu tryumfu dla Marka Lukullusa, powracającego z wojny przeciwko Mitradatesowi. W wojnie z Sertoryuszem (ob.) był kwestorem pod rozkazami G. Pompejusza (ob.), w. r. 60 edylem kuralnym, a w r. 58 pretorem, poczem jako pro-praetor dostał namiestnictwo Bitynii, dokąd mu z przyjaźni towarzyszył poeta Catullus (ob.). Z powrotem oskarżył go Cezar o sprawowanie nieudolne urzędu—bez skutku. W kilka lat później obwiniony o bezprawne ubieganie się o godność

osamotnienia, właściwa Brudzę, która już wtedy Przemysł nieznaczny.    E- Gr'

była miastem umarłem. ,,Pukanie do drzwi “

Renesansu włoskiego, jakie Semrau słyszy w dziełach M-ga, jest bodaj za słabe, ażeby usprawiedliwiać zaliczenie go do przedstawicieli budzącego się indywidualizmu (por. Lamprechta „Deutsche Gesch.“). M. uczestniczył zapewne w ozdabianiu miniaturami słynnego brewiarza Grimaniego, przechowywanego w bibliotece św. Marka w Wenecyi. Pod wpływem M-a pozostawał malarz Gerard Dawid, który jednak uczniem jego nie był. Dzieła główne M-a odtworzył w świetnych odbitkach wyd. Kleinmann w Haarlemie. — B i b 1.:

Carton ,,Les trois frères van Eyck et JeanM.“

(Bruga 1848); Weale „Hans M., zijn leven en zijne schilderwerken“ (Bruga 1871 i Londyn

1901); Crowe u. Cavalcaselle „Gesch. d. altniderl.

Malerei“ (Lipsk 1875); Michiels „M., sa vie et ses ouvrages“ (Verviers 1883); Van Mander „Le Livre des peintres“ (tłum. franc. Hymansa,

Par. 1884); Wauters „Sept études pour servir à l’histoire de Hans M.“ (Bruks. 1894); Du Jardin „M.“ (Antw. 1897); Fromentin ,,Les Maîtres d’autrefois“ (Par., wyd. I-e 1876, wyd. 9-e

1898) ; Kaemmerer ,,M.“ (Bielefeld i Lipsk

1899) ; Bock ,,M.-Studien“ (Düsseldorf 1900);

Gaedertz ,,D. Altarschrein v. Hans M. im Dom zu Lübeck“ (Lubeka 1901); Muther „Hist, malarstwa“ (Warsz. 1903, t. II); Springer „Sztuka czasów nowych“ (Warsz. 1904, cz. II); Fierens-Gevaert „M.“ (Bruksella 1906); Lübke-Semrau „D. Kunst d. Renaissance in Italien u. im Norden“ (Esslingen 1907); „M.“ w wyd. „Berühmte Maler“ (JSIs 6, Lipsk 1908); Volls „M.“ (Stuttgart 1909); Jäkel „Zur Komposition des Hans M. Ein Ergänzungskapitel zu Lessings Lao-

koon“ (Lipsk 1910).

Memmi Szymon, ob. Martini.

Memmi Filip (L i p p o), malarz włoski, rodem ze Sieny (* 1290 — f 1357). Szwagier i uczeń Szymona Martiniego (ob.), którego przez czas dłuższy błędnie Me m mim również nazy-

M. Ab.

konsula, był uznany winnym i udał się w r. zmiany ciepłoty, po chłodnej nocy, przez pęka-51 na wygnanie do Aten, a potem do Mityleny. nie głazu i odpryskiwanie drobnych kamycz-Cycero, choć M. był jego wrogiem politycznym, wstawił się za nim do Rzymu, i pisywał listy do niego z Cylicyi, którą jako prokonsul zawia-dował. W r. 47 um. M. w Patraj (Achaja). —

ków. — Por. Letronne „La statue vocale de M.“ (Par. 1833); Lepsius „Briefe aus Aegypten“ (Berl. 1852). Grobowiec M-a pokazywano na rozmaitych miejscach (nad rz. Ajsepos, w Azyi Mniejszej, w Suzie, Syryi, Penicyi, Egipcie); opowieść głosiła, że przy grobie M-a, znajdującym się w ziemi Trojańskiej, w pobliżu Aby-dos, wierni jego towarzysze, dla wielkiego żalu swego za wodzem w ptaki Memnones a. M e-mnonidy przemienieni, dorocznie się zbierali, aby nad popiołami jego z sobą walczyć i żale wywodzić. Rosę wkońcu nazywano łzami bogini Eos, w żalu nieutulonym każdego poranku zgon syna opłakującej. — 2) Rodem z w. Rhodos, z dziewierzem swym, Artabazosem (ob.), w którego buncie przeciw państwu perskiemu uczestniczył ok. r. 351 przed Chr., szukał schronienia w Macedonii, później za wstawieniem się brata swego powrócił do ojczyzny, a kiedy wybuchła wojna z Aleksandrem W., dowodził korpusem wojska perskiego w Azyi Mniejszej. Napróżuo na radzie wojennnej odradzał starcia z Macedończynami nad Granikosem, namawiając do powolnego odwrotu i przeniesienia w chwili sposobnej widowni wojny na tyły najeźdźcy, do Europy. Wyniesiony na stanowisko wodza naczelnego wojsk w Azyi Mniejszej, bronił zacięcie Halikarnassosu, gotował się już do odcięcia swą flotą odwrotu Aleksandrowi do Europy, zawiązał konszachty ze Spartańczykami celem wszczęcia powstania w Grecyi i zdobył Chios, um. wszakże nagle podczas oblężenia Mityleny w r. 333. Wdowa jego, urocza Barsine, powiła Aleksandrowi syna Heraklesa. — 3) Rodem z He-raklei (ziemia Pontyjska), żył pod koniec w. I, albo na początku w II po Chr., napisał dzieje Heraklei, najmniej w 10 księgach. Szczątki dzieła tego, dochowane głównie w Bibliotece Eocyusza, zebrali i wydali: Henryk Stephanus (Par. 1557); tenże z przekł. łacińskim (Paryż 1594); Orelli (Lipsk 1828); Müller w „Fragmenta hist. Graec.“ III, 525 i nast.

Memnonion, gr. Me|xvóviov, warownia i świą-tyuia Memnon a (ob.) w Tebach egipskich; większej jeszcze sławy zażywało M. w Suzie, rezydencyi królów perskich, zwanej stąd także to Msp,vóvtov àato, Soôaa Mejxvôvta; tu miała Eos syna swego pochować; nawet trakt, który obok stolicy prowadził, zwano według jej imienia; źródła wspominają jeszcze M. jako grobowiec Memnona w Paltos (Syrya), w Paphos (na w. Cyprze), nad rz. Ajsepos, w Troadzie, a nadto w innych miejscowościach Azyi i Egiptu; trafny zatem wniosek będzie, że Memnona czczono jako herosa, a nawet jako bóstwo od czasów odwiecznych w Etyopii, skąd kult jego do E-giptu i przez Azyę przednią aż do wybrzeża

S. Drr.

Sam obdarzony zdolnościami poetyckiemi i kra-somówczemi, żył w ścisłej przyjaźni z poetami Lukrecyuszem i Katullusem; Lucretius, pokrewny mu pod względem wyznawania zasad epi-kurejskich, poświęcił mu swój poemat „De natura deorum“. Dla charakteru brudnego i życia rozwiązłego gardzili nim szlachetni Rzymianie. Zawzięty nieprzyjaciel Lukullusa, Cezara, a nawet Cycerona, z żoną Pompejusza miał gorszący stosunek miłosny. — 3) Gajus M., jako trybun ludowy wystąpił skutecznie w r.

S. Drz.

54 przed Chr., ze skargą o zdzierstwo, przeciwko Aulusowi Gabiuiuszowi, a razem z Sullą przeciwko temuż Gabiniuszowi o bezprawne ubieganie się o urząd publiczny.—1) Publius M. Regulus, w r. 31 po Chr. consul suffoetus, przyczynił się głównie do upadku Sejana (ob.). W r. 39 musiał odstąpić urodziwą swą żonę Lollię Paullinę ces. Kaliguli. Urn. w r. 61 za Nerona, który go tak polubił, że chciał mianować go następcą swym.

S. Drz.

Memnon, gr. Mś|xvcov: 1) urodziw'y syn Ty-tonosa i bogini Eos, król Etyopów. Przez brata swego Ematyoua był z kraju wypędzony, ale zabił Herakles, który po jabłka Hesperyd w te strony się wyprawił, wydziercę i przywrócił M-a. Po śmierci Hektora wyruszył M. z pomocą wujowi swemu Pryamosowi trojańskiemu i w walce zabił Antylochosa (ob. Nestor). Sam z ręki Achillesa śmierć poniósł, ale wyprosiła matka u Zeusa dla niego nieśmiertelność.—Pierwotnie byli Grecy zdania, że z dwuch Etyopii, kraina ku wschodowi, obok siedziby Eos (= Jutrzenki) leżąca, tworzyła państwo M-a, a z tego względu mieuili go założycielem akropoli królewskiej w Suzie. W czasach późniejszych uważano E-tyopię egipską jako państwo M-a. Tutaj w Egipcie, w pobliżu Teb, nawiązała opowieść grecka o M-ie nić barwną z olbrzymim posągiem kamiennym, w postawie siedzącej, króla egipskiego Amenofisa III. Posąg ten, który ongi razem z drugim nie mniej wielkim wejście do świątyni zdobił, wykuty z piaskowca krzemie-nistego, mierzył pierwotnie 21 m. wysokości, lecz przez trzęsienie ziemi, prawdopodobnie r. 27 przed Chr., pogruchotany został. Od tego czasu aż do zrestaurowania posągu za Septymiusza Sewera, ów posąg, skoro tylko pierwsze promienie słońca wschodzącego o niego się odbiły, wydawał z siebie tony, podobne do dźwięku struny pękającej. Wyobraźnia Greków usłyszała w owem dźwięczeniu dzięki serdeczne M-a, słane do Eos, matki swej, za jej pozdrowienia

Memorata Anna, poetka polska w. XVII (* 1615 czy 1616 w Lesznie), pochodząca z ro-

w pierwszych promieniach słońca. Zjawisko Propontydy się rozszerzył, to, wspomniane po raz pierwszy przez Strabona, powstawało, prawdopodobnie skutkiem nagłej

1887).

Ob. ser. II, t. III, 267.

dżiny czeskiej, w Wielkopolsce osiadłej, córka najstarsza Jakóba Memorata, księdza braci czeskich (* 11 lut. 1586—f 10 czy 14 kwiet. 1654 w Toruniu). M. jest bodaj czy nie jedynem u nas zjawiskiem niewiasty, piszącej wiersze łacińskie. Są to wyłącznie wiersze okolicznościowe, ody panegiryczne, bez śladu fantazyi i uczucia cieplejszego, i robią wrażenie mozaiki starannie i zupełnie na chłodno układanej z zapożyczonych zwrotów. Najwcześniejszy znany wiersz pochodzi z r. 1635, ze sposobności ślubu Michała Henryka, rektora szkoły leszczyńskiej, z Maryanną Wolfhag czy Wolfhagen. Przybycie w r. 1640 do Leszna znanego poety i bywalca Krystyana Teodora Schossera (* 1581—f 1659 w Lesznie) wywołało ze strony M-ty nowe próby rymotwórcze. Dostrzegłszy w niej talent poetycki, zainteresował się Schosser szczerze M-tą, pchał ją na tory, na których talent jej mógł się rozwijać i podsuwałjej tematy. Pod jego wpływem pisała M. ody na cześć Ad. Grodzieckiego, kasztel, międzyrzeckiego, i Kacpra Döuhofa; w-dy sieradzkiego. Przystąpiwszy do wydawania w Lesznie zbiorków własnych i cudzych wierszy okolicznościowych (Laurifoliorum libri), wciągnął Schosser do udziału i Annę M-tę. Pierwszy również pisywał na cześć M-ty wiersze pochwalne i ody, w których wychwalał jej piękność, cnotę i wykształcenie (władała czterema jęz.: polskim, niemieckim, łacińskim i greek.), dziesiątą Muzą i Safoną ją nazywał, nakoniec ozdobił osobiście czoło M-ty wieńcem wawrzynowym. Sama M. skromniej oceniała swój talent, a należy do rymopisarek trzeciorzędnych. Mieszczanka w ciągłych stosunkach z obcokrajowcami będąca, chełpiła się tern właśnie, że jest „dziewicą polską“. Znaczniejsze utwory M-ty mieszczą się w dziele p. n. „C. T. Schosseri Ae-miliani Laurifoliorum sive schediosmatum poe-ticarum libri VII“ (Leszno 1636). Szesnaście utworów M-ty z rękopisów i druków dawnych przedrukował prof. Teodor Wierzbowski w „Bibl. zapomn. poetów i prozaików polskich“ (Warsz. 1895, V), jako ,,A-ny M-ty „dziewicy polskiej“ nieznane wiersze z lat 1640—1644“. Niektóre rękopisy posiada Bibl. Raczyńskich w Poznaniu.—Por.: „Kwart. Naukowy“ (Krak. 1835, I); „Dzień. Poznański“ (1876 Nr. 229, 7 paźdz.); Br. Grabowski „Dawne pisarki polskie“ („Bluszcz“

E Chw.

Memoriales zwano w czasach cesarstwa rzymskiego urzędników, zajętych w kancelaryach cesarskich (scrinia), których naczelnikami byli magistri scriniorum. W JSotitia dignitatum 0-rientis et Occidentis w rozdziałach z napisem magister scriniorum, przytoczone są tylko 3 scrinia, czwarte scrinium (czwarty oddział) powstało później i nie miało takiego jak tamte znaczenia. Naczelników, zwanych magistri scriniorum, zaliczano do dignitates palatinae, Waż-nein źródłem dla poznania zarządu urzędniczego w okresie cesarstwa, a mianowicie czasów Dyo-klecyana, jest Notitia dignitatum et administra-tionum omnium tam civilium quam militarium in partibus Orientis et Occidentis, wydana przez Böckinga z komentarzem (1839 — 1853). Dokładniejsze wydanie uskutecznił r. 1876 Seeck.

T. D.

Memoryał finansistów warszawskich, jest to właściwie Memoryał Warszawskiego Komitetu Giełdowego w sprawie żydowskiej, złożony d. 17 marca r. 1886 władzom, w celu obrony przeciwko przepisom wyjątkowym, które rząd, na wzór istniejących w Cesarstwie, zamierzał zastosować względem Żydów i w Król. Boiskiem. W tym celu rząd na jesieni r. 1885 mianował w Warszawie, pod przewodnictwem bar. Mengdena, komisyę biurokratyczną do rozpatrzenia sprawy Żydów (w szczególności po wsiach osiadłych) w Królestwie Boiskiem, do której, z łona społeczeństwa, zaproszono jedynie radcę Komitetu T-stwa Kred. Ziemskiego, Stan. Skarżyńskiego. Cel komisyi polegał na zbadaniu, o ile ograniczenia Żydów prawem z d. 15 maja r. 1882 zaprowadzone w Cesarstwie, należałoby rozciągnąć i na Królestwo. Wobec tego Warsz. Komitet Giełdowy w myśl § 15 ustawy swojej wystąpił z podaniem do gen.-gub. Hurki w przedmiocie dozwolenia mu przedstawienia powyższej komissyi swoich wyjaśnień. Hurko zgodził się na to i zawezwał na posiedzenie komisyi delegatów War. Komitetu Giełdowego, Jana Blocha i Henr. Na-tansona (ob.). Delegaci doręczyli komisyi w odpowiedzi na postawione pytanie d. 17 marca r. 1886 „Memoryał“, w którym zaznaczyli: 1) Pomimo krótkotrwałej mocy obowiązującej ukazu z d. 5 czerwca r. 1862, uchylającego ograniczenia, które do czasu owego stały na przeszkodzie ekonomicznej i społecznej działalności Żydów w Król. Boiskiem, wpływ aktu pomie-nionego wyraził się dodatnio przez rozwój bystry handlu i przemysłu, a nawet ua wszystkich gałęziach pracy społecznej. Zakaz Żydom osiedlania się w okręgach wiejskich i nabywania własności ziemskiej pociągnąłby za sobą skutki ujemne dla całej ludności. Usunięcie kapitalistów żydowskich od nabywania dóbr ziemskich obniżyłoby cenę tychże. Wypędzenie Żydów z okręgów wiejskich zwiększyłoby w miastach nader liczny proletaryat żydowski. 2) Znaczeuie ludności żydowskiej dla handlu Król. Polsk. nie może być porównywane z małoznaczącą rolą, jaka Żydom w guberniach wewnętrznych przypadła, wszelki bowiem handel w Królestwie, nietylko detaliczny, ale i hurtowy, zarówno wewnętrzny jak i wywozowy, spoczywa nieledwie wyłącznie w rękach Żydów, ze współudziałem nieznacznym żywiołu niemieckiego. Rdzennie miejscowy żywioł społeczny, jak w dawnych czasach, tak i dotąd ogranicza działalność swoją do gospodarstwa rolnego. Memoryał ten w niektórych kołach społeczeństwa naszego przyjęto bardzo nieprzychylnie, i nazwano go apologią Żydów,

szawa 1886,    276).

na cmen-

M. Ko

M. Ko

a dz.

a obrazą społeczeństwa rdzennego. Ostatecznie prace koinisyi do rozpatrzenia sprawy Żydów w Król. Polskiem spełzły na niczem. — Por. „Nie tędy droga! Memoryał Warsz. Kom. Giełdowego w sprawie żydowsciej“ („Niwa“, War-

£. Chw.

Memphis, stolica hr. Shelby (stan Tenes-se), za zachodnim brzegu Mississipi. Wspaniały most 721 m. długi. Giełda zwyczajna i bawełniana, biblioteka, kluby liczne, szkoły wyższe, 4 teatry, kilka ładnych placów, pomnik Jacksona. Wr. 1900 było 102 320 m-ców (1880—33 593!), w tym 51100 przybyszów i 49 910 Negrów i Mulatów. Przemysł rozwinięty (1900 — 8 433 robotników); wyrób olejów i smarów, tartaki, handel bawełną, drzewem, zbożem, mięsem so-louym. M. założył r. 1819 gen. Andrew Jackson. Kolej elektryczna prowadzi tarz 14 000 poległych.

Men (rz. Moenus, w pieśni o Nibelungach Möna, niem. Main), prawy dopływ Renu, powstaje ze zlania się M-u Białego i Czerwonego. M. Biały bierze początek w pobliżu Ochsenkopf (894 m. npm.), M. Czerwony wypływa ze skał Jury frankońskiej, w okolicy Gottesfeldu (480 m. npm.). Oba strumienie łączą się o 4 km. poniżej Kulmbachu (295 m. npm.). Odtąd M. płynie w kierunku półn.-wschodnim w wąskiej 30 kim. ciągnącej się dolinie, rozszerzającej się po przyjęciu Roda-chu. W pobliżu uścia Rodachu, M. zwraca się ku południowi, płynie przez kotlinę Bamberską, wśród okolicy żyznej i obfitującej w dopływy (z prawej strony wpada Itz i Baunach, z lewej—w pobliżu Bambergu - Regnitz). Bieg środkowy przedstawia się nadzwyczaj uroczo: wzgórza Hassberskie i Spessartckie tworzą tu od strony południowej liczne zazębienia, w które wciskają się zazębienia Steigerwaldu i Oden-waldu. a pomiędzy załamauiami płynie Men, w wielkich skrętach pod mniej lub więcej ostremi kątami, tworzących pospołu podobieństwo do litery M. Pod Gemiinden wpada największy prawy dopływ—Saala. W tych okolicach ciągną się winnice olbrzymie. Pod Wertheim wpada Tauber, z lewej strony pod Miltenbergiem — Mudau, Mümling i Gersprenz. Bieg dolny kieruje się aż do Hanau w stronę płc. zachodnią, tu wpada Kinzig. Od Hanau M. zwraca się na płd.-wschód i przyjmuje z prawej strony Niddę, przepływa koło Frankfurtu i pod Mo-guncyą wpada do Renu. Długość 495 kim., M. spławny jest na przestrzeni 390 kim., kanał Ludwika wiąże go pośrednio z Dunajem. Nierówny i kręty bieg M., oraz zmienność wysokości wód utrudniają jednak żeglugę. — Por.: Ulrici „d. Maingebiet in seiner natürlichen Beschaffenheit“ (Kassel 1885); Faber „Zur Hydrographie des Maingebiets“ (Mouachium 1895); Lill „Maintal, M. und Mainschiffahrt“ (Berlin 1904).

Mena Jan poeta hiszpański (* 1411 w Kor-dobie — f 1456 w Torrelaguna). Przykładał się do nauk w Salamance; w Rzymie zapoznał się z literaturą klasyczną, był sekretarzem i hi-storyografem Jana II oraz członkiem rady 40 w mieście rodzinnem. M. uchodzi za ojca poe-zyi hiszpańskiej. Zbogacił język wyrażeniami łacińskiemi i stoi na czele włoskiej szkoły poetyckiej w Hiszpanii. Głownem jego dziełem jest „El Labyrinto“ (Sewilla 1496); poemat dydaktyczny, wzorowany na „Boskiej komedyi“ Dantego, bez większej wartości poetyckiej, acz słynny u współczesnych. Z innych dzieł M-y zasługują na uwagę poematy: „La Coronacion“ (1492), i „Contra los siete pecados mortales“ (Salamanka 1500) oraz wiele wierszy pomniejszych, umieszczonych w „Cancionero general“. Zbiorowo wyszły dzieła kilkakrotnie (Sewilla 1528, Madryt 1804 i 1840)-

Menabrea Ludwik Fryderyk, markiz de Valdora, hrabia, mąż stanu włoski (* 4 wrześ. 1809 w Chambéry—y 1896 w w Saint-Cassin pod Chambéry). Po ukończeniu nauk matema-tyczno-inechanicznych w Turynie, był inżynierem wojskowym, nast. profesorem mechaniki w akad. wojskowej, nakoniec profesorem uniwersytetu i od r. 1839 członkiem Akademii Nauk w Turynie. Jako klerykalista w parlamencie w r. 1848, zasiadł po prawicy Centrum, potem pod wpływem Cavoura współczuł z liberałami, lecz po śmierci jego przechylił się znów ku prawicy. R. 1859 w randze generał-majora i szefa sztabu generalnego uczestniczył w wojnie o wyzwolenie Włoch. Walczył pod Pale-stro i Solferino; za zdobycie Valdory otrzymał r. 1875 tytuł markiza. R. 1860 został geuerał-lejtnantem i senatorem, kierował robotami ob-lężniczemi inży nierskieini pod Ankoną, Kapuą i Gaetą. Za rządów Ricasolego był ministrem marynarki (od czerwca 1861 do marca 1862), w gabinetach Fariniego i Minghettiego pełnił (od grud. 1862 do wrz. 1864) obowiązki ministra robót publicznych. R. 1866, jako pełnomocnik włoski, jeździł do Niemiec, pozyskał dla Włoch Wenecyę i podpisał pokój praski. Kiedy w paźdz. r. 1867 Ratazzi (ob.), wskutek interwencyi Francyi do spraw państwa kościelnego, ustąpił, M. utworzył własny gabinet, zabiegając koło uporządkowania finansów włoskich i stworzenia jakiegoś modus vivendi z kuryą rzymską i z Fran-cyą. W tym celu poszedł zadaleko w ustępstwach swych na rzecz Francyi i wystąpił przeciw Garybalczykom, co nań wielu nieprzyjaciół ściągnęło.—Po bitwie pod Mentaną zmienił jednak swoją politykę, zwrócił się z notą do Francyi, protestując przeciw popieraniu Kuryi, i przeprowadził kilka praw b. nieprzyjaznych dlą niej (zniósł ulgi wojskowe dla seminarzystów itd.). Po dwuletniem borykaniu się śród najcięższych okoliczności finansowych i politycznych, po nowych wyborach, ustąpił w list. r. 1869 liberalniej szemu gabinetowi Lanzy. W 1. 1870 — 1871 posłował w Wiedniu, 1876—1882 w Londynie, r. 1882 — 1892 w Paryżu, gdzie praco-

E. Chw.

E. Chw.

K. A.

w r. 1850.

S, Drz,

wach nad zbliżeniem Francyi a Włoch. Z prac naukowych matematycznych M-a ważniejsze: „Calcule de la densite de la terre“, „Nouvelle méthode pour calculer les expériences Cavendish“; „Mouvement d’un pendule composé lorsqu’on tient compte du cylindre qui lui sert d’axe“. Z prac historyczno-polityczuych „Le génie italien dans la campagne d’Ancône et de la Basse-Italie 1860 — 1861“ (Paryż 1866); „République et monarchie dans l’état actuel de la France“ (Chambéry 187J).

Menado (Man a do), m-sto portowe ua w. Celebes, na wybrzeżu płn.-wschodniem. Ogrodami rozległemi i wznoszącym się w głębi szczytem górskim sprawia malowniczy widok. Zachodnią część miasta zajmuje dzielnica europejska: pałac rezydenta hollenderskiego, ulice proste, magazyny i koszary wojskowe; broni jej wyniosły fort Amsterdam, który jednocześnie panuje nad portem morskim. Przystań — porto franco. M-ców 15 000 (1905): kilka tysięcy Chińczyków. Wywóz: kawa doskonała, szyldkret, gniazda ptasie jadalne i złoto; wwóz: tkaniny, cukier, herbata, miód i wyroby garncarskie.

Menady, Ob. Bach antka i Bassara.

Ménage I d z i (G i 11 e s), słynny uczony franc. (* w Angers 15 sierpnia 1613 —f w Paryżu 23 lipca 1692). Syn adwokata, badał prawo, sam przyjęty został w poczet adwokatów w Paryżu (1632), ojciec odstąpi! mu swe stanowisko, ale M, zrzekł się wkrótce zawodu obrońcy, wstąpił do stanu duchownego i został przeorem klasztoru Mont Didier. Wówczas poświęcił się literaturze i nauce, i stał się bywalcem światowym. Jako przyjaciel kardynała de Retz, mieszkał jakiś czas przy nim, ale, uraziwszy swego protektora epigramatem, musiał opuścić jego dom. Nie przyjął też podówczas zaproszeń ks. Conti, i wolał pozostać niezależnym. Zamieszkał wtedy u siebie, i urządzał w swoim domu zebrania akademickie we środy, zwane Mercuriales, co trwało przez lat 40. Pierwszorzędne powagi naukowe i literackie uczestniczyły w tych zebraniach: krytyk Chapelain, autor powieści i słownika Furetière, pierwszy prezes akademii francuskiej Conrart i w. in. Że swojej strony bywał M. na wszystkich zebraniach iuteligen-cyi ówczesuej, m. in. był stałym gościem Hotelu Rambouillet. Stąd sława jego uczoności rozchodziła się po kraju i zagranicą. Względna zamożność M-a pozwalała podtrzymywać stosunki rozległe i wpływowe i wydawać swoje prace nakładem własnym. Mazarini i Colbert powierzyli M-owi ułożenie listy autorów, zasługujących na poparcie rządu. —Wysoka zarozumiałość, u-sposobienie zgryźliwe i kłótliwe zamieszały M-a we wszystkie spory literackie owego czasu. Naraził się wszystkim, a wielu obawiało się jego pióra satyrycznego. Nie oszczędzili go (M-a) natomiast ani Boileau w swoich satyrach, ani Molière w komedyach. M. udawał, iż nie poznaje swojego portretu w Vadiusie w „Femmes savantes“ i nie przestawał wychwalać utworu Moliera. Akademia, wrogo usposobiona przeciwko niemu, mimo rzeczywistych zasług naukowych i olbrzymiej uaukii M-a niechciała przyjąć go do swego grona (1684). Pomimo wyjątkowego zdrowia, musiał po 50-ce wycofać się z życia towarzyskiego i ograniczyć w swych pracach literackich. Główne prace M. są: „Dictionnaire étymologique“ (Paryż 1650 i 1750), gdzie obok majaczeń nienaukowych znajduje się wiele trafnych wywodów; „Origini della lingua italiana“ (Genewa 1669 i 1685); „Observations sur la langue française“ (Paryż 1672—76). Poetyczne utwory M. są bez wartości. Przyjaciele jego wydali po śmierci M. zbiór „Menagiana, ou les bons mots et remarques critiques, historiques, morales et d’érudition de M. Ménage recueillis par ses amis“ M. był uczonym o wiedzy szerokiej, niezawsze przetrawionej; odznaczał się pamięcią niezwykłą, ale brak mu było oryginalności myśli; w dziedzinie sztuki—brak smaku, pomimo oczytania. W stosunkach towarzyskich—brak wyrobienia i manier. Niewiasty lekceważyły go sobie, szczególnie M-me de Sé-vigné (w której się kochał) i jej przyjaciółka M-me de Latayette.—O M. pisał Baret „Ménage, sa vie et ses écrits“ (Paryż 1859).

Menai (Menai-Strait, Strait of Menai}) cieśnina morska, 27 kim. długa, 160—530 m. szeroka, prowadząca z płd.-zach. od zatoki Car-narvon na płn.-wschód do zatoki Beaumaris, oddzielająca w. Anglesey od płn.-zachodniego wybrzeża Walii. Wydrążona została zapewne przez lodowce Cumberlandu w okresie lodowym. Na południu przez piaski zasypana. Przez cieśninę przerzucone są dwa mosty: wiszący, łańcuchowy, most M., dzieło inż. Telforda, zbudowany w 1. 1819—1826, i kolejowy (Britannia-bridge), do Holyheadu wiodący, a ukończony

E. Chw.

Menajchmos, gr. Mśvacyjj.oę, łac. Menoech-mus, rzeźbiarze greccy:—1) rodem z Naupaktos, żył ok. r. przed Chr., razem z Swidasem wykonał ze złota i kości słoniowej posąg Artemidy Lafryjskiej, przeznaczony dla akropoli miasta Patraj (Achaja). — 2) rodem z Sycyonu, ze śpiżu ulał jałowicę, upadającą na przednie nogi, z łbem w tył odgiętym; miał także napisać dzieje Sycyonu i Aleksandra W.; żył ok. r. 325 przez Chr.; — por. Luebbert „De Adrasti regno Sicyonio“ (Ind. univers.“ Bonn 1884).—3) matematyk grecki, z którego dzieła „O przecięciach ostrokręgowyeli“ jeden urywek do czasów naszych się dochował.

Menam (po syamsku=„matka wód“), główna rzeka w Syamie, wypływa z wyżyny Lao, pod 19°30 szer. płn., biegnie w kierunku z płn. na płd. i po przybyciu 1500 kim. wpada o 63 kim. poniżej Bangkoku, olbrzymią deltą do zat. Sy-amskiej. Spławna zaraz po wyjściu z krainy Xiengmai: dla okrętów mniejszych od uścia do m. Bangkoku, dla statków większych pa-

E Chw.

S. Drz.

rowych do m. Paknamu, którego baterye nadbrzeżne bronią wejścia do rzeki. Pod Na-kon-sawau, pod 16° szer. płn., M. łączy się z Me-pingem, wytryskującym z gór Tanen-taungii, na pograniczu Birmy i Syamu. Z dopływów: Mé-vang i Menam-Phé. Za pomocą mnóstwa kanałów M. zrasza cały Syam środkowy. Liczne ramiona M-mu, przy uściu, łączą się z inuemi rzekami Syamu i podczas rozlewów tworzą jedno morze wód słodkich. Nizina M-u należy do najurodzajniejszych i do najgęściej zaludnionych w Syamie i rodzi tyle ryżu, że pozwala na wywóz go zagranicę.

Menandros, gr. MévavSpoç, łac. Menander: 1) wódz ateński w wojnie Peloponeskiej, czynny w wyprawie Ateńczyków przeciwko Sycylii; uszedłszy pogromu całego wojska, dowodził później flotą ateńską pod rozkazami Alcybiadesa i walczył w bitwie pod Ajgospotamoj w r. 405 przed Chr.—2) najwybitniejszy reprezentant komedyi nowszej Attyckiej (* w Atenach r. 342 przed Chr.), z rodziny poważnej i zamożnej. Ojciec jego, Diopeithes, mieszkał w gminie Ka-phisia, a matką była Hegesistrate. Odebrawszy wykształcenie staranne, wiódł jako istne dziecko szczęścia życie bez troski, już w mieście ro-dzinuem, już na włości swej w Pirenzie, w towarzystwie umiłowanej Glykery. Zaszczytne zaproszenie Ptolemeusza I. Sotera w gościnę do Aleksandryi odrzucił, aby zachować niezależność i nie naruszać miłych wygód. W zażyłości pozostawał z Demetryuszem Falerejczykiem; utonął podczas kąpieli w Pirenzie, w r. 291. Przez wuja swego AJeksysa, mistrza komedyi średniej attyckiej, wtajemniczony w arkana sztuki ko-medyopisarskiej, a przez obcowanie z Teofra-stem i rówieśnikiem swym Epikurem filozoficznie wykształcouy, wystąpił już w r. 321 publicznie z pierwszą swą komedyą i zyskał nagrodę dramatyczną. Pisząc z niesłychaną łatwością, utworzył, jak Apollodaros poświadcza, 105, a według innych źródeł 108 komedyi. Tylko ośm pierwszą nagrodą odznaczono, wobec rywala jego Filemoua (ob.), ulubieńca publiczności. Tern większe uznanie znalazł u potomności. Główną jego zaletą to bogactwo inwencyi, artyzm w założeniu planu głównego i zręcznem zawiązaniu intrygi na tle delikatnego uczucia miłości, bystra obserwacya, doskonała charakterystyka z życia wrzącego osób pochwycona, dowcip znakomity, choć nie tak jędrny jak u A-rystofanesa, język wdzięczny. Ozdobę tworzyły nadto sentencye ogólne, na wybornej znajomości duszy ludzkiej oparte, które skrzętnie w antologiach rozmaitych zbierano. Tworzą też przeważną część urywków dochowanych M-a. Z jego komedyi, chętnie aż w późne Wieki Starożytne czytanych, nie dochowała się ani jedna w oryginale, posiadamy tylko 73 tytułów i urywków licznych, po części obszerniejszych opracowania w kilku komedyach Plautusa (Bac-chides, Stiehus, Poenulus) i Terencyusza (An-

dria, Euuuehus, Heautontimorumenos, Adelphi), dla zbyt częstego naśladowania greckiego pierwowzoru sarkastycznie dirnidiatus Menander zwanego. Lukiauos w swych „Rozmowach heter“ i Alkiphron w „Listach heter“ korzystali pilnie z komedyi M-a, tłumaczyli je Caecilius, Luscius, Turpilius i Atilius. — W najnowszych jeszcze czasach odkryto nieznane dotąd urywki obszerne dzieł jego na luźnej karcie manuskryptu z w. IV na kilku papyrusach egipskich w Oksyrynchos. — Wydali szczątki dzieł M-a: Meineke „M-i et Philemonis reliquiae“ (Beri. 1823); Koch „Comicorum Atticorum frag/' (t. III); Weil „Deux comédies de M.“ (w „Études zur l’autiq. grecque“, Paryż 1900, 253 — 281). — Por. Bentley ,,Emeudationes in M-um et Philomonem“, 1710; przedruk tej rozprawy sławionej, z bystrym, świetnym umysłem krytycznym w Meinekego wyżej cyto-wanem wydaniu, 435 i nast.; Guizot „M. étude historique et littéraire“ (Paryż 1855); Horkel „Die Lebensweisheit des Komikers M.“ (Królewiec 1857). — Dwa zbiory sentencyi M-a w syryjskim jęz. przełożył i objaśuił Baumstark („De fragmentis M-i Syriacis“, „Jahrb. f. Phi-logie“, Supplem XXI, 473—490). Także na starosłowiański przekładano M-a sentencye, dochowane w rękopisie z w. XIII; por. Jagić „Die M. Sentenzen in d. altkirchenslavischen Übersetzung“ ( „Sitzungsber. d. Wiener Akad. d. Wissenschaften“ (Wied. 1892).—Doskonały starożytny posąg M-a znajduje się w Muzeum Wa-tykańskiein.--3) grecki krasomówca, rodem z Laodycei, prawdopodobnie na końcu w. III po Chr, żyjący, autor dwuch, dla teoryi wymowy sofistycznej ważnych rozpraw, noszących napis „De encomiis“ (O mowach panegirycznych). Jemu też przypisać należy główną treść dochowanych sclioliów do mów Demostenesa.—Obie rozprawy wydał najlepiej Bursian „Der Rhetor M. u. s. Schriften“ („Abh. d. Baeyr. Akad. d. Wissenschaften“, t. XVI. Monachium 1882).—Por. Nitsche „Der Rhetor M. u. die Scholien zu Demosthenes“ (Berlin 1883).

Menant Joachim, sądownik z zawodu, zasłużony oryentalista francuski (* w Cherbourgu 16 kwietnia 1820). Wstąpił do sądownictwa w r. 1850, od r. 1878 wiceprezes Trybunału cywilnego w Rouen, w r. 1880 członek Izby apelacyjnej. Zyskał sobie rozgłos, jako znawca asyryologii: „Recueil d’alphabets des écritures cunéiformes“ (1860); „Eléments d’épigraphie assyrienne“ (1864); „Inscriptions assyriennes des briques de Babylone“ (1860); „Exposé des éléments de la grammaire assyrienne“ (1868); „Syllabaire assyrien“ (1869—72; główne dzieło M.); „Leçons d’épigraphie assyrienne“ (1873); „Annales des rois d’Assyrie“ (1874); „Babylone et Chaldée“ (1875); „Manuel de la langue assyrienne“ (1880); „Les langues perdues de la Perse et de l’Assyrie“ (1885 — 86); „Ninive et Babylone“ (1887) i wiele monografii, poświę-

K. A.

S. Orz..

adz.

Or S, P.

Or S. P.

conych odczytaniu pojedynczych napisów lub badaniom jęz. starożytnego Iranu.

Menapijczycy, łae. Menapii, szczep celtycki, w części półuocnej Gallia Belgica. Siedziby ich pierwotne były nad obu brzegami Renu; przez Tenkterów i Uzypetów wyparci, zajmowali tylko brzeg lewy jego, za czasów Cezara przebywali na płd. od Batawów, na zach. wybrzeżu Mozy aż do rzeki Skaldy. W osadach marnych, w lasach gęstych i w okolicach bagnistych rozsypani, dostawili podczas buntu Belgów 25 000 bitnego chłopa. Castellum Mena-piorum jest to dzisiejsze Cessel, pomiędzy m. Roermonde i Yenloo nad Mosą.

Menard Ludwik Mikołaj, literat francuski (* 1822 w Paryżu). Przykładał się kolejno do filozofii, chemii, malarstwa i literatury. Odkrył 11846) kollodium, lecz nie uzyskał przez to ani sławy, ani majątku, ponieważ zastosowano ten środek w chirurgii i fotografii znacznie później (odkrycie kollodium przypisują błędnie Amerykaninowi Maynardowi, który to odkrycie zrobił w rok po M.). R. 1848 rzucił się w wir walki politycznej. Skazany za jeden artykuł na więzienie i grzywnę, poszedł na wygnanie i spędził lat parę w Londynie i Brukseli]⁻. Po powrocie do Paryża (1852) poświęcił się naukom nad poezyą i kulturą starożytną, czego owocem były z jednej strony dzieła poetyckie jak „Poèmes“ (1855), sztuki teatralne jak „Crenutius Cordus“, „Adrastée“, a z drugiej dzieła naukowe cenne: „La morale avant les philosophes“ (teza doktorska, 1860); „Polythéisme hellénique“ (1863); „Hist, des anciens peuples de l’Orient“ (1882); „Hist, des Grecs“ (1884—6). Po r. 60 zajmował się usilnie malarstwem, pozostawiając na uboczu badania naukowe; wrócił do nich później i został profesorem w Szkole sztuk dekoracyjnych. W poglądach społecznych doszedł do socyalizmu skrajnego. Wybór dzieł wydał r. 1896: „Poèmes et rêveries d’un païen mystique“.

Menasseh ben Israël, rabin i wybitny uczony (* ok. 1604 w La Rochelle — -[-26 listop. 1657 w Middelburgu). Syn marronów portugalskich, którzy przenieśli się do Hollandyi po strasznem autodafé lizbońskiem z d. 3 sierpnia r. 1603. Jako 18 letni młodzieniec obrany kaznodzieją i rabinem w Amsterdamie, zadziwiał wszystkich kazaniami, na które uczęszczali i teologowie chrześciańscy. Że jednak posada go nie wyżywić nie mógł, założył pierwszą drukarnię hebrajską w Amsterdamie. Wiadomości jego były b. obszerne, ale brakowało mu głębi i ducha krytycznego, hołdował przeto rozmaitym wierzeniom zabobonnym, np. metempsycho-zie i t. d. Uważano go za polihistora i zewsząd zwracano się do niego ze sprawami naukowemi, szczególnie z dziedziny teologii. Był zaprzyjaźniony z wielu hebraistami i uczonymi chrze-ściańskimi, m. inn. z Vossiusami, Grotiusem itd. Korespondował z Krystyną szwedzką. Znane

są jego starania około pozwolenia na pouowne dopuszczenie Żydów do Anglii, po ich wypędzeniu stamtąd w r. 1290. Nawiązał w tym celu stosunki z członkami parlamentu i był zaproszony przez Kromwella do Auglii. Też przy tej sposobności wydał cały szereg broszur i odezw, no-wo wydanych zbiorowo przez Luciena Wolfa („M. Ben Israel’s Mission to Oliver Cromwell“, Londyn 1901). Starania M-a zostały uwieńczone skutkiem, ale dopiero po jego śmierci. — M. był autorem bardzo płodnym, znał 10 języków a pisał w 5-u (po hebrajsku, łacinie, potugalsku, hiszpańsku i angielsku). Ważniejsze jego dzieła: „Pene Rabba“ indeksy do Midrasz Rabba 1628; „El Conciliador“ o ustępach biblijnych, wydających się być z sobą w sprzeczności, najbardziej znane i najbardziej uczone dzieło M-a, 4 t. 1632 — 1651 (tłum. łaciń. Vossiusa 1632, ang. Lindoa 1642); „De creatione“ 1635; „De resurrectione mortuorum“ (1636, po hiszp. i łacinie); „De termino vitae“ (1639, tłum. ang. Pocockea 1649); „De la Fragilidad Humana è inclinacio hombre al peccado“ (1642, po hiszp. i łacinie); „The-soro dos Dinim“ (o 613 przykazaniach Pięcioksięgu 1645—47); „Esparanęa de Israel“ (o 10 zaginionych pokoleniach izraelskich, 1650, po hiszp. i łacinie, istnieją tłum. hollenderskie, angielskie, hebrajskie i żargonowe); „Niszmath Chajim“ (o duszy ludzkiej 1651); „Piedro Gloriosa o de la Estatua de Nebuchadnesar“ (o zawartym w ks. Daniela opisie snu Nabuchadna-sara 1655, które to dzieło Rembrandt ilustrował 4-ma tablicami).

Menasseh hen Józef (zwany Ben Porath albo Hier), uczony talmudysta (* 1768 w Smor-goniach — -[ 1832 w liii, pow. wilejskim). W naukach talmudycznych odznaczał się krytycyzmem i aby nie utracić swojej samodzielności, nie chciał przyjąć posady rabiniezuej. Nauczył się języka polskiego i niemieckiego i nabył wiadomości z dziedziny filozofii, astronomii, matematyki i nauk przyrodniczych. Pragnął reformy bytu tłumów żydowskich ludowych i ulżenia ciężaru niektórych obostrzeń rytualnych i wzywał do tego rabinów i przewodników gmin, ale nie znalazł posłuchu. Z licznych swoich dzieł wydał za życia następujące; „Peszer Dabar“ (Znaczenie rzeczy, Wilno 1807), o podstawach etycznych; „Binath Mikra“ (t. j. Zrozumienie Biblii; Grodno 1818), o akcentach biblijnych; „Alfę Menasze“ (t. j. Tysiące Menaszego; Wilno 1822), badania talmudyczne i t. p.; „Sama de-chajje“ (t. j. Aromat życia; s. 1. e. a., między 1818 — 1823), wskazówki dla ludu (wskutek tego autor dodał tłumaczenie w żargonie); „Szekel ha-kodesz“ (t. j. Szekel święty; Wilno 1823), objaśnienie pewnego ustępu tal-mudycznego. — Dzieła M. są bardzo rzadkie, gdyż prawdopodobnie zostały zniszczone przez jego przeciwników.—Por. Gołubow w miesięczniku „Woschod“ (1899, listopad, 77 — 87). Menażerya, ob. Zoologiczne ogrody.

E. Cłnv.

E. Chw.

M. Ko,

A. Br.

Menczik Ferdynand, historyk kultury i bi-biograf czeski (* 29 maja 1853 w Witinewsie pod Jiczynem). Po ukoćczeniu (1872) gimnazyum w Jiczynie, odbył wyższe nauki hist.-filozoficzne w Pradze i w Wiedniu, pracował w bibl. cesarskiej w Wiedniu, przechodząc kolejno różne stopnie aż do kustosza (1900). R.

1884 lektor języka i lit. czeskiej w uni wers. wiedeńskim. R. 1907—lektor języka czeskiego w wyższej szkole agronomicznej w Wiedniu.

Jeden z najgorliwszych wydawców źródeł do historyi kultury i literatury czeskiej, które ogła- ; szał w „Czasopisie Czeskiego Muzeum“, w „Wy-    steryum finansów, co dało mu sposobności do wydawnictwach Czesk. T-stwa Naukowego“ (od    czerpującego opracowania nowej taryfy celnej

r. 1879), w „Rozpr. czesk. Akad. v Umiejętności“    dla Państwa Rossyjskiego opartej na zasadach

itd. Oddzielnie wydał m. in. „Ceska proroctvi    protekcyonizmu, któremu M. hołdował, następ-

Prispëvek k dëjinàm prostonarodni literatury“ ¹ nie zwierzchnika, głównie za jego inicyatywą

Mencius, ob. Mengs-tse.

Mencke Jan Burkhard, poeta i historyk niemiecki (* 8 kwiet. 1674 w Lipsku —f 1 kw. 1732 tamże), r. 1699 profesor historyi w Lipsku, r. 1708 historyograf Fryderyka Augusta, saskiego króla polskiego. Jako historyk — bez wartości. Zyskał pamięć przez wydanie „Scrip-tores rerum germanicarum praecipue saxonica-rum“ (Lipsk 1728 — 1730, 3 t.). Również cenną jest praca M-go „Sigismundi Augusti Polon. Reg. epp. legationes et responsa necnon Stephani Batorii epp. decas et oratio ad ordines Poloniae“ (Lipsk 1703). Po śmierci ojca Ottona (f 1707) wydawał w dalszym ciągu „Acta eruditorum“. R. 1715 założył „Neue Zeitungen v. gelehrten Sachen“. Pod pseudonimem „Philander von der Linde“, był ulubionym poetą saskim w końcu w. XVII, wskutek tego został nawet przewodniczącym T-stwa „Deutschübende poetische Gesellschaft“. Zbiór poezyi M-go wyszedł w 4 t. w r. 1705. Z okolicznościowych prac M-go zasługuje na wzmiankę „Bey d. Vermählung... Fridrich Augusti... mit Prinzessin Marien Josephen, Erz-Hertzogin zu Oesterreich“ (Lipsk 1719). W Europie całej cieszyły się w swoim czasie wielkiem uznaniem dwie satyryczne akademickie mowy M-go, tłumaczone na różne języki p n.: „Orationes duae de charlataneria eruditorum“ (Lipsk 1715).—Por. R. Treitschke „B. M.“ (Lipsk „1842).

MencetlC: 1) Siśko (Zygmunt), poeta dubrownicki (* 1457), ze znacznej rodziny szlacheckiej, piastował po burzliwej młodości godności wyższe administracyjne i sędziowskie wrze-czypospolitej rodzinnej,—f od moru r. 1527. Obok Drżića jest to najdawniejszy pieśniarz-trubadur dubrownicki; rękopis z r. 1507 zawiera setki jego utworów lirycznych, erotycznych przeważnie, naśladujących Petrarkę; więcej w tern nieraz igraszki i wirtuozostwa, niż prawdziwego uczucia. Wydał te wiersze V. Jagić w drugim tomie „Starych pisarzy chorwackich“ (1870).— — 2) Władysław, poeta w. XVII (f 1666], mniej znaczny, pisał sielanki, pochwałę Piotra Zrinskiego (obrońcy Sigetu) i in.

(Jiczyn 1878); „Jan Kollar. pévec slovanské vzajemnosti“ (tamże 1893); „Zńsady hospodàf-ské ve stoleti XVI —XVII“ (t-że 1893); „Pro-stonarodui hry divadelni“ (Holeszów 1894 — 95); „Soudni kniha mësta Jicina od r. 1362 do 1407“ (Iiczyn 1898); „Ein Tagebuch üb. d. Belagerund v. Wien 1683“ (Wiedeń 1898); „Dvorni knihowna ve Vidni“ (Vel. Mezifić 1906).

Mende, stolica départ. Lozère (Francya), nad rz. Lot; 7 600 m-ców, st. południowej dr. żel. Dwa seminarya, liczne klasztory, instytut dla nauczycieli, muzeum starożytności, biblioteka publiczna, t-stwa: rolnicze, sztuk i nauk, handlu. Kopalnie ołowiu, łomy kamienia budowlanego, piece wapienne, fabryka wyrobów wełnianych i przędzalnie wełny czesanej, gisernie, warsztaty mechaniczne, wyrób łapci, drukarnie. M. położone w okolicy malowniczej, w dolinie żyznej, otoczonej wysokiemi górami. Na jednej z nich pustelnia św. Privata, który tu został zabity przez pogan. Piękna katedra gotycka, zbudowana w w. XIV przez pap. Urbana V, zburzona częściowo przez protestantów w w. XVI i odbudowana r. 1600 — 1620 (dwie wieże wysokości nierównej wzniesione w w. XVI przez b-pa Franc, de la Rovère, jedna 84, druga 65 m. wysokości). Nadto wieża kościoła des Penitents, kościół des Cordeliers, dawny pałac biskupi, pałac prefektury, aleja wysadzana wspaniałemi wiązami staremi, most na rzece Lot z w. XIV.

Mendelejew Dymitr syn Iwana, chemik najwybitniejszy rossyjski (* 1834 w Tobolsku jako syn dyrektora gimnazyum tamtejszego— + 1907 w Petersburgu). Jako chłopiec 15-letni wstąpił do instytutu pedagogicznego, a następnie do wydziału przyrodniczego uniwersytetu petersburskiego. Po ukończeniu nauk był pewien czas nauczycielem chemii w gimnazyach w Ode-sie i Symferopolu, w r. 1856 wrócił do Petersburga jako docent, by następnie od r. 1859 do 1861 doskonalić się na koszt rządowy w Heidelbergu, gdzie założył własue małe laborato-ryum do badań naukowyah. Po powrocie do Petersburga, był początkowo docentem uniwersytetu i zajmował się przeważnie chemią organiczną, a od r. 1863 profesorem instytutu, technologicznego. Z tego okresu pracy M. datują się jego pierwsze ważne badania techniczne, mające na celu podniesienie przemysłu rossyj-skiego, szczególnie nafciarstwa. R. 1866—90 M. był profesorem chemii ogólnej w uniwersytecie petersburskim, gdzie też wykonał liczny szereg prac wybitnych naukowych. Następny a ostatni okres życia swego M, poświęcił sprawom ogólno-państwowym, piastując stanowiska wysokie w radzie przemysłowo-handlowej mini-

Dr A. J. G.

1893 utworzonego urzędu miar i wag, z której to instytucyi wyszedł również szereg jego prac naukowych, ogłaszanych w sprawozdaniach peryodycznych, wkońcu członka technicznych zarządów ministeryum wojny, gdzie wypracował najodpowiedniejsze typy prochu bez-    ka zagranicę, w październiku r. 1879 wraz z in-

dymnego. Z prac chemicznych M-a największą    nymi zakłada „Równość“ w Genewie, w tymże

sławę zyskała jego koncepcya t. zw. naturalnego, czyli peryodycznego systematu pierwiastków, wypowiedziana po raz pierwszy przezeń w broszurze: „O związku panującym pomiędzy własnościami pierwiastków i ich ciężarami atomowymi“ (1869), oparta na zasadzie wpływu ciężaru atomowego na własności ciał prostych.

Kousekwetnie posiłkując się swym układem,

M. przepowiedział z zupełną prawie ścisłością

w r.

.C->

Fig. 73. Mendelejew Dymitr.

własności trzech wówczas nieznanych jeszcze pierwiastków, które wnet odkryte zostały (eka-bor = skandowi, ekaglin— gallowi, lekakrzem = germanowi). Z innych badań M-a wyróżnić należy fizyczno-chemiczne, dotyczące roztworów, i fizyczne, dotyczące ciężarów i objętości właściwych, prężności gazów i in. Z pomiędzy teoryj M-a, znana jest szczególnie jego teorya powstawania ropy naftowej z węgliku żelaza od działania pary wodnej — obecnie zwalczana. M. był umysłem wielostronnym i interesował się wszelkiemi objawami chwili; dowodem są dzieła jego poświęcone spirytyzmowi (1875), aeronautyee (1880) i in., a także bogate zbiory dzieł sztuki. M. napisał m. in. obszerne dzieło o chemii ogólnej („Zasady chemii“ wyd. 1869), oparte na systemie peryodycznym, które rozeszło się w szeregu wydań i przetłumaczone zostało na kilka języków europejskich.

W ielka Eue. Powsz. Ilustr. Ser. I Tom XIWT. Zesz. 365b.

Mendelson Stanisław, publicysta i polityk polski, jedna z najwybitniejszych postaci emigracyi socyalistycznej (* w Warszawie 1858). Uczestnicząc w pierwszych kółkach socyalisty-cznych w Królestwie, w sierpniu r. 1878 ucie-roku aresztowany w Krakowie i oskarżony wraz z 35 towarzyszami o zbrodnie stanu, których kazuistyka prokuratorska dowieść nie zdołała (proces ciągnął się od lutego do kwietnia 1880, w liczbie słuchaczy znajdował się Plehwe, podówczas prokurator w Warszawie); uniewinniony z głównych zarzutów i skazany na dwa miesiące za samowolny powrót do państwa au-stryackiego pomimo wydalenia, M. osiedla się w Szwajcaryi i oddaje się pracy publicystycznej. Jest podówczas bezwzględnym międzynaro-dowcem, przeciwstawia się ostro całej emigracyi narodowej, bezlitośnie polemizuje z Jeżem, nawet z socyalistą narodowym Limanowskim (ob.). Po zawieszeniu „Równości“ (1881), zakłada „Przedświt“ (w sierpniu 1881), a po wyjściu z więzieuia pruskiego „Walkę Klas“ i „Przedświt“ (od maja 1884), pisma, które w znacznej części sam pracą swoją wypełnia. „Obdarzony bystrym i bardzo żywym umysłem M. posiadał rozległe wykształcenie polityczno-historyczne. „Był gruntownym znawcą dziejów Europy od czasów Wielkiej Rewolucyi francuskiej, aż do czasów obecnych. Ruch socyalistyczny w innych państwach znał on wybornie. Był politykiem niecierpliwym, pragnącym silnej i szerokiej akcyi... Będąc przedewszystkiem czynnym politykiem, za mało cenił doniosłość zagadnień ekonomicznych i socyologicznych dla praktyki stronniczej. Poddawał się wrażeniom przelotnym zbyt silnie...“ (Mazowiecki 265). Praca publicystyczna nie wyczerpywała całkowitej działalności M-a: wydalony z Austryi, próbował zorganizować ruch socyalistyczny w Poznańskiem, uwięziony przesiedział trzy lata w Plötzensee; miał być wydany Rossy i, jednak wymknął się za granicę i powrócił do Szwajcaryi. Wydalony ze Szwajcaryi z powodu sprawy o fabrykowanie bomb ( Dembo, rossyanin; polak Dębski), osiadł w Paryżu. Uczęszczał do „Szkoły Nauk Politycznych“ i do „Szkoły Prawa“ zamierzając uprawiać zawód prawniczy we Francyi, gdy Padlewski zabił generała Seliwestrowa. Przed ostatnim egzaminem wydalono M-a z Francyi wraz z innymi Polakami, podejrzanymi o agitacyę rewolucyjną, Było to już piąte państwo, w którem mieszkać mu nie było wolno. Przeniósł się do Londynu, gdzie zdał egzamin na adwokata, i został bar-rister at laiv przy sądach angielskich. Poglądy M-a zaczęły ulegać pewnym zmianom zasadniczym. Kosmopolityzm rozwiewał się, czynniki narodowe zaczęły brać górę. Przychodził do wniosku, że stronnictwo, które organizował, nie ma racyi bytu w warunkach Królestwa,

że należy raczej dążyć do zjednoczenia wszyst- Oddziaływał i brat starszy (+ 1908) Aleksan-kich żywiołów rewolucyjnych pod hasłami so-cyalizmu i odbudowania Polski. Objechał, jako emisaryusz, w najcięższej atmosferze politycznej (były to ostatnie lata panowania Aleksandra III i czasy Hurki w Królestwie) wszystkie placówki w Królestwie, na Litwie i kolonie polskie w Rossyi, i tam krzewił idee zjednoczenia wszystkich organizacyi pod nazwą Polskiej Partyi Socyalistycznej (w listopadzie 1892). Zmęczony, nie ciesząc się uznaniem współtowarzyszy, nie bez własnej winy (por. pracę Mazowieckiego, wogóle nader sympatycznie dla niego usposobionego), usuwa się: w sierpniu r.

der Zaleski (chowany w Petersburgu w Liceum cesarskiem prawniczem, kształcił się na wzorach Czernyszewskiego i Pisarewa, aresztowany r. 1861 za udział w mauifestacyi polskiej i o-sadzony w fortecy Piotra i Pawła, gdzie nabawił się gruźlicy). Z pośród książek francuskich największy wpływ wywarł Proudhon, w szczególności „Ewangielie“ i „Spawiedliwość“; większy jeszcze — opowieści o Komunie paryskiej. Szukając guwernera dla dzieci swoich, prowadzi korespondencyę z Karolem Vogtem (ob.), który znajduje jej nauczyciela w osobie przyrodnika d-ra Schneidra, sekretarza Haeckla (ob.). Pod pozorem ułożenia warunków i poznania nauczyciela jedzie do Genewy, gdzie z Baede-kerem w ręku odszukuje adres miejscowej „Międzynarodówki robotniczej“ (Temple Unique), i zapisuje się na członka. Nauczyciel miał być pośrednikiem pomiędzy nią a organizacyą genewską. Ok. r. 1876 przenosi się na zimę do Warszawy, zawiązuje stosunki liczne w kołach arystokratycznych i bogatych, pragnąc stosunki te wyzyskać dla „sprawy“, o której niema jeszcze pojęcia jasnego. R. 1877 Wł. Izbicki wprowadza ją w Kijowie do kółek rewolucyo-nistów rossyjskich; „wielka pani“ uczęszcza na zebrania, uczestniczy w manifestacyach. R. 1878 zawiązuje stosunki z organizacyą warszawską. Ostrzeżona o uwięzieniu, wyjeżdża do Genewy, uczestniczy w wydawnictwach soeyalistycznych ówczesnych, środkami swemi wspomaga „towarzyszów“ pracy, jej kosztem stoją przeważnie wydawnictwa, prowadzi się kolportacyę książek do Polski. R. 1881 aresztowana w Bydgoszczy z transportem książek, jest przez pół roku trzymana w więzieniu śledczem, a następnie skazana na miesiąc kary. Więzienie pozostawiło ślady niezatarte. Wątła, delikatna, zaczyna chorować i już nigdy nie będzie zupełnie zdrowa, co parę lat zapadając ciężko na zdrowiu. Przebywa odtąd w Szwajcaryi, później w Paryżu, gdzie w r. 1889 wychodzi za mąż za St. Mendelsona (Wł. Jankowski urn. 1885), dzieląc odtąd jako wierna towarzyszka losy męża drugiego. Po zabójstwie gen. Seli-westrowa ^1890) wydalono M-a z Francyi, Marya M-a przeniosła się z mężem do Londynu, gdzie zbliżyła się do ruchu socyalistycznego angielskiego i do Fryderyka Engelsa. W tym czasie mąż jej zaczął pracować nad zjednoczeniem wszystkich polskich kół soeyalistycznych w państwie rossyjskiem i stworzeniem Polskiej Partyi Socyalistycznej (listop. 1892). Nie mała zasługa w tern dziele jej przypada w udziale: wielki urok, jaki wywierała na wszystkich, takt i rozum, z jakim zbliżała się do ludzi, szanując ich ambieye wielkie i małe, przyjaźń którą otaczali Maryę M-ową najwięksi socyaliści zagranicy, wszystkie te czynniki w niemałym stopniu pizy-czyniły się do powodzenia. W 1. 1881 —1891, pisywała jako Stefan Leonowicz w ,,Walce Klas‘¹,.

1893 po zjeździe międzynarodowym socyalistycz-nym w Zürychu M. wystąpił ze stronnictwa.

Nie tylko był zmęczony i wyczerpany, ale przestał być socyalistą. Stracił wiarę w możliwości kolektywizmu. Zaczął pisywać artykuły publicystyczne, zawsze świetne, bardzo ciekawe jako Wacław Nadolski do „Prawdy“, do „Przeglądu“ i „Dzień. Poznańskiego“, „Ateneum“, do „Gaz. Polskiej“ (1894 i ust.), „Kuryera Lwowskiego“, „Gaz. Sądowej“. Klimat Londynu działał zabójczo na zdrowie żony (obacz Meudelsono w a). Korzystając tedy ze zmiany nastroju politycznego we Francyi i przyjścia do władzy radykalistów, przeniósł się M. na kontynent. Od r. 1903 do końca r. 1905 pisywał korespondencye polityczne i społeczne do „Ogniwa“ (pseudon. „Sygma“ i „Meta“). Długoletni pobyt w Anglii, w atmosferze „Fabianów“ i nie-I soeyalistycznych „Związków Zawodowychr"7~ u-trwalił zmiany zaszłe już dawniej w jego usposobieniu. W r. 1906 chciał wrócić do kraju.

Po drodze ciężko zachorował na serce w Berlinie, lekarze cofnęli go z powrotem do Paryża, gdzie przesiedział do końca roku; poczem przeniósł się do Lwowa (nie mając prawa do przebywania w Galicyi; jako „Zaleski“) wstąpił do „Kur. Lwowskiego“ (1907); po roku pobytu w Galicyi znalazł się w redakcyi „Czasu“, gdzie wkrótce zajął dominujące niemal stanowisko jako obrońca wymowny a często świetny polityki zachowawczej. — Por. Res (pseudonim)

s. v.

„Dzieje ruchu socyalistycznego w zaborze ros-syjskim“ (Kraków 1910); Mieczysław Mazowiecki (pseudonim) „Historya ruchu socyalistycznego w zaborze rossyjskim“ (Krak. 1904).

Mendelsonowa Marya, żona Stanisława (ob.), z pierwszego męża Jankowska, z domu Zaleska (* 23 stycz. 1850 w Rotmistrzówce w pow. Kaniowskim— f 22 wrześ. 1909). Ze starej rodziny ziemiańskiej, wydana w 16 roku życia za mąż za zamożnego Wład. Jankowskiego otrzymała staranne wychowanie francuskie. Obdarzona bogato od natury, o wielkiej wyobraźni, pochłaniała w niezliczonej ilości książki francuskie bez wyboru. Budzący się w Kijowie ruch nihilistyczny rossyjski zwrócił zainteresowanie jej wrodzone ku zagadnieniom politycznym i społecznym. Nauczyła się sama po rossyjsku.

usu-

z so-

w prasie całego świata. Przyjaciele i przeciwnicy polityczni (w ostatnich latach życia M-a zmieniła przekonania polityczne) wszyscy jednakowo wymownie uczcili pamięć jej. Entuzyastycznie wyrażali się Ellen Key i Edward Bernstein, Voll-mar, prof. Mieczników i inni.—Por. także książkę Lefłer-Cojanello o Zofii Kowalenskiej, przyjaciółce M wej. Wspomnienia niektórych z wymienionych osób w połączeniu z kilku listami Maryi M-wej ogłoszono w Krakowie r. 1910.    s. p

Mendelssohn Mojżesz, filozof niemiecki ( w Dessau 26 wrześn.

prze-

Jeździła jako emisaryuszka do kraju (1887 w Warszawie), po Zjeździe w Sztokholmie (1888) wybrana do Censtralizacyi, r. 1889 na Zjeździe międzynarodowym w Paryżu reprezentowała warszawski komitet robotniczy, tak samo w Bru-kselli (1891) i w Ziirychu (1893). Jednak M. i)yła już zmęczona piętnastoletnią tułaczką, nieskończonemi sporami w łonie socyalizmu polskiego, wkońcu stosunkami osobistemi (w stosunku do rodziny Jankowskich), nadto zaczynała ciężko chorować. Ze splotu tych wszystkich czynników zrodziło się postanowienie nięcia się w zacisze domowe. Cały niemal majątek osobisty utonął w drukarni prowadzonej w Genewie i w Londynie, w wydawnictwach. Po wycofaniu się z Polskiej Partyi Socyalistycznej, rozgoryczona nie przestawała utrzymywać stosunków bliskiej przyjaźni cyalizmem międzynarodowym, grupującym się około Fryderyka Engelsa. Ten czcił ją i szanował do śmierci (1896). Nie znosząc klimatu Londynu, ciężko chorując w ciągu lat kilku, przeuiosła się w r. 1902 do Paryża, a r. 1906 do Lwowa, gdzie po ciężkiej chorobie zmarła. Śmierć jej obudziła echo żałobne

1729 — f w Berlinie 4 stycz. 1786). Syn ubogiego nauczyciela szkółki żydowskiej, od dzieciństwa borykał się z nędzą. Z zapałem uczył się hebrajszczyzny, ba-ał Biblię i Talmud. Wczesne przepracowanie przyprawiło go o skrzywienie kręgosłupa i chorobę nerwową. Jako chłopiec 14-letni, wbrew woli rodziny, udał się dla kształcenia dalszego o Berlina. Tu, zdolny od natury, prędko się nauczył jęz. niemieckiego, łaciny (umyślnie aby przeczytać „De intellectu hominis“, Lockego), francuskiego, angielskiego, matematyki, filozofii (w której to dziedzinie oddawna był pod uro-kiein dzieła Maimonidesa (ob.): „More Nebo-chnn ). Dopiero r. 1750 wyciągnął go z nędzy fabrykant jedwabiu Bernhard, który przy-ją go na nauczyciela do dzieci, a następnie zrobił zeń buchaltera i, nakoniec, swego wspólnika (1754). Mając więcej czasu M. zbadał gruntownie Lockego, Shaftesburego, Spinozę (któ-r®f°, ®y8/te,m wydał mu się wstrętnym), Leibniza i Wolffa (ob. te nazw.), którzy,najsilniej doń mówili. R. 1754 zapoznał się z Lessingiem i przyjazn z nim zawarł dozgonną. Dał mu do przejrzenia rękopis „Philosophische Gespräche“, zachwycony Lessing wydał go niezwłocznie bez-

imiennie (Berlin 1755). Dziełko to broni optymizmu Leibniza przeciwko „Kandydowi“ Vol-tairea i wykazuje powierzchowność filozofii francuskiej. Pospołu z Lessingiem w dziełku „Pope ein Metaphysiker“ (Gdańsk 1755) ostro wystąpił przeciw filozofii urzędowej profesorów berlińskich, a w obronie Leibniza. Z tegoż roku pochodzi praca M-a „Ueber d. Empfindungen“ (Berlin), przełożona na jęz. franc, p. n. ,Recherches sur les sentiments moraux“ przez Abta (Genewa 1763 i Berlin 1764). Zwolennik poglądów estetycznych Baumgartena (ob. ), M. wskazuje jednak na różnicę pomiędzy pięknem a doskonałością: pierwsze jest wypływem harmonii zewnętrznej jedynie, druga zaś opiera się na rozumnym związku wewnętrznym i staje się celem, do którego świat zmierza. Widoczny jest tu wpływ Shaftesburego. Przez Lessinga M. zawiązał stosunki szersze z wydawcami i pisarzami; razem z przyjacielem swoim Ni-colaim (ob.) wydawał 1757—65 ,,Bibliothek d. schönen Wissenschaften u. freien Künste“, gdzie umieszczał prace z zakresu estetyki, w których rolę wybitną gra zawsze pierwiastek etyczny. W r. 1757 napisał „Betrachtungen üb. die Quellen u. die Verbindungen d. schönen Künste u. Wissenschaften“, r. 1758 — „Betracht, üb. das Erhabene u. Naive“i „Rhapsodie üb. d. Empfindungen“. Już wtedy uważany był za myśliciela poważnego, czego dowodzi wielki nacisk, jaki kładzie Kant (1762) na uwydatnienie przez M-a różnicy pomiędzy uczuciem a poznaniem. Najbardziej go pociągały zagadnienia filozofii raligii: istnienie Boga i nieśmiertelność duszy. W r. 1763 dostał od Akad. Berlińskiej pierwszą nagrodę (2-gą dostał Kant) za rozprawę ,,Ueb. d. Evidenz in den metaphys. Wissenschaften“ (B. 1764, wyd. 2-e 1786), w której bronił twierdzenia, że metafizyka pod względem jasności nie ustępuje matematyce. R. 1767 ukazało się jego słynne, b. pięknie napisane dzieło „Phädou oder üb. d. Unsterblichkeit der Seele“ (wiele wydań następnych, np. przez Bo-deka w Lipsku 1869; przekł. franc, w Amsterdamie 1773, polski przez Tugenholda Warsz. 1829, wyd, 2-e 1842; po ros.—Moskwa 1841). Powodzenie tej książki wśród społeczeństwa żądnego nowych prądów deistycznych i racyo-nalistycznych było olbrzymie. W r. 1769 na wezwanie Lavatera (ob.), który umyślnie w celu nawrócenia M-a na chrystyanizm przełożył część dzieła Bonneta (ob.): „Palingénésie philosophique“, napisał broszurę „Schreiben an Lavater“ (B. 1770) — prawdziwe wyznanie wiary: cudów nie uznaje, pojmuje wielkość moralną Chrystusa, obstaje przy judaizmie, nie zawierającym, zdaniem jego, sprzeczności pomiędzy wiarą a rozumem. Szczerość ta była źle wynagrodzona: w r. 1771 Fryderyk II zniósł wybór M-a na członka Akademii, a synagoga w dalszym ciągu podejrzliwie nań spoglądała. W „Philosoph. Schriften“ (1771) M. - wbrew Baumgartenowi,

który pojmował estetykę, jako naukę normującą słusznie zauważył Windelbaud), zagadkę bytu wyobrażanie mgliste i ciemne, a więc najpośled-niejszą część władzy poznawczej,--odnajduje warunek rozkoszy umysłowej w zgodności treści różnorodnych, występującej w duszy. W przerwie pomiędzy dziełami ściśle teoretycznemi gorliwie i z zapałem pracował nad szerzeniem oświaty wśród Żydów (a był to czas, kiedy ghetoc żyło jeszcze uparcie w umysłach ludzkich i kiedy Żydom nie wolno było właściwie np. uczyć się jęz. niemieckiego), nad ich uspołecznieniem i utrwaleniem w społeczeństwie zasad tolerancyi i wolności. Wzorowym przekładem Pięcioksiągu i Psalmów na jęz. niemiecki przyczynił się wielce do wzajemnego zrozumienia się i zbliżenia dwuch kultur. W pracy ,,Ritualgesetze d. Juden“ (B. 1778, przekł. polski Janowskiego „Obrzędowe ustawy Żydów“, Warszawa

1830) stara się wytłumaczyć racyonalistycznie i usprawiedliwić praktyki judaizmu, którego wiernym głosi się wyznawcą, oraz odmawia państwu prawa do kontroli obrzędów religijnych (przyznaje mu jednak prawo zwalczania ateizmu, fanatyzmu i niemoralności). W podobnym duchu przemówił również w wydanej w r. 1783 książce „Jerusalem oder üb. religiöse Macht

u. Judenthum“, którą się zachwycał Mirabeau, a którą Kant uważa za arcydzieło M-a i która była w istocie bodaj że pierwszein dziełem nie-mieckiem, głośno żądającem równouprawnienia wyznaniowego. Jako działacz na polu tępięnia przesądów religijnych, M. dobrze zasłużył sobie na wspaniały pomnik, jaki mu Lessing wystawił w „Natanie“. Gdy się ukazała „Krytyka czystego rozumn“, skromny M. zrozumiał odrazu, że musi ustąpić miejsca genialnemu filozofowi, którego słusznie nazwał ,,wszystko miażdżącym“ (alles zermalmende). To też wydał na tem polu jeszcze tylko wytworne pod względem formy „Morgenstunden, od. Vorles. üb. das Dasein Gottes“ (Beri. 1785 i późn.), gdzie, posiłkując się rozumowaniem ontologicz-nym Kartezyusza itp., stara się—jak mu się zdaje, nieodparcie —dowieść istnienia Boga osobistego. Wywiązał się stąd spór zawzięty pomiędzy M-em a Jacobim (ob.), — spór., do którego się przyłączył i Herder (ob.) i który się obracał głównie około stosunku Lessinga do Spinozy. Do żywego oburzony zarzucaniem jego przyjacielowi nienawistnego sobie spinozyzmu i panteizmu, M. odpowiedział Jacobiemu niezwykle gorąco w pracy przedśmiertnej ,,M. M. an die Freunde Lessings“ (Beri, 1786), poczem, może pod wpływem wzruszeń przebytych, życie wkrótce zakończył. —Przeceniony nieco przez spółczesnych jako myśliciel samodzielny, M. pozostawił po sobie ślady trwałe jako tłumacz idej filozoficznych swego czasu. Obdarzony stylem jasnym i przejrzystym, najtrudniejsze zagadnienia wykładał przystępnie i powabnie.

winna tylko o tyle zgłębiać, o ile to dla szczęścia człowieka potrzebne. Pomimo tego utyli-taryzmu, zamało wogóle ma siły i odwagi filozoficznej. Nie lubi krańcowości, a prawda dlań leży tak samo „pośrodku“, jak on stoi pośrodku pomiędzy Wolffem a Lockern; pod tym względem b. przypomina Reida (ob.), „filozofa rozsądku“. W każdym razie łączył w sobie wiele pierwiastków szlachetnych i był jednym z najwybitniejszych i najszczerszych pisarzy Wieku Oświecenia. W r 1890 wystawiono mu pomnik w Dessau.—Wydanie zbiorowe dzieł M-a z dodaniem życiorysu ukazało się staraniem jego wnuka Jerzego (Lipsk 1843 — 5, tom); wybór dzieł filozoficznych wydał Brasch (Lipsk 1880, 2 t.); teuże wydał „Lichtstrahlen“ z pism M-a (Berlin 1875).—Bibl.: Salomon „Denkmal d. Erinnerung an M. M.“ (Hamburg 1829); Mirabeau „Sur M. M. et sur la réforme polit, des Juifs“ (Paryż 1853); Kayserling ,,M. M-s philos, u. religiöse Grundsätze“ (Lipsk 1856); Zirn giebl ,,Der Jacobi-Meudelssohn’sche Streit üb. Lessings Spinozismus“ (Monachium 1861); Kann-gieser „M. M., seine Stellung in der Gesch. der Aesthetik“ (Frankfurt n-M. 1868); Schwab „M. M., sa vie et ses oeuvres“ (Paryż 1868); Adler „Die Versöhn, v. Gott, Relig. u. Menschheit durch M. M.“ (Berlin 1871); Bachi „Sulla philos, e sulle opere di M. M.“ (Turyn 1872); Schold „M. M. Eine Gedenkschrift zu dessen 150 Geburtsfeier“ (Baltimora 1879); Schreiber „M. M’-s Verdienste um die deutsche Nation“ (Zurych 1880); Kayserling „M. M., Ungedrucktes u. Unbekanntes v. ihm u. üb. ihn.“ (Lipsk 1883); Goldhammer „D. Psychologie M. M.“ (Wiedeń lg86); Ritter „M. u. Lessing“ (wyd. 2-e, Berlin 1886); Kayserling ,,M„ sein Leben u. seine Werke“ (wyd. 2-e, Lipsk 1887); Kornfeld ,,M. M. u. die Aufgabe der Philosophie“ (Berlin 1896); Spanier „M. M., als Pädagoge“ (Magdeburg 1898); Freudenthal „Aus der Heimat M.“ (Berlin 1900); Goldstein „M. M. u. d. deutsche Aesthetik“ (Królewiec 1904); Hensel ,,D. Familie M. 1729 — 1847 nach Briefen u. Tagebüchern“ (t. 2, wyd. 15-te, Berlin 1908). Synowie M-a: Józef i Abraham założyli w Berlinie znany dom bankierski, czynny dotąd i odgrywający rolę wybitną na rynku pieniężnym i w stosunkach nawet międzynarodowych. Trzeci jego syn Karol Teodor Natan, był zdolnym inżynierem. Starsza córka, Dorota, wyszła zamąż za Fryd. Schlegla (ob.), z którym przeszła na katolicyzm; napisała powieść „Florentin“ (wpływ Goethego) i opracowała romansy rycerskie: „Merlin“ i „Lothar und Maller“. Z wnuków M-a Jerzy, syn Józefa, wspomniany wyżej wydawca dzieł M-a, był profesorem gieo-grafii i statystyki w uniwersytecie w Bonnie; syn zaś Abrahama, Feliks, był znakomitym

M Ab.

Mendelssohn-Bartholdy Feliks (* 3 lutego

Badania przyrodnicze i historyczne są mu zu- muzykiem (ob.), pełnie obce. Filozofia, zdaniem jego (jak to

na

1809 w Hamburgu—f 4 listop. 1847 w Lipsku), kompozytor genialny niemiecki. Syn Abrahama, bankiera, a wnuk Mojżesza M., filozofa (ob.). Nazwisko Bartholdy dodał do swego Abraham, na pamiątkę szwagra, a właściwie dla odróżnienia od innych Mendelssohnów. Zdolności do muzyki objawiły się w Feliksie wcześnie. Że zaś bogaci rodzice nie stawiali mu przeszkód w uprawianiu niwy kompozytorskiej, mógł przeto ukończyć systematyczne i wszechstronne nauki muzyczne. Początków gry fortepianowej udzielała mu matka, oraz siostra starsza, Fanny, pianistka bardzo zdolna. Dalsze nauki fortepianowe odbył pod kierunkiem Bergera, skrzypcowe u Henniga, a teoretyczne u Zeltera. Najlepszą jednak szkołą był mu dom rodzicielski, w którym muzyka rozbrzmiewała niemal od rana do wieczora, a mała orkiestra, koncertując tu co niedziela, wykonywała też wszystkie próby talentu kompozytorskiego dzieciaka genialnego. W jedenastym roku życia był już M. autorem sonaty skrzypcowej, dwuch sonat fortepianowych, kantaty, operetki z towarzyszeniem fortepianu, kilku pieśni, kwintetów męskich itd. Wszystkie te utwory napisał w ciągu r. 1820, a przepyszne arcydzieło muzyki instrumentalnej, przesławną, na wskroś oryginalną uwerturę do szekspirowskiego „Snu nocy letniej“, utworzył w siedemnastym roku życia (resztę muzyki do „Snu“ napisał w 15 Jat później). W r. 1827 skomponował operę „Hochzeit des Camacho“ (z opery „Loreley“ wykończyć zdołał tylko część aktu pierwszego, grywaną do dziś dnia na scenach niemieckich). Płodność kompozytorska M-a i łatwość z jaką tworzył, była zdumiewająca. Napisał: dwa oratorya — „Paweł“ i „Eliasz“, najlepsze jakie skomponowano od czasów Hän-dla (ob.); znakomite uwertury: „Sen nocy letniej“ „Hebrydy“, „Cisza morska“, „Meluzyna“, „Ruy-Blas“ i inne; muzykę do „Antygony“, „Walpurgisnacht“, do „Snu nocy letniej“, do „Athalii“ (ze znaną uwerturą), do „Edypa w Kolonie“, pięć symfonii, słynny koncert skrzypcowy, dwa koncerty fortepianowe, piękny oktet smyczkowy, dwa kwintety smyczkowe, siedem kwartetów smyczkowych, a trzy fortepianowe, dwa tria fortepianowe, jedną sonatę skrzypcową, dwie wiolonczelowe, osiem zeszytów popularnych niegdyś „Pieśni bez słów“, sześć sonat organowych, kantat, chórów, znaczną ilość preludyów, fug, rondów, kaprysów, waryacyj, pieśni na jeden głos, duetów, kwartetów męskich, psalmów głosy solowe, chóry i orkiestrę, motetów na głosy mieszane, z towarzyszeniem i bez towarzyszenia instrumentalnego, hymnów itd., nie licząc utworów młodzieńczych (11 symfonii na małą i wielką orkiestrę, 5 małych oper — wszystkie niodrukowane).--M. był geniuszem oryginalnym i wszechstronnym, wszystkie bowiem rodzaje muzyki uprawiał z powodzeniem; zbywało mu wszakże na sile dramatycznej i głębi pomysłów muzycznych. Prawie w każ

dej jego kompozycyi (względnie najmniej w u-werturach), rozbrzmiewają melodye słodkie, sentymentalne, ujęte w formę wzorową, wykwintną, opracowane starannie, pozbawione jednak inwencyi głębszej i podnioślejszych wyrażeń muzycznych. Mimo te braki M. znalazł licznych naśladowców i wytworzył szkołę, która wciągu prawie pół wieku spory wpływ wywierała na muzykę europejską. Jego kompozy-cye fortepianowe, niegdyś uwielbiane w całym świecie muzykalnym, dziś wyszły już z użycia, z wyjątkiem „Variations sérieuses“ oraz kilku

A 'iw rm

IIÊsSl

'•V, •-

V'ÏÏÏ

il

Fig. 74. Feliks Mendelssohn-Bartholdy (według sta-lorytu J. Caspara i W. Hensla).

drobnych utworów i bywają grywane prawie wyłącznie w konserwatoryach. Nie schodzą natomiast z repertuaru, wskutek wielkiej wzięto-ści, jaką się cieszą w kołach szerokich wielbicieli muzyki: symfonie A-mal („szkocka“) i A-dur („włoska“), oktet, muzyka kameralna, oba oratorya, prawie wszystkie uwertury, sonaty organowe, motety chóralne i pieśni na chóry męskie. Za wielką zasługę poczytują M-owi wprowadzenie do repertuaru koncertowego arcydzieł Bacha, głównie oratoryów, do jego czasów mało znanych w Niemczech, oraz postawienie Gewandhausu Lipskiego — którego długi czas był dyrektorem — na czele wszystkich stowarzyszeń koncertowych niemieckich/-PoK Mendes, miasto w Egipcie Dolnym w płc. wschodniej stronie delty, między odgałęzieniami Nilu. Szczątki jego występują w jednym z dwuch wielkich wzgórz, w miejscowości Thmui-el-Amdid. Drugie wzgórze kryje prawdopodobnie szczątki Tmoni, o której bywa zwykle mowa wraz z M-em, a którą Ptolemeusz nazywa stolicą

obwodu M. W niektórych dokumeutach arab- j Wydawnictwo trwało pięć tylko miesięcy; po prze-skich nazwa Tmui-et-Edmid tworzy dwa od-    rwie dłuższej i przejściu w inne nieco ręce,

dzielne wyrazy: Tmuï i El-Mondid. El-Mondid    wznowiono je r. 1871; ser. 111 wyszła r. 1876.

dotyczy prawdopodobnie M-u (na mapach współ- W całym tym ruchu, o pierwiastkach sprzecz-czesuych umieszczane zwykle znacznie do niej nych, niekiedy M. grał rolę spoidła. Własne na północy). M. oraz sąsiednie Busiris poświę- poezye wydał M. r. 1863 w zbiorku liryk „Phi-cone były w Starożytności czci Ozyrysa. Wyo- loméla“. R. 1869 wyszedł „Hespórus“, poe-brażano go tu pod postacią drzewa z poobcina-    mat mistyczny w duchu Swedenborga, r. 1870

nemi gałęziami. Drzewo to podczas pewnych    dumne „Contes épiques“, wypadki jednak poli-

uroczystości okrywano ozdobami, ubraniami itd.    tyczne pozwoliły je wydać dopiero r. 1872 (320

Bóstwo przedstawiano także pod postacią byka    egz.). Wojna z Prusami i oblężenie Paryża,

Binib-didon: ,,dusza pana Didon“. M. odegrało    podczas którego M. służył w gwardyi narodo-

0) c

dość ważną rolę w historyi: zburzone przez Asy- wej, dozorował ambulansów i pielęgnował cho-ryjczyków wyswobodziło się z pod władzy As- rych na ospę, dały mu wątek do poematów: sarbannapala i odzyskało świetność dawną. M. „La Colère d’un frauc-tireur“ i „l’Odelette było kolebką XXIX dynastyi, której pierwszym guerrier “ (1870). R. 1871 napisał barwne „Les przedstawicielem był Noïfâurud.    m. ko.    73 jour ées de la Commune“. R. 1876 uka-

MendeS: 1) bóstwo egipskie płodnej przyro-    zał się pierwszy większy tom poezyi M-a, a wyd.

dy, spokrewnioue, a później często utożsamiane ponowne, znacznie powiększone, r. 1885 (t. 1) z bóstwem miasta C hem mis (ob.), przedsta- i 1892 (t. 3). Zmysłowe i okrutne, w tonie wiaue pod postacią kozła, skąd Grecy je Pa- ludowym utrzymane „Lied de France“ (1892) nem bożkiem mianowali; kult jego, ogranicza- oraz wytworne co do formy „La Grive des Vi-jący się z początku na miasto (ob. nr. 2), rów- gnes“ (1895) i „Les Braises du cendrier“ (1900) ne miano noszące, rozszerzył się po całym dopełniają jego plonu na niwie liryki. Z utwo-Egipcie, a kozła uważano odtąd jako wcielenie rów dramatycznych, opartych poczęści na wątku O z y r y s a (ob.). —2) Stolica obwodu t. n., w Egip- legendarnym, do liczby najbardziej znanych cie Doluym w środkowej Delcie Nilu, nad piątem należą: „La part du Roi“ (1872), »Les irè-jego uściem, na zachód od Tunisu, już za Ptolemeu- res d’armes“ (1873), „Justice“ (1877), „Les Mè-sza w gruzach leżało, szczątki w pobliżu dzisiejsze- res ennemies“ (przerób, z powieści ,^gran. 1882, go Tmai-el-Amdid, ob. wyżej Mende s.    wyd. 1883), „Le Châtiment“ (1887), „Médée

Mendés Catulle, pisarz francuski (* w Bor-    i r La Reine Fiammette“ (1898), „Scarron“ (1905),

cza-

deaux 20 maja 1841 —f pod Paryżem 8 lut- „Glatigny“ („drame funambulesque“) i „La Vierge

1909). Pochodził z bogatej i tradycyami republi- d’Avila“ (z życia św. Teresy)—1906 i in. Obok kańskiemi przesiąkniętej rodziny Żydów, bankie- tych dramatów i komedyi, M. pisał bajki rów, zaprzyjaźnionej z Rotschildami; matka była rodziejskie, libretta do oper i baletów, panto-katoliczką. Wczesne dzieciństwo spędził w po- mimy i „mimodramaty“ itp., np. „Le capitaine dróżach; po Włoszech (czytania się nauczył Fracasse“ (1873), „Gwendoliue“ (1886), „Iso-w willi u stóp Wezuwiusza), Francyi płdn., linę“ (1888), „Les joyeuses commères de Pa-Niemczech, Belgii, Szwajcaryi. Ok. r. 1850 ris“ (1892), „Briséis“ (1899), „Le Fils de 1 Etoile“ rodzice osiedli na stałe w Tuluzie, skąd, po (1904), „Ariane“ (1906). Nie mniej płoduym ukończeniu nauk, M. r. 1859 przybył do Pa- był na polu powieści: „La Vie et la mort d un ryża. R. 1860 założył ,,Rev. Fantaisiste“, które clown“ (1879 tł. polskie, Warsz. 1891), ,,Les Mè-choć krótkotrwałe, skupiło dokoła siebie grono res ennemies“ ( 1880), „Le roi vierge“ (wystawiony poetów wybitnych (Baudelaire, Banville, Gau- Ludw. bawarski, 1881 ), „Zo’har“ (1786), „L Hom-tier, Villiers de lTsle-Adam i in.). Za umie- me tout nu‘‘ i „La Première maîtresse“ (1887), szczoną tu, nader swawolną komedyę wierszo- „Grande Maguet“ ( 1888), „Méphistophéla“ (1890), waną „Roman d’une Nuit“ karany był sądownie. „Pierre-le-Veridique“ (1890), „La Fejnme-eu-Z podróży ponownej po Niemczech, prócz wspom- fant“ (1891), „La Maison de la vieille*“ (1894), nień z licznych przygód i pojedynków w Hei- ,,Gog“ (1896), ,,Le chercheur de Tares' (1898) delbergu, przywiózł garść cennych wrażeń ar- i inn. Mistrzostwo prawdziwe należy przyznać tystyczuych, zamiłowanie w Heinem i Goethem mu w niezliczonych opowiadaniach, które zmu-i uwielbienie dla Wagnera. Zbliżył się do Le- szają do umieszczenia go w rzędzie najlepszych conte de Lisle’a, Silvestre’a, Dierxa, Hérédii, conteurs francuskich. Z dowcipu przypomina-Sully-Prudhome’a, Verlaine’a, Coppé’ego, Ménar- jąee nieraz w. XVIII a z wesołości rubasznej da i inn., zwłaszcza (ok. r. 1863) do wydawcy i żywiołowej—Renesans włoski i fabliaux staro-„l’Art“ Ludwika de Ricard, którego namówił francuskie; krótkie te nowele o treści często lido przeobrażenia swego pisma na wydawnictwo rycznej, niekiedy tragicznej, a prawie zawsze b.

zeszytowe utworów młodej poezyi francuskiej, śliskiej, należą do rzędu arcydzieł w swoim rodza-

„Parnasse contemporain“ ukazał się w marcu ju. Oto główniejsze zbiorki: „Histoires d amour r. 1866 i był ośrodkiem grupy powstającej —    (1868), „Les Folies amoureuses“ (1877), „Le

parnasistów (ob.), której dzieje później opisał crime du vieux Blas“ (1882), ,,Monstres pan-w „Légende du Parnasse contemporain“ (1884). siens“ i „L’Amour qui pleure et 1 Amour qui

rit“ (1883), filles“

na

M. Ab.

E. Cliw.

M. Ko.

„Le Boudoir de verre“, ,.Jeunes Jupe courte“ i ,,Pour lire au bain“ (1884), ,,Les Contes du Rouet“, „Les Iles d’Amour', „Lila et Colette“ i „Le rose et le noir“ (1885), „Contes choisis“', „Lesbia“, „Pour les belles personnes“, „Toutes les amoureuses“ i „Contes de Gil-Blas“ (1886), „Pour lire au couvent“, „Robe montante“, „Le Roman rouge“ i „Tendrement“ (1887), „L’Envers des feuilles“, „Les oiseaux bleus“, ,,Le Souper des pleureuses“ i „L’Infidèle“ (1888), „Le cruel Berceau“ i „La vie sérieuse“ (1889), „Le Coufessional“ i „La Princesse nue“ (1890), „Le bonheur des autres“ i „Les Petites Fées en l’air“ (1891), „La Messe rose‘‘, „Les Meilleurs contes“ i „Le Soleil de Paris“ (1892), „Isoline—Isolin“ i „Nouveaux contes de jadis“ (1893), „L’Enfant amoureux“ (1894), „Le Chemin du coeur“ i „Rue des Filles-Dieu“ (1895, tłum. polskie, Warsz. 1895); ,,Arc-en-ciel et sourcils rouges“ (1897), „Les Idylles galantes“ i „Farces“ (1899) itd. Prócz dzieł powyższych, niewyczerpanie płodny, pomysłowy i pracowity M. pozostawił moc krytyk teatralnych: „L’Art au théâtre“ (1895 — 1900), zapoznał Francyę z Wagnerem (,,R. Wagner“ 1886, przekład polski, Warszawa 1896, i „L’oeuvre wagnérienne en France“ 1889), napisał po łacinie (jęz. klasyczne posiadał znakomicie) i sam przełożył na jęz. franc.: „L’Evangile de l’enfance de N.-S.-J.-C.“ (1897), tłumaczył z niem. poezye Glasera (1869) i drobne utwory poetów rossyjskich, poczynając od Puszkina a kończąc W. Ks. Konstantym (1893), wydawał „Le Calendrier républicain“ (1887 — 90); ułożył na zlecenie miuisteryum oświaty sprawozdanie z ruchu na polu poetyckiein we Franeyi 1867—1900 (1902) itd. Nie był to duch twórczy ani głosiciel nowych haseł artystycznych, trzeba jednak uznać w nim wybornego pisarza o zdolnościach poetyckich wszechstronnych. Z wielkich przedstawicieli poezyi najbardziej wielbił Eurypidesa, Szekspira i Hugo. Pomawiano go o to, że naśladował nie-tylko tych, lecz i Baudelairea, Gautiera, Ban-villea, Heinego itd. Może zarzut ten jest poniekąd słuszny, zupełnie jednak bodaj niesprawiedliwy jest nadany mu przez jednego z krytyków przydomek le roi du simili en littérature.—Żonaty był z córką Teofila Gautiera, Judytą; rozwód z nią narobił dużo hałasu w swoim czasie. Druga żona—Joanna (Jane) jest znaną poetką, która wydała; „Les Charmes“ (1904) i „Le Coeur Magnifique¹¹ (1909); umieszczała też artykuły krytyczne (w „Presse“).—Zginął przypadkowo przejechany przez pociąg w tunelu.— Po polsku wyszły jeszcze w przekł. Niedźwiedz-kiego „Nowele“ (Złoczów 1907 >. — B i b 1.: Bertrand „C. M.“ (Paryż 1908); Herold „C. M.“ (Merc. d. France¹* 1909, Nr. 281).

Mendes Leal Józef daSiva, poeta i mąż stanu portugalski (* 18 paźdz. 1818 w Lizbonie — f 4 sierp. 1886 tamże); sekretarz de Tarceiry, r. 1851 członek parlamentu w 1.

1862—1864, minister marynarki, potem spraw wewnętrznych, dyrektor bibl. narodowej w Lizbonie, r. 1864 poseł w Paryżu, od r. 1882 w Madrycie. Pisywał poematy, dramaty, romanse, dał się poznać jako historyk. Komedya „Astres cidras do amor a zarprela Receita para cusar saudades“,—jest bardzo popularna. Znaczenie wielkie naukowe ma M-sa „Corpo diplomatico portuguez. Relaçôes de Portugal com a curia romana“ (5 t.).

Mendizabal Juan Alvarez, mąż stanu hiszpański (* w Kadyksie ok. 1790 — *{* w Madrycie 1853). Syn Żyda Mendesa, r. 1808 został urzędnikiem intendentury wojskowej, później pracował w banku. M. należał do stronnictwa liberalnego i popierał gorąco pieniędzmi rewolucyęr. 1820. Po uśmierzeniu jej schronił się do Anglii i tu był uwięziony na żądanie kapitalistów, którzy za pośrednictwem jego dali w swoim czasie pożyczki rządowi konstytucyjnemu. Odzyskawszy wolność, założył tam wielki dom handlowy. Jako finansistę wybitnego, r. 1835 wezwał go do Hiszpanii hr. Toreno, dla . objęcia teki ministra finansów. Przed wyjazdem M. zaciągnął w Londynie pożyczkę 1 150 000 f. sterl. Później stanął na czele rządu, od Korte-zów otrzymał votum zaufania, które upoważniało go do robienia operacyi finansowych, jakie uzna za stosowne. Pomysły jego jednak nie były szczęśliwe i sprowadziły spadek kursu papierów państwowych. Wojna domowa trwała dalej. Po rozwiązaniu Kortezów, M., opuszczony przez wszystkich, wziął dymisyę w r. 1836, zdyskredytowany zupełnie jako polityk, został jednak w tym samym roku ministrem finansów w gabinecie Calatrava i ustąpił z jego upadkiem. W ciągu trzech lat następnych był członkiem Kortezów i należał do opozycyi. Za czasów Espartery (ob.) r. 1871 był znów ministrem finansów. Wkońcu zmuszony był wyemigrować i przebywał w Portugalii, Anglii i Franeyi, pod koniec życia powrócił do ojczyzny.

Mendog (lit. Mindaug, w źródłach niem. Mindowe, w ruskich Mindoivg) pierwszy historyczny władca Litwy całej i ob. Litwa, Dzie-j e). Po raz pierwszy wzmiankowany pod r. 1219 w kronice halicko-wołyńskiej w liczbie 5 „starszych“ książąt litewskich, którzy zawarli wtedy pokój z książętami halicko-włodzimier-skimi, Danielem i Wasylkiem. W latach następnych, po walce z krewniakami, staje się M. władcą całej Litwy. Około r. 1250 toczy wojnę z koalicyą, w której skład wchodzili: Źgrom. inflanckie, książęta halicko-włodzimierscy, książęta polscy i Jadźwingowie. Broni się w twierdzy swej „Worucie“, na końcu decyduje się na przyjęcie chrztu. Papież Innocenty IV przysyła mu koronę królewską, którą M. koronuje się w r. 1253 na króla litewski ego. Funduje biskupstwo litewskie i czyni nadania na rzecz Zgromadzenia inflanckiego. Wchodzi w stosunki powinowactwa z rodziną książąt halicko-włodzi-

j. j.

lazo,

osób.

M Ko

obłędu, zmarł.

Mendoza Diego Hurtato; mąż stanu i pisarz hiszpański (* 1503 w Alhambrze—f 1575 w Valladolid). • Syn Inigo Lopez de M., a wnuk margr. Santillana. Uczył się języków klasycznych od Piotra Martyra, arabskiego zaś od nauczycieli maurytańskich, przykładał się w Salamance do filozofii i nauk politycznych. Podróżował po Włoszech jako badacz humanista, a jako wojskowy bił się pod Pawią; później był używany przez Karola V do misyi dyplomatycznych: r. 1332 — 37 był posłem w We-necyi, r. 1537 w Anglii, r. 1542 w Tryeście, i 1547—51 w Rzymie. Za Filipa U posłował przez czas jakiś w Lizbonie i przebywał przy dworze Madryckim. Wskutek zatargu został r. 1568 uwięziony i skazany był na banicyę. Udawszy się, do dóbr swoich, oddał się pracy literackiej, do której oddawua czuł pociąg. Obok wielu rzeczy drobniejszych, drukowanych i nie-drukowanych, M. pozostawił po sobie trzy dzieła Jprawdziwie wielkie: powieść „O małym Lazarze nad rzeczką Tormes“ (podobno napisana jeszcze za czasów studenckich, ale później wydrukowana anonimowo p. n. „Vida de / Lazarillo de Tormos“), poezye liryczne, oraz s dzieło treści historycznej. Powieść o Lazarze drukowana trzykrotnie r. 1554 (Antwerpia), wyszła późniiej w „Bibi, de autores espanoles“. najnowszo wyd. Butler-Corka (1897) oraz Foul.

mierskieh. Chrystyanizacya Litwy nie udaje się jednak. Reakcya pogańska zmusza M-a do podjęcia ponownej walki z sąsiadami. W r. 1263 ginie M. zamordowany przez spiskujących książąt dzielniczych. — W dziejach M-a dwa zagadnienia zwróciły w ostatnich czasach uwagę badaczy: wiarogodność dochowanych w archiwum królewieckiem dokumentów donacyjnych M-a na rzecz Zgromadzenia oraz położenie geograficzne przypuszczalnej stolicy M-a „Woruty“.—Literatura. Latkowski J. „Mendog król litewski“ (Kraków 1892 „Rozprawy Ak. wydz. hist.-fll.“ t. XXVIII); Kętrzyński W. „O dokumentach Mendoga“ („Rozpr. Ak. wydz. hist.-fil.“ t. 50); Kętrzyński W. „Najdawniejsza stolica litewska" („Kwart, hist.“ 1907). Krzywicki L. „W poszukiwaniu grodu Mendoga“ („Przegląd hist.“ 1909, t. VIII, zesz. 1; mapa: zesz. 3).

Mendoza (dawniej Cuyo); 1) prowincyą argentyńska na zboczu wschodniem Kordylierów; na północy graniczy z prow. San-Juan, na wschodzie z prow. San-Louis, na południu z prow. Pampa i Nequen, na zachodzie z Chili, 114 378 kim. kw.; 195 093 m-ców (1903). Część wschodnia płaska, nieurodzajna, na zachodzie, koło Chili, porznięta przez Andy (wulkany Maipo; 5 313, Tupungato 6 710, Aconcagua 6 970 m. npm.) i ich odnogi. Poprzez góry prowadzą przejścia Uspallata v. La Cumbre (3 900), Cruz de Pedra, Portillo i Planchon. Na granicy wschodniej płynie Dasaguadero, później Salado, do której wpada Rio M.. Tunuyan, Diamante i Atuel. Klimat zdrowy; część północna bardzo sucha. Średnia ciepłota w mieście M. 13,7° (max. 30° minim. — 2,7°). Pomimo wielkich bogactw mineralnych (miedź, srebro, złoto, że-wapno, gips, sól, węgiel kamienny, łupek), górnictwo niezbyt rozwinięte. Mieszkańcy, po większej części Metysi, zajmują się prawie wyłącznie a umiejętnie rolnictwem i hodowlą bydła. Są ogromne młyny, fabrykacya wina i wódki. Prowincyą dzieli się na 17 departamentów; 80 szkół. Gubernator bywa wybierany na trzy lata, władza prawodawcza należy do izby deputowanych (25 członków). Miasto główne: 2) M. pod 32°53’ szer. płd. i 68°49’ dł. zach. Gr., 805 m. npm., nad kanałem idącym od rzeki Rio M., przy kolei transandyjskiej dotąd nieskończonej; połączone koleją z San-Juan. Siedziba biskupa, wicekonsula niemieckiego; kollegium narodowe, szkoła rolnicza, seminaryum nauczycielskie, handel ożywiony. M-ców ok. 30 000 (1895 — 18 602). M. założył r. 1560 Pedro Castillo. Trzęsienie ziemi r. 1861 obróciło M. w ruinę i pozbawiło życia 10 000

M. Ko

Mendoza (Mend o ce) Piotr Gonzalez polityk hiszpański (* 1428 — f w Guadelajara 1495). Kolejno b-p w różnych dyecezyach, został arcyb-pem Sewilli (1474) i, Toledu (1481), wkońcu kardynałem w r. 1473. Po śmierci Henryka IV kastylskiego, stanął po stronie siostry króla, Izabelli, przeciwko córce jego Joannie i sam nawet był czynny w bitwie pod Toro (1476), gdzie zwyciężyła Izabella. Odtąd był doradcą królowej i przyczynił się do zatwierdzenia planów Krzysztofa Kolumba. Po wzięciu Granady, nań przypadł zaszczyt zatknięcia na murach Alhambry krzyża, oraz sztandaru z wizerunkiem św. Jakóba. Część olbrzymich swoich bogactw obrócił na założenie kollegium Santa-Cruz w Valladolidzie, i szpitala w To-ledzie. Z blaskiem urodzenia i majątku łączył niesłychaną wytworność obejścia. Piotr d’An-ghiera nazywa go trzecim królem Hiszpanii. M. napisał: „Catechismus pro Judaeorum con-versione ad Jesu Christi fidem facile expe-dienda“.—ß ib 1.: P. de Salazar de M. „Cronica de gran cardenal de Espańa, D. Pedro Gonęa-lez de M.“ (Toledo 1625); P. de Medina y M. „Vida del cardenal P. Gonzalez de M.“ („Memor. de la Acad, de la historia“ 1853, VI).

Mendoza Piotr, podróżnik hiszpański (* 1487—f 1537). Wielki podczaszy ces. Karola V, otrzymał odeń pozwoleuie zrobienia na koszt własny wyprawy do Ameryki płd. w celu zawładnięcia Paragwajem. Wyruszył w kwiet. r. 1535 na czele 12 statków i 800 ludzi załogi. Dotarł do wybrzeży Laplaty i założył miasto Buenos-Ayres. Napaści ustawiczne In-dyan i głód zdziesiątkowały uczestników wyprawy. Stracivvszy kilkuset ludzi, M. zrozpaczony i chory złożył dowództwo w ręce Ago-li; w drodze powrotnej do Europy dostawszy

M. Ko.

M. Ko

S. Drz,

S. Drz.

M. Ko.

S, Dr/..

S. Drz.

clié-Delbosca (1900), w których starano się odtworzyć tekst pierwotny. Niezrównana żywość i naiwność stylu czynią ten utwór pełnym uroku, to też na różne języki go tłumaczono i naśladowano (niem.: Keila, Gota 1810; Lausera, Stuttgart 1889; w Réclama Universal —Bibliothek; franc. J. Sangrain, Lyon 1561, ostatnie A. Morel Fa-tio, Par. 1886). Wśród poetyckich utworów, są sonety, kancony, eklogi, epistole prześliczne w stylu włoskim, którego M. był gorącym zwolennikiem, poezye bardzo pięknie pomyślane i kunsztownie opracowane według starych wzorów ludowych. („Obras poeticas“ wyd. Hidalgo Madryt 1610; następnie „Bibl. de autores espa-üoles“ XXXII; pomnożone wyd. Knappa, Madryt 1877). Oddzielnie wydano wiersze satyryczne i humorystyczne. Historyczne dzieło „Guerra de Granada“ — to klasyczny opis powstania Maurów r. 1568 — pracą tą zasłużył M. na nazwę hiszpańskiego Sallustyusza (Lizbona 1627 — obcięte; Madryt 1674; Walencya 1720 i 1776). — Por.: R. Foulché - Delbosc w „Revue Hispanique“ (1899); .T. Fesenmair „Don Diego Hurtado de M.“ (Monachium 1883-84); E. Seuan y Alonso „Apuutes biograficos“ (Xerez 1886).

Mendoza Inigo Lopez, mąż st. hiszp., ob. S a n t i 11 a n a.

Mene, gr. Myjvy], bogini grecka książyca, częściej zwana Selene (ob.), a u Rzymian L u-n a (ob.), Frygijczycy bóstwo męzkie księżyca czcili, zwane przez Greków Migv, a przez Rzymian Lunus.

Menedemos, gr. MeviârjfAoç, łac. Menedemus: 1) filozof grecki, założyciel szkoły Eretryjskiej (ob.), syn Klejstenesa, rodem z Erytrei, nu w. Eubei. Z biedy chwycił się rzemiosła. Kiedy później jako żołnierz w Megarze przebywał, począł zajmować się filozofią i udał sie do Aten, gdzie Platona i Fedona, najchętniej jednak Styl-pona słuchał wykładów, poczem miewał sam wykłady, szczególnie z dziedziny dyalektyki i erystyki w Eretryi, gdzie wysokie urzędy piastował. Kiedy padło na niego podejrzenie, jakoby Eretryę w ręce Antygonosa Gonatosa chciał zdradzić, ratował się ucieczką i um. na dworze Antygonosa, licząc lat 74. Dzieł żadnych nie pozostawił, a wieści innych filozofów o nim są bardzo szczupłe. Żył nadzwyczaj skromnie, charakteru stałego i łagodnego, szczery i dla przyjaciół wylany. Czytywał pilnie poetów, zwłaszcza Homera, Ajschylosa i Sofoklesa; w zażyłych stosunkach pozostawał z Aratosem, Liko-fronem, gramatykiem i poetą aleksandryjskim, i Antygonosem; Likofron miał nawet satyryczny dramat napisać, w którym chlubną rolę M-owi przeznaczył. —2) filozof grecki, ze szkoły Cyników, rodem z m. Lampsakos, przesadzał jeszcze w zasadach Antystenesa i Dyogenesa, a błędy drugich ganił z największem oburzeniem.

Menegoz Ludwik Eugeniusz, teolog

Wiel. Enc. Powsz. Ilustr. Ser, 1. Tom XLVI. Zesz. 365b.

francuski protestancki (* 1838). R. 1866 pastor przy kościele de Billettes w Paryżu, a w r. 1877 dyrektor seminaryum przy wydziale teologicznym protestanckim, r. 1882 profesor dogmatyki tamże. Napisał sporo rzeczy, z których „Etude dogmatique sur la notion biblique du miracde“ (1894) wywołała wielką wrzawę.

Meneklei das, gr. MsvsxXstôaç, mówca polityczny w Tebach, który, gdy sam pożądanych zaszczytów nie osiągnął, także innym takowych za-wiścił; ścigał Epaminondasa (ob.) swą nienawiścią, wszakże z dowództwa naczelnego usunąć go nie zdołał; również Pelopidasowi (ob.) starał się szkodzić; kiedy intrygi jego na jaw wyszły, skazano go na grzywny wysokie; zginął prawdopodobnie podczas buntu, który wywołał.

Menekrates, gr. Mevexpàrqç, łac, Menecrates: 1) lekarz grecki, rodem z Syrakuz, przeniósł się do Grecyi, a za czasów Filipa II, ok. r. 350 przed Chr., przebywał w Macedonii. Próżny, ośmieszał się przy każdej sposobności, chodził bowiem z dziwnem upodobaniem w szacie purpurowej, ze złotą koroną na głowie i z berłem w ręku, chcąc w stroju tym najwyższego bożka Zeusa uosabiać. Napisał do Filipa list następujący: „M. Zeus pozdrawia Filipa. Ty panujesz w Macedonii, ja panuję w dziedzinie nauk lekarskich, Ty zabijasz ludzi zdrowych, ja chorych ożywiam i uzdrawiam“. Filip go wkrótce do dworu na obiad zaprosił, przyjął go z wyszukaną czcią, posadził na kosztownych poduszkach, i złożył mu ofiary na ołtarzu hojne, a kiedy inni goście biesiadowali, oddawano jemu cześć tylko kadzidłem i libacyami. M. był zachwycony odznaczeniami, kiedy jednak zmiarkował, że król drwi z niego, opuścił Macedonię. Według świadectwa Galenusa miał on pierwszy użyć plastrów z białokruszu.—2) wyzwoleniec Pompejusza W., któremu później syn jego, Sextus Pompejus, dowództwo nad flotą powierzył, z rozkazem krążenia nad wybrzeżem za-chodniem Italii. Ponieważ równocześnie inny wyzwoleniec Pompejusza, Metiodorus (ob.), równych względów zażywał, starał się M. stanowisko rywala podkopać. Menodorus, sprzykrzywszy sobie intrygi, przeszedł na stronę Oktawiana i uzyskał również komendę naczelną nad flotą. Gdy pod Cumae obie eskadry ze sobą się starły i Menodorus okręt M-a zdobył, rzucił się ten w morze i utonął.—3) śpiewak, na cytrze, ci-tharoedus, ulubieniec Nerona, który go za występy hojnie włością i kamienicą w Rzymie obdarzył.—4) rzeźbiarz grecki, rodem zapewne z Rhodosu, mistrz Apolloniosa i Tauryskosa, którzy posągi Zetosa, Amfioua i Dyrki z bykiem, tak zw. Farnezyjskim z marmuru wykuli.

Meneksenos, gr. Mevś£svoę: 1) rodem z Aten, uczeń Sokratesa; według jego miana dał Platon tytuł jednemu z swych dyalogów;—2) syn De-mofonta, z szlachetnego rodu attyckiego, uczeń sofisty Ktezypposa, przybył w ostatni dzień od-

wiedzie go w więzieniu;—3) jeden z synów Sokratesa.

stes Hermionę za małżonkę.—Starożytne kopie grupy przepysznej marmurowej z czasów klasycznych rzeźbiarstwa greckiego, przedstawiającej M-a w chwili, kiedy zwłoki Patroklosa podnosi (pewna część archeologów uważa wprawdzie w tych osobach Ajanta z zwłokami Achillesa) zdobią dzisiaj Logia de’ Lanzi we Floren-cyi, Watykańskie i inne jeszcze muzea (por. Pasquino).—2) syn nieprawy Amyntasa II, spłodzony z Gigają, przyrodni brat Filipa II macedońskiego, uciekł z bratem swym rodzonym do miasta Olintu, aby ujść śmierci z ręki Filipa, który ich jako pretendentów do tronu ścigał. Gościnność Olintyjezyków posłużyła Filipowi za pozór, aby miastu, wypowiedzieć wojnę. M. otrzymał od Olintyjezyków dowództwo nad konnicą, którą im w r. 349 przed Chr. Ateńczycy wraz z korpusem najemników pod wodzą Charydemosa na pomoc nadesłali. Po zdobyciu Olintu poniósł on razem z bratem śmierć. —3) brat Ptolemeusza Lagi, namiestnik Cypru, kiedy Demetrius Poliorketes go najechał. Poniósłszy klęskę, zamknął się w mieście Sala-minie. Po długiem oblężeniu, kiedy i Ptolemeusz, na czele floty na odsiecz śpieszący, klęskę poniósł był, dostał się w r. 306 przed Chr. z ca-łem wojskiem do niewoli. Demetrius, podbiwszy wyspę, puścił na wolność M-a.—4) krasomówca grecki, rodem z Marathus, w ziemi Fenickiej, pomagał podobno Gaj. Grakchusowi w wypracowywaniu mów jego. — 5) słynny rzeźbiarz, uczeń Stefanosa, żyjący w Rzymie za czasów Augusta. Dziełem jego jest przepyszna grupa marmurowa, zdobiąca dzisiaj willę Ludovisi w Rzymie. Archeologowie wprawdzie nie są zgodni, kogo właściwie grupa przedstawia: O. Jahn twierdzi, że są to Merope i Ajpytos, Win-kelinan widzi w nich Orestesa i Elektrę, a Flasch, Orestesa i Ifigenię. - Por. Kekulé de Strado-nitz „Die Gruppe des Künstlers M.“ (Lipsk

S. l)rz.

S. Tirz.

S. Drz,

Menelai portus, gr. MsveXàïoç Xipjv, port w krainie Marmarica, w Afryce, zwany od Me-lenaosa (ob.), którego, gdy wracał z pod Troi, dotąd burze morskie zagnały.

S. Drz

Menela jon, gr. MsveXïàov, góra w Lakonii, na płd.-wschód od Sparty, w pobliżu m. The-rapne, na lewym brzegu Eurotasu, gdzie się znajdowała świątynia mała, poświęcona pamięci Menelaosa i Heleny; fundamenty jej odkopano w r. 1833 — 1834.

Menelaos, gr. MevéXaoç: 1) syn Atreusa (ob.), króla w Mykenach, stąd ’AtpeîÔY]? zwany, wnuk Polopsa, brat młodszy Agamemnona. Wraz z bratem przez Tyestesa, z którego polecenia Ajgi-stłios (ob.) zabił Atreusa, wypędzony z kraju, schronił się do Sparty, do króla Tyndareosa, pojął jego uroczą córę Helenę za żonę, a po śmierci dziewierzy swych Kastora i Polideukesa wstąpił na tron teścia. Kiedy mu Parys żonę wraz z skarbami wykradł, wyruszył z Odysseuszem z żądaniem wydania mu ich do Troi, gdzie w domu Antenosa gościnne przyjęcie znaleźli.

Menelaos Z Aleksandry i, matematyk grecki z w. 1 po Chr., napisał sześć ksiąg o rachunku cięciw, z których przechowały się jedynie trzy poświęcone trójkątom kulistym. Znajdujemy tu ciekawe twierdzenie o czworoboku wpisauym, odpowiadające dzisiejszemu wzorowi ma wstawę sumy dwu łuków. Również zasługuje na uwagę twierdzenia: ,,Jeżeli w trójkącie kulistym przez jeden z wierzchołków poprowadzimy łuk dwusieczny, to bok przeciwległy zostanie podzielony na takie dwie części, że ich cięci-my będą proporcyonalne do cięciw przyległych boków“. Greckiego tekstu tych ksiąg nie posiadamy; znamy je tylko p. n. „Sphaerica“ w łacińskich przekładach Maurolycosa (1558) i Hal-leya (1758) dokonanych z przekładów arabskie-

A. Ł.

Menelik II, ces. abisyński i król Szoi, syn

Ale gdy jego żądania odrzucono, Dakłonił z Aga-memnonem książąt greckich do wyprawy przeciwko Troi (Ilios), na którą sam dostawił 60 okrętów. Pod murami Troi odznaczał się w radzie książęcej, i na polu bitwy, szczycąc się zawsze życzliwą opieką Ateny i Hery. W pojedynku z Parysem wyszedł jako zwycięzca, ale przeciwnika uratowała Afrodyta. Kiedy zażądał umówionego wydania Heleny i skarbów, zranił go podstępnie strzałą Pandaros. Gotów jest bić się nawet z Hektorem, a tylko za naleganiem przyjaciół odstępuje od tego. Zwłok Patroklosa broni dzielnie z początku sam, później z Ajantem i odnosi je z Meryonesem z pola bitwy. Przy zdobyciu Troi znajdował się w koniu drewnianym. Odzyskawszy Helenę, śpieszy z powrotem do ziemi ojczystej; wszakże, kiedy 1870). opływał przyl. Meleę, zagnała go z 5 okrętami burza na wybrzeże Egiptu, a odtąd przez 8 lat błąka się po krajach wschodnich, wszędzie gościnnie przyjmowany i bogatemi darami obsypywany. Wkońcu na w. Pharos zaskoczony przez wichry, zmusza za łaskawą pomocą bogini Ejdo-tei podstępem ojca jej Proteusza do objawienia sobie losów przyszłych i dowiaduje się, że jako zięć Zeusa żywcem na pola Elizejskie przeniesionym będzie. Hojnemi hekatombami przejednawszy bogów w Egipcie, powraca do ojczyzny, dokąd w tym dniu przybywa, w którym Orea-tes zwłoki pomordowanych Ajgistosa i Klitaj-mnestry grzebie, i wiedzie odtąd w Lacedemo-nie razem z Heleną życie spokojne. Tu odwiedził go Telemachos, aby zasięgnąć wieści o ojcu, kiedy właśnie dwie uroczystości weselne święci, go i hebrajskiego, wydając Hermionę, jedyną córkę swą i Heleny,

za Neoptolemosa, syna Archillesa, a syna nie- ówczesnego następcy tronu Hailu Malakot(* 1843). prawego łoża, Megapeutesa, żeniąc z córką A- Wstąpił na łron po śmierci Jana II, z którym lektora. Według odmiennej opowieści pojął Ore- nieustannie walczył. W r. 1877 wojsko jego

s. P.

zostało całkowicie rozbite przez Jana II; i mówiono nawet, że został własnoręcznie zabity przez cesarskiego przeciwnika. Po śmierci Jana wstąpił na tron abisyński; w listop. r. 1889 ukoronowany jako Negus Negusti czyli król królów Etyopii. Władcy plemion sąsiednich próbowali go strącić z tronu—napróżno. W pierwszym roku panowania M. zawarł z Humbertem włoskim traktat, na którego mocy oddał Abisynię pod protektorat Włoski, jednocześnie otrzymując wzamian tytułem pożyczki 4 000 000 lir. Traktat ten różnie tłumaczony przez obie strony (Włosi pod osłoną jego posunęli się i założyli kolonię erytyjską) doprowadził do wojny, ta zaś zakończyła się przegraną Włoch (1895 — 1896). M. żądał wycofania wojska włoskiego ze wszystkich stanowisk zajętych od niedawna; odmówiono jego żądaniu, pod Aduą d. 29 lut. 1896 Włosi pozostawili na pobojowisku 7 000 (dowódcą był gen. Baratieri). W maju t. r. gen. Valles zawarł z M-em pokój; niepodległość Abisynii została uroczyście stwierdzona. Porażka Włochów dodała powagi M-owi, mocarstwa europejskie zaczęły się z nim liczyć. Jedno za drugiem ustanowiły misye swoje przy dworze abisyń-skim (Rossya miała tu wielce obrotnego kapitana Leontjewa, przez czas pewien zupełnego dyktatora w zakresie polityki zagranicznej M-a). R. 1897 zawarto traktat handlowy z Francyą (misja Lagarde’a), w r. 1898 z Anglią (misja Sir Rennal Rodda). R. 1898 podbił M. królestwo Ras Maugasza, osadził na Tigre oddanego sobie Ras Makonnena. R. 1905 zawarł traktat handlowy z Niemcami (wskutek misyi Ro-sena). Bank narodowy egipski (angielski) otrzymał od M-a przywilej do założenia banku narodowego w Abisynii. T-stwo angielskie pogrywa Abisynię kolejami żelaznemi. M. dbały bardzo o zachowanie swej niezależności, zazdrosny o władzę w stosunku do otaczających plemion pokrewnych, jest jednocześnie despotą rozumnym i nowoczesnym. Na swój sposób euro-pejzuje Abisynię. Żona jego, znana z rozumu, Taitu, wywiera wielki wpływ na bieg spraw. Na dworze panuje etykieta ściśle przestrzegana (Hentze ,,Am Hofe des Kaisers M.“, 1905), M. sam przy pomocy sekretarza załatwia wszystkie sprawy państwa. Sam jest sędzią najwyższym. Uważa siebie za potomka króla Salomona (z małżeństwa z Sabą). Na monetach bitych w mennicy paryskiej polecił umieścić napis: „Lew domu Judy zwyciężył“. R. 1905 mianował następcą tronu siostrzeńca swego Ligę Manu. Na wiosnę r. 1910 rozeszła się po święcie wiadomość o śmierci M-a i o związanej z tym wypadkiem rewolucyi zwróconej przeciwko cesarzowej Taitu. M. od kilku lat ciężko chory, przestał zajmować się sprawami państwa, faktycznie rządzi Abisynią Taitu. —Por. Berkeley „The campaign of Adawa a. the rise of M.“ (1902).

Menendez Franciszek Antoni, malarz

hiszpański (* w Oviedo 1682—f w Madrycie 1751). Początkowo uczeń swego brata, malarza Michała M-a, później udał się do Włoch, gdzie wstąpił do wojska hiszpańskiego, a wszystkie chwile wolne poświęcał tam malarstwu. Do Madrytu powrócił r. 1717 i otrzymał polecenie zrobienia w miniaturze portretu infanta Ferdynanda, później zaś Filipa V i jego żony. Portrety podobały się królowi, który polecił artyście wykonać kilka innych, ale mimo próśb jego nie chciał go zaszczycić tytułem malarza królewskiego. M. b. cierpiał nad upadkiem malarstwa ówczesnego hiszpańskiego i uważał, że jedynym środkiem, mogącym podnieść poziom sztuki w kraju, byłoby założenie szkoły rysunkowej. Tyczący się tego projekt doręczył królowi r. 1724. Ale plany jego zaledwie w małej części były urzeczywistnione. Dzieci M-a odziedziczyły po ojcu upodobanie do malarstwa. Córka jego Anna malowała miniatury. Syn Józef Augustyn (* w Madrycie w 1724), mieszkał w Kadyksie, gdzie znany był jako portrecista. Najbardziej odznaczył się syn Lud w ik (* w Neapolu 1716—f w Madrycie 1780). Kształcił się przez czas jakiś w Rzymie; powróciwszy do Hiszpanii otrzymał zamówienia na dworze. Wymalował do oratoryum infanta księcia A-sturyi, miniaturę wyobrażającą świętą rodzinę — rzecz wielkiej wartości artystycznej. Z wielkim talentem malował też tzw. Bodegones — wyobrażające martwą naturę. W muzeum Prado znajduje się wiele utworów jego pendzla.M- Ko

Menenius Agrippa, ob. A g r y p p a M e-n e n i u s z.

Meneniusze, łac. Menenii, gens Menenia, ród rzymski. Następujący członkowie patryeyuszow-scy odegrali wybitniejszą rolę w dziejach: 1) Agryppa M. Łanatus, ob. A gryp pa; 2) Titus M. Lanatus, syn poprzedzającego, konsul w r. 477 przed Chr. razem z Graj. Horac. Pulwillusem, wskutek nieudolności swej przyczynił się do klęski Fabiuszów nad Kremerą i do upadku warowni, którą Wejentowie zdobyli. Poniósł klęskę od Etrusków, którzy aż pod mury Rzymu dotarli i dopiero przez Pul-willusa pobici i odparci zostali. Gdy w nast. r. oskarżyli go trybunowie ludowi O. Considius i T. Gennoius, skazano go na grzywny wysokie, 2 000 assów wynoszące. Ze zgryzoty zagłodził się. —3) Titus M. Agrippa Latanus. syn poprzedzającego, piastował razem z Publ. Sestyuszem w r. 452 przed Chr. godność konsula. Za ich to sprawą przeszło prawo, lex Menenia Sestia, nakazujące urzędnikom wyższym nakładanie kar na winnych obywateli według norm stałych. Kiedy plebejusze coraz śmielszemi żądaniami swemi najważniejszym przywilejom patrycyuszów zagrażali, gryzł się M. tem tak bardzo, że popadł w ciężkę chorobę.— 1) Lucius M. Lanatus, wr. 440 przed Chr konsul razem z Prokulusem Gega-niuszem Macerynusem. Gdy w roku tym Rzym

S. Drz.

S. Drz.

I)rz.

S, Drz.

M. Ab.

M. Ab.

adz,

klęska głodowa nawiedziła, ustanowiono po raz pierwszy urzędnika osobnego, praefectus anno-nae, którego obowiązkiem było zapobiegać takiej klęsce przez wczesne zakupna zasobów zboża. Z rodu plebejuszowskiego M-ów dzierżyło kilku godność trybunów ludowych.

Menes, gr. Mïjvirjç: 1) król najstarszy Egiptu, który, wyruszywszy z ojczystych This, w pobliżu Abydos, Górny i Dolny Egipt w jedno państwo połączył: Memphis założył i żył według Manetona ok. r. 5 700, w istocie zaś ok. r. 3 500 przed Chr.; grób jego odkrył w r. 1897 de Morgan w pobliżu Nakade, w Egipcie Górnym. — 2) gr. Msvyjç, r. z m. Pełli, syn Dyoni-zyusza, należał do straży przybocznej Aleksandra W-go, jako naczelny dowódca w Syryi, Fe-nicyi i Cylicyi utrzymywał na morzu związek z flotą i z wojskiem Antypatrosa (ob.).

MenesthetlS, gr. Msvea&sôç: 1) syn Peteosa, prawnuk Erechteusa, który w Atenach, podczas pobytu Tezeusza w podziemiach, z pomocą Tyn-darydów i za zezwoleniem Ateny lud przeciw niemu podburzył, aby go tronu pozbawić, po-czem sam władzę dla siebie zagarnął. W wyprawie Trojańskiej dowodził Ateńczykami, których na 50 okrętach był przywiódł. Homer bardzo go wielbi, jako dzielnego w sztuce powożenia rydwanem wojennym, w czem z Nestorem współzawodniczył. Według opowieści późniejszych, poległ pod Troją, poczem syn Tezeusza Demo-phon zajął tron ojcowski.—3) syn Ifikratesa (ob.), zięć Tymoteusza, dziełny dowódca Ateń-czyków w wojnie ze Sprzymierzonymi.

Menestratos, gr. Msveatparoc: — 1) rodem z gminy attyckiej Amphitrope, oskarżony w r. 404 przed Chr. o udział w sprzysiężeniu przeciw oligarchom w Atenach, uszedł, za pośrednictwem Krytyasa i Hagnodorosa, kary, skoro uczestników wymienił; po wypędzeniu oligarchów skazano go na śmierć.—3) pisarz grecki, autor dzieł agronomicznych.—3) rzeźbiarz grecki, żyjący w czasach Aleksandra W. Wykuł z marmuru nadzwyczajnego połysku słynne posągi Heraklesa i Hekaty dla świątyni Artemidy w Efezie.

Ménestrel z Reimsu — żył w w. XIII, napisał ok. r. 1260 prozą rodzaj krouiki popularnej (o Ziemi św., Flandryi, Francyi, Anglii); pozostawił kilka legend i „curiosités“. Styl wdzięczny i naiwny. Natalis de Wailly wydał: „Récits d’un M. de R. au XIII s.“ (Paryż 1876).

Menestrelowie (późn. méné(s)triers) a. minstrelowie (od łac. ministerialis t. j. służący)—śpiewacy, muzycy i poeci średniowieczni, których od początku w. XIII znajdujemy na dworze nietylko królów Francyi, lecz i papów feudalnych np. hr. Szampanii i Prowancyi, w w. XIV—na dworach ks. Burgundyi, Berry, hr. Artois, Namur itd., biskupów niektórych; nawet gminy miejskie niekiedy utrzymywały własnych M-ów. Czynności ich początkowo nie różniły się od żonglerów (ob.) (jongleurs, joGulato-res)\ grywali na różnych instrumentach muzycznych, popisywali sie siłą i zręcznością, nosili stroje jaskrawe, strzygli włosy dziwacznie, używali przezwisk błazeńskich (A envis te voi, Quatre-oefus itp.). Brunetto Latini (1260) opisuje ich jako pełnych wesołości, wyśmiewających się ze wszystkiego, nawet z siebie samych. Od sztukmistrzów, grajków i linoskoków wędrownych różnili się tern tylko, że byli najczęściej unieruchomieni na miejscu, na zamku jakiegoś pana itd.; czasami nietylko stale, ale i dziedzicznie służyli do rozweselania pana swego. Takim poetą i śpiewakiem, a zarazem sługą wiernym był Blondel, legendarny M. Ryszarda Lwie Serce. W w. XIV pojęcia te się zróżniczkowały i M-atni zaczęto nazywać tylko tych, którzy wymaganiom większym artystycznym odpowiedzieć mogli i, posiadając zdolności poetyckie, zbliżyli się pod tym względem do truwe-rów (ob.); inni stali się pomału giermkami, heroldami lub kronikarzami dworskimi. Już w w. XIII nawet dają się napotykać M-owie, posiadający lenna i tytułujący sięSire de... a tacy Froissart, Chastelain itp. otaczani są szacunkiem powszechnym. Od nich pochodzą późniejsi poeci i uczeni nadworni. Ob. też méné-st ries.— Na początku w. XIX szkoła romantyczna w Anglii wskrzesiła zainteresowanie się M-arni: Walter Scolt r. 1803 wydał zbiór balad ludowych szkockich p. n. „Minstrelsy of the Scot-tish Border‘‘, r. 1805 ukazał się słynny poemat jego „Lay of the last Minstrel‘‘. — Bibl.: Hist. litt, de la Frauce, t. XXIII; Schultz „D. hoefisches Leben zur Zeit d. Minnesinger“ (Lipsk 1889); Freymond „Jongleurs et M.“ (Halle 1883); Gautier „Les Epopées franç., t. II; Diez „La Poésie d. Troubadours“ (th franc., Paryż 1845); Dinaux „Trouvères, jongleurs et M. du nord de la France...“ (Par. 1837 — 63, 4 t.); Tarbé „Les Chansonniers de Champagne“ (Reims 1850); Brakelmann „Les plus anciens chansonniers français“ (Par. 1891); Bernhard „Recherches sur la corporation des M. de la ville de Paris“.

Menostrier Klaudyusz Franci szek, heraldyk francuski (* 1631 — f 1705), Jezuita, od r. 1667 bibliotekarz kollegium Trinité, ogłosił m, in.: „L’art du blason justifié avec la méthode abrégée des principes héraldiques“ (Lugdun 1661, wiele wyd.); „La méthode du blason“ (Paryż 1688; wiele wyd.); „La science de la noblesse“ (Paryż 1691, Lugdun 1691); „La nouvelle méthode raisonnée du blason mise dans un meilleur ordre“ (Lugdun 1770, 1780); „Le véritable art du blason“ (Lugdun 1658, 1659,    1672, 1675); „Origines des armoiries“

(Lugdun 1679, Paryż 1680); „Origines des ornements des armoiries“ (Lugdun 1680, Paryż 1680, 1682).

Ménéstnes, korporacya muzyków francuskich zwana także ménestrels), założona w r. 1330 na wzór cechu. Miała prawa własne, dni ze-

brań, oraz „króla“ (roi des ménétriers); istniała urzędowo do r. 1750, faktycznie aż do Re-wolucyi.

drugiej uzasadnił konieczność ujęcia w ścisłe ramy prawne stosunków pracodawcy do pracobiorcy (jest to właściwie wstęp do dzieła większego, mającego na celu rozważenie idei zasadniczych socyalizmu z prawnego punktu widzenia). Zdaniem M-ra idee socyalizmu dopiero wówczas, kiedy przestaną być przedmiotem badań ekonomicznych, a ujęte zostaną w konkretne pojęcia prawne, staną się punktem wyjścia dla mężów stanu, zmierzających do wykazania „o ile istniejący ustrój prawnospołeczny może być przekształcony w interesie klas nie-posiadających“. Z innych prac M-ra zasługują na uwagę: „System d. Oesterreichisch. Civil-prozessrechts in rechtsvergleichender Darstellung“ (Wiedeń 1876); „Lehre v. d. Streitparteien“ (t-że 1880). O ile we wszystkich pracach powyższych hołduje M. zasadom liberalizmu humanitarnego, jako zwolennik umiarkowanych reform społecznych, w ostatnich zaś swych pracach, zwłaszcza w „Neue Staatslehre“ 1902 (przekł. pol. „Nowo nauka o państwie“, wyd. 2-e, Lwów 1907), jest już M. socyalistą, budującym państwo socyalistyczne z abstrakcyjnych norm prawniczych. Ostatnią pracą M-ra jest „Nowa nauka o moralności“ (przekł. polski, Lwów 1907). Z innych prac są w przekł. polskim: „Społeczne zadania nauki prawa“ (Warszawa 1908) i „Polityku ludowa“ (Stanisławów 1908), toż dzieło p. n. „Polityka ludu“ (Łódź 1907); „Prawo do całkowitego wytworu pracy“

S. T. i E. Chw,

adz.

Menger: 1) Maks,polityk austryucki, adwokat (* 1838 w Nowym Sączu), r. 1869 — 1907 deputowany na sejm śląski i do parlamentu.

/ Członek stronnictwa postępowego niemieckiego.

Pisał wielokrotnie o przedmiotach polityki bieżącej, brat jego—2) K a r o.l ekonomista austrya-cki (* w Nowym Sączu w Galicyi 23 lut. 1840), od r. 1873 profesor ekonomii politycznej w uniwersytecie wiedeńskim, nauczyciel arcyksię-cia Rudolfa i towarzysz jego podróży po Szwaj-caryi, Anglii i Francyi, członek izby panówr Występował gwałtownie przeciwko hegemonii szkoły historycznej w ekonomii politycznej („Die Irrthüme d. Historismus in der deutschen Nationalökonomie“, 1884); uczył wbrew Schmol-lerowi i jego towarzyszom, że badania historyczne nie wyczerpują pracy w dziedzinie ekonomicznej i że należy nierównie więcej oddawać się pracy nad teoryą gospodarstwa i statystyką. W dziedzinie teoryi—w przeciwieństwie do szkoły klasycznej—nie opiera wartości na pracy albo na kosztach produkcyi, ale na użyteczności i względnej rzadkości dóbr i stara się wyjaśnić zjawiska społeczne życia gospodarczego, z gospodarczych zamierzeń jednostek, czynnych w życiu gospodarczem z uwzględnieniem wpływów państwowych i społecznych.—

Mengli G-irej, ob. Gireje.

MengS Antoni Rafał, malarz i pisarz niemiecki (* 12 marca 1728 w Uściu (Aussig), w Czechach—f 29 czer. 1779 w Rzymie). Ojciec, duńczyk, był malarzem nadwornym w Dreźnie; matka pochodziła z Łużyc. Od dzieciństwa, wbrew może skłonnościom wrodzonym, przeznaczony do zawodu malarskiego, z niechęcią się oddawał tej sztuce pod kierownictwem surowym ojca, który r. 1741 przeniósł się do Rzymu, gdzie obok wykładów Benefiala w zakresie technicznym M. uczył się nadto malarstwa z arcydzieł starożytnych, Michała Anioła i Rafaela. R. 1744, po powrocie do Drezna, mianowany malarzem nadwornym. W galeryi miejscowej badał Correggia, poczem udał się znów do Rzymu (1746 — 9), uczęszczał do Akademii i r. 1748 wymalował kilka obrazów większych (m. inn. Magdalenę, do której za wzór posłużyła mu piękna Małgorzata Guazzi, przyszła jego żona). Po powrocie do Drezna r. 1751 dostał zamówienie—obraz Wniebowstąpienia do ołtarza nowego kościoła. R. 1754 objął kierownictwo Akad. malarskiej na Kapitolu; wymalował obraz sufitowy w kość. św. Euzebiusza (1757) oraz szereg obrazów olejnych dla osób prywatnych, m. inn. słynny „Parnas“—do willi kard. Albani. R. 1761 zaproszony przez Karola III przeniósł się do Hiszpanii, wykończył tu zamówienie

Teorya wartości i ceny M-a stała się punktem wyjścia dla wielu ekonomistów austryackich (Warszawa 1909). i dała początek t. zw. szkole austryackiej (Wieser, Böhm-Bawerk, u nas Czerkawski). Pisma: „Grundsätze der Volkswirtschaftslehre“

(1871); „Untersuchungen über die Methode der Sozialwissenschaften und der politischen Oeko-nomie insbesondere“ (1883); ,,Die Irthümer des Historismus in der deutschen Nationalökonomie“

(1884); ,,Beiträge zur Währungsfrage“ (1892);

,,Der Uebergang zur Goldwährung“ (1892); ,,Zur Theorie des Kapitals“ (,,Jahrbücher f. National ökon.“ 1888); „Grundzüge einer Klassilicatiou der Wirtschaftswissenschaften“ (tamże 1889).

O M-rze: Mahaim w „Rev. de Belgique XXI“;

Bonar ,,The AustrianEconomists“ (1888); Smart „Value in the lines of M.“.—-3) Antoni, prawnik austryacki (* 12 wrześn. 1841 w Manio-wie, w Galicyi —f 7 lut. 1906), profesor procedury sądowej cywilnej, w r. 1874 profesor nadzwyczajny, r. 1877—zwyczajny w Wiedniu.

Zasłynął szeregiem prac naukowych, w których rozważał prawo ze stanowiska tłumów upośledzonych. Swe idee wypowiedział głównie w dwuch pracach: „D. bürgerliche Recht u. die besitzlosen Klassen, eine Kritik d. Entwurfs ei-nes bürg. Gesetzbuchs f. d. deutsche Reich“

(Tubinga 1890) i „D. Recht auf d. vollen Arbeitsertrag in geschichtl. Darstellung“ (Stuttgart 1886; wyd. 2-e, 1891). W pierwszej wykazał nieuwzględnienie w projekcie niemieckiego kodeksu cywilnego interesów klasy robotniczej, w ! drezdeńskie, wykonał kilka obrazów nowych

„Rifflessioni sopra i tre gran pittori:

Kunst“, t. V, 1895).

phen M.“ (Elberfeld 1877).

Ii. K.

(Zdjęcie z krzyża, św. Józef i iun.), wsławił się portretowaniem doskonałem. R. 1769 wskutek intryg opuścił Madryt i wyjechał do Florencyi i Parmy, skąd r. 1771 przybył do Rzymu, gdzie w ciągu pobytu 3-letniego bibliotekę watykańską freskami przyozdobił. Powtórnie przebywał w Hiszpanii r. 1772—75 i wówczas m. inn. stworzył obrazy sufitowe w pałacu królewskim: Apoteozę Trajana i Świątynię sławy. Ostatnie lata (od 1775) spędził w Rzymie. Pochowany w kość. św. Piotra pod nagrobkiem wspaniałym, wystawionym przez wielbicielkę jego ces. Katarzynę II (inny wielbiciel, d’Azara, wzniósł mu pomnik obok pomnika Rafaela).- Z dzieł jego licznych najważniejsze zna-leść można w galeryach Drezna (autoportret pastelowy, Amor, Magdalena), Monachium (portret Kapucyna i portret własny), Wiednia (św. Piotr z płomieniem nad głową, podobizny infantki neapolitańskiej Maryi Teresy i hiszpańskiej—Maryi Ludwiki), Berlina (św. Rodzina, portret ojca), Petersburga (św. Jana Chrzciciel na pustyni i 7 innych obrazów), Madrytu (Narodzenie Chrystusa i mnóstwo portretów w rękach prywatnych). Rozgłos niezwykły, jakiego był używał, opierał się głównie na doskonałości jego techniki. Uczeń Winckelmanna (ob.). Eklektyk z usposobienia i z „zasady“, starał się o pogodzenie w sztuce kierunków rozlicznych i o wytworzenie piękna „wszechstronnego“. Ulubionymi jego mistrzami byli: Antoni Correggio i Rafael Santi, których imiona nosił. Zalety zewnętrzne dzieł M-a nie wynagradzają tego chłodu, który z nich wieje, nie miał bowiem ani wyobraźni żywszej, ani uczucia, ani myśli głębszej. Refleksya i „robota“ przeważają nad natchnieniem. Zestawiając Tiepola (ob.) z M-em, Muther z całą stanowczością tamtemu oddaje pierwszeństwo, M-a zaś, w którym raczej „naturę filologa“ widzi, niż ducha twórczego, nazwał: „uczony amanuensis“.—M. miał wielu uczniów a trądycye jego długo się trzymały po akademiach.— Napisał: „Gedanken üb. d. Schönheit u. üb. Geschmack in Malerei“ (Zurych 1765),

Raffaello, Tiziano e Correggio“ i „Lezioni prat-tiche di pittura...“; wszystkie te prace wyd. przez Józefa Mik. D’Azara p. n. „Opere di Ant. Raf. M. primo pittore della Maesta di Carlo III Rè di Spagna“ (Parma 1780, 2 t., przekład niem. przez Pranga w 3 t., Halla 1786).—Bibi.: Müller „Histor. Lobschrift auf R. A. M.“ (Zurych 1781); Reber: „R. M.“ („Kunst u. Künstler d. Mittelalters u. d. Neuzeit“, Lipsk 1877); Woermann „Ismael u. Raphael M.“ („Ztschr. f. bild.

M. Ab,

Mengs-Tse (= mistrz Meng, łac. Mencius), mędrzec chiński (* 371 przed Chr. w dzisiejszej prow. Szantung — -f tamże 289). Przez czas długi był doradcą na dworze księcia Seuen w Tse, później zajmował to samo stanowisko na innych dworach, wkońcu powrócił w strony rodzinne, by tam opracować ostatecznie swój system i zgromadzić wokoło siebie uczniów. Rozważania M-go obracały się niemal wyłącznie około dwuch zagadnień: sprawy stosunku rządzącego do rządzonych, oraz moralności natury ludzkiej. M. uważał, iż lud jest najważniejszym czynnikiem w państwie; ważniejszym nawet, niż samo państwo, na trzecim planie dopiero stawiał władcę. Zagadnienia moralne rozwiązywał wychodząc z założenia, że skłonności natury ludzkiej są dobre, popierał tedy filozofię egoizmu Jengczuego oraz głoszone przez Mitbsa zasady wszechludzkiej i równej dla wszystkich miłości, która zdawała mu się niemożliwą do pogodzenia ze szczególną miłością żywioną dla rodziców.—Nauki te jego wyznawcy ułożyli w tormie dyalogów i wydali w książce noszącej imię M., czwartej z rzędu wśród t. zw, Szeszu („Cztery księgi“), książkę tą na łacinę przełożył Julian (Paryż 1824, 2 t..), na jęz. angielski Legge („Life a. works of Mencius“ Londyn 1875), na jęz. francuski Gauthier (Paryż 1871). — Por. Faber „Lehrbegriff des philoso-

M, Ko.

Menhir („długi kamień“) nazwa pomników megalitycznych w Bretonii, kształtu podłużnego. Wiele M-ów w tej dzielnicy ma nazwę własną: Pierrefille, Gros-Cailloux itd., a niekiedy dosięgają rozmiarów b. znacznych: np. M. przewrócony i pęknięty w Lockmariaker (Morbihan) ma 21 m. dł., 4 szer. i waży 250 000 klgr. Zdarza się, iż na głazie są wyrżnięte wgłębienia okrągłe, koła współśrodkowe itd.— Bibi. ob. Megalityczne pomniki.

Menier Emil Justyn, przemysłowiec i polityk francuski (* 1826 w Paryżu — ■f 1881 w Noisiel [Seine-et-Marne]). Ojciec jego założył był r. 1815 w Paryżu zakład wyrobów farmaceutycznych, który w r. 1825 przeniósł do Noisiel, gdzie założył też fabrykę czekolady. Młody M. uczył się w Noisiel, później słuchał wykładów w Collège de France, i w szkole wyższej farmaceutycznej, odbył kilka podróży za granicę, wkońcu r. 1853 objął kierownictwo zakładów w Noisiel i wkrótce uczynił z nich jedno z największych przedsiębiorstw przemysłowych w świecie. Już wchwili, gdy stawał na czele przedsiębiorstwa, zakłady te były pierwszą we Francyi fabryką wyrobów aptekarskich, a ilość wyrabianej czekolady wynosiła 680 000 klg. (dwa razy tyle ile ł/₄ wieku przedtem wyrabiała cała Francya). Chcąc mieć wyroby surowe z pierwszej ręki, M. założył olbrzymie plantacye kakao w Velle-Menier (Nicaragua) i cukrownię w Roye (Somme); dla uniknięcia kosztów transportu, część fabryki przeniósł do Londynu (wyrabia tam rocznie 800 000 klgr. czekolady). Rozszerzył i wyrób przetworów chemicznych, założył fabrykę kauczuku i kablów, w r. 1867 zbył te zakłady. Zakłady w Noisiel wytwarzają czekolady r. 1879 — 15000000 klgr., dziś jeszcze więcej. Fabryka zatrudnia 1 700 robotników. Pobudował tu do-

Pr J. P.

A-

E, Chw.

bre mieszkania robotnicze r. 1874, oraz wzorowe fermy rolnicze, bogato uposażone przez siebie, a później przez wdowę jego i córki. M. zajmował się też bardzo zagadnieniami eko-nomicznemi. Zagorzały zwolennik wolnej kon-kurencyi, w r. 1869 założył Ligę obrony wolnego handlu, a w r. 1878 Ligę obrony interesów spożywców. Napisał wiele broszur i artykułów, w których zalecał jedyny tylko podatek

—    od kapitału. Jako deputowany bronił tego poglądu w Izbie. Należał M. do lewicy skrajnej, głosował za całkowitą amnestyą i był jednym z tych, którzy złożyli dar 100 000 fr. na propagandę przeciwko Mac-Mahonowi (ob.). Łożył wiele na pisma broniące tych poglądów. Napisał m. in. „Des indemnités aux victimes de la guerre" (1871); „Théorie et application de l’impôt sur le capital“ (1874, wyd. 3-e 1876); „Économie rurale“ (1875); „L’Avenir économique“ (1875

—    1878, 2 t. wyd. 2-e 1876—80); „Atlas de la

production de la richesse“ (1878). Założył r. 1875 „La Reforme économique“. —Bibl. Tur-gan „Les Grandes Usines“ (VII, 127 — 128); Blax de Nansouty „Les Etablissements M. a l’exposition de 1889“ (Paryż 1888); „Le personnel des établissements M. La Cité ouvrière de Noisiel“ (Paryż 1895).    Ko-

Ménière Prosper, lekarz (* w Angers 1799 —t w Paryżu 7 lut. 1862). W r. 1828 osiągnął dyplom doktorski w Paryżu, poczem został ordynatorem kliniki (chef de clinique) wydziału paryskiego, a w r. 1832 profesorem przybranym (agrégé). Popierany przez Orfilę (ob.), w r. 1838 otrzymał stanowisko lekarza naczelnego w paryskim zakładzie głuchoniemych. M. był lekarzem wszechstronnie wykształconym, a znawcą doświadczonym chorób usznych i głuchoniemoty, z zakresu tego m. inn. ogłosił: „Mémoire sur l’exploration de l’appareil auditif“ (Paryż 1841); „De la guérison de la surdi-mutité et de 1’edu-catioh des sourds-muets etc“ (t-że 1853); „Du mariage entre parents considéré comme cause de la surdi-mutité congénitale“ (t-że 1856) i „Mém. sur des lésions de l’oreille interne donant lieu à des symptômes de congestion cérébrale apo-plectiforme“ (t-że 1861), w pracy tej opisał po raz pierwszy objawy choroby ucha wewnętrznego przez siebie odkrytej, imię jego też noszącej, polegającej na zmianach chorobnych w błędniku (ob. Ucho), mianowicie na zapaleniu krwotocznym (inflammatio haemarrhagica) przewodów półkolistych (canules semicirulares), które objawia się zawrotami głowy i ruchami kołu-jącemi.—M. był także b. biegły i rozmiłowany w literaturze łacińskiej i napisał dwie prace b. ciekawe: „Etudes médicales sur les poètes latins“ (Paryż 1857) i „Cicéron médecin“ (t-że

1862).—Por. Dechambre „Diction, encyclopéd. des sc. méd.“ (Ser. 2, VI, 523).

Ménièra choroba, ob. Ménière P.

Menilek, ob. M e n e 1 i k.

Menilit a. opal bulasty, utwór zło

gowy, koloru szarego, wątrobno - brunatnego, kasztanowatego, słabo połyskujący, nieprzezroczysty; tworzy buły lub drobne warstewki wśród margli i glin łupkowych. Znajduje się w Me-nilmontant (stąd nazwa) pod Paryżem, w Hra-nicach (Morawy); u nas w łupkach niektórych Śląska i Galicyi, zwłaszcza koło Dynowa i Ju-rowca.

Menin (flam. Meenen) we Flandryi zachodniej (Belgia), węzeł kolei Courtrai-Haze-brouck i M.-Roulers, na lew. brzegu rzeki Lys, w pobliżu granicy francuskiej. Kościół piękny katolicki, kollegium biskupie, słynny browar, wyroby lniane, 19 000 m-ców (1905). Potężna warownia, wznowiona przez Vaubana, r. 1794 zjednała obroną swoją Scharnhorstowi sławę, została w ostatnich czasach zburzona.

Meningitis, zapalenie opon mózgowych, ob. Opony mózgu i rdzenia (Chorobich). Meninx, Ob. Opony mózgu.

Meniński Franciszek (Mesgnieu), po-lyglota, oryentalista, słownikarz i gramatyk polski (* 1623 w Lotaryngii —f w Wiedniu 1698). Pochodził jakoby z rodziców polskich, w Lotaryngii osiadłych; sam jeduak podawał siebie za Francuza i pierwotnie podpisywał się „M e s g-nien“. Kształcił się w Rzymie, skąd przybył do Polski i z poselstwem wysłany był do Konstantynopola (1652); wydoskonaliwszy się w jęz. wschodnich, wrócił do Polski a r. 1661 osiadł w Wiedniu i uzyskał przy dworze cesarza stanowisko pierwszego tłumacza jęz. wschodnich. W r. 1669 odbył, już jako „kawaler jerozolimski“, podróż do Jerozolimy. Przez Jana III Sobieskiego wyniesiony do zaszczytu szlachectwa polskiego (1680); od tego czasu do swego nazwiska francuskiego „Mesgnien“ dołączał polskie M. Uzyskał rozgłos wszechświatowy przez swój słownik olbrzymi jęz. wschodnich: „Thesaurus linguarum orientalium turcicae, arabicae et persicae“ (Wiedeń 1680, t. 3, folio, 6080 koluin); słownik zawiera obfitą frazeologię i zestawienia z jęz. niem., franc., włoskim i polszczyzną. W wyd. 2-em (Wied. 1780 ,,Lexicon arabico-persico-turcicum‘‘ etc. pod redakcyą B. Jenischa), opuszczono jęz. polski. Do pierwszego wyd. dołączono ,,gram. turecką“ ze wskazówkami co do jęz. arabskiegoo i perskiego. Osobno wydana gramatyka nosi tytuł: „Linguarum orientalium turcicae, arabicae, persicae iustitutiones seu grammatica turcica... cujus sin-gulis capitibus praecepta linguarum arabicae et persicae subjiciuntur. Accedunt nonnulle adnotatiunculae in linguam ta(r)taricam, ex qua originem trahere videtur turcica praeterea harmonica conjugatio verbi turcico-arabico-persici“ (Wiedeń 1680, fol. str. 4—216). Wyd. 2-e tej książki fol. małe w 2 t., Wied, 1756, opracowane przez Węgra A. F. Kollara p. n. ,,Insti-tutiones linguae turcicae cum rudimentis paral-lelis linguarum Arabicae et Persicae“. Uzupełnieniem do słownika miało być dzieło:

K, A.

nagry.

S. Orz,

pukłą.

Menippos, gr. Mśvi7U7coę: 1) krasomówca dość znaczny grecki, rodem ze Stratonikei, którego wykładów Cycero słuchał i z nim po Azyi Mn. podróżował. 2) rodem z Gadary, w Syryi, zrazu niewolnik; później stał się gorącym zwolennikiem filozofii Cyników. Niegodziwy lichwiarz: kiedy wkupiwszy się jako obywatel w Tebach, * ale nie może znajdować się w pobliżu innych stracił znaczną sumę pieniędzy, z rozpaczy so- roślin, bo je otacza i dusi. bie życie odebrał. Na tle filozofii praktycznej kreślił wyborne satyryczne obrazki prozą, wierszami przeplatane, przez współczesnych i w późniejszych wiekach wysoko cenione, ponieważ, tylko jako a7iooôoysXotoç, unikał w nich napaści osobistych i jedynie dowcipem błędy filozofów epikurejskich smagał. Naśladowali go Me-leagros i Lukianos, a Marcus Terentius Varro (ob.) szczególnie w swych Saturae Menipneae.

Nie dochowały się z nich żadne szczątki.— Por.

Ley Fr. ,, De vita scriptisque M. Cynici et de

„Coraplementum Thesauri linguarum orientalium seu onomasticum latino-turcico-arabico-persicum, simul idem Index verborum Lexici“ itd. (Wiedeń 1687, fol., kolumn 1806). Znaczna część tego dzieła z druku, a nawet rękopisu zniszczoną została podczas pożaru przedmieścia Wiednia (1683). Dla użytku Polaków ułożył też gramatyki jęz. włoskiego i francuskiego: „Com-pendiosa italicae linguae institutio iu Polonorum gratiam collecta“ (Gdańsk 1649, 8-o, 1—j—118); „Grammatica gallica iu usum juventutis maxime Polonae composita“ (tamże 1649, 8-o

5—}—66). Główną dla nas pracą M-a pozostanie jego gram. polska: ,,Francisci Mesgnien Lotha-ringi Grammatica seu institutio polonicae linguae in qua etymologia, syntaxis et reliquae partes omnes exacte tractantur in usum exte-rorum édita Dantisci, sumptibus Georgii Forsten Bibliopolae regii“ (12-ce, str. 140, 1749). Wyd. 2-gie, Lwów 1747 u oo. Jezuitów.

Menippe, gr. MeviîC7rq: 1) córka Nereusa i Dorydy.—2) córka wieszcza Tamirysa, matka Orfeusza. — 3) Córka Penejosa, małżonka Pe-lasgosa, matka Frastora.— i) Córka Oryona i siostra Metyochy. Obie siostry wyuczyła sama Atena sztuki tkackiej, Afrodytę zaś obdarzyła je urodą. Kiedy w części krainy Beockiej mór wybuchnął, a wyrocznia Appollina Gortyńskiego radziła, aby bogów rozgniewanych ofiarowaniem dwuch dziewic przejednać, potrzaskały zaraz obie, kiedy się o tern od niewolnicy dowiedziały, krosna swe, poodcinały sobie uszy, a krtanie igliczkami poprzeszywały. Ofiarą tą przebłagały bogów: zaraza ustała. Przywołane przez nie bóstwa Hades i Proserpina zabrały ciała ich do podziemi, natomiast zapaliły na pamięć ich na niebie dwie gwiazdy, zwane kometami (ob.). Aonowie wystawili siostrom w pobliżu miasta Orchomenos świątynię, w której dorocznie ofiarę z chłopców i dziewcząt składali. Owidyusz (Metam. .13, 685 i nast.) przenosi te legendy do Teb, inni poeci do m. Ta-

S. Drz.

Saturis M. Ter. Varronis“ (Kolouia 1843); Oeh-ler Fr. ,,M. Ter. Varronis Saturarura M-rura reliquiae“ (Lipsk 1844); Riese A. w ,,Neue Jahrb. 1. Philol.“ t. 95 i w „Philologus“ XXVII 316—331; Wildenow „De M. Cynico“ (Halla î 881); Wachsmuth ,,Sillographorum Graec. reli-quiae“ (Lipsk 1885). Także głośny w w. XVI paszkwil francuski nosił według M-a tytuł Satire Menippée; wydali go: Nodier (Paryż 1824); Labitte (Paryż 1842); Franks (Opole 1884). — 3) Geograf grecki, rodem z Pergamon, za czasów Augusta i Tyberyusza, napisał dzieło w 3 księgach: Ilepi^ooę _ r/ję svrôç D-a-XazrfjQ ( = Podróż na około m Śródziemnego!: wyciąg z niego zrobił Marcianus (ob.); urywek Ti tego wyciągu, jak i przedmowa Marcyana dochowały się do czasów naszych; — wydał je Müller K. w „Geogr. Graec. min.“ I, 563 i nast. i uzupełnił we „Fragmenta Hist. Graec.¹¹ V, 174—187; por. Hoffmann „M. der Geograph“ (Lipsk 1841).

Menisk —powierzchnia wolna cieczy w rurce włoskowatej; stosownie do tego, czy ciecz zwilża materyał rurki, czy też nie, powierzchnia ta zwraca się do góry stroną wklęsłą lub wy-

A. Ł.

Menispermaceae (Miesięcznikowate), rodzina roślin dwuliścieniowych, mająca za cechy: kielich 3—4—6 działków, jedno lub dwu-rzędny; płatków zwykle 6, dwurzędnych, niekiedy żadne; pręcików tyleż co płatków, niekiedy liczne, czasem jednowiązkowe; owoc — pestkowiec, najczęściej jednonasienuy, nasienie białkowe lub bezbiałkowe, o zarodku wielkim, skrzywionym. Krzewy wijące się, rzadko zioła, o liściach pojedyńczych, bezprzylistkowych, zwykle błoniasto-nerwowych, i kwiatach niepozornych, rozdzielno-płciowych, zebranych w wiechy lub grona. Zaliczają tu ok. 250 gatunków, właściwych okolicom zwrotnikowym. Z powodu zawartej w nich substaucyi gorzkiej niektóre mają własności lekarskie; owoce jednych są jadalne, innych ostro narkotyczne.

Menispermum (Miesięcznik), rodzaj roślin z rodziny Menispermaceae. Krzewy się pnące, pozaeuropejskie. M. eanadense, z Ameryki płn., o liściach okrągławo-sercowatych i kwiatkach zielouawo-białych, zebranych w grona, służy w Europie do ozdabiania ścian i altan,

Mełliusze, łac. Maenii, gens Maenia, ród plebejuszowski rzymski: 1) Gajus M., protestował w r. 483 przed Chr. jako trybun ludowy przeciwko poborowi wojska przez konsulów, aby przez to podział gruntów rządowych pomiędzy lud na nich wymusić. — 2) Marcus M., według źródeł niektórych Meuenius, wystąpił jako trybun ludowy z takiem samem żądaniem, lecz reformy prawa rolnego przeprowadzić nie mógł, ponieważ wszyscy koledzy jego oświadczyli się przeciwko niemu. — 3) Gajus M., spra-

wując w r. 338 przed Chr. razem z Lucyuszem i „Fundamentbuch v. d. rechten christl. Glauben“ Furyuszem Kamillusem godność konsula, wal- i (1556). M. odrzucają przysięgę, wojnę i wszelką czył szczęśliwie przeciwko Latynom. Na cześć zemstę, nie uznają rozwodu, chyba w wypadku jego postawiono w Rzymie na Forum osobną kolumnę columna Maenia (ob. Meniuszowa kolumna). Przeprowadził on prawo lex Maenia, wskazujące patrycyuszom, aby wybranym wyższym urzędnikom rzymskim tak zwaną lex curiata de imperio zgóry bezwarunkowo przyznawali. W r. 320 dyktator, a r. 314 poraź wtóry, aby śledztwo w sprawie sprzysię-żenia w Kapuy przeprowadził. Także w Rzymie rozpoczął w tej mierze badania ścisłe, atoli złożył urząd swój, kiedy optymaci rzymscy z takiemi samemi zarzutami przeciwko niemu wystąpili, jakie on im czynił. Trybunał sądowy, przed którym sam się stawił, uwolnił go od wszelkiej winy. Poprzednio sprawował on godność cenzora i kazał na wszystkich do Forum przyległych domach balkony pobudować, aby więcej miejsca dla widzów zyskać, ztąd też domy owe balkonami opatrzone, nazywano od tego czasu Maeniana.—4) Marnotrawca okrzyczany rzymski, za czasów poety Luoyliusza: odkupił od niego cenzor Cato dom przy Forum Romanum (ob. Meniuszowa kolumn a).p-Meniuszowa kolumna, łac. Maenia columna, stała w Rzymie na Forum, postawiona na cześć Gaj. Meniusza (ob.). Rzymianie dowcipni odnosili ją zrazu pewnie w żartach, później jednak całkiem poważnie do rozrzutnika głośnego M e-niusza (ob.), żyjącego za czasów Lucyliusza, który dom swój przy Forum cenzorowi Katonowi sprzedał i tylko kolumnę ową w kontrakcie jako własność sobie zastrzegł, aby z jej szczytu mógł się swobodnie przyglądać igrzyskom gladyatorów.

zdrady małżeńskiej, aui hierarchii żadnej. Prze-łożeui i nauczyciele Kościoła służbę swą sprawować winni bezpłatnie. Dzieci otrzymują imiona przy urodzeniu, chrzest odbywa się w domach modlitwy w 14 i 16-ym roku życia. Różnice w poglądach na wymagania karności kościelnej wywołały w r. 1554 rozłam wśród M-ów; podzielili się na grubych (groben), też W a-terlanderzy, zwani od ich siedziby Water-landu w Hollandyi północnej, i delikatnych (feinen), również Wonningerzy, Gdańszczanie, Flamingerzy. Ci podzielili się na drobniejsze sekty, Ukewalistów (zwolenników chłopa z Gro-ninge.i, Uke-Wallesa f 1651), Dompelerystów. Pod wpływem Arminianizmu i Socynianizmu, Grubi rozpadli się r. 1664 na dwie sekty oddzielne, wyznawcy jednej, trzymający się dawnych zasad ściśle ortodoksyjnych, nazwani zostali Apo-stoolistami (od założyciela Samuela Apostoola — f w Amsterdamie 1644), nazywano ich także mennonickiemi Nowochrzceńcami, albo Sonni-stami (na kościołach ich były znaki wyobrażające słońce); grupa druga t. zw. Galenistów kierowana przez Galenusa Abrahama de Haen (f 1706) uległa w znacznej części wpływom wyznawców Arminiusza i Socyusza. W r. 1801 obie grupy połączyły się, od r. zaś 1811 wszystkie gminy Nowochrzceńców zespoliły się z sobą ściślej przez utworzenie związku ogólnego Nowochrzeńców w Amsterdamie.—M. zrobili b. wiele na polu działalności filantropijnej. W Hollandyi jest obecnie M-ów ok. 60 000 (w 120 gminach), już od r. 1577 korzystających z zupełnej swobody. W Niemczech (Baden, Prusy, Palatynat, Hessya, Wirtemberg) jest ok. 18 000 Mennonitów, z tego ok. 10 000 w Prusiech Zachodnich. R. 1868 zniesiono przysługujący im przywilej zwalniający ich od służby wojskowej, ale pozwolono im pełnić obowiązki na posadach dozorców chorych, rzemieślników wojskowych itp. R. 1886 M. w Niemczech również połączyli się w jedną gminę, z siedzibę w Hamburgu. Drobne gminy istnieją we Francyi (od 1901 połączone), w Szwajcaryi (połączone w związek) i w Luksemburgu. Wielkie kolonie M-ów znajdują się w Rossyi, dokąd M. przywędrowali z Prus Zachodnich ok. r. 1789, oraz w Ameryce, dokąd wyemigrowali r. 1683 z Palatyna-tu i Krefeldu Oprócz zjednoczonych M-ów istnieją oddzielne i rozmaicie zorganizowane gminy Nowochrzceńców, wśród których dawne przeciwieństwa wyznaniowe są dość silne: Staro-mennonici, a. Amańczycy od Szwajcara Ammanna, Bracia chrześciańscy a. Hol-dermaniści od M. Holdermanna, Egliści, reformowani M., zorganizowani na zasadach komunistycznych Huterscy bracia w płd. Dakocie. Ogólna ich liczba wynosi ok. 250 000—tworzą

S. Drz.

Mennica, ob. Moneta.

Mennicze regalia, ob. Moneta.

Mennc Szymon, kierownik sekty Anabaptystów, nazwanej później od jego imienia Men-nonitami (* prawdopodobnie 1492, w Witmar-sum we Fryzyi —f w 1559 w Wüstenfeld pod Oldesloe). Ok. r. 1515 został księdzem katolickim; stracenie w Leeuwarden w r. 1531 jednego z Anabaptystów skłoniło go do wystąpienia z Kościoła katolickiego. W r. 1536 przyjął powtórny chrzest i jął zakładać gminy Anabaptystów we Fryzyi wzdłuż wybrzeży m. Północnego, później w Holsztynie. R. 1879 postawiono mu pomnik w Witmarsum. Pisma jego, przełożone z dyalektu dolno-niem. na holenderski, wydano r. 1681 (wyd. nowe Cramera w przygotowaniu). Zasady swej nauki M. wyłożył w książce „Fundamentbuch‘‘ (1556). Życiorys jego napisał Cramer (Amst. 1839), Roosen (Lipsk 1848),

Hingst (Apeldoorn 1892) i Fleischer (Amster.

1892).

M. Ko

Mennonici (hol. Doopsgezinden), sekta protestancka, nazwana od założyciela Szymona Men-nona (ob.). Wyznanie wiary M-ów zawarte jest w

M. Ko

w jeziorach Kanady.

Menochius Jan Stefan, teolog włoski (* 1576 —f 1655), rektor kolegiów w Modenie i Rzymie, wkońcu towarzysz generała zakonu.

Z dzieł jego najpoważniejsze: „Brevis exposi-tio sensus litteralis totius Scripturae“ (Kolonia 1630, 2 t.) i „De republica Hebraeorum“ (Paryż 1648—52).

MenodoiOS, gr. MY]VÔ§ü>poç: 1) rzeźbiarz grecki, w początku w. I po Chr. w Atenach; sławionym był posąg jego Erosa, kopiowany według arcydzieła Praksytelesa. — 2) także M e-nas a. Mena, ze stanu niewolniczego, w siu-, żbie G. Pompejusza, który, albo syn jego Sextus Pompejus, wolnością go obdarzył. W wojnie domowej powierzył mu Sextus dowództwo nad flotą. Po zawarciu pokoju pomiędzy Oktawianem i Antoniuszem w r. 40 przed Chr. splądrował wybrzeża Italii Górnej i podbił Sardynię. Połączywszy się z Menekratesem (ob.), przyczynił się do upadku Stacyusza Markusa (ob.). Charakterem podstępnym zyskał sobie względy Sex-tusa, lecz intrygi przeciwników, a szczególnie Menekratesa, wprawiły go następnie u niego w podejrzenie. Gdy miał się przed nim stawić, rozkazu nie usłuchał, a nadto flotę z wojskiem, herosowy. a nawet Sardynię i Korsykę r. 38 przed Chr. w ręce Oktawiana oddał. W nagrodę dostał

S. I)rz.

S. Drz,

wszędzie żywioł spokojny, pracowity. — Por. Reiswitz i Wedzeck „Beiträge zur Kenntnis der M. Gemeinden“ (Beri. 1824); Hunzinger „Das Religions-Kirchen u. Schulwesen der M.“ (Spira 1830); Blaupot ten Cate „Geschiedenis der do-opsgezinden“ (Amst. 1839—47, 5 t.); A. Brons „Ursprung, Entwickelung u. Schicksale d. alte-waugelischen Taufgesinnten“ (wyd. 2-e, Norden

1891); M. Schon „Das M-tum in Westpreus-sen“ (Berlin 1886); J. G. Müller „Die M-in Ostfriesland 16 — 18 Jahrh. (Emden 1887); Horsch „Gesch. d. Mennoniten Gemeinden“ (Elkhart 1890); E. H. Wedel ,,Abriss der Gesch. d. M.“ (Newton Kansas 1903, 4 t.); S. Cramer w „Realenzyklopädie f. protest. Theologie u. Kirche“; „Mennonitisehe Blätter“ (założone przez Mannhardta r. 1854, obecnie wydawane przez St. v. Smissen, w Altouie); ,,Doopsgezinde Bij-dragen“ (wyd. Cramera, Amst. od 1864).

Menobranchus Harlan, a według obecnej nazwy systematycznej Necturns — rodzaj płaza ogoniastego z grupy Perennibranchiata (Trwałoskrzelne). Jedyny gatunek N. ma-culatus Ra fin (dawna nazwa Menobranchus lateralis Sav.); przypominający z kształtów naszą salamandrę; ciało wydłużone, głowa stosunkowo szeroka; otwór ustny szeroki o wargach grubych mięsistych; kończyny przednie i tylne o 4-ch palcach; na stronie grzbietowej ciała po środku grzebień skórny; skrzela zewnętrzne w i e c h e t ko w a te w liczbie 3 z każdej strony, tuż po za głową; z każdej strony tejże okolicy ciała po 4 szpary skrzelowe. Podniebienie pokrywają zęby łukowato ułożone. Żyje

St, M,

adz.

godność rycerską i stanowisko legata przy boku admirała Kalwizyusza. Sextus Pompejus, na-próżno żądawszy wydania go w swe ręce, zdał komendę nad flotą Menekratesowi. W bitwie morskiej pod Cnmae zderzyły się okręty obu dowódców tak silnie, że wszystkie wiosła się połamały. Menekrates rzucił się w morze. Zwycięstwo było wątpliwe, M., ambitny i chwiejny, sprzykrzywszy sobie stanowisko podrzędne pod rozkazami Oktawiana, przeszedł potajemnie na stronę Pompejusza. Gdy i u niego zaszczytów pożądanych zaraz był nie dostąpił, porzucił ponownie i jego stronnictwo i uzyskał przebaczenie u Oktawiana, który go, pełen nieufności, w wszelkim awansie pomijał. R. 35, w Syscyi w Pau-nonii, utonął w rz. Savus.

Menojkeus, gr. Msvotxeôç: 1) Tebańczyk, wnuk Penteosa, ojciec Hipponomy, Jokasty albo Epikasty i Kreonta.— 2) wnuk poprzedzającego, syn Kreonta. Kiedy Siedmiu książąt oblegało Teby, zwiastował wieszcz Tejrezyas, a według innej opowieści sam bożek Delficki, że Tebań-czycy zwyciężą, jeżeli M., jako jeden z rodu ostatnich potomków Spartów (ob.), z kłów smoczych wyrosłego, celem przejednania Aresa, oburzonego o zamordowanie smoka przez Kadmosa, dobrowolnie się za miasto ojczyste poświęci. Zadawszy więc mimo zakazu ojca sam sobie na zrębach Akropoli Tebańskioj cios śmiertelny, spadł M. w jaskinię, gdzie ongi smok ów jako stróż źródła Dirke czatował. W czasach jeszcze późniejszych pokazywano grób jego przed bramą Neityjską. —Sofokles, suadź według trądycyi odmiennej, mieni poświęcającego się syna Kreonta Megareusem.

Menojtyos, gr. Mevoiuoç: 1) syn Japetosa i Azyi, brat Atlanta, Prometeusza i Epimeteu-sza; w walce Tytanów podniósł oręż przeciw Zeusowi, który go strącił do Tartarosu.—2) syn Keutonymosa, pasał w podziemiach stada wołów Hadesa. Kiedy Herakles chciał zabrać z podziemi psa Kerberosa, wyzwał go M. do walki; Herakles pogruchotał mu żebra i, uniósłszy go do góry, zamierzał go udusić, lecz na prośby Proserpiny darował życie,—3) rodem z Tessalii, syn Aktora i Ajginy, rodzony brat Auakosa, a przyrodni Ajakosa, albo też, według innej opowieści, syn Anakosa i brat Peleusa. Obecny w wyprawie Argonautów, poślubił Polimelę, albo Pergapidę, lub Stenelę, z której spłodził Patroklosa (ob.), zwanego ztąd Menojtyadą. Kiedy Patroklos przy grze w kostki nieumyślnie zabił był Amfidamasa (ob.), uciekł z nim z Opuntu do Ftyi na dwór Peleusa, który go pomiędzy dworzanami wychowywał. Tu też zawiązała się przyjaźń serdeczna pomiędzy Patroklosem a synem Peleusa, Achillesem (ob.). M. żył jeszcze za czasów wojny Trojańskiej. Jako przyjaciel Heraklesa oddawał mu po jego śmierci kult

S. I)rz.

Menologium, ob. Martyrologium. Menominee stolica w hrabstwie t. n. (stan

(1900).

Menon, gr. Mévwv, łac. Meno, Menon: 1) rodem z Laryssy, w Tessalii, zwerbował dla Cyrusa młodszego 1000 hoplitów i 500 pelta-stów i służył pod jego rozkazami w walce z Ar-takserksesem I. Mnemonem w r. 401 przed Chr. Kiedy po bitwie pod Kunaksą, w której Cyrus poległ, na czele greckich najemników z wnętrza Azyi powracał i zdradę przeciwko inuyrn wodzom knował, dostał się razem z nimi w niewolę satrapy Tyssafernesa i przez tegoż sromotnie okaleczony, żywota w rok potem dokonał. Charakter jego gani bardzo Ksenofon, uczestnik owej wyprawy. Według jego nazwiska dał Platon tytuł jednemu z swych dyalogów. — 2) jeden z wodzów Aleksandra W. w Azyi, w r. 333 przed Chr. mianowany namiestnikiem pro-wincyi Celesyryi. — 3) lekarz grecki z w. IV przed Chr, napisał z polecenia Arystotelesa historyę systemów lekarskich: ’latptza. Kilka ustępów tego dzieła dochowało się w obszernym urywku Starożytnej Encyklopedyi Medycznej. Wydał je Diels, w „Anonymi Lon-dinensis ex Aristotelis Iatricis Menoniis et aliis medicis eclogae“ (Berlin 1893); na język niemiecki przełożyli je Beckh i Spaet (Berlin 1896).

M Ko.

adz,

rozumu i rozwagi (—imię pospolite mens). Temu już prawo XII tablic nakazywało cześć oddawać; czczono je też obok bogiń Virtus(— męztwo) i Pietas {— pobożność). Po klęsce Rzymian nad jez. Trazymeńskiem r. 217 przed Chr., poniesionej wskutek nierozwagi Gaj. Fla-miniusza, oświadczyli decemwirowie, że księgi Sybylińskie nakazują poświęcenie świątyni nowej tej bogini. Ślubował ją sam pretor Titus Otacilius i poświęcił uroczyście d. 1 czerwca r. 215. Stała ona na pagórze Kapitolińskim, obok świątyni Wenery Erycyńskiej. Doroczne święto bogini obchodzono d. 8 czerwca.

Mensa, plemię mułzumańskie, przebywająca na płd. wschodzie od Massawy w pobliżu Bogów na pograniczu Abisynii i Sudanu egipskiego.

B. Chw.

Michigauj, przy uściu rz. Menominee do zat. Zielonej (Greenbai) na jeziorze Michigan, naprzeciwko Marinette. Tartaki, papiernie, spław drzewa, kopalnie żelaza i marmuru. M-cówl2 818

M. Ko.

S. Drz.

Menotti Ciro, patryota włoski (* 1798 w Mi-glieriuo ok. Capri — f 1831). Bogaty fabrykant w Modenie. Podczas rewolucyi r. 1831, usiłował wraz z innymi włożyć koronę włoską na głowę księcia Modeny, Franciszka IV. Ale plan nie udał się i książę wyparł się łączności ze spiskowcami, M. skazany na śmierć, był powieszony. R. 1879 postawiono mu pomnik przed dawnym pałacem książęcym w Modenie.—Por. Grandi „Ciro M. e i suoi compagni“ (Medyolan

1880); Guaitoli „Di Ciro M. e délia rivoluzione di Modena 1831“ (Capri 1890).

Menon Jakób Franciszek, generał franc. (* 1 / 50 — -J- 1810), deputowany Stanu szlacheckiego do Stanów generalnych, połączył się z mieszczaństwem. R. 1792 dowodził wojskami w obozie paryskim, później w Wandei, ale pobity, został oskarżony przez Robespierrea, świetna mowa Barerea wyjednała mu uniewinnienie. Dowodził w maju r. 1795 wojskami przeciw rokoszowi na przedmieściu Ś go Antoniego; ale oskarżony o bezczynność podczas wypadków 13 Vendemiairea t. r., znów znalazł się przed sądem wojennym, który go uniewinnił. Czynny w wyprawie do Egiptu, przyjął islam; po śmierci Klebera dowodzący armią egipską, poniósł porażkę w bitwie pod Aleksandryą i musiał kapitulować oraz opuścić Egipt (1801). Po powrocie do Francyi zarządzał Piemontem, później Toskanią i Wenecyą.

Mens, w religii rzymskiej boskie uosobienie

S. Drz

L. K.

Mensaleh, jezioro wielkie nadbrzeżne w E-gipcie górnym, w delcie Nilu, między Damiettą i Port-Saidem, wąską niziną od m. Śródziemnego przedzielone, średnio metr głębokie, podczas rozlewu Nilu około 1 200 kim. kw. liczące, przyjmuje wody, które dawniej ramiona Nilu: Mendezyjskie, Pełuzyjskie i Tanityjskie unosiły do morza. Przy nizkim poziomie wód w Nilu tworzy rozległe wydmy piasczyste, uniemożliwiające rybakom żeglugę po jeziorze. Niezmiernie rybne i w ptaki wodne obfitujące, daje rocznie rządowi egipskiemu ok. ll/₂ mil. franków dochodu. Za czasów Faraonów, M. należało do najżyźniejszych okolic Egiptu. Obecnie miejscowość bagnista, której część wschodnią przerzyna kanał Suezki. Czynione są wysiłki do osuszenia i użyźnienia M. Przy uściu Mendezyjskiej odnogi Nilu (Bar es Sogira) leży miasto M. z 10 000 m-ców.

Mensdorff-)Pouilly Aleksander, hrabia, mąż stanu austryacki (* 4 sierp. 1813 w Ko-burgu—f 14 lut. 1871), pachodził z rodziny starożytnej francuskiej Pouilly z Lotaryngii, która podczas rewolucyi emigrowała do Austryi i przyjęła r. 1818 nazwę hr. M. Syn generała Emanuela (* 1777—-j-1852) i ks. Zofii Sasko-Ko-burgskiej (f 1835), wstąpił r. 1829 do wojska, odznaczył się w 1. 1848—1849 w wojnach włoskiej i węgierskiej. R. 1850 generał-major, 1851 komisarz austryacki w Schlezwig-Holsztynie aż do czasu przejścia jego do Danii (2 lut. 1852), r. 1852 —poseł przy dworze ross, w Petersburgu. Odwołauy r. 1853, przebywał w Anglii, r. 1858 feldmarszałek. R. 1859 walczył pod Magenta i Solferinem. Podczas powstania polskiego namiestnik Galicyi i Bukowiny, M. zaprowadził stan oblężenia (od 24 lut. 1864). D. 27 pazdź. r. 1864 powołany na stanowisko ministra spraw zagranicznych na miejsce hr. Rechberga, był członkiem słynnego „gabinetu trzech hrabiów“ (z Belcredim i Larischem), na który spada odpowiedzialność za całą politykę austryacką aż do wojny z Prusami r. 1866 i Włochami włącznie. Wprawdzie odradzał prowadzenia jednoczesnego wojny podwójnej i zabiegał koło zjedua-

musiał ustąpić wpływom hr. Maurycego Ester- I burgu —f 1907 tamże), hazego i bar. Biegeliebena, którzy w oddaniu sze pobierał w gimnazyum i

chemik wybitny rossyjski (* 1842 w Peters-

średuie i wyż-

nia Włoch kosztem zwrócenia im Wenecyi, lecz

ro-

Wenecyi bez wojny widzieli tylko zbytnią uległość Austryi względem Papieża. D. 30 paźdz. r. 1866 podał się do dymisyi, r. 1870 głównodowodzący wojskiem w Zagrzebiu, wkrótce mianowany został namiestnikiem Czech i na tern stanowisku żywota dokonał. Ożeniony r. 1857 z hr. Józefą von Dietrichstein, otrzymał M. dyplomem cesarskim d. 20 maja r. 1869 tytuł ks. Dietrichstein zu Nikolsburg. Napisał: „Im Sommerfeldzug 1849“ (Wiedeń 1866).

Mensinger Karol, pisarz czeski (* 9 paźdz. 1813 w Tyńcu—f 10 paźdz. 1892 w Medyola-nie). Po ukończeniu gimnazyum w Litomyślu i teologii w Pradze, poświęcił się pedagogice, wstąpił do redakcyi „Pfitele mladeże“, zaprzyjaźnił się z .pedagogami czeskimi Amerlingiem, Szkudą i in. Proboszcz w Herzm. Miestcu, założył tam księgarnię, teatr amatorski i urządził pomoc dla młodzieży ubogiej. Jako kapelan wojskowy był w r. 1848 w Medyolanie i pozostał tu, acz Austryacy opuścili miasto, pielęgnując rannych i niedoznając ze strony władz lombardzkich przeszkód, wskutek wstawiennictwa się za nim Ad. Mickiewicza, który w tym czasie bawił w Medyolanie z „legią słowiańską“. Kiedy zaś austryacy powrócili do Medyo-lanu, M. udał się z „legią słowiańską“ do Piemontu, za co uległ proskrypcyi: władze austrya-ckie za jego głowę wyznaczyły 100 dukatów. Po bitwie pod Novarą, M. wrócił do Alessan-dryi, gdzie w ciągu lat 5-ciu wykładał jęz. niemiecki w Colleggio Nationale. Tutaj ułożył „Slovnicek vlassko-francouzsko-nëmecko-angli-ckÿ“. R. 1855—1866 kapelan wojskowy wojsk piemonckich; jako emeryt, osiadł na stałe w Medyolanie i w pismach medyolańskich pisywał o rzeczach słowiańskich, zwłaszcza czeskich. W tymże czasie ułożył cenny słownik nazw geograficznych słowiańskich „Vocab. po-liglotto di geografia“ (Tom I, 1871), którego ciąg dalszy dotąd spoczywa w rękopisie w „Bibl. Ambrozjańskiej“ w Medyolanie [w ciągu lat 40 ostatnich M. nią zarządzał]. R. 1883 wydał „Slovnik vcelafsky v jazyku vlasskem ćeskem a nëmeckiém“; przełożył na włoski ,,Rękopis królodworski“ i Zeyera „Andrzeja Czernysze-wa‘‘.

E. Chw.

swe

dzinnego miasta, a od r. 1863 pracował w la-boratoryach znakomitszych chemików ówczesnych poza granicami Rossyi (Streckera, Wurtza, Kolbego i in.). Po powrocie do Petersburga wykładał najpierw jako docent, a wkrótce jako profesor, chemię techniczną, następnie analityczną i orgauiczną. M. położył wielkie zasługi naukowe jako pedagog (jego podręcznik chemii analitycznej był przez czas długi najbardziej wziętem dziełem tego rodzaju, nietylko w Rossyi lecz i w licznych tłumaczeniach na Zachodzie), dalej jako jeden z pionierów badań fizykalno-chemicznych (szczególnie nad prędkością przebiegu reakcyi), w końcu jako inicyator nowego laboratoryum chemicznego przy uniwersytecie i jeden z założycieli ,,Rossyjskiego T-stwa fizyko-chemicznego“ (1868). M. wyróżniał się też stale pomiędzy profesorami petersburskimi jako szczery wyznawca i obrońca dążeń wolnościowych, czego dowody dawał zarówno jako członek zarządu ziemstwa w Łudzę i zebrania szlacheckiego tego powiatu, jak niemniej jako dziekan wydziału chemicznego nowej politechniki petersburskiej. W r. 1904 w czasach najgorszej reakcyi M. przemawiał publicznie o konieczności udzielenia wyższym szkołom autonomii a w r. 1905 był jednym z założycieli „związku akademickiego“. U wielu swych uczniów pozostawił pamięć niezrównanego pedagoga i człowieka szlachetnego. Liczne prace zawodowe M. pomieszczał w redagowanym przez się przez długi szereg lat organie wymienionego towarzystwa naukowego, oddzielnie zaś wydał „Chemię analityczną“ (1871 i wiele wydań w rossyjskim języku i kilku obcych), „Chemię organiczną“ (1883 i następ.). Redagował „Biograficzny słownik uniwersytetu petersburskiego“ (1897) i in.    nr a j. g

E. Chw.

Mens sana in corpore sano —zdrowa dusza w zdrowem ciele — zdanie wzięte z Juvenala „Satyr“ (10, 356).

Menstrnacya, ob. Miesiączka.

Mensuralna muzyka = muzyka oznaczona nutami, posiadającemi, każda po szczególe, ściśle określaną wartość (cała nuta, półnuty, ćwierć itd.j. Głównie jednak to wyrażenie stosuje się do nutacyi używanej od czasów wynalezienia M-nej muzyki w w. XII do wprowadzenia oznak taktów ok. r. 1600.

Menszutkin Mikołaj syn Aleksandra

Mentana, wieś włoska, pod Tivoli, niedaleko Rzymu, z fortem, ok. 1 000 m-ców, starożytne Nomentum, słynne z doskonałego gatunku wina. Pamiętna klęską Garibaldiego d. 3 list. r. 1867, którą mu zadali żuawi papiescy pod dowództwem gen. Kanzlern, wsparci przez brygadę francuską gen. Polhégo. R. 1877 wzniesiono na pobojowisku pomnik na cześć Gari-baldczyków poległych.    E- Chw‘

A. Pol.

Mentawei (Mentawi, Mantawi), archipelag na O. Indyjskim, o 130 klm. na zach. od w. Sumatry, między 98°30’ a 100°40’ dł. wsch. i 0°59’ a 3°41’ szer. płd. Gr. należy do Hollandyi, składa się z 4 większych (Sibirut, Pora, północny i południowy Pagai) i 17 drobnych wysp, ogółem ok. 10 000 kim. kw. Wyspy wulkaniczne, głębokiemi cieśninami rozdzielone, często trzęsieniami ziemi nawiedzane; wznoszą się na 150—200 m. npm., wewnątrz górzyste, stromo, zwłaszcza od strony zachodniej, występują z morza. Mało jeszcze zbadane. Flora i fauna

E. Chw.

A Pol.

o “O

w w/

-o

men-

/\

Dr A. .7. G.

M. Ko.

przejściowe: południowo-azyatycko australijska. M-ców ok. 15 000, przeważnie Polinezyjczyków (według Rozenberga). Handel nieznaczny (głównie z Sumatrą) ogranicza się do orzechów kokosowych, drzewa, sago i t. d. Wwóz: sprzęty żelazne, broń, porcelana i wyroby bawełniane. Rezydent hollenderski mieszka w m-ście Sio-banie na w. Pora. —Por. Morris „Die M.-Sprache“ (Berlin 1900); Pleyte rDie M.-Inseln u. ihre Bewohner“ („Globus“, 1901, nr. 1—2).

Menter Zofia (* 29 lipca 1846 w Monachium) słynna pianistka, uczenica Tausiga, Bii-lowa, a głównie Liszta. W r. 1872 weszła w związki małżeńskie z głośnym wiolonczelistą Popperem. R. 1883 — 87 była nauczycielką w konserwatoryum petersburskiem.

Mentha, ob. Mięta.

Mentol, kamfora miętowa, C₁₀H₂₀ O, ciało stałe, o p. tp. 42°, p. wrz. 212° i charakterystycznym zapachu mięty, trudno rozpuszczalna w wodzie; nader łatwo w wyskoku i eterze, tworzy składową część olejku miętowego. M. należy do grupy związków organicznych noszących nazwę terpenów, jest hydroksylową pochodną sześciohydrocymolu:

ch₂ ch₂ ch₂ ch₂

\/

/\

ch₃ ch₃

węglowodoru macierzystego terpenów jedno-pierściennych, z tego względu nazywanego tanem. M. posiada budowę:

CH₃

CH

ch₂

CHOH ;

CH

ch₃ ch₃

Otrzymać go można pod postacią masy krystalicznej przez ochłodzenie części olejku miętowego, pozostającej po oddestylowaniu mniej lub więcej połowy (wydajność około 50$). M. tworzy się też przy odtlenieniu właściwego ketonu, mentonu C₁₀Hl8O; z kwasami daje estry, przy odtlenieniu sześciohydrocymol a ododwadnia-jącego działania bezwodnika kwasu fosforowego

węglowodór nienasycony menten C₍₀Hl8. M. zrazu działa chłodząco na skórę, później pali, posiada własności przeciwgnilne a także znieczula miejscowo. Znajduje zastosowanie jako środek do poprawiania smaku i lek przeciwneu-ralgiczny (w t. zw. pałeczkach przeciw migrenie) przy bólach głowy, dalej przy bólach zębów, gruźlicy kości, błonicy, katarach, biegunkach, wydęciach. Pendzlowanie 10 % roztworem eterowym M-u polecają w wypadkach ukłucia przez owady. Ester chlorometylowy M-u (for man) zalecają jako środek przeciw-kataralny, podwójny zaś jego związek z jodo-lem (mentolojodol) przy cierpieniach jamy nosowej, gardła i krtani.

Mentona miasto w dep. Alpes Maritimes, nad m. Śródziemnym, 9 050 m-ców; stacya dr. żel. Marsylia-Vintimille, niewielki port handlowy. M. słynie jako miejscowość klimatyczna, odznaczająca się szczególną łagodnością klimatu, mniej zmiennego niż w Cannes i w Nicei. Średnia ćiepł. roczna 16°3’, ciepł. zimy 9.6, letnia 23°6; deszcze padają b. rzadko; od strony północnej i zachodniej, miasto zasłonięte jest od wiatrów, wiosną tylko wieją dość często wiatry południowe i wschodnie. Pobyt w M. zalecają chorym na cierpienia płucne. Handel cytrynami, cykatą, figami i in. owocami. Słynną jest oliwa tutejsza. Niema żadnych zabytków historycznych, prócz szczątków warownego zamku odbudowanego w r. 1502 i starożytnej wieży. —M. odegrała rolę wpływową podczas walk Gibelinów z Gwelfami. R. 1346 Karol I, książę Monaco, kupił M., które odtąd należało do jego rodu. R. 1793 przyłączona do Francyi, M. w r. 1814 wróciła pod władzę ks. Monaco. R. 1848 ogłoszono tu rząd tymczasowy, który oświadczył się za przyłączeniem miasta do Sardyuii. Ale klęska pod Novarą niepozwoliła Piemontowi wyzyskać tego [do r. 1859 wojska sar-dyńskie zajmowały M.j. Po zawarciu pokoju w Turynie M., jak również Roquebrune i Niceą wezwano do wypowiedzenia się w sprawie ich przyłączenia do Francyi—większość głosowała w tym duchu. R. 1861 ks. Monaco odstąpił Francyi wszystkie swe prawa do M. i Roquebrune, wzamian za wynagrodzenie 4000 000 franków.

Mentor, gr. Mevctop: 1) syn Eurysteusa, który zginął w boju z Ateńczykami i dziećmi Heraklesa.— 2) syn Alkimosa, rodem z Itaki, któremu Odysseusz, kiedy na wyprawę Trojańską wyruszał, polegając na jego przyjaźni, powadze i doświadczeniu, opiekę nad swym domem i wychowanie Telemacha podczas nieobecności swej powierzył. Ztąd to oznacza w językach nowszych wyrażenie mentor, jako imię pospolite, wychowawcę, doradzcę, opiekuna młodzieży. Pod postacią M-a towarzyszyła Atena Telema-chowi w podróży do Pylos i poprowadziła go w tem mieście na wiec ludowy przed oblicze Nestora; kiedy Odysseusz zalotników mordował,

S. Drz.

h. Pol.

w Konigsteinie, gdzie umarł.

na

— 3) Adolf malarz,

E. Chw

ukazała mu się Atena znowu pod jego postacią, krzepiła go odwagą, chroniła przed strzałami wrogiemi i pogodziła z krewnymi pomordowanych.—3) rodem z wyspy Rhodos, równie jak brat jego Memnon (ob.), wódz dzielny, należał zrazu do buntu Artabazosa, poczem, ok. r. 351 przed Chr., schronił się do Egiptu. Król Nektanabis II, wysłał go na czele 4 000 najemnika greckiego Sydonowi na pomoc. M. jednakże, w porozumieniu z księciem Sydonskim Tennesem, wydał miasto w ręce Artakserkse-sa III. W służbie perskiej odznaczył się przy ponownym podboju Egiptu i jako faworyt królewski został satrapą wybrzeża zachodniego Azyi Mniejszej. Umarł krótko przed wyprawą Aleksandra W. na Persyę.—1) znakomity artysta grecki, żyjący ok. r. 350 przed Chr., który piękne naczynia, a szczególnie puhary z srebra wykuwał.

Menu plaisirs (fran.), drobne przyjemności. Tak się nazywał na dworze frucuskim zarząd zabaw dworskich.

Menuet, taniec starofrancuski w takcie ³/₄, w ruchu powolnym. W połowie w. XVII wprowadzono go do suit orkiestrowych, a w. XVIII do symfonij.

Menura, ptak, ob. Liro gon.

Menyanthes, roślina, ob. Bobrek.

Menzel Fryderyk Wilhelm, sekretarz kancelaryi królewskiej w Dreźnie (* 1726 w Dreźnie — -j* w maju 1796 w Konigsteinie), swą zdradą przyczynił się do prędszego wywołania wojny 7-letniej. Przekupiony, wydał w r. 1753 posłowi pruskiemu przy dworze Saskim, Mal-tzanowi, odpisy z korespondencyi, toczonych względem Prus między Austryą, Rossyą i Saksonią. Podczas podróży Augusta III do Warszawy, gen. Sporken odkrył tę zdradę: M. ratował się ucieczką, lecz schwytany w Pradze Czeskiej, po przeprowadzeniu procesu w r. 1757 w Warszawie, skazany na więzienie dożywotnie i internowany początkowo w Brnie, potem

Ę. Chw,

Menzel: 1) Karol Adolf, historyk niemiecki (* 7 grud. 1784 w Zielonej Górze na Śląsku Dolnym—f 19 sierp. 1855 t-że). Przykładał się w Halli i we Włoszech do teologii, filozofii, filologii i historyi. R. 1809 nauczyciel we Wrocławiu, r. 1814 prorektor szkoły im. Elżbiety tąmże oraz dyrektor bibl. Rhedi-gera, r. 1824 inspektor zakładów naukowych ląsku. Do celniejszych dzieł M-la należą: „Geschichte der Deutschen“ (Wrocław 1811— 1823, 8 t.) — wyróżniające się wielką dokładnością, patryotyzmem niemieckim i świetnością języka; „Neuere Gesch. d. Deutschen v. d. Reformation bis zum ßundesakte“ (tamże 1826 — 1848, t. 12)—ważne dla stosunków kościelno-politycznych Niemiec; „Topographische Chronik

v. Breslau“ (t-że 1805—1806, t. 2); „Gesch. Schlesiens“ (t-że 1807 —1810 t. 3). Uzupełnił „Historyę powszechną“ Beckera przez dodanie tomu nowego, omawiającego lata 1815 — 1837.

Z notatek pośmiertnych M-la H. Wuttke wydał „Religion u. Staatsidee in d. vorchristlichen Zeit“ (Lipsk 1872).—2) Wolfgang, krytyk, historyk i poeta niemiecki (* 21 czerw. 1798 w Waldrzychu na Śląsku — f 23 kwiet. 1873 w Stuttgarcie). Do nauki przykładał się we Wrocławiu (1814), Berlinie i Jenie, skąd wmieszany do sprawy Sanda, uciekł r. 1818 do Szwajcaryi. R. 1824 osiadł w Stuttgarcie. Wybrany r. 1830 do Izby wirtemberskiej należał do opozycyi, broniącej idei umiarkowanej monarchii konstytucyjnej. Jako krytyk M. wystąpił po raz pierwszy r. 1823 z dziełem „Streck-verse“ (Heidelberg 1823). Jednocześnie niemal rozpoczął wspólnie z Troxlerem, Listem, L. A. Follenem i Mönnichem wydawać głośne „Europäische Blätter“ (Zurich 1824 — 25), w których ostro napadał na Goethego i młode Niemcy za ich wpływ niepatryotyczny na młodzież, przez co ściągnął na nią represye Metternicha. W „Deutsche Litteratur‘‘ (Stuttgart 1827, t. 2) zarzuty swe przeciwko Goethemu jeszcze spotęgował i rozdzielił Niemcy literackie na dwa obozy wrogie. Na krytykę ostrą D. F. Straussa,

H. Heinego, Bornego, Weinberga i in. odpowiadał gwałtownemi artykułami i broszurami. Po rewolucyi lipcowej rozpoczął walkę z wpływem francuskim, co dało powód Bornemu do książki satyrycznej „W. M., der Franzosenfresser“ (Paryż 1837) i do szyderstw H. Heinego. R. 1848 zasiadł M. w Izbie wirtemberskiej jako stronnik monarchii absolutystycznej. Z tego punktu widzenia napisał „Geschichte Europas v. 1789 — 1815‘‘ (Stuttgart 1853, t. 2) i „Geschichte der letzten 40 Jahre“ (tamże 1857, t. 2). W pracach swych innych historycznych nawoływał do jedności Niemiec. Próbował też pisywać utwory dramatyczne, oraz romanse jak „Furore“ (Lipsk 1851). Z innych prac M-la zasługują na uwagę: „Mythologische Forschungen u. Sammlungen*1 (Stutt. 1842); „Christliche Symbolik“ (Regensburg 1854, t. 2); „Die vorchristliche Unsterblichkeitlehre“ (Lipsk 1869, t. 2); litograf i rytownik niemiecki (* 1815 we Wrocławiu—f 1905 w Berlinie), Był krótko w Akad. berlińskiej, poczem poświęcił się litografii. Rozpoczął od cyklu litografii „Künstlers Erdenwallen“ (1833), zasłynął cyklem 12 litografii z historyi brandenburskiej (1837), zwłaszcza zaś ilustracyami do dzieła Kuglera „Gesch. Friedrichs d. Grossen“ (1839—42) i dzieł Fryderyka W., wydanych przez Fryderyka Wilhelma IV (1843—49). Za Klasyczne jego dzieło uchodzi. „Aus König Friedrichs Zeit“ (12 plansz litograficznych, Berlin 1854—56; wyd. 2-e 1886). Malował obrazy z czasów Fryderyka, oraz Wilhelma I. Po r. 60-tym zmienił się nieco styl malarski M-a pod wpływem francuskim. Do dokładności historycznej, do prawdy w oświetleniu, zaczyna się wkradać traktowanie szkicowe i impresyonistyczne (m. in. Niedziela

ad i.

E. Chw.

Menzini Benedykt, poeta i satyryk włoski (* 1646 we Floreucyi—1704 w Rzymie), syn ludu. Wyświęcony na księdza, udał się do Rzymu, gdzie sekretarzował u królowej Krystyny Szwedzkiej i u kard. Ragioschiego i Albaniego. Wkońcu kanonik, prof.. retoryki w Archigimna-zyum i członek Akad. Arkadyjskiej. Pisał wiele, a zasłynął głównie jako najlepszy satyryk włoski w. XVII. Satyry te biczują wyższe klasy społeczeństwa ówczesnego włoskiego i rozchodziły się szeroko w odpisach. Zebrane zostały dopiero po jego śmierci, w Amsterdamie r. 1728.

E. Chw.

S. Dr*.

niej nadano.

Meotowie, gr. Matwrai, łac. Maeotae, nazwa szczepów scytyjskich drobnych, półdzikich, niezależnych, niekiedy tylko królom Bosporyj-skirn podlegających, zamieszkałych na wybrzeżu wschodniem jeziora Meotyckiego (ob.); trudnili się głównie rybołówstwem, po części uprawą roli.

Meotyckie jezioro, gr. ^ Matwuę a. Marque Xćp.vYj, łac. Maeotis Palus, w jęz. scytyjskim Temerinda, Karpaluk, część bardzo miałka m. Czarnego (Pontos Euxeinos), połączona z niem cieśniną wązką, w Starożytności Kimmeryjskim Bosporosem zwaną, dziś cieśniną Jenikale; do zatoki jego wązkiej wpada od płc. wschodu rz. Tanais, dziś Don; jest to więc dzisiejsze m. Azowskie. W wodach jego małosłonych roiło się od ryb, które solone tworzyły przedmiot główny haudlu mieszkańców wybrzeża. W Starożytności miano o jeziorze, a szczególnie o jego przestrzeni, pojęcia mylne, Herodot mieni je mało co mniejszem od m. Czarnego. Dopiero od czasu wypraw Aleksandra W. przekonano się, że nie jest ono, jak mniemano, zatoką Oc.

S, Drz. ■

E. Chw

w ogrodzie Tuilerie (1867), Walcownia (1875), Procesya w Hofgastein (1881). Nadto malował gwaszem i akwarelą liczne widoki, budowie, wnętrza, szkice zwierząt, dzieła dekoracyjne itd.

Menzelińsk. m-sto pow. gub. Ufimskiej, na lew. brzegu rz. Menzeli, przy uściu do uiej Ku-czanki i Skoroduma, posiada szpital, 6 cerkwi, meczet, klasztor prawosławny męzki i żeński; dwie biblioteki, czytelnia, drukarnia, gimnazyum żeńskie, sześć szkół niższych, bank miejski, 2 kasy pożyczk.-oszczędnościowe, przystań, browar i trzy jarmarki:, grudniowy (manufaktura, cukier, herbata i galanterya), największy w gu-bernii; 7 432 m-ców (w 1904): 96,9 % Rossyan, 2,7% Tatarów, 0,1% Polaków, 0,1$ Żydów i 0,2% inn.). Założony r. 1584 przez bojara Odojewskiego w ziemi Baszkirów, zasiedlony był pierwotnie przez szlachtę smoleńską. Ognisko częstych rokoszów wśród Baszkirów, Tatarów, Kałinuków, ostatnio Pugaczewa. W 1. 1735 —1741 był warownią. Miastem jest od r. 1781. Menzeli ós ki powiat zajmuje 11640,6 w. kw. i składa się z dwuch części: wschodniej górzystej, którą pasma Obszczago Syrta wypełniają, dochodzące do rz. Kamy, i zachodniej, między Kamą i Ikiem, przeważnie stepowej. Pod względem geologicznym powiat należy do formacyi permskiej. Z bogactw mineralnych: ruda miedziana, glina, wapień, źródła siarczane (pod Starym Bagrażem), lignit (koło Tokajewy i Knia-ziewa) i torf. Pod względem hydrograficznym powiat należy do dorzecza Kamy z dopływami; Biełaja z Sjuniem, Ik z Menzelą, Szeszma z Ki-czujem, Czelna i Zaj. Jezior 98 — niewielkie. Na północy błota obszerne (Klukwiennoje albo Bolszoje, 15 w. x 6 w.), zwłaszcza między rz. Białą i Ikiem. Pod lasem—33,9%: myśliwstwo na wilki, niedźwiedzie, lisy, kuny i zające. Rozwinięte pszczelnictwo i rybołówstwo. Nad Kamą rozwinięty wyrób sieci rybackich. Przystań główna — Biereżuyja Czołny. Klimat łagodny, zdrowy. M-ców w r. 1908—475 000 (Baszkirzy, Tepterzy, Mereszczakrzy, Tatarzy i Rossyanie). Trudnią się głównie rolnictwem: sieją żyto, o-wies, jęczmień, tatarkę, konopie, len i t. d. Przemysł: młyny parowe i tartaki. Liczne kurhany i horodyszcza oraz zabytki z napisami kufi cznemi.

Dzieła wyszły w 4 t. we Floreucyi r. 1731.— Por. Gr. Magrini „B. M.“ (Neapol 1885).

Meonia, gr. M^ovîïj, Macovia, łac. Maeonia, nazwa starsza Lidyi (ob.), która się dochowała w czasach późniejszych na oznaczenie części wschodniej tej krainy, nad porzeczem góruem Hermosu.

Meonijski, gr. Mouovtoç, łac. Maeonius, przydomki: 1) Bakchosa, od krainy Meonii, wino znakomite rodzącej.—2) Homera, który mu jako rodowitemu Jończykowi od Meonii sąsied-

S. Drz.

S. Drz,

Wielkiego Północnego.

Meplustis, Ob. Śmierdziel.

Meppen, m. okręgowe, w reg. pruskiej Osnabrück, należące do księstwa zmedyatyzowauego Arenberg-M., nad uściem rz. Hase do Ems, węzeł kol. żel. Münster-Emden i M.-Haselünner. Dwa kościoły katolickie, ewangielicki, synagoga, zamek, gimnazyum katolickie, szkoła rolnicza, pomnik Windhorsta (1895), młyny parowe, fabryki wyrobów żelaznych, żegluga, kilka tysięcy m-ców. W pobliżu poligon rozległy do prób z armatami Kruppa.—R. 885 M. należało do klasztoru Korvejskiego, w w. XIV uzyskało prawa miejskie i stało się ogniskiem całego Münsteru. Wiele ucierpiało pooczas wojen 30-letniej i 7-letniej. Do r. 1762 było obwarowany, po sekularyzacyi dóbr przeszło w r. 1802 do książąt Arenbergów, r. 1815 do Hannoweru, r. 1866 —do Prus. —Por.: Diepenbrock „Gesch. des vormaligen müustersches Amtes M.“ (Lin-gen 1885).

Mer {Maire), urzędnik administracyjny fram cuski, przewodniczący rady municypalnej i przez nią obierany, z pośród jej członków. Nie otrzymuje wynagrodzenia (tylko na koszty reprezen-tacyi). Wybór M-a musi być ogłoszony za po-

mocą afiszów w ciągu doby i podany do wiadomości podprefektowi wciągu pięciu dni od daty ogłoszenia, może być kwestyonowany przez wyborcę każdego i radcę municypalnego, a wciągu dni 15—przez prefekta. Reklamacye rozpatruje rada prefektury, od której służy odwołanie do Rady Stanu. M. bywa wybierany na przeciąg funkcyonowania Rady municypalnej (4 lata) M. posiada z urzędu adjunktów (<adjoints, zastępców): i na 2 500 mieszkańców,

są podzielone między prefektów Paryża i dep. Sekwany. Prefekt Sekwany jest w rzeczywistości M-rem Paryża dla wszystkich spraw administracyi samorządu z wyłączeniem spraw policyjnych. Prefekt Sekwany posiada zresztą w tym kierunku prawa większe niż M-owie zazwyczaj r(ustawy z r. 1837 i 1867). Atrybucye prefekta policyi dotyczą policyi sądowej; policyi ogólnej (inaczej poi. administracyjnej ochraniającej bezpieczeństwo państwa i obejmującej działy: p. politycznej, kościelnej, obyczajów, p. przemysłowej); nakoniec policyi municypalnej (polieya dróg i planów publicznych, zgromadzeń, hygieny, zdrowia). Organizacya podobna istnieje jeszcze w Lyonie (od 1851): zarząd policyi sprawuje prefekt Rodauu łącznie z M-em Lyonu. Lyon ma merostwo centralne i sześć merostw okręgowych, M. zaś posiada 5 adjunktów, po dwu pracuje w merostwach, co czyni 17 adjunktów, czynności ich wyszczególnia dekret z d. 11 czerwca 1881; w szczególności prowadzą księgi Stanu cywilnego, listy rekrutów, listy wyborcze, podatkowe, wykonywują dobroczynność.—Por.: Morgand „Komentarz do ustawy municypalnej“ (Loi Municipale) wyd. 6-e, t. I; Barthélémy H. „Précis du droit admini-

za-

s. p

Męran, miejscowość słynna lecznicza w Tyrolu, 320 m. npm. u stóp góry Kuehelberg nad rz. Passer niedaleko od źródeł Adygi, przy dr. żel. Botzen-Meran. Nowa część miasta zabudowana prawidłowo na modłę współczesną; w dawnem Starem Mieście uliczki wąskie i starożytne przejścia pod tukami. Siedziby władz okręgowych i sądu okręgowego, gimna-zyum, konwikt benedyktyński, instytut dla panien, liczne warsztaty stolarskie, zakłady złotnicze; handel winem i owocami. M-ców, przeważnie Niemców 9 323 (1900), a z przyległemi wioskami Obermais (1693), Untermais (4 968), i Grätsch (392) — 18 376. W mieście starożytny pałac książęcy z w. XV, fara z w. XIV z wysoką wieżą, i kościół szpitalny z pięknym portykiem, oba w stylu gotyckim, kościół ewangielicki, sporo gmachów pięknych nowoczesnych: Kurhaus, teatr, liczne hotele, pen-syonaty, wille. Po obu stronach rzeki są piękne plantacye (pomnik ces. Elżbiety). Na Küchelberg prowadzi droga, b. malownicza, Tappei-nerweg (pomnik Tappeinera). Jako miejscowość klimatyczna M. zażywa sławy wszechświatowej. Klimat tutejszy jest nadzwyczaj łagodny, jednostajny, suchy; od wiatrów północnych są osłoną Alpy, zimy są pogodne i ciche,

Kilka zakładów

2 gdy ilość m-ców wynosi 2 500—10 000, najwyższa liczba zastępców wynosi 12 (z wyłączeniem Paryża i Lyonu). M. deleguje zastępcę do pewnych czynności, przytem adjunkt zastępuje M-a podczas jego nieobecności. M., przedstawiciel gminy, czuwa nad jej majątkiem, rządza nim, wykonywa postanowienia rady, układa i przedkłada radzie i wykonywa budżet, czuwa nad urządzeniami municypalnemi; sprawuje też policyę municypalną, obowiązany jest dbać o porządek, zdrowotność i spokój w gminie. Czy czyni to. jako przedstawiciel gminy, czy też jako przedstawiciel władzy centralnej, było zawsze sprawą sporną. Centralizm państwowy francuski tłumaczy ustawę raczej w duchu drugiej części alternatywy. Prawdą jest, że działanie M-a znajduje się pod kontrolą rządu. Pre- stratif¹* (wyd. 5-e, 1908), oraz „Sehr. d. Vę-fekt w myśl ustawy może zawieszać postano- reins f. Sozialpolitik“ (1908). wienia M-a w zakresie policyi, zawieszać ich wykonanie; podprefekt zatwierdza wybór personelu policyjnego (gardes champêtres; inspecteurs, brigadiers, agents). Prefekt ma prawo, o ile M. nie wykonywa postanowień prawa, wykonywać je w jego zastępstwie. Dozór władzy państwowej jest tedy bardzo dotkliwy. Dotkliwszy jest jeszcze w Paryżu, gdzie nie obowiązuje ustawa z r. 1884. Paryż stał zawsze na czele wszystkich ruchów rewolucyjnych. Re-wolucye paryskie miały przebieg zawsze jednakowy: rewolucyoniśei obalali rząd, zajmowali ratusz, z ratusza obwoływali nowy rząd. Stąd też parlament, który ogłaszając ustawę r. 1884, pragnął zabezpieczyć stolicę od możliwości wybuchu ruchu rewolucyjnego, zniósł obieralność M-a dla Paryża, jako takiego. Paryż nie posia-ga M-a centralnego, podzielony jest na 20 okręgów (arrondissements) w myśl prawa w r. 1859, każdy okrąg na cztery dzielnice (quartiers), każdy okrąg posiada numer porządkowy, każda dzielnica—nazwę. Każdy okrąg posiada M-a i 3 — 5 adjunktów miauowanych przez prezydenta Republiki (prawo z d. 4 kw. 1891, art.

średnia ciepł. roczna 12,5°. hydropatycznych, zakład dla chorych nerwowych, inhalacyjny, łaźnie. Jesionią kuracya winogronowa, wiosną—serwatkowa. Leczy się tu rocznie ok. 15 000 osób. Oświetlenie elek-

16 i in.). M-wie nie otrzymują wynagrodzenia, nie mogą być członkami rad municypalnych; są agentami władzy centralnej i urzędnikami Stanu cywilnego, wykonywują ustawy wojskowe i skarbowe; przewodniczą z urzędu różnym ko-misyom administracyjnym (hygiena, dobroczynność, szkoluictwo); należą do komisyi układającej w każdej dzielnicy listy wyborców, przewodniczą w sekcyach wyborczych. Głównych tryczne i kanazalizacya. W okolicy sporo sta-funkcyi M-ów są oni pozbawieni, a czynności te rożytnych zamków: Zenoburg, Schónna (587 m.

tamże 1898).

M. Ab.

w dolnem zielonem—gwiazda złota. Nadany 1499 neoficie Stanisławowi Oszejce.

Mercadailte Ksawery (*26 czer. 1797 w Neapolu—f 1870 tamże), kompozytor wybitny włoski. Kształcił się w neapolitańskiem Real collegio di musica pod kierunkiem Zingarellego. Napisał około 60 oper, z których część większa doznała powodzenia. Prócz oper pisał wiele mszy, psalmów, pieśni, fautazyj orkiestrowych itd. Na scenie warszawskiej były wystawione jego opery: „Bravo“, „Przysięga“ i „Westal-ka“.

A. Ł-

npm. z mauzoleum arcyksięcia, Jana), Fragsburg, Katzenstein. Lebeuberg, Forst, Turnstein, Auer Brunnenburg, Tyrol. Zamek Tyrol był od w. XII do r. 1369 (do śmierci Małgorzaty Maul-tascli) rezydencyą książęcą, dziś własność rządu, niedawno odnowiona. Na płn. - wsch. wznosi się Hirzer (2 785 m.). M. zbudowano w pobliżu starożytnego M. (Maja) zburzonego przez trzęsienie ziemi. R. 857 jest wzmianka o Meira-nii, w r. 1234 — Forum Meranum, należącem do hr. Viutschgau, później jest stolicą księstwa. Tutaj odbyły się w r. 1342 zaślubiny Małgorzaty Maultasch z synem Ludwika. W czasach nowoczesnych wysuwa się na plan pierwszy Innsbruck. —Por. przewodniki Ellmenreicha (wyd. 12-e, Meran 1901), Planta (tamże 1904, wyd 8-e); Geutera (wyd. 4-e, Darmstadt 1905); Percher „M. als klimatischer Kurort“ (wyd. 4-e, Wied. 1884); v. Reinsberg-Düringsfeld „Kulturhistorische Studien aus M.“ (Lipsk 1871); Schönherr „Gesell, u. Beschreibung d. alten landesfürstlichen Burg in M.‘‘ (wyd. 2-e, M. 1892); Edlinger „Aus deutschem Süden. Schilderungen aus M.“ (wyd. 2-e, M. 1891); Stampfer „Gesch. von M.“ (Insbruk 1889); Maregger „Die Römerfunde u. die röm. Station Maja“ (wyd. 3-e,

M Ko

Mérat Albert poeta francuski (* w Troyes 23 marc. 1840— f w Paryżu 16 stycz. 1909). Syn i wnuk adwokata, kształcił się na prawnika, urzędował w prefekturze Sekwany. Poznał się z Verlainem i Leonem Valadem, z którym pospołu napisał i wydał pierwszy swój zbiorek sonetów „Avril, Mai, Juin“ (1863) i przekład „Intermezza“ Heinego. R. 1866 uczestniczył w piśmie „Parnasse Contemporain“ i wydał „Les Chimères“—poezye uwieńczone przez Akadem. Franc, na wniosek Sainte-Beuvea. W dalszym ciągu się ukazały: sonety: „LTdole“ (1869) i „Les Souvenirs“ (1872), poemat „L’Adieu“ (1873), poezye „Les Villes de marbre“ (1874, również uwieńczone) i „Printemps passé“ (1875). W tym czasie przeniósł się na inny urząd (do Senatu). Pochlebnie ocenione były przez krytykę: „Au Fil de l’eau“ (1877) i „Poèmes de Paris“ (1880). Następuje długa przerwa w twórczości. Dopiero r. 1900 przyniósł dwa zbiorki poezyi: „Vers le Soir“ (nagroda Akademii) i „Triolets des Parisiennes de Paris“; r. 1902 ukazały się: „Les Joies de l’heure“, „Chansons et Madrigaux“ i „Vers oubliés“; r. 1903 -- „Petit Poème“, „Trente six Quatrains à Madame“ z tylomaż „Dédicaces“ oraz obrazki bretońskie p. n. „La Rance et la Mer“. Kawaler ord. Legii honorowej. Przez ostatnie lata życia zajmował urząd bibliotekarza w Senacie, na którem to stanowisku poprzednikami jego byli: Coppée, Anat. France i Leconte de Lisie. O nim pisał Des Essarts, U nas nie znany.

Merawą, Mer a wy, herb: Na tarczy ściętej, w polu górnem błękitnem— głowa złota psia,

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVI. Zesz.*365b,

A. Poi.

Mercadier Ernest Juliusz Piotr (*1836 w Montauban), fizyk spółczesny francuski, kształcił się w Szkole Politechnicznej w Paryżu i czas długi pracował w telegrafie rządowym; w r. 1874 został korepetytorem fizyki w Szkole Politechnicznej, obejmując w niej w r. 1881 stanowisko dyrektora, nadto przyczynił się gorliwie do założenia w Paryżu Szkoły telegraficznej. System jego telegrafii wielokrotnej, wyłożony w r. 1891 w „Annales télégraphiques“, zjednał mu złoty medal na wystawie powszechnej paryskiej w r. 1889. Prócz większych prac: „Traité élémentaire de télégr. électrique“ (1880) i „Principes de télégr. optique“ (1880) zostawił wiele rozpraw cennych tak z teoryi elektryczności jako i z innych działów fizyki, w „Anu. télégr.“, „Jour, de physique“, „Comptes rendus de l’Acad. d. sc.“ i in.

Mercator (Kremer) Gerhard matematyk i geograf niemiecki (* 1512 w Rupelmonde, we Flandryi—f 1594 w Duisburgu nad Renem), kształcił się w Liège i pełnił urząd kartografa na dworze ks. Jüliehu w Duisburgu. Napisał: „De usu annuli astronomici“ (1552); „Chronologia a mundi exordio usque ad an. 1568“ (1568), „Tabulae geographicae ad mentem Pto-letnaei restitutae“ (1578), „Atlas sive geographicae meditationes de fabrica mundi“ (1505). Po śmierci zostały ogłoszone: „Atlas minor“ (1628), oraz mapa Europy (1891). W mapo-grafii znany jako wynalazca rzutu, nazwę jego noszącego (ob.), a zastosowanego przezeń przy kreśleniu mapy morskiej w r. 1569. Pamiętne są także dwa jego globusy, ziemski i niebieski, ofiarowane Karolowi V, które na nieszczęście podczas wojen, prowadzonych przez tegoż, uległy zniszczeniu. Niektóre z dzieł M-a potrącające o teologię zamieszczono na Indeksie.

Mercator (Kaufmann) Mikołaj, astronom i matematyk niemiecki (* w Holsztynie—f 1687 w Paryżu), twórca słynnych wodotrysków w Wersalu, członek Tow. Królewskiego w Londynie. Podał znany szereg logarytmiczny i sposób ua wyznaczenie anomalii istotnej przez przeciętną. Ogłosił: „Cosmographia sive descriptio coeli et terrae“ (1651), „Rationes mathematicae“ (1653), „De emendatione annua diatribes duae quibus exponuntur et demonstrantur cycli solis et lu-nae“ (1653), „Hypothesis astronomica nova et

(1678).

Merceda (de), zakon; ob. NolaskoPiotr św. Mercedes miasta w Argentynie: 1) w prow. Buenos-Ayres, nad Rio-Lujan, przy dr. żel. Bue-nos-Ayres-Villa M., w okolicy bardzo żyznej. Ratusz piękny, szpital. M-ców ok. 14 000.—2) stolica prow. Corrientes. Ok. 5 000 m-ców, sta-

M Ko.

S. Drz.

Dr A. J, G.

consensus ejus cum observationibus“ (1664), ,,Logarithmotechnia sive methodus construendi logarithmos nova, cui accedit vera quadratura hyperbolae et inventio sumraae logarithmorum“ (1668 — 74), „Institutionum astronotnicarum li-bri duo“ (1676), „Euclidis elementa geometriae / novo ordine ac methodo fere demonstrata“

A. Ł.

cya handlu bydłem.

Mercedonius (dom. mensis = miesiąc), gr. p/yjv p,spxe§óvioę, nazwa łacińska miesiąca przestępnego, liczącego w kalendarzu rzymskim Nu-my po 22 dni w każdym drugim, a po 23 dni w każdym czwartym roku, wsuwanego pomiędzy 23 i 24 dniem lutego.

Merceryzacya (merseryzacya), sposób zwiększania zdolności przyjmowania barwników przez włókno bawełniane, wynaleziony przez Mercera (1844), a polegający na traktowaniu tych włókien (wzgl. tkanin) ługiem sodowym. Bawełna zanurzona przez 5 minut w ługu sodowym 30°B o ciepł. 20°C, kurczy się, staje się grubszą, mocniejszą (o 68%) i chropowatą na powierzchni. Skrócenie wynosi 28°/o a pęcznienie jest takie wielkie, że jamistość wewnętrzna pusta we włóknach zupełnie zanika. M-a bawełna jest połączeniem celulozy z wodzianem sodu: C₁₂H₂₀OI0.2NaOH, po wymyciu natomiast wodzianem celulozy C₁₂H₂₀O₁₀H₂O, przyczem stosownie do przyłączonej cząsteczki wody, przybiera na wadze 4,5 — 5,5 £ wagi pierwotnej. Jeżeli bawełnę przy merceryzowaniu rozciągać tak by zapobiedz jej kurczeniu się, nabiera ona połysku jedwabistego. Wskutek tego właśnie spostrzeżenie M. nabrało wielkiego znaczenia technicznego. M-i podlegają przędze i tkaniny o długiem włóknie bawełny, albowiem gatunki krótkie nie wytrzymują rozciągaDia. Używają w tym celu maszyny do wyprężania, składającej się z dziesięciu par ramion równoległych, podwójnych, na których umieszcza się większą ilość motków i po należytem rozciągnięciu ramion zanurza w roztworze ługu sodowego, następnie w zimnej, wkońcu w gorącej wodzie (wedł. Haubolda), lub też używa się w tym celu dwu krzyżujących się ramion, umieszczonych na słupie. Rozpowszechniony aparat Kleinweseraskłada się z dwu motaków przymocowanych do końców poziomego, obracającego się wału, na których umieszcza sie motki przędzy i z rury natryskowej, przeprowadzonej środkiem motków, przez którą kolejno rozpryskuje się na przędzę ług i wodę. Wskutek działania odśrodkowego, osiąga się pod tym względem wielką równomierność. Przędzę po przemyciu suszą na wirówkach i w suszarniach. W formie innej wykonania przyrządu, znajduje się sześć par ramion naokoło wału poziomego, umieszczonego na krawędzi jednej ze ściauek koryta i prowadzącego peryodycznie nasuwane na ramiona motki naprzód przez ług, a następnie po M-i i wypuszczeniu ługu, przez wodę do ostatecznego wymycia ługu z przędzy. W celu rozciągnięcia włókien ramiona przyrządu przy zanurzaniu zostają rozsuwane za pomocą umyśluego mechanizmu (Colinen). Tkaniny przepuszcza się prowadząc je za pomocą walców przez kadź z ługiem, wyżyma je między walcami, rozciąga na wyprężarce i poprzez długą kadź z wodą do płukania wprowadza do nawijacza. Zasadą wyprężarki jest rama, na której tkanina, zdążająca do nawijacza, podlega odpowiedniemu oporowi. Przy dobrze wykonanej M-i tkanina nabiera takiego połysku, że uchodzić może za naśladownictwo wyrobu z jedwabiu „Chappe“ (odpadkowego). Nadruko-wując na tkaninach bawełnianych w punktach poszczególnych zagęszczony stężony ług sodowy, osiąga się naprzód występowanie zmarszczonych miejsc uienadrukowanych na tle gładkiem (wyrób krepowy). Im mocniejszy zastosowano ług sodowy, tern silniej występują zmarszczki. Można także tkaninę odrukowywać gumą, albuminą itp. ochronami i przepuszczać przez ług sodowy, który działać wówczas będzie tylko na miejsca nieo-chronione. Podobnie traktuje się tkaniny, których osnowa jest naprzemiau bawełniana i wełniana lub jedwabna, a wątek tylko wełniany lub jedwabny, zimnym ługiem sodowym, przemywa i resztki ługu usuwa w kąpieli kwaśnej; osiąga się przytem, zależnie od kombinacyi nitek, wyniki rozmaite. Bawełnie można też nadać połysk jedwabisty przez przepuszczenie jej pod wielkiein ciśnieniem pomiędzy dwoma obra-jącymi się polerowanymi walcami. Zdejmując galwanoplastyczną odbitkę z tkaniny gęstej, atłasowej (jedwabnej) i przenosząc tę odbitkę, wykonaną na płytce metalowej, na jeden z tych walców, osiągamy tkaninę bawełnianą z połyskiem atłasu. Mommer nacina wprost na walcu stalowym wgłębienia (5—20 na 1 mm.) w rozmaitych małych powierzchniach, leżących w pochylonych wzajemnie płaszczyznach, i przepuszcza tkaninę pod ciśnieniem 30 — 50 atmosfer, przy-czem rozgrzewa właściwie walec narytowany. Sposoby te mechaniczne zastosowywano też z dobrym wynikiem do bawełny merceryzowanej w stanie wyprężonym. — Por. Gardner „Die Mercerision de Baumwolle“ (Beri. 1898).

Mercié Mary an Jan Antoni rzeźbiarz i malarz francuski (* 1845 w Tuluzie), uczeń Joufroya i Falguièrea, autor prac, które uzyskały nagrodę Rzymu (Tezeusz, Dawid, Gloria victis), licznych posągów, biustów i pomników (grób Micheleta — na cmen. Père-Lachaise, posąg Sztuki w ratuszu paryskim, „Quand même“ w ogrodzie Tuileries, pomniki Wilhelma Telia w Lozannie, Joanny d’Arc w Domrémy, Meis-sonniera, Thiersa). Jako malarz wyróżnił się

adz.

1852).

właśnie na czas jego rządów.

E. Chw.

adz.

obrazami: Dalila (1881), Weuus (1883—muzeum Luksemburskie), Leda, Michał Auioł badający anatomię i in. W r. 1891 został M. członkiem Akad. Szt. Piękn.

Mercier Ludwik Sebastyan, literat francuski (* w Paryżu 1740—f tamże 1814). Pierwsze prace jego nie zyskały uznania. Przez czas jakiś M. wykładał retorykę w kollegium w Bordeaux, później zajął się wyłącznie pracą literacką. W swoim „Essais sur Part dramatique*' (1773), doprowadza on do przesady teorye Diderota co do teatru, poczem pisze dość wiele sztuk dramatycznych, naśladowanych ze wzorów angielskich i niemieckich. Gdy Théâtre français nie chciał jednej z nich wystawić, wytoczył mu sprawę. Z nich „La Destruction de la Ligue ou la Réduction de Paris“ we wstępie zawiera obronę wojny domowej. R. 1781 M. wydał bezimiennie dwa pierwsze tomy swoich „Tableau de Paris“. Rozpowszechniania tej książki z początku wzbroniła policya, a księgarza, który ją był sprowadził, uwięziła. Wtedy M. przestał ukrywać autorstwo swoje, ale sam musiał uciekać z kraju do Szwajcaryi i Niemiec. Książka miała wiele wydań i przekładów. W początkach ruchu rewolucyjnego M. należał do kółka Bonnevil-lea, był jednym z redaktorów „Chronique du mois“, uczestniczył w redagowaniu „Annales politiques et littéraires ou Tribune des hommes libres¹*. Członek Konwencyi, głosował za skazaniem Ludwika XVI na dożywotnie więzienie. Później wszedł do Rady 500. Za czasów cesarstwa, nie mając środkow do życia, przyjął miejsce kontrolera biletów loteryi. Dowcipny, ale paradoksista wielki (Rousseau nazywał go małpą). Najważniejsza praca: ,,Le tableau de Paris“ (1871 — 89, t. 12) — obraz występku i wad Paryża; dalszy ciąg jej to ,,Le nouveau Paris“ (1799) — obraz rewolucyi; „Néologie ou Vocabulaire de mots nouveaux à renouveler ou pris dans des acceptions nouvelles“ (1801), „Satire contre Racine et Boileau“ (1808). Wraz z Gabryelem Brizardem wydał dzieła J. J. Rousseau (1788 — 93, t. 38). Dramaty jego: „Théâtre de M.“ (Amst. 1778 — 84, t. 4).— Bibl.: Ch. Monselet „Les Oubliés et les Dédaignés“, Paul Lacombe „Bibliogr. parisienne: Tableaux des moeurs“ 1887; Desnoiresterres „Tableau de P.“ (Paryż

M. Ko

Mercier August, minister franc. (* w Arras 1833). Skończył szkołę politechniczną i szkołę w Metz. Generał dywizyi r. 1889. Podczas kampanii meksykańskiej, odznaczył się przy oblężeniu Puebli. R. 1895 objął tekę ministra wojny w gabinecie Casimir-Perier i Dupuy. Proces Dreyfusa, rewiDdykacye wynalazcy Turpina, śledztwo w sprawie nadużyć intendentury przypadły

M. Ko.

Merck Jan Henry k, pisarz niemiecki (* 11 kwietn. 1 741 w Darmstadzie — *J* zastrzelił się 27 czerwca 1791 tamże). Rozpoczął od przekładów z jęz. angielskiego, zasłynął atoli wpływem r

dodatnim, jaki wywierał. Pierwszy zrozumiał geniusza Goethego. Oprócz Goethego rad M-cka chętnie szukali Herder, S. Schlosser, Boie, Wieland, Nicolai, bracia Jacobi i Claudius, Lava-ter, G. Forster, Lichtenberg (ob.) i inni i prowadzili z nim korespoudencyę. Nadto był M. duszą założonej w r. 1772 „Frankfurter gelehrten Anzeigen“ i należał do najwybitniejszych współpracowników „Merkurego“ Wielanda i „Der allg. deutsch. Bibliothek** Nicolaiego. R. 1775 napisał romans „Pätus und Arria“, w którym bronił Werthera Goethego. R. 1773 towarzyszył Karolinie Hessen-Darmstadzkiej do Petersburga. Nieszczęścia domowe i pieniężne przyśpieszyły śmierć jego. Korespondeneyę M-cka z Goethem i z przyjaciółmi wydał Wagner i Stahr: „Briefe an J. H. M. von Goethe, Herder, Wieland und andern bedeutenden Zeitgenossen“ (Darmstadt 1835); „Briefe an u. von J. H. M.“ (tamże 1838); „Briefe aus d. Freundeskreise v. Goethe, Herder, Hopfer und M.“ (Lipsk 1847). — Por. Zimmermann „J. H. M., seine Umgebung u. Zsit“ (Frankfurt 1871).

Mercurialis; ob. Szczyr.

Mercy: i) Franciszek, baron, generał austryacki, uczestnik wojuy 30-letniej (* ok. 1595 — -j* 1645). Czynny w bitwach pod Lipskiem (1631), Kolmarem, Dole i Gray (w 1. 1635 — 1637), zniszczył oddział gen. Rantzau pod Tuttlingen (1643), za co zestał feldmarszałkiem. Jako dowódca zjednoczonych wojsk cesarskich i bawarskich zdobył Freiburg (1644), gdzie wytrzymał uporczywą walkę z wojskami ks. Eng-hien i marsz. Tureniusza. Zginął podczas cofania się przed Kondeuszem pod Allerheim. W uznaniu talentu jego wojskowego sami Francuzi postawili mu pomnik z napisem: Sta viator, he-roem calcas. — 2) Klaudyusz Florimund, hr., wnuk Franciszka, dowódca wojsk austrya-ckich (* 1666 — f 1734), walczył z wyróżnieniem na Węgrzech i we Włoszech, w Alzacyi (bitwy pod Pfaffenhofen i pod Orlenberg). Uczestniczył w wojnach z Turcyą (1716) i z Hiszpanią (1718). W 1. 1720 — 1743 gubernator Te-mesväru. Zginął w bitwie pod Parmą.

Mercya, jeden z siedmiu krajów anglo-saskich w Anglii, składających się na heptar-chię, czyli Siedrn Państw. Nazwę swą otrzymał od Anglów, którzy w w. VI po Chr. przesunąwszy się z Anglii wzdłuż Trentu na zachód, zagarnęli pogranicze zaludnione przez wolnych Brytów (tzw. Merk). Jako pierwszego króla wymienia podanie Creodę, potomka Wodana. Państwo M„ szybko początkowo wzrastając, dostało się jednak w zależność od Nortumbryi; dopiero w w. VII odzyskało samodzielność i rozszerzyło swe panowanie na całą Anglię środkową od Humberu do Tamizy. W r. 733 podbiła M. Wessex. Wówczas rządzili M-ą dwaj najsławniejsi jej królowie: Aethelbald (716--757) i Offa (758 — 796). Do r. 754 panowała M. nad całą dzielnicą, leżącą na południe od

S. Ehr.

Zajmuje się także histo-

Merecka kasztelania, utworzona po drugim podziale Rzplitej r. 1793; pierwszym i ostatnim kasztelanem mereckim był Ant. Suchodolski, pierwej kaszt, smoleński.

Mereckie starostwo grodowe, było w woj. i pow. Trockim. W r. 1766 podług spisów pod-skarbińskich składało się z miasta Merecza z wójtostwem i przyległemi dobrami, które pod-pierwszej wojny szwedzkiej zupełnie wraz z miastem były zniszczone. Wówczas posiadał je Mateusz Ogiński, wojewodzie witebski, który z niego opłacał kwarty złp. 3 425 gr. 12, a hiberny złp. 4 226.—Do r. 1846 utrzymywał się na wzgórzu nad samą Mereczanką dwór, gdzie zwykle starostowie miejscowi przemieszkiwali.—Na sejmie z r. 1773 — 1775 stany Rzeczypospolitej nadały toż starostwo w emfiteu-tyczne posiadanie Józef. Narbutowi, chorążemu i posłowi pow. Lidzkiego. Na tymże sejmie uchwalono przeniesienie grodu z Merecza do Olity.

Humberu, ale po bitwie pod Burfordem (752) musiała wyrzec się Wessexu, Kentu, Essexu i Anglii wschodniej. Pod koniec w, VIII odzyskała M-a ponownie stanowisko dawne, lecz utraciła je wraz z samodzielnością, gdy król Wessexu, Egbert (800—836), wezwany do M-i, targanej zamieszkami domowemi, po krwawej bitwie (pod El-londun r. 823), zwyciężył najodważniejszego pretendenta do tronu, Beoruwulfa. Za Alfreda W. uległa M. podziałowi: część płd.-zachodnia dostała się Wessexowi, część płn. - wschodnia, tzw. siedmiu osad, zdobywcom duńskim. Potomkowie Alfreda połączyli znowu obie części.— Kemble „The Saxons in England“ 1876.

Merczyng Henryk, fizyk i inżynier polski (* 1859 w Łęczyckiem). Wychowaniec uniwer. w Warszawie (gdzie m. in. otrzyma! medal za rozprawy o Tyberyuszu z obcego sobie wydziału) i inst. dróg komunikacyj w Petersburgu, po dodatkowych naukach za granicą (1878 — 1882), r. 1887 rozpoczął wykłady w inst. komun, jako nauczyciel nadetatowy. Po złożeniu premiowanej rozprawy „O biegu w rurach wody, nafty i ropy“, w r. 1892 mianowany tamże adjunktem, r. 1896 profesorem. Nadto r. 1888 — 93 wykładał w inst. elektrotechnicznym. Zwiedzał Europę, Afrykę i Amerykę, należał do kongresów naukowych; r. 1887 w Wilnie a r. 1905 w Hiszpanii obserwował zaćmienie słońca. W r. 1900, według jego starań i wskazówek, założono pracownię elektrotechniczną przy instyt. komun., którą zarządza dotąd. Prócz rozpraw licznych, ogłaszanych w „Comptes rendus“, Annalen“ Poggendorfa, „Żurnał Russkago Fiz. Chim. Obszcz.“ i „Elektriczestwo“, ogłosił w języku polskim: „O własnościach ogniskowych siatek dyfrakcyjnych“ (w „Rozprawach Akad. Umiej.“ t. IX), „Przyczynek do teoryi uginania się światła w siatkach zwierciadlanych“ (w „Roczniku prac nauk.“ 1882), wstęp historyczny do „Kosmografii“ Jędrzejewicza (1886, str. I—XLV11I), „Teorya elektromagnetyczna światła James Clark Maxwella“ ^„Kosmos“ 1886; toż, w „Bibliotece Warsz.“, 1886, II), „Zasady elektrotechniki“ (Warsz. 1889, str. 250, IX, i64, tab. I), „O biegu w rurach wody, nafty i ropy“ („Przegląd techniczny“ 1891: przekład rozprawy nagrodzonej przez inst. kom., a wydanej w oryginale w r. 1890, 1892 i 1903), „Zasady teoryi matematycznej telefonowania na znaczne odległości“ („Przegl. Techn.“ 1891), „Eter, studyum“ („Ateneum“ 1893, I; toż, w jęz. ross. 1895), „Mikołaj Kopernik: życie i działalność naukowa“ ^Petersburg 1898, 16-o str. 67, z portr.), „Teorya prądu elektrycznego“ (Warsz. 1905, 8-ka więk., str. IX, 92: „Dzieł i rozpraw mat.“ t. XII; toż, w języku ros. 1905). — W jęz. ros. wydane osobno: „Kritiezeskij obzor fiziczeskich jawlenij“ (1887), „Elektrotechnika w primienie-nii k inżeniernomu diełu“ (1888), „Kanatnaja pieredacza i kanatnyja żeleznyja dorogi“ (1896), „Tiaga sudow mechaniczeskaja i elektriczeskaja“ (1896), „Kurs elektrotechniki“ (1898), „Mate-rija, po hipotezam hidrodynamiki“ (1899), „Kurs hydrauliki“ (1900). ryą i demografią polską. Jeszcze na ławie uniwersyteckiej, napisał „Rozprawę o Tyberyuszu“ (1880). Dla „Źródeł Dziejowych“ dokonał pomiarów topografii geograficznych Mazowsza (t. XVI). Najwięcej zyskał rozgłosu, jako historyk pracą „Zbory i senatorowie protestancy w Dawnej Rzeczypospolitej“ (Warsz. 1905, z mapą), w której szczegółowo przedstawił obraz geogr. rozwoju statystycznego ruchu reformacyjnego w Rzpltej, prostując niedokładności Łukaszewicza i Szujskiego. W zarysie „Etnogr.-statystycz-nym liczebności i rozsiedlenia ludności polskiej“ (wyd. 1-e, Warsz. 1887; wyd. 2-e, przy współ-pracownictwie T. Tillingera, Warszawa 1909) M. (pseud. Edward Czyński) obliczył liczebność narodu polsk.; „Fundusz Lerneta“ („Rocznik prac nauk.“ (1879), „Kołłątaj i Czacki, projekt urządzenia gimnazyum wołyńskiego“ (t że 1880), „Wycieczka w Łęczyckie“ („Kłosy“ 1880), „Ludność polska w Ces. Niemieckiem“ („Ekonomista“ 1881), „Tyberyusz na Capri“ (dodatek do „Przeglądu tygodniowego“ 1882). E'Chw-Mer de Grlace, lodowiec wielki na stronie płn. Montblancu, z trzech odnóg złożony: z Glacier du Géant a. du Facul w stronę wschodnią zwiócouej, z krótkiej lodowcowej odnogi Glacier du Lachaud, zstępującej z Wielkiego Jorassu i z Glacier du Talè-fre, biorącej początek z kotliny zamkniętej dokoła skałami stromemi, zawierającej przepiękny i licznie przez turystów zwiedzany Jardin (2787m.), w sierpniu pokryty roślinnością bujną alpejską. M. ciągnie się 14 kim. i dosięga wsi Chamonix, kaskadawo zstępując (niekiedy zwany stąd bywa Glacier d e s ß o i s) w dolinę. Z M. wytryska rz. Arveyron, spływająca do

.    E Chw.

Arwy.

czas

Merecz (łac. Meretium, u Krzyżaków Mer-

k en pi Ile, Merken), m-ko na praw. brzegu Niemna, przy uściu Mereczanki, pow. trocki, o 24 ni. od najbliżsej st. dr. żel. Orany, kościół parafialny, poczta, szkoła początkowa, kiew, prom na Niemnie, targi co niedziela. Ok. 3 000 m-ców. Przy uściu Mereczanki do Niemna sypanka, na której niegdyś wznosił się mek, wielokrotnie napastowany przez Krzyżaków:

łęzi patrycyuszowskiej Korneliuszów, w wojnie z Sammitami i Lukańczykami w r. 275 przed Chr.; w roku następnym został razem z Markiem Kuryuszem Dentatusem obrany konsulem.—2) jako imię pospolite oznacza meren-da u Rzymian przekąskę, spożywauą w klasie robotniczej i służebnej pomiędzy obiadem, pran-d i u m, a wieczerzą, c o e u a, a zatem podwieczorek nasz, albo też obiad, spożywany w południe.

A-

cer-

za-

po nim pozostał spory okop na szczycie góry, odłamki cegły i żużle. R. 1377 zdobył M. marsz, krzyżacki Gotfryd Linden i znaczne łupy zabrał. R. 1391 Witold opanował zamęk, wziąwszy do niewoli załogę polską odesłał ją w więzach w. mistrzowi do Malborga. R. 1393 zburzył zamek w. mistrz Konrad Jungingen, r. 1403 powtórnie marsz, zakonu Werner Tettingen. R. 1418 Władysław Jagiełło obchodził w M-czu święto Boż. Nar. Tutaj r. 1421 przyjmował posłów czeskich, proszących go bądź o przyjęcie korony czeskiej, bądź o pozwolenie na przyjęcie tejże Witoldowi. Zyg. August potwierdza prawo M-owi magdeburskie d. 7 grud. r. 1569 w Knyszynie. Najważniejsze wspomnienia łączą się z panowaniem Władysława IV, który jako królewicz bawił tu w 1. 1630 — 1631, jako król w J. 1633—1634, a ostatecznie w r. 1648, kiedy wracając z Wilna do Warszawy, zapadłszy w ciężką chorobę, w M-czu życie zakończył. Szwedzi za Jana Kazimierza zadali klęskę M-wi, z której się nie podniósł. Za drugiej wojny szwedzkiej bawił w M-czu w latach 1707 — 1708 Piotr W. W. XVII było w M-czu słynne kollegium Jezuickie (założone r. 1676 przez M. K. Paca), po kasacie r. 1777 oddane Dominikanom, którzy tu utrzymywali szkołę podwy-działową, zamkniętą przez rząd rossyjski.—Por. St. Morawski ,,Od M-cza do Kowna“ (,,Teka Wileńska*¹, 1858, t. IV - VI); J. Zawisza „M-wskie okopisko i jezioro Świteź“ ( ,Bibl. Warsz.“ 1872, III); Ł. L. „M.“ („Kraj“, 1900, J\2 38).    E. Chw.

Mereczański trakt, tak się nazywa droga handlowa z Grodna do Wilna, z odgałęzieniem do Druskienik, gdzie są znane wody mineralne.

Mereczowszczyzna, ob, K o s s ó w g. Grodzieńska.

Meredith Jerzy, poeta i powieściopisarz angiel. (* 1828 w Hampshire—f 1909). Wsławił się poematem prozą „The shaving of Shagpat“ (1856) oraz licznemi powieściami. M. uchodzi za nowelistę najwybitniejszego współczesnego Anglii o kierunku psychologicznym. Z poematów M-a zasługują na uwagę: „Modern love and poems of the English roadside“ (1862), „Poems and lyrics of the joy of earth“ (1883), „Ballads and poems of tragic life“ (1887). -— Por. Le Galienne ,,M. love chanteristics“ (wyd. 3-e, Lond. 1893); H. Lynch , M., a study*‘ (Lond. 1891).    ad/

Merenda: 1) przydomek rzymski, w rodach Antoniuszów i Korneliuszów. Z pomiędzy nich wsławił się ServiliusCorneluis M., z ga-

S. Drz.

Meress Bonawentura, Paulin w Częstochowie, w drugiej połowie w. XVIII, autor wielu dzieł teologicznych, po łacinie wydanych, które w seminaryach tego zgromadzenia jako książki szkolne długo były w użyciu i stąd wielokrotnie przedrukowy wane w Częstochowie: „Ho-locaustum medullatum seu exortationes ad no-vitios professandos“ (Częst. 1775, 1777), „Hymeneon sacrum seu exortationes pro sacris pro-fessionibus“ (tamże 1774,    1775 i kilka wyd.

b. r.); „Triennium superiorum seu Sermones asceticae“ (tamże 1776, kilka wyd. b. r.), tytuły innych u Estreichera XXII.

Meretrices (1. p. mereirix, rzeczownik utworzony od czas. mereri — zarabiać), także mulie-res quaestuariae, Corpora quaestuaria, mulieres, quae corpore quaestum faciunt, prostibula, w Rzymie zwały się nierządnice, tolerowane tu jak w Atenach hetery (ob.), skoro się pod kontrolę policyjną edylów stawiły. Jako że na nich iniamia ciążyła, nawet gdy rzemiosła swego już były zaprzestały, zwano je infames, famosae\ niewolno im też było na mocy lex Julia de v\ świadczyć przed trybunałem sądowym, a lex Julia i Papia Poppaea zakazywały surowo senatorom żenić się z niemi. Za panowania cesarzy, od Kaliguli począwszy, musiały płacić podatek od procederu swego, a edykt Domicyana wyłączał je do odbierania spadków. Za czasów Rzeczypospolitej oddawać się zwykły były nierządowi niewolnice i wyzwolenice (liber-tinae). Niewiastom, należącym do stanu rycerskiego, zakazane było od czasów ces. Tybe-ryusza na mocy osobnej uchwały senatu uprawianie nierządu pod karą wygnania. W czasach późniejszych oddawały się hańbie mimo zakazów i kar także niewiasty stanu wolnego. Od dziewcząt uczciwych rzymskich odróżniały się nierządnice ubraniem: krótką spódnicą, tunica, bez falbany, na której sukni wierzchniej, zwa-uej stola, palla, nie nosiły, tylko płaszczem ciemnym się okrywały i chodziły też we włosach, plecionych bez wstążek vittae z twarzą odkrytą, szyją, plecami i ramionami obnażonemi, gdy tymczasem uczciwe dziewczęta i niewiasty były zakwefione, albo, co najwyżej, twarz tylko miały odkrytą. Zbierały się one szczególnie w pobliżu teatru, cyrków, portów i łazien. Mieszkania ich wspólne zwały się lupanaria, ganeae, lustra, fornices. Często utrzymywał także domy rozpusty raj fur, leno, który wszetecznice za pieniądze oddawał. Flautus i Terentius (ob.) często je

1896).

w komedyach swych wspominają. — Por. Rivi-nus „De muliere quaestuaria“ (Lipsk 1733).s- Drz-Mereżkowski Dy mitry, pisarz wybitny ros-syjski (* w Petersburgu 1866). Syn urzędnika dworskiego, odebrał wychowanie staranne, ukończył wydział filol. w Petersburgu. Wcześnie wystąpił na polu literackiem. Pomijając wyborne przekłady wierszem dramatów Ajschylosa, Sofoklesa, Eurypidesa, oraz sielanki Lougusa „Dafnisi Chloe“ (Petersb. 1896), wymienić należy liczne utwory oryginalne, które wydrukował w pismach (i oddzielnie: ,,Stichotworenja“ 1888, ,,Simwoły“ 1892, „Nowyja stichotworenja“ 1896, „Sobranje sti-chow“ Moskwa 1904). Acz daje się tu odczuć wpływ Nadsona i Pleszczejewa, tęsknot i smutków „społecznych“, nie był to jednak żywioł właściwy twórczości M-go. Pomimo formy nieraz doskonałej, czytelnik pozostaje zimny wobec roztrząsanych zagadnień etycznych, nawet najwznioślejszych. Takiż chłód wieje i z poe-zyi okresu późniejszego, kiedy M. uległ wpływowi Nietzschego, pod względem zaś formy stał się stanowczym zwolennikiem symbolizmu. Zwrot w tym kierunku zaznaczył w dziełku „O pri-czinach upadka sowrjemiennojrusskoj litjeratury“ (1893), które w swoim czasie narobiło wiele wrzawy pomiędzy krytykami rossyjskimi, uważającymi tendencyę za świętość nietykalną. Z artykułów krytycznych (w „Siew. Wiestn.“ i in. pismach) powstały „Wiecznyje Sputniki“ (Petersb. 1897), rozważanie nad twórczością Pliniusza Młodszego, Marka Aureliusza, Calderona, Cervantesa, Flauberta, Gonczarowa i Puszkina; nadto pisał o Korolence, Majkowie, Ibsenie, neo-romautykach francuskich itd. Najwięcej jednak o Tołstoju i Dostojewskim, którym poświęcił osobne wspaniałe studyum dwutomowe (Petersb. 1901    2, przekł. polsk. Lwów 1904). Pociągała

go zwłaszcza głębia psychologiczna, a książka ta, w ścisłym pozostająca związku z dążeniem M-go przekształcenia życia religijnego inteli-gencyi rossyjskiej, wywołała spory namiętne. Dalszym krokiem na drodze tej były: studyum „Gogol i Czort“ (oryginalne pojęcie Djabłajako uosobienia płytkości i mieszczaństwa), książki również b. głośne: „Prorok russkoj rjewolucji“ (o Dostojewskim) i „Grjaduszczyj Cham“ (obie 1906), szereg artykułów krytycznych, filozoficznych i publicystycznych w miesięcznikach: „Mir Isskustwa“ (do 1904) i w wydawanych przez M-go wespół z Mińskim i Rozanowem „Nowyj Put’“ (1904) i „Woprosy Żizni“ (1905), nako-niec założenie w Petersburgu na początku ostatniego dziesięciolecia T-stwa relig.-filozofieznego, które na swych dyskusyach obok jałowych rozpraw — poddało krytyce ostrej cały ustrój kościoła urzędowego i stosunek jego do państwa. Znaczenie M-go polega tyleż na pogłębieniu świadomości moralnej inteligencyi rossyjskiej, ile na wpływach estetyczuych, których narzędziem doskonalem stała się w jego ręku po

wieść historyczna. W dziedzinie tej M. jest mistrzem, a utwory jego są tłumaczone na wszystkie języki europejskie. Oprócz pięknej noweli florenckiej „Ljubow silnjeje smierti“ (Moskwa 1902 i Petersb. 1904), M. pod nagłów. „Smiert’ bogow“ stworzył wspaniałą trylogię: „Juljan Otstupnik“ (Pbg. 1895, tł. polsk. Warsz. 1901), „Woskresszije bogi — Leonardo daViuci“ (Petersb. 1902, tł. polsk. Warsz. 1910) i „Antichrist — Piotr i Aleksiej“ (Petersb. 1905, dwa przekł. polsk. Kraków 1908). Godne podziwu są tu zarówno erudycya olbrzymia (niekiedy... za wielka), szerokie ujęcie tła dziejowego, śmiałe rzuty malarskie, jak i ów wątek walki wieczystej pomiędzy duchem helleńskim i młodą bujnością Odrodzenia a potęgami ponuremi pokory i umartwienia,—wątek niezwykle pięknie pod względem artystycznym i filozoficznym przedstawiony i tylko w części ostatniej nieco zamącony przeciwstawieniem mi8tyczuem Chrystusa i Antychrysta z innego poniekąd stanowiska. Niespokojny duch M-go błądził może nieraz i krytyka niejednokrotnie na trwogę musiała wołać, gdy barwy „mistyczne“ wynajdywał w bizantynizmie nawet i jarzmie mongolskiem lub gdy się wdrapał na „dzwonnicę prawosławną“. Po upadku wszakże ruchu wolnościowego M. należał do rzędu tych, co się nie dali porwać reakcyi. Poglądom swoim dał wyraz w całym szeregu, z wielkim talentem napisanych artykułów publicystycznych zgromadzonych w książce „Bolnaja Rossija“ (Petersb. 1910). Umysł żywy, wiedza rozległa, wyjątkowe zdolności pisarskie każą oczekiwać od M-go wielu jeszcze dzieł niepospolitych. U nas o M-iin pisał Nowaczyński we „Wczasach literackich“ (1906). Żona M-go Ze-u a i d a pisząca pod nazwiskiem panieńskiem H i p-pius (ojciec Szwed) należy do rzędu wybitniejszych przedstawicieli symbolizmu i mistycyzmu w literaturze rossyjskiej. W poezyi jej brak liryzmu Z trafną natomiast ironią odtwarza życie codzienne (powieści „Nowyje ljudi“

M. Ab.

Mergentheim (Mergenthal, Marienthal, starożytny Mariae domus), m. w okręgu wirtem-berskim Jagst, pięknie położone w dolinie rz. Tauber, najznacznienia z 11 posiadłości Zakonu Niemieckiego, węzeł kolei Landau-M i Krails-heim-M., 208 m. npm,, dwa kościoły z w. XIII i XV, giinn. łacińskie, szkoła realna, zamek starożytny (obecnie Muzeum przyrodnicze), gmach Archiwum Zakonu Niem. (obecnie koszary wojskowe), synagoga, dwa klasztory, ogród piękny angielski, fabryki liczne (garbarnie, gorzelnie, narzędzi rolniczych), piękne winnice, 4 535 m-ców (1906). Pod m-stern zakład leczniczy Karlsbad, ze źródłem solankowem, odwiedzany rokrocznie przez 800 — 1200 chorych. — M. — m-sto starożytne, r. 1219 przeszło na własność Zakonu Niemieckiego. Po sekula-ryzacyi Krzyżaków w Prusiech (1515), M. był aż

do r. 1809 rezydencyą mistrza w. tego Zakonu. — Por. Wörls „Führer durch M.“ (Würz-

E. Chw,

M. Ko.

(1717).

bürg 1889).

Mergui (Myo), stolica Tenasserimu w bry-tyjsko-indyjskiej Birmie, na wyspie rz. Tenasse-rim, dobry port, 11 977 m-ców (1901, 9 209 buddystów, 1 425 mahometan i 357 chrześcian), handel ryżem i owocami. W pobliżu znajdują się pokłady obfite węgla. Wzdłuż wybrzeży ciągnie się archipelag t. n., wysepki skaliste (ok. 1000 m-ców) i lesiste. Wyspiarze są b. ubodzy, koczują z wyspy na wyspę, zbierając gniazda jadalne ptasie, żółwi itd.

Merian, rodzina malarzów i uczonych szwajcarskich: 1) Mateusz, starszy, malarz i rytownik (* 22 wrześ. 1593 w Bazylei — f 19 stycz. 1650 w Schwalbachu), uczeń Dietricha Meyera z Zürychu a następnie Teodora de Bry z Oppenheimu, z którego córką ożenił się. Mieszkał początkowo w Paryżu, potem we Frankfurcie n. M., gdzie wspólnie z teściem prowadził handel dziełami sztuki. W Paryżu był w stosunkach zażyłych ze słynnym Callotem (ob.). W Nancy wyrytował „Wjazd ks. Lotaryńskiego“ (w 12 tabl.), w Stuttgarcie „Uroczystość chrztu młodego księcia“, malował i rytował pejzarze bitwy, sceny myśliwskie i portrety. Zasłynął głównie wizerunkami miast celniejszych w Europie (Frankfurtu, Heidelbergu, Stuttgartu, Schwalbachu i in., które wydał Zeiller: „Topographia“, 30 t., Frankfurt 1640—1688, wraz z rejestrem 1726). Mistrzowsko-perspektywiczne są widoki jego z natury rysowane. Znakomity illustrator: illustrował m. inn. Biblię, „Danse de morts telle, qu’on l’a dépeinte à Bâle“ (Bazylea 1621, 21 tabl. z rys.) i t. d. —Por. Eckardt „Matthaeus M.“ (Bazylea 1887).—2) Mateusz młodszy, malarz i rytownik (* 1621 w Bazylei—f 1687 we Frankfurcie n. M.), syn najstarszy Mateusza zasłynął jako portrecista, uczeń Joachima Sandrarta z Frankfurtu n. M., zwiedził z nim r. 1637 Amsterdam i Anglię (1640), kształcił się także u Ant. Van-Dycka. Z portretów jego zasługują na uwagę portrety własnej rodziny, wielu wybitniejszych postaci spółczesnych. Jego rylca są portrety polskie Jana Kazimierza, Jerzego Lubomirskiego, Ludwiki Maryi Gonzagi, Mich. Wiśniowieckiego i in. W katedrze w Bambergu znajduje się wielki obraz „Męczęństwo św. Wawrzyńca“, a w bibliotece miejskiej w Bazylei „Zmartwychwstanie“. —3) Kac per (* 1627 we Frankfurcie n. M.). Brat rodzony Mateusza młodszego, trudnił się rytownictwem, jest wiele widoków Drezna i okolic jego rylca oraz 8 rycin obrzędu koronacyjnego Leopolda I. — 1) Jan Mateusz. Syn Mateusza młodszego (* 1659 we Frankfurcie n. M. —f 4 maja 1716 tamże), był znakomitym malarzem pastelowym, uzyskał szlachectwo. Uczeń ojca swego i przez długie jego lata współpracownik, rytował głównie obrazy Rubensa i Van-Dycka. Po śmierci ojca porzucił sztukę dla handlu dziełami sztuki. —5)

Maria Sybilla M. Córka Mateusza starszego (* w kwiet. 1647 we Frankfurcie n. M.—f 13 stycz. 1717 w Amsterdamie) miuiaturzystka, rytowniczka, uczenica swego ojczyma Jakóba Morrelsa v. Marrela a następnie miniaturzysty Abrahama. Zasłynęła jako akwarelistka znakomita, hafciarka, rytowniczka owadów, poczwarek, komarów, motyli i kwiatów. R. 1665 wyszła za mąż za Jana A. Graffa z Norymbergi i wspólnie z nim wydała słynne dzieło; „Der Raupen wunderbare Verwandlung u. sonderbare Blumennahrung“ (Norymberga 1679 — 1683, ze 150 tab. rys.). R. 1684 porzuciła męża, przystąpiła do sekty labadystów i zamieszkała na zamku Bosch. Z miłości do sztuki popłynęła r. 1686 do Surinamu, aby prrzypatrzyć się przemianom owadów tamtejszych („Metamorphosis insectorum surinamensium“ Amsterdam 1705). Prace M-i

S-lli znajdują się w Petersburgu, w Muzeum zoologiczuem, w British Muzeum w Londynie i w Amsterdamie. —Por. Guhl „D. Frauen in d. Kunstgeschichte“ (Berlin 1858). — 6) Joanna Helena (* 1668 we Frankfurcie), starsza córka Maryi Sybilli, zdolna malarka, towarzyszyła matce w podróży do Surinamu w drugiej podróży r. 1702 do Gujany hollenderskiej i uzupełniła matczyne zbiory entomologiczne. - 7) DorotaMaryaHenrietta(* 1678 we Frankfurcie n. M.—f 1745), młodsza córka Maryi Sybilli, była malarką znakomitą kwiatów, wyszła za mąż za malarza rossyjskiego. Z młodszej linii ba-zylejskiej rodziny Merianów zasługuje na uwagę. —8) HansBernard, malarz filolog i filozof (* 28 wrześ. 1723 w Liestalu pod Bazyleą—f 12 lut. 1807 w Berlinie), przeciwnik Wolffa, ulubieniec Fryderyka II pruskiego, mając lat 17 za rozprawę „De Autochiria“ (1740) został doktorem filozofii, r. 1748 prof. filozofii w Akademii w Berlinie, r. 1767 inspektor kollegium franc, tamże, r. 1770 dyrektor klas Sztuk Pięknych w koli. Joachima, r. 1797 stały sekretarz Akad. Nauk tamże. Z prac filozoficznych m. inn.: „Parallèle de deux principes de psychologie“ (1757); „Discours sur la métaphysique“ (1765); „Parallèle historique de nos philosophies nationales“

E. Chw

Merici Aniela, założycielka zgromadzenia Urszulanek, ob. Aniela Merici.

Merida m-sto w Hiszpanii (prow. Badajoz), na brzegu prawym Gwadyany, punkt węzłowy dr. żel Madryt-Badajoz, M.-Sevilla i M.-Caeres. Zamek starożytny, m-ców 11 168 (1900). Dawna Augusta-Emerita—stolica prow. Lusitania. Amfiteatr, teatr, wodociąg, łuk tryumfalny dawny (łuk Trajana, pozostały dotąd szczątki). Most 780 m. długi, z 81 granitowemi łukami, sięga czasów rzymskich. W r. 713 M-ę zburzyli Mau-rzy; pozostawała w posiadaniu ich do r. 1230.M Ko

Mérilhou Józef, mąż stanu francuski (* 15 paźdz. 1788 w Montignac — -{-18 paźdz. 1856 w Neuilly), założyciel T-stwa przyjaciół i wolności prasy francuskiej, wpływowy karbo-

1827).

naryusz; r. 1810 uzyskał licencyat prawa, r. 1814 audytor przy trybunale cesarskim, r. 1815, po powrocie Napoleona z Elby, pomocnik prokuratora generalnego. Jeden z adwokatów najznakomitszych francuskich: 1. 1815 — 1830 występował w wielu sprawach politycznych (m. inn. w sprawie gen. Bertona), a zawsze stawał w obronie liberalizmu i warstw upośledzonych, za co ściągnął na siebie z La Fayettem i d’Ar-gensonem prześladowanie w r. 1819 ze strony głównego prokuratora Bellarta. W 1. 1831 — 1834 poseł do Izby deputowanych, należał do rzędu najlepszych mówców opozycyi, występował energicznie przeciwko Polignacowi podpisał adres 221 deputowanych. Po rewolucyi lipcowej, kiedy w listopadzie r. 1830 Lafitte przyszedł do władzy, M. otrzymał tekę wychowania publicznego, a po ustąpieniu Duponta de 1’Eure został ministrem sprawiedliwości. Po wyjściu z ministeryum, zasiadł na ławkach opozycyi parlamentarnej, lecz zaprzestał napaści na rząd i dwór. W nagrodę za to został r. 1832 radcą trybunału kasacyjnego, a w r. 1837 członkiem Izby panów. Od r. 1842 uczestniczył w pracach koło reformy kodeksu karnego, od r. 1845 pracował nad kodyfikacyą hypoteki. R. 1848 usunął się w zacisze domowe. Napisał życiorys piękny Mirabeau (ob.) do pierwszego wydania dzieł jego (Paryż 1825—

E. Chw.

Mérimée Prosper, znakomity pisarz francuski (* w Paryżu w styczn 1804 —f 23 wrześ. 1870 w Cannes). Syn chemika i malarza Jana M. (* 1757 —f 1836), otrzymał wykształcenie staranne domowe, zwłaszcza w kierunku artystycznym. Ukończył wydział prawny. Na ławie uniwersyteckiej oddał się literaturze. Przez Jana Jakóba Ampèrea i obu Stapferów. w których domu bywali: Viollet le Duc, Humboldt, Jul. Mohl, Sobolewski Sergiusz, Cousin, Sainte-Beuve (ob.) i inni, zaprzyjaźnił się ze Stef. Delesclu-zem (krytykiem z „Rev. de Paris“) i Stendha-lem, którzy wpłynęli na urobienie jego upodobań literackich. Pierwszy utwór (niedrukowany), dramat historyczny: „Cromwell“, Stendhalowi bardzo się podobał. Posada sekretarza w ministeryum handlu dała mu niezależność materyalną. R. 1825 rozgłos zyskał zbiór jego utworów dramatycznych, niby przełożonych z hiszpańskiego: „Théâtre de Clara Gazul“, rzekomej aktorki wędrownej, z załączeniem podobizny autora w przebraniu kobiecem. Krytyka, zachwycona wiernem odtworzeniem tła miejscowego tych intermezzów, dopatrywała się w autorze geniuszu niemal Szekspira. Takąż mistyfikacyą było i dzieło „Guzla ou choix des Poésies Illyriques recueillies dan la Dalmatie, la Bosnie, la Croatie et l’Herzegovine“ (Strassburg 1827, wyd. 2-e Par. 1842). Liryki te tak naśladowały styl poezyi ludowej, że w pochodzenie ich ludowe uwierzyli specyaliści (np. Gerhard) i znawcy poezyi słowiańskiej Mickiewicz i Puszkin, kórzy tłuma-ożyli niektóre z tych pieśni (sam M. w dzieciństwie lat kilka spędził w Dalmacyi, gdzie ojciec jego przebywał przy boku marsz. Marmonta). Pobudką do takiej mistyfikacyi była chęć wydrwienia ówczesnego zamiłowania do couleur locale. R. 1828 ukazały się obrazy dramatyczne „La Jacquerie“ (rokosz chłopski), 1829—dramat „La Familie de Carvajal“, powieść historyczna „Chrouique du regne de Charles IX“ i inne opowiadania. M. współpracował wówczas w opozycyjnych „Rev. de Paris“ i „National“. R. 1830 napisał „La Partie de Trictrac“, „La Vase étrusque“ i „Les Mécontents“, został sekretarzem ministra hr, d’Argout i odbył pierwszą podróż po Hiszpanii; tam tak się zaprzyjaźnił z rodziną hr. Teba, że następnie stał się domownikiem niemal przy dworze ich córki Eugenii, późniejszej cesarzowej Francyi. R. 1833 inspektor gmachów i pomników historycznych, napisał powieść „Jacqueline“ i dowcipną nowelę „Double Méprise“. R. 1834 podjął się współpracownictwa w „Rev. d. deux Mondes“ (tu umieścił powieści z życia Hiszpanii „Ames du purgatoire“ (1835), „Venus d’Ille“ (1837) i „Colomba“ (1840), uważana za jedno z arcydzieł M-go, owoc wrażeń z podróży na Korsykę obok szkiców „Notes de Voyage en Corse“ 1840). Czynił wycieczki po kraju w celach konserwatorskich (notatki z podróży na południe Francyi r. 1835, na zachód — 1836, do Owernii—1838). R. 1840 — 42 zwiedził Hiszpanię, Grecyę, Turcyę. Badania źródłowe dały mu możność napisania „Etudes sur ]'histoire romaine“ (1870), „Les Monuments helléniques“, „L’Architecture au moyen âge“ (1843). W r. 1844 obrany na członka Akademii po Karolu Nodier. Nęci go życie ludów egzotycznych, czego dowodem jest głośna postać cyganki „Carmen“ (1847, tł. polskie Łódź 1899). Bardzo ceniona jest jego praca historyczna o Piotrze Ka-stylskim (1854). W tych właśnie czasach ze szczególnem zamiłowaniem zajął się literaturą rossyjską, którą poznał w oryginale (Puszkina stawiał na równi z Byronem). R. 1849 przełożył „Damę Pikową“ Puszkina, napisał studyum o Gogolu (1851), przełożył „Rewizora“ (1853); pisał artykuły tyczące się dziejów Rossyi i ko-zactwa („Les Cosaques d’autrefois“); zastanawiały go zwłaszcza czasy Samozwańca („Les Faux Demetrius“ przekł. pol. Łobeskiego w „Dzień, liter. Lwów“, 1854, „Les Débuts d’un Aventurier“ 1852); wielki wielbiciel Turgeniewa, którego „Ojców i Dzieci“ w przekł. franc, zaopatrzył przedmową (1864). W r. 1853 senator, odbywa podróż po Anglii, Szkocyi, Szwajcaryi i Włoszech. Z innych prac jego wydanych za życia wymienić należy: „Essai sur la guerre sociale“ (1841), „Deux héritages“ (1853), „Mélanges histor. et littéraires“ (i855), szkic o Stendhalu („H. B.“ 1850), powieść „Lokis“ (1868). Na polu scenicznem powodzenia nie miał: komedyę jego „Le Carrosse du Saint-Sacrement“ na pierwszem przedstawieniu wygwizdano (1850). Po śmierci już

iVl-go ukazały się jego „Dernières nouvelles“

mianie skrobi i glikogenu pod wpływem dia-stazy, śliny, wydzieliny trzustki, zaczynu podpuszczki; w r. 1885 udało mu się sztucznie wywołać moczówkę cukrową u zwierząt za pomocą fłorydyuy; w r. 1889 dowiódł, że usunięcie trzustki wywołuje moczówkę cukrową. Zbadał działanie fizyologiczne i toksykologiczne chloranu potasu, przemianę chloralhydratu w u-

(1873, najwybitniejsze opowiadanie „La Chambre bleue“). Po śmierci wydano obszerną ko-respondencyę, która obok wartości literackiej, zawiera wiele przyczynków do poznania stosunków ówczesnych. R. 1874 ukazały się z przedmową Taine’a „Lettres à une inconnue“ (do Jenny Dacquin, t. 2) i miały kilka wydań. R.

łądka, zależność czynności wydzielniczej żołądka od wpływów nerwowych itd. Uczestniczył też w pracach Goltza nad mózgiem i badał czynności móżdżku. Na podstawie prac swych nad związkiem pomiędzy budową chemiczną a działaniem farmakologicznem wprowadził do lecznictwa sporo środków nowych, jak oto: termodynę, nerwo-dynę, petoninę, droninę, amylenhydrat, chlora-lamid, veronal, sajodynę, i środki odżywcze, jako to lipauinę (ob.), kraft-chokoladę Odda. Opracował do Penzoldta i Stintzinga „Handbuch der Therapie“ rozdział o moczówce i wydał podręcznik zbiorowy „Lehrbuch der innerer Medizin^ (wyd. 5-e, pośmiertne, Jena 1909); był współwyd. pisma „Klinisches JahrbA-}■ G-Meringer Rudolf, lingwista współczesny

1875); Tourneux „P. M., sa bibliographie“ (1876); tegoż „P. M., ses portraits, ses dessins, sa bibliothèque“ (1879); Wallon „Éloges académiques“ (1882); d’Haussonville „P. M.“ (1888); Filon „M. et ses amis“ (1894; w końcu dzieła spis dzieł M-go); „M.“ (1898); Rebell „Les Inspiratrices de Balzac, Stendhal, M. “ tegoż (1902); Chambon „Notes sur P. M.“ (1903); Nowaczyiï-ski „Wczasy literackie“ (Warsz. 1906): Lefebvre „L’Inconnue de P. M.“ (1909).

M. Ab.

niemiecki {* 28 lut. 1843 w Kolonii—f 5 stycz. 1908 w Berlinie). Przykładał się do nauk lekarskich w Bonnie, Gryfii, Strasburgu i w r. 1873 otrzymał stopień doktora medycyny; był asystentem kliniki chorób nerwowych i umysłowych z początku u Krafft-Ebinga, następnie u Jollyego, od r. 1785 asystentem kliniki wewnętrznej w Charité w Berlinie, następnie u Ludwiga w Lipsku; r. 1875—1878 lekarz zdrojowy w Salzschlirf. Jako asystent instytutu fizyolo-gicznego w Strassburgu, habilitował się w r. 1879 na docenta medycyny wewnętrznej pracą o działaniu rtęci na ustrój zwierzęcy. W r. 1886 został profesorem nadzwyczajnym; r. 1890 powołany do Halli na katedrę medycyny wewnętrznej i laryngologii i kierownik polikliniki; w r. 1897 został tam profesorem zwyczajnym, w r. 1900 dyrektorem kliniki wewnętrznej. M. położył zasługi ogromne szczególnie w nauce o moczówce cukrowej (ob.): ogłosił pracę o wytwarzaniu glikogenu w wątrobie, o sposobie wydalania cukru z przewodu pokarmowago, o zawartości cukru we krwi podczas głodu, o prze-

K. A.

1875 wyszły z przedmową Blaze de Bury „Let- j stroju, czynności utleniające w ustroju, zacho-tres a une autre inconnue“ (do hr. Przeździe- , wanie się kwasu żołądkowego w chorobach żo-ckiej); ogłoszono listy jego do Panizziego (1881,, t. 2), Saulcyego (1881), Seniora i pani Beau-laincourt (1888), do ks. Julii Bonaparte (1894), hr. Montijo (1894), państwa Lenormant f 1895), pani de la Rochejacquelin („Une correspondance inedite“ 1897), Stendhala (1898), „Lettres à requiem“ (1898), do Cousina, Boissonadea, Barthélemy Saint-Hilairea (1900). O koresponden-cyi tej art. Kazim. Stryjeńskiego w „Revue de Paris“ (15 sierpn. 1899). Prócz listów, licznych szkiców z podróży i artykułów krytyczńych rozrzuconych po pismach, zbiorowe dzieła M-go wydał Calmann-Lévy (t. 15). — Bibl.: Sainte-Beuve „Causeries du Lundi“ (t. VII), Lemaitre „Les Contemporains“ (serya IV), Faguet „XIXe siècle“; Brandes „Hauptströmungen“ (t. V); Ta-misier „P. M., l'écrivain et l’homme“ (Marsylia niemiecki, profes. językoznawstwa porównawczego w Gracu. Badacz wnikający w istotę mowy ludzkiej w najróżniejszych jej objawach: począwszy od mechanizmu psychicznego błędów mowy ( „Versprechen und Verlesen. Eine psychologisch-linguistische Studie“, z udziałem dr. K. Mayera, 1895), badań mowy dziecka (.Aus dem Leben der Sprache: Versprechen, Kindersprache, Nachahmungstrieb“, Berlin 1908) i kończąc na poszukiwanich związku nazw i rzeczy, które one oznaczają, — wszędzie i za-Mering Józef von, klinicysta znakomity wsze M. poza stroną zewnętrzną zjawiska językowego doszukuje się głębszych związków i przyczyn, stara się ująć istotę rzeczy, M. jest twórcą gałęzi uowej językoznawstwa stosowanego, której dewizą jest: Ohne Sachwissenschaft keine Sprachwissenschaft mehr (Bez poznania rzeczy samych, niemasz językoznawstwa!). Myśli swoje w tym względzie M. zrazu rozwijał i uzasadniał w szeregu artykułów „Wörter und Sachen“ (w „Indogermanische Forschungen“, 1904, t. XVI i nst.), a następnie założył pismo umyślne pod tym samym tytułem: „Wörter u. Sachen, kulturgeschichtliche Zeitscb. f. Sprach-und Sachforschung“, Heidelberg 1909. Z prac popularnych M-a powodzeniem wielkiem cieszy się książeczka: „Indogermanische Sprachwissenschaft“, wyd. 3-e, Lipsk 1903, w zbiorze: „Sammlung Goeschen“.

Merino Hieronim, partyzant hiszpański (* 30 wrześ. 1770—f 1847). Pastuch w młodości, następnie mimo braku wykształcenia proboszcz w wsi rodzinnej. R. 1808 przystąpił do Guerillasów i uzyskał rządy swą przebiegłością i okrucieństwem. Po wojnie został dowódcą za

adz.

E Chw.

Merivale, historycy angielscy, bracia: 1) Herman (* 8 list. 1806 — f 9 lut. 1874 w Londynie), r. 1837 profesor ekonomii politycznej w Oxfordzie, r. 1848 podsekretarz Stanu dla Kolonii, a r. 1859 dla Iudyj. Napisał: ,,Lectures on Colonisation and the Colonies“ (1860); ,,Historical studies“ (1865); ,,Life of sir H. Lawrence“ (1872); ,,Memoirs of Sir Ph. Francis“ (1867) i w. in. — Syu jego Herman Karol (*27 stycz. 1839 w Londynie), dał się poznać jako poeta (,,The white Pilgrim and otlier Poems, 1883), romansopisarz („Fau-cit of Baliol“, 1882) i nowelista („Dinko’s Blues“, 1885).—2) Karol, hist. (* 8 marca 1808 —f 57 grud. 1893 w Londynie). Przykładał się do teologii w Cambridge, tamże w 1. 1838—40 był kaznodzieją przy uniwersytecie, w r. 1848 w Lamford w Essex, w 1. 1863 — 69 członek Izby gmin, r. 1869—dziekan w Ely. Znawca wytrawny dziejów rzymskich. M. in. napisał: „The history of the Romans under the Empire“ (6 t., 1850 o Rzymie, a nadto: ,,Four lectures on epoclis of early Church History“ (1879). Autobiografię i wybór pism M-lea wydała córka, Judyta Anna, Londyn 1899.

Mer jeleń, jezioro lodowcowe, najpiękniejsze

E. Chw.

łogi w Burgos, a następnie kanonikiem w Wa-lencyi, skąd jednak prędko ustąpił. Po ogłoszeniu konstytucyi w r. 1820 utworzył M. przeciw niej własną Guerillę, a po jej rozbiciu umknął do klasztoru. W r. 1823 po wkroczeniu Francuzów był znów czynny. Po śmierci Ferdynanda VII (1833) stanął po stronę don Karlosa, zebrał

11-tysięczne wojsko, z którem dotarł aż do Madrytu, lecz doznawszy porażki, umknął do Portugalii. W 1. 1834—38 czynuy w wojnie karli-stowskiej, poczein osiadł we Francyi, gdzie (w Montpelier) zmarł.

Merioneth (Merionethshire, Meirio-nydd) hrabstwo w Walii w Anglii, grauiczy z hr-wami Carnarvon, Denbigh, Montgomery i z zatoką Carnarvon; 1731 kim. kw. i 48 852 m-ców (1901). Najbardziej górzysta okolica Walii: strome przepaściste góry przerżnięte dolinami o bujnej zieloności. Najwyższy szczyt Aren Mowddwy (933 m.), najniedostępniejszy —Cader Idris (888 m.); ciągnące się na płn.-wschodzie góry Berwyn dosięgają 828 m. Z rzek najważniejsze: na zachodzie—Afon Mawddach, Afon Dysinny i Dovey, na wschodzie —rz. Dee przepływająca jezioro Bała, jedno z największych i najrybniejszych w Walii. Z bogactw mineralnych: mangan, ołów, srebro, nieco miedzi, najwięcej atoli łupu. Gleba nie dość żyzna, uprawa nieznaczna, piękne pastwiska i łąki. Hodowla owiec (ok. ¹/₂ miliona). Przemysł fabryczny nieznaczny, rozwinięte tkactwo domowe flaneli. Moc starych kościołów i pomników druidyjskich. Stolicą hrabstwa jest m-czko Dol-gelly. Do parlamentu wysyła M. jednego posła.

1862) i wiele monografii

E. Chw.

w Alpach środkowych, swego rodzaju morze lodowe w miniaturze, 0,41 kim. kw. powierzchni, 47 m. głębokie, opierające się od strony zachodniej o najdłuższy lodowiec szwajcarski Alecz (ob.). W lodowcu tym M. tworzy często roz • padliny niebezpieczue, gdzie nagromadza się mnóstwo wody, z hukiem spadającej w dolinę Rodanu i czyniącej w niej spustoszenia. W celu zabezpieczenia doliny od klęsk, przeprowadzono kanały (w r. 1894 ukończone) odprowadzające nadmiar wód M-nu w stronę wschodnią ku dalej położonemu lodowcowi Vietscherowi. To zabezpieczyło zarazem kolej Simplońską i jej tunel od zalewu.

Merkantylizm —ogół zasad przewodnich polityki gospodarczej i skarbowej, właściwy wiekowi XVII i pierwszej połowie w. XVIII. Te polegały na przecenianiu ważności posiadania przez państwo zapasu wielkiego kruszców szlachetnych, w odwoływaniu się społeczeństwa do państwa w celu osiągnięcia celów gospodarczych, w przecenianiu rynków zagranicznych w porównaniu z wewuętrznemi i przemysłu przetwórczego nad dobywającym, w przywiązywaniu zbyt wielkiej wagi do zaludnienia gęstego, jako pierwiastku potęgi narodowej. Zasady te pojawiły się w następstwie rozwoju handlu zagranicznego i gospodarstwa pieniężnego oraz krzepnienia idei państwowej w powstających państwach narodowych. Państwowa polityka ekonomiczna czerpie wzory w polityce średniowiecznej cechów i miast: gospodarstwo lokalne przedzierzga się stopniowo w społeczne i narodowe. Polityka ekonomiczna państwowa odznacza się w stosunkach wewnętrzycb coraz bardziej dążeniem opiekuńczein do uregulowania stosunków ekonomicznych i podniesienia wytwórczości kraju, zwłaszcza przemysłowej, w stosunkach zewnętrznych zaś ma cechę zaborczą, dąży do wzbogacenia swego narodu i skarbu z uszczerbkiem ludów innych. Tego rodzaju politykę merkantyiistyczną zaczynają uprawiać państwa europejskie już w XIV i XV stuleciu, a więc wcześniej niż ukazało się jakiekolwiek uzasadnienie teoretyczne M-mu. Odkrycie Ameryki, wystąpienie naprzód krajów nadatlanty-ckich, nowe kolonie i nowe rynki, potrzeba wielkich wojsk do obrony tychże rynków, wywołały przełom w zagadnieniach polityki ekonomicznej i skarbowej. „Pieniądz“, rowuoznacz-nik „bogactwa“ w gospodarstwie prywatnem, staje się hasłem polityki gospodarczej państwa; jako bogate uchodzi to państwo, które rozporządza zasobem obfitym złota. Wpływ tych pojęć uwydatnia się od początku w. XVI. Karol V przejmuje się zasadami M-mu, a przykład jego pociąga innych za sobą: Henryka VIII i Elżbietę. Państwa przodujące zaczynają współzawodniczyć, a każde do niego wnosi wszystkie swe środki z zamiarem zapewnienia sobie przewagi handlowej i przemysłowej. Przez cały w. XVII pierwszeństwo w handlu zagranicznym posiadała

lecz praktycznie zastosowała pierwsza moc środków ograniczających wywóz z kraju złota dobywanego w koloniach i rozwinęła t. zw. mer-kantylistyczną politykę kolonialną. — W Szwe-cyi zasady M-zmu przyjęły się za czasów Gustawa Wazy, w Hollandyi Hugo Grotius teoretycznie je głosił.—Najbardziej przyjął się M. we Francyi i Anglii. W Anglii kupcy londyńscy już za Ryszarda II (koniec w. XIV) głosić zaczęli zasadę: więcej należy sprzedawać niż kupować. Dążenie to wyraziło się w systemach, mających na celu większe nągromadzenie pieniędzy w kraju: w układzie bilansu pieniężnego i układzie bilansu handlowego. Pierwszy uzasadnił W. Stafford < „Briefe Ćonceipte of Euglish Policy“ 1580), drugi—Tomasz Mun („A Discours of Trade from England unto the East Iu-dies“ lands

2-ie).

Hollandya. Powodzenie jej wywołało zawiść Anglii i Prancyi. Cromwell, który Aktem Nawigacyjnym (1651) powstrzymał rozwój handlu hollenderskiego i utrwalił panowanie Anglii na morzu, a Colbert w całej polityce swej uprawiali politykę M-ną. Merngotti nawet nadaje M-wi nazwę Colbertyzmu, acz nie można Col-berta uważać za zwolennika M-u bezwzględnego [politykę opiekuńczą uważał on za przejściową, jako dla ułomnego kule]. Pomimo rozległego stosowania w praktyce, M. jako system naukowy, nie przedstawia jednolitej teoryi, obejmującej całokształt stosunków gospodarczych jak fizyokratyzm lub szkoła Smitha. Teoretycy M-zmu zajmowali się prawie wyłącznie zagadnieniem handlu i pieniędzy, badali je wszakże jako sztukę tworzącą część zarządu państwowego i mającą na celu określone zadania praktyczne. Nauka o pracy, jako o źródle bogactw, nie była znaną M-listom. Na zarządzie państwowym spoczywać powinno, według M-zmu, zadanie gromadzenia bogactw, a jako środek służył rozwój handlu, zwłaszcza zewnętrznego i tranzytowego, wewnętrzny bowiem nie wzbogaca kraju. Handel zewnętrzny bywa wówczas korzystny, kiedy kraj wywozi więcej niż przywozi t. j. więcej otrzymuje pieniędzy od cudzoziemców, niż sam im daje. Jest to prawo korzystnego bilansu handlowego. Ponieważ z daniem M-zmu, korzystniejsza wywozić drogie przetwory niż surowce, przemysł przeto dobywający, kopaluy (z wyjątkiem złota i srebra), powinien korzystać z mniejszej opieki państwa, niż przetrwarzający, fabryczny. Interesy spożywców były dla M-mu mniej ważne, niż skarbu i klasy przemysłowców. Dla urzeczywistnienia tych poglądów, najczęściej praktykowano w tym celu politykę taryfową, premie wywozowe i politykę kolonialną, niemal zawsze w drodze reglamentacyi (Akt Nawigacyjny Cromwella 1651) interesy kolonij podporządkowywano interesom metropolii. M. nakładał na państwo obowiązek regulowania stosunków ekonomicznych pomiędzy pracą a kapitałem. Tak w Anglii M. wysunął sprawę normowania płacy robotniczej, ustanawiania taksy na przedmioty spożywcze, obrony przemysłu drobnego, prawa o ubogich itd. Zasady M-u po raz pierwszy występują przedewszystkiem w traktatach, i broszurach, dotyczących się pieniędzy, handlu i kredytu: np. we Włoszech, Gasparo Scaraffi pisze „Discorsi sopra la moneta“ (1581), Beruardo Davanzani rozprawy „Sulla Moneta“ i „Suicam-bii“ (1588). — We Francyi słynny traktat Bodi-na „De augmento et decremento auri et argenti“ (1568), powstał jako odpowiedź na paradoksy M. Malestroicta. — W Niemczech wpływ M-mu uwydatnił się w pracach Puffeudorfa, Tomasiu-sa, Wolffa, Leibnitza. W związku z temi zagadnieniami wysuwa się Kopernika traktat „De monetae cudendae ratione“ (1526).—Hiszpania nie uczestniczyła w pracy uzasadnienia M-zmu,

1621, wyd. 2-gie, a zwłaszcza w „Eng-Treasure by Forein Trade“ 1664). W Rossyi pierwszym zwolennikiem M-zmu był

I.    Pososzkow. —W Polsce, oprócz Kopernika, zasady M-zmu głosili Jan Ostroróg („Monumentum“ w „Star. pomu. praw. polskiego“, V), Frycz Modrzewski („De einendauda reipublica“, Kraków 1567), Mik. Rey („Zwierciadło“, Kraków 1567), Łuk. Górnicki („Rozmowa Polaka z Włochem“, 1616), ks. Piotr Grabowski („Polska Niżna“, 1596), w wieku zaś XVII Sz. Staro wolski („Pobudka“). —L i t e r.: Dr L. Elster „Wörterbuch d. Volkswirtschaft“ (2 t.), Conrad-Elster „Handwörterbuch d. Staatswissensch.“; Schindler „Der M. in seiner historischen Bedeutung“ („Jahrb. f. Gesetz. Verw. u. Volksw.“, 1884);

J.    K. Ingram „Historya ekonomii politycznej“ (Warszawa 1906. wyd. 2-e); A. Oncken „Gesch. d. National Ökonomie“, cz. I: „Die Zeit vor A. Smith“ (1902); Z. Gargas „Poglądy ekonomiczne w Polsce w. XVII“ (Lwów 1903, wyd.

E. Chw.

Merkaptany (siarkoalkohole, alkylo-wodorosiarczki), połączenia chemiczne odpowiadające alkoholom, zawierające siarkę zamiast tlenu. Z własności podobne są do alkoholów, lecz gdy atomy wodoru w alkoholach zastąpić można jedynie przez potasow-ce, w M-nach wstępują na ich miejsce również metale ciężkie, szczególnie zaś łatwo rtęć (stąd ich nazwa od mercurium captans— chwytające rtęć). Związki z metalami nazywają się merkaptydami. M. tworzą się z alkylo-chlorowców i wodorosiarczku potasu w roztworze wyskokowym, przez destylacyę soli kwasu eterosiarkowego i estrów neutralnych kwasu siarkowego z wodorosiarczkiem potasu przez działanie siarczku fosforu na alkohole, przez od-tlenienie chlorobezwodników sulfokwasów. M. są cieczami bezbarwnemi, w wodzie są prawie nierozpuszczalne, posiadają odstręczającą woń czosnku, przy utlenianiu delikatuem dają dwusiarczki alkylowe, z kwasem azotowym sulfo-kwasy wstępują w połączeuie z aldehydami i ketonami, tworząc przy tern merkaptale

wzgl. merkaptole. M-p tan etylowy C₂H₅.SH otrzymujesię z chlorku etylowego i wo-dorosiarczku potasu; ciecz bezbarwna, łatwo ruchliwa o c. g. 0.831; posiada woń przenikliwą i smak czosnku, wrze przy 36°, nader łatwo ulatnia się, mało rozpuszczalny w wodzie, łatwo zapalny, rozpuszcza się w stężonym ługu potasowym, a z rtęcią daje bezbarwny związek krystaliczny merkaptyd rtęci (C₂H₅S)₂Hg.

geografii w Lewoczu, 1862 dyrektor gimnaz. w Opawie. Niezależnie od zajęć urzędowych, z zamiłowaniem oddawał się malarstwu i ryto-wnictwu, głównie zaś wykreślaniu map, sporządzaniu globusów i in. pracom kartograficznym. Wydał m. in. „Mapa zemë ceské“ (1846); „Heimatskunde zur Würdigung u. genaueren Kenntnissd. Kronlaudes Böhmens“ (1851-57).

Merkuriol, proszek szary, rychły, przylegający, zawierający 40$ rtęci. Przygotowuje się z rtęci, glinu i maguu. M. roztarty na tkaninie, którą się następnie zawiesza pacyentom na piersiach i plecach, używa się zamiast wcierali rtęciowych.

Merkury—planeta naszego układu słonecznego, ze znanych planet najbliższa słońcu i z 8-iu głównych (t. j. po za planetoidami) najmniejsza. Przypuszczenie, iż pomiędzy M-ym a słońcem znajduje się jeszcze planeta inna, której nadano nazwę Wulkan, a której obrót dookoła słońca miał wynosić 33 dni, lub że istnieje nawet kilka takich planet, wyrażone pierwotnie przez Leverriera, a oparte na porównaniu opracowanych przezeń tablic ruchu M-go z danemi podobnych tablic dawniejszych, a także oparte na pewnych perturbacyach drogi M-go i popierane przez innych badaczów, nie znalazło dotychczas potwierdzenia, pomimo badań usilnych, prowadzonych w tym kierunku. Z powodu bliskości słońca (pozorna odległość 18—29°), w którego promieniach się nurza, wschodzi M. na krótko przed wschodem słońca i zachodzi tuż po jego zachodzie, uuosząc się nie wysoko nad widnokręgiem, nad którym panujące zwykle w szerokościach naszych geogr. mgły osłaniają silnie znaczny zresztą jego blask, dorównywa-jący prawie blaskowi Syryusza. Z tych przyczyn nie daje on się u nas dojrzeć gołem okiem i należy do planet najmniej zbadanych. Kopernik przy końcu życia żalił się, iż nie udało mu się ani razu zobaczyć tej planety. W krajach południowych, w dnie jasne, nie zamglone dojrzeć M-go łatwiej. Najdogodniej spostrzegać się daje na wiosnę po zachodzie słońca, tuż nad horyzontem, najlepiej wówczas, gdy znajduje się w największej odległości od słońca; przedstawia się wtedy jako gwiazda 1-ej wielk., barwy żółtawej lub pomarańczowej. M. znany był już w Starożytności; Chaldejczycy widzieli go na 265 lat, Chińczycy na 118 lat przed N. Chr. Ponieważ ukazuje się przy wschodzie i przy chodzie słońca, przeto planetę tę brano dawniej za 2 różne gwiazdy: poranną i wieczorną (jak i planetę Wenus); Egipcyanie, Indowie i Grecy nadawali jej z tego powodu 2 różne nazwy (jako poranna nazywała się u Greków Apollo, jako wieczorna—M-ry). Droga tej planety dookoła słońca leży wewnątrz drogi ziemi (zarówno jak droga Wenery). M. przeto należy z Wenerą do t. zw. planet wewnętrznych, czyli

A.Ł

Dr A. J. Ci.

M. etylowy znalazł zastosowanie do wyrobu sulfonalu (ob.).

Merkel: 1) Garlieb pisarz niemiecki (*

Dr A. J. G.

1769 na Inflantach — f 1850 tamże). Samouk, następnie przykładał się do nauk państwowych i literatury w uniwersytetach lipskim i jenajskim.

W 1. 1797 — 99 mieszkał w Weimarze, gdzie się przyjaźnił z Herderem. Osiadłszy w Berlinie, założył tygodnik ,.Ernst und Scherz'⁻, pospołu z Kotzebuem zwalczał jako dziennikarz Napoleona i związek reński. Po wstąpieniu Francuzów umknął do Inflant. M. wsławił się jako wróg Goethego i romantyzmu (zwłaszcza jego „Briefe an ein Frauenzimmer üb. d. neuesten Produkte d. schönen Litteratur in Deutschland“ Berl. 1800 — 1803, 26 zesz.). — 2) Paweł Jan, historyk prawa (* 1819 w Norymberdze— f 1861 w Halli). Nauki ukończył w Monachium i Erlangen, r. 1851 profesor nadzwyczajny w Królewcu, r. 1852 zwyczajny w Halli.

Wiele pracował nad krytyką źródeł prawa Gier-mańskiego: „Lex Salica“ (Berlin 1860); ,,Lex Anglorum et Werinorum“ (1852); „Lex Saxo-num“ (1853); „Lex Alamannorum“ i „Lex Ba-juvariorum“ (obie w ,,Mon. Germ.“ Legum t. III,

1851 i 1863); „Gesell, des Langobardeurechts“

adz. i E. Gr.

(Berlin 1850 przekł. włoski Boilatiego, Turyn 1857)—dzieło to dotknęło zupełnie nowej dziedziny badań prawno-historycznycli. Prócz tego wielkiej wartości są przypisy M. do wyd. 2-go dzieła Savignyego „Gesch. d. röm.[Rechts im Mittelalter“ (t. 4—7, Heidelb. 1850—1).

Merkel Adolf, kryminolog niemiecki (* 11 stycz. 1836 w Moguncyi — -j- 30 marca 1896 w Strasburgu), przykładał się w Giesen i Heidelbergu do prawa, r. 1858 habilitował się, r.

1868 prof. nadzwyczajny prawa karnego, oraz zwyczajny kryminalistyki w Hradcu, r. 1872 w Wiedniu, r. 1874 w Strasburgu, gdzie do końca życia praco wał. Napisał: „Zur Lehre v. fortgesetzten Verbrechen“ (Giesen    1862); „Kriminal-

za-

Abhandlungen“ (Lipsk 1867,;    „Jurist. Eucyklo-

„Lehrb. d. deutschen

pädie“ (Berlin 1885);

Strafrechts“ (Stuttgart 1889); „Vergeltungsidee

u. Zweckgedanke im Strafrecht“ (Strasburg

1892). Wspólnie z Holtzendorfem opracował:

„Handb. d. deut. Strafrechts“, „Encyklopädie d.

Rechtswissenschaft“ (Lipsk 1890, wyd. 5-e),

E. Clpiw.

„Rechtslexicon“ itd.

wraz

Merklas Wacław, kartograf czeski (*1809 w Pradze —f 1867 w Opawie). Kształcił się w wydz. prawnym w Pradze    i początkowo był    i    dolnych,    które    okazują stopniową zmianę oświe-

kandydatem do posad sądowych, r. 1852 naucz.    '    tlenia    swej    powierzchni,    czyli    odmiany,    na podo-

bieństwo odmian naszego księżyca; dowodzi to, iż dość zmienna, gdy ruch wirowy odbywa się z M. świeci światłem odbitem od słońca; ,wska- prędkością jednostajną, przeto wynika wahanie żuje na to i rozbiór widmowy. Te odmiany, pona- się czyli libracya względem prómienia wodzą-wiające się średnio co 116 dni, są okiem go- cego, tak że i na pewne boczne części odwro-łem nie dostrzegalne, na czem w swoim cza- tnej półkuli padają niekiedy również promienie sie opierali się przeciwnicy Kopernika, który słońca. Te części mają przeto raz do roku (mer-odpowiadał, iż „da Bóg, z czasem ludzie wy- kurowego) wschód i zachód słońca, nie istnie-najdą środki, pozwalające widzieć te odmiany“; jący dla części pozostałych całej powierzchni dziś widzimy je przez teleskopy. Albedo po- M-go. Nachylenie osi planety (a więc i jej rów-wierzchni wynosi 0.14, t. j. powierzchnia M-go nika) do płaszczyzny jej drogi własnej nie jest odbija tylko 14 % padających na nią promieni dotychczas oznaczone ściśle (pg Schrötera ma słonecznych. Droga M-go ma kształt dość znacz- wynosić 20°); zdaje się jednak, iż oś jest do nie wydłużonej elipsy, nachylonej do ekliptyki tej płaszczyzny prostopadła, tak że słońce unosi pod 7°0’8”. Rzeczywista przeto odległość M-go się zawsze tylko nad równikiem plauety od stro-od słońca jest dość różna i wynosi w punkcie ny jej powierzchni oświetlonej; strona przeciw-przysłouecznym 45.72, w odsłonecznym —69.38 legła (poza zmianami libracyjnemi w okolicach milionów kilom. Odległość średnia od słońca jej brzegów) pogrążona jest w ciemności i cie-wynosi 0.3870987 promienia drogi ziemskiej, płocie niskiej; warunki klimatyczne północnej czyli 57.55 milionów kilom. ( — 7.75 mil. geog.). i południowej półkuli byłyby w takim razie Mimośród drogi M-go, z mimośrodów wszystkich jednakowe. — Jako planeta dolna, przedsta-planet największy, wynosi 0.2056048. M. prze- wia M. zjawisko przesuwania się przed tarczą biega swą drogę syderycznie w 87.969258 dnia= słoneczną. Pierwsze takie przejście obserwo-

; obliczenia nowsze po-

4 000 000

10 000 000’

0.240843 roku ziemskiego, czyli w ciągu 87 dni wano w r. 1631. Planeta, widziana przez lu-23 godz. 15 min. 44 sek., kończy więc swój netę, wydaje się wówczas punktem czarnym, obieg w niespełua 3 miesiące, t. j. gdy tymcza- dającym się łatwo odróżnić od plamy słonecz-som ziemia przeszła zaledwie niecałe lfA swej nej. Wskutek nachylenia jej drogi do drogi ziemi drogi: przyczem M. biegnie z prędkością śred- przejście przed tarczą słoneczną nie ponawia nią 6.6 mil. geogr. na sekundę. Jest to pręd- się podczas każdego złączenia dolnego z ziemią, kość największa w porównaniu z prędkością bie- coby nam pozwalało je widzieć 3 razy do roku, gu planet innych; z powodu tej prędkości M. lecz przypada tylko wówczas, gdy M. znajduje szybko znika z pola widzenia; niewątpliwie się na linii skrzyżowania obu dróg (na linii prędkość ta była przyczyną nadania tej piane- węzłów), co ponawia się zaledwie ok. 13 razy cie nazwy gońca olimpijskiego. Względem zie- w ciągu stulecia, za każdym razem w maju mi i słońca staje M. w tem samem położeniu i listopadzie i trwać może najdłużej (gdy M. dopiero po obiegu synodycznym, trwającym 115 przechodzi przez środek tarczy) 5 godziu. Pod-dni, 21 godz. Odległość od ziemi jest również czas przejścia takiego w r. 1868 zauważono na z tego powodu zmienua; najbardziej zbliża się cienmem tle planety jasny punkt (uważany przez do niej (podczas połączenia dolnego) na 79 mi- niektórych za wulkan, znajdujący się w blisko-lionów kilrn.; największa przestrzeń od ziemi ści środka półkuli zwróconej ku ziemi); to zja-(podczas połączenia górnego) wynosi 218 mil. wisko ponawiało się i podczas przejść następ-km. Z tegoż powmdu zmienia się dla nas i po- nyeh, co podtrzymuje twierdzenie Schiaparel-zornajego średnica, wynosząca średnio 6".61, lego, iż M. jest ku ziemi zawsze zwrócony której długość, zależnie od odległości M-go od tą samą stroną. Ostatnie przejście obserwono nas, waha się pomiędzy 4".4 a 12". Rzeczywi- w listopadzie r. 1907; najbliższe przypadną w sta długość średuicy wynosi (pg Kaisera) 0.376 listopadzie r. 1914, w maju r. 1924, w listop. (czyli ³/₈) średnicy ziemi=4 900 kilom. (=660 r. 1927, w maju r. 1937, w listop. r. 1940, mil. geogr.); objętość przeto planety wynosi 1953 i 1960 itd. M. wstępuje przytem na tar-0,056 objętości ziemi, to jest 19 razy od ziemi czę słońca ze strony lewej (ze Wschodu) i usu-mniejsza. Spłaszczenia przy biegunach stwier- wa się z niej po stronie prawej. Przejścia M-go dzić nie udało się. Dane, dotyczące ruchu wi- przed tarczą słońca, jakkolwiek ważne dla nau-rowego tej planety, są niepewne. Dawniejsze ki, nie mają tego znaczenia, jak takież przej-wnioski Schrötera w kierunku tym zostały za- ścia Wenery.—Masę (ob.) planety obliczył pierw-rzucone, za pewniejsze uważane są obliczenia szyEncke, badając zwichnięcia, którym uległa pod Sehiaparellego, według którego obrót w ruchu wpływem M-go kometa, nosząca jego nazwę, wirowym trwa 88 dni, t. j. obrót dookoła osi Wobec tego, iż M. (jak i Wenus) nie posiada równa się co do czasu obrotowi dookoła słońca, towarzyszącego mu satelity (księżyca), oblicze-wskutek czego M jest zawsze zwrócony ku nia masy są trudne i prowadzą do wyników słońcu jeduą swą stroną, tak jak nasz księżyc dość rozmaitych; masa zawierać się musi w względem ziemi, co wynika z silnego przycią- każdym razie w granicach między gania, jakie słońce wywiera na najbliższą atak małą planetę. Ponieważ prędkość na drodze dookoła słońca jest przy znacznym mimośrodzie,

dają ją na

4 300 000

m. h.

S. I)rz,

„Hist. de la réformation en Europe au temps

M. Ko

masy słońca, co wynosi

0.061 masy ziemi (masa M-go jest więc 17 razy mniejszą od masy ziemi). Obliczona na tej zasadzie średnia gęstość planety tworzy 1.149 średniej gęstości ziemi, a w stosunku do wody 6.32. M. więc posiada gęstość największą ze wszystkich planet, nie wyłączając ziemi (której gęstość średnia w stos. do wody wynosi 5.5), co wskaznje, iż M. przeważnie składać się musi z metali. Ciężkość na powierzchni planety wynosi 0,439 ciężkości na powierzchni ziemi (na równiku). Mała objętość przy gęstości znacznej, brak światła własnego itp. wskazują, iż M. składa się z ciał stałych. Upostaciowanie powierzchni planety, poza stwierdzeniem na niej plam słabych, jest nieznane. Również za nierozstrzygniętą uważać należy sprawę istnienia na niej atmosfery, jakkolwiek pewne wskazówki (pojawianie i znikanie krótkotrwałych plam, prążki właściwe w widmie itp.) zdają się świadczyć o takiej atmosferze, którą Schiaparelli uważa nawet za gęstszą od ziemskiej. Warunki meteorologiczne i klimatyczne na M-m panować muszą zupełnie inne, niż na ziemi; ciepłota i natężenie światła są tam 7 —10 razy wyższe, niż u nas. Jeżeli oś tej planety nie jest istotnie względem płaszczyzny jej drogi nachylona, nie ma na M-m zmiany pór roku.

Morkuryusz, ob. Rtęć.

MerkuryilSZ, łac. Mercurius (wyraz spokrewniony z rzecz. merx, 2-i przyp. mercis = towar, i czas. mercari = kupczyć), gr. ’Epp.7]ę, bożek italski handlu i zarobku, a stąd utożsamiany z greckim Hermesem (ob), którego pochodzenie i wszelkie właściwości nań przeniesiono. W Rzymie urządzono dla niego, jako opiekuna nader ważnego dla tej okolicy handlu zbożem, po raz pierwszy w r. 495 przed Chr. kult publiczny przez poświęceuie osobnej świątyni w pobliżu Circus Maximus\ równocześnie ustanowiono osobny cech kupców, którego członkowie zwali się Mercuriales. W rocznicę założenia świątyni i cechu swego, d. 15 maja, składali kupcy rzymscy bożkowi i matce jego Mai ofiary z kadzidła, a wodą, ze źródła przy bramie Kapeńckiej M-owi poświęconego, czerpaną skrapiali głowy swe i towary, aby uchronić je od uroku. Razem z handlem rzymskim rozszerzył się wczasach późniejszych kult M-a w prowincyach zachodnich i północnych mocarstwa rzymskiego, czego dowodzą liczne, w owych stronach znachodzone posążki z bronzu, przedstawiające bożka z laską, wężami opasaną, i z workiem.--Por. Guigniaut „De ’Epp.oó

s. Mercurii mythologia“ (Par. 1835).

Merle d’Aubigné Jan Henryk, historyk szwajcarski (* 1794 — f 1872). W Genewie uczęszczał na teologię, później w Berlinie. Pastor przy ewang. fracuskim kościele w Hamburgu; w Brukselli prezes konsystorza, w r. 1830 profesor woluej szkoły teologicznej w Genewie. Prócz wielu pism ulotnych M. napisał. „Hist. de la réformation au XVI s.“ (Par. 1835, cieszyła się powodzeniem szczególnie w Anglii i Ameryce); „Le christianisme aux trois premiers siècles“ (1857); „Caractère du réformateur et de la réformation de Genève“ (1862);

de Calvin (1862—68).

Merlin (Marth in, Marzin, Melziar, celt. Myrdhin, z czego truwerowie zrobili M.), czarodziej i wieszcz podaniowy, bohater średniowiecznej epiki rycerskiej i podań o królu Arturze, syn dyabła i zakonnicy. Legenda ta jest prawdopodobnie jednym z apokryfów licznych, tyczących się króla Salomona, Asmodeusza, Morolfa (Marchołta) itd. Poraź pierwszy M. występuje w „Historia Britannica“ Gotfryda z Mon-mouth (w. XH), który opowiada o nim toż samo, co Nenius („Hist. Britonum“ wiek IX) stosuje do niejakiego Ambrożego (również syna demona i niewiasty).. Dzieło Gotfryda zawiera

t. zw. „Prophetiae Merlini“, przepowiednie wierszowane o przyszłości państw i narodów, które w swoim czasie miały wielki wpływ (Fryderyk II posiłkował się niemi w walce z papiestwem, sobór Trydencki umieścił je na indeksie). Legendę o M-ie zużytkował w słynnym romansie normandzkim Robert de Boroń (ok. 1200) oraz późniejsze utwory francuskie, włoskie, hiszpańskie, angielskie, niemieckie (Albrecht v. Scharfenberg). Wydanie pierwsze romansu o M-e ukazało się w Paryżu (1498). Podanie zużytkowali Rabelais („Les grandes et inestimables Chroniques“ 1532j, Ariosto („Orl. furioso“, III, 10), Cervantes („Don Quijotte“ II, 21), Szekspir („Król Lear“ III, 11). Z zamiłowaniem szcze-gólnem odtworzyli M-a romantycy: Dorota Schle-glowa, Uhland („M. der Wilde“), Immermann („M.“ 1832); również Quinet („M. l’Enchanteur“ 1860), Tennyson („Viriana“ 1868, „S. Graal“ 1870), Vrchlicky i inu.—Bibl.: Paris „Mém. sur la chroń, de Nenius et l’hist. des Bretons de Geoffroy de Monmouth“ (Par. 1865); tegoż „Les romans de la Table Ronde mis en nouveau langage“ (Par. 1868 — 77, zwłaszcza t. II); de la Borderie „L’hist. Britonum avant Nenius et l’hist. Britannica avant Geoffroy de Monmouth“ (Paryż 1883); Zimmer „Nennius vindicatus“ (Berlin 1893); Villemarqué „Myrdhinn ou l’Enchanteur M.“ (Par. 1862); Birsch-Hirschfeld „Die Sage v. Graal“ (Lipsk

1877); Ward „Catal. of romances in the Départ, of Manuscripts iu the British Museum“ (Lond. 1883, t. I); Nutt „Studies ou the legend of the holy Graal“ (Lond. 1888); Michel „Le Roman du St. Graal“ (Bordeaux 1811); Paris i Ulrich „M. roman en prose du XIII s.“ (Par. 1886); Paris „Hist. litt, de la France“ (t. XXX); Phi-lipot w piśmie „Romania“ (t. XXV); San-Marte „Die Sagen von M.“ (Halla 1853); „Early Englisch Text S-ty“ (Londyn 1865 — 9); Wiesje-łowskij „Zapadnyja Ljegiendy o Morolfie i M.“

il. Ab.

A.

Bryego). W konwencyi żądał śmierci Ludwika XIV. W grudniu udał się jako komisarz do armii gen. Custinea i podczas obrony Moguncyi niezwykłem odznaczył się męstwem. Gdy Mo-guncya kapitulowała, Robespierre powziął przeciw M-owi podejrzenia. 9 termidora 1794 należał do przeciwników dyktatora. Został członkiem komitetu Bezpieczeństwa Powszechnego, udał się ponownie nad Mozellę i cudów męstwa dokazał przy zdobywaniu Mannheimu. Po powrocie do Paryża stanowczo jął przeciw dawnym towarzyszom występować. Po 12 germi-nala obstawał przy zesłaniu byłych członków komitetów [wtedy podobno się wyraził: „Pozostało jeszcze ze 40 łotrów na Górze“]. Będąc przy gen. Pichegru, zdobył Luxemburg, gdzie bardzo łagodnie obszedł się z wziętymi do niewoli emigrantami. W Radzie Pięciuset stanął w rzędzie umiarkowanych. R. 1798 objął zarząd główny poczty. Głosował przeciw konsulatowi dożywotniemu, musiał więc usunąć się do życia prywatnego. Do r. 1814 przebywał na wsi, po najściu wojsk sprzymierzonych opuścił dobra zrujnowane i przeniósł się do Paryża. Nie wstydził się zwracać z prośbami uniżone-mi do rządu Restauracyi.—Bibi.: Reynaud „M.

M. Ab.

(Petersb. 1872); Schlegel „Gesch. d. Zauberers M.“ (Lipsk 1804); Villemarqé „Contes populaires des anciens Bretons“ (1842, t. 2); Kolbing „Arthour u. M.“ (Lipsk 1890); Matuszewski „Dyabeł w poezyi“ (Warszawa 1900).

Merlin de Douai Filip Antoni hrabia, mąż stanu (* 30 paźdz. 1754 w Arleux pod Douai — f 26 grud. 1838 w Paryżu). Po odbyciu nauki w kollegium w Douai, umieścił się przy parlamencie Flandryi i wielką jako obrońca zyskał praktykę. Dał się też wkrótce poznać jako współpracownik przy „Répertoire universel de jurisprudence“ (1775—86, t. 64), oraz w głośnych procesach ßeaumarchaisa i prezydenta Dupaty. Deputowany do Zgromadzenia Narodowego, wielki sobie zjednał wpływ na prace ustawodawcze; złożył 3 lut. r. 1790 znane sprawozdanie, wykazujące, że ze zniesieniem systemu feudalnego, reforma zamierzona bynajmniej nie będzie jeszcze dopełniona. Przeciwnik Robespierrea. Dy-rektoryat polecił mu wypracowanie nowego kodeksu karnego z 3 Brumaire IV. Został potem ministrem sprawiedliwości i 18 Fructidora wszedł do dyrektoryatu na miejsce Barthélemy ego; popierając ściśle stronnictwo republikańskie, musiał wystąpić wskutek przesilenia r. 1799. Po 18 Brumaire dano mu posadę prokuratora generalnego przy trybunale kasacyjnym. Na tem stanowisku wielkie położył zasługi, porządkując prawodawstwo wedle gruntownej logiki i przy rozległej znajomości praw wszystkich niemal ludów i czasów. Nie lubiący tego republikanina Napoleon, lubo go mianował radcą staną, strzegł się użyć go do wygotowania swego prawodawstwa. Z nadejściem Restauracyi, stracił wszystkie swe posady, a że je pełnił w czasie Stu Dni; umknął do Belgii. Ścigany i tu przez rząd francuski, chciał się przeprawić wraz z synem do Ameryki, ale rozbiwszy się na brzegu europejskim, dostał się do Harlem, gdzië mu mieszkać dozwolono. Wrócił do ojczyzny r. 1832; z dzieł jego: „Recueil des questions de droit, qui se présentent le plus fréquemment dans les tribunaux“ (t. 8; Par. 1804 — 10, kilkakrotnie).

Merlin A nto ni-Krzysztof de T h ion-vil le (od miejsca urodzenia), działacz polityczny francuski (* 13 wrześn. 1762—f w Paryżu 14 wrześn. 1833). Syn urzędnika, przeznaczony do stanu duchownego, kształcił się w szkołach klasztornych, następnie przeszedł ua drogę prawniczą i r. 1788 został adwokatem przy parlamencie w Metzu. R. 1790 obrano go na dowódcę gwardyi narodowej w Thionville, a dep. Mo-zelli wysłał go do Zgromadzenia Prawodawczego, gdzie M. przyłączył się do skrajnej lewicy. D. 23 paźdz. r. 1791 członek komitetu czuwania, złożył wniosek postawienia w stan oskarżenia braci królewskich i konfiskaty majątków emigrantów. Czynny d. 20 czerwca i 10 sierpnia r. 1792 (podał się na członka oddziału kró-łobójców zaprojektowanego przez Jana De de Th.“ (Paryż 1860).

Merlini Dorni u i k, Włoch, rodem z Brescii (f 1792 w Warszawie), był budowniczym Rzeczypospolitej i nadwornym króla Stanisława Augusta. Szczegóły bliższe jego życia nie są znane. Niewiadomo również, kto go sprowadził do Polski. Działalność jego wszakże przypada już na pierwsze lata panowania tego króla. Występuje on wówczas w dwuch wielkich, na szereg lat obliczonych przedsięwzięciach królewskich, mianowicie w przebudowie Łazienek i Zamku w Warszawie. Stąd wnosićby można, że okoliczności jego przybycia łączą się z temi przedsięwzięciami. Łazienki (ob.) nabyte od książąt Lubomirskich w r. 1764, jeszcze za czasów swojego stoluikostwa, postanowił Stanisław August przerobić na letnią dla siebie re-zydencyę. Roboty rozpoczęte w r. 1767 zostały ukończone dopiero w r. 1788. Mury magistralne budynku dawnego zachowano, zmieniano natomiast układ wewnętrzny, dobudowano dwa skrzydła i nadano gmachowi fasadę piękną z zastosowaniem ciosu, z przyozdobieniem jej portykiem wdzięcznym, wspartym na kolumnach. W prowadzonych tutaj pracach zasługi i indywidualność twórcza M-o nie dadzą się bliżej określić, gdyż król, wielkim obdarzony gustem artystycznym, sam rzucał myśl przewodnią, powierzając opracowanie jej obok M-o jeszcze dwom znakomitym budowniczym, mianowicie Janowi Kamsetzerowi i Antoniemu Fontauie.

Oprócz pałacu samego w lasku zamienionym na park, powstał szereg innych budynków pełnych smaku artystycznego, jak: Biały Domek, w którym król zamieszkiwał podczas budowy pałacu, Myślewiec, Pomarańczarnia.—Konieczność prze-

wnuk Jasona i Medei, panował w tespro-ckiem mieście Efyrze, ojciec Ilosa, króla trojańskiego, słynął ze sztuki przyprawiania trucizn.— 3) Jeden z Kentaurów, który podczas uroczystości weselnych Pejrytoosa w walce z La-pitami ranny ciężko, zaledwie zdołał się ucieczką ratować.

prowadzenia nie mniej robót doniosłych w Zamku wywołał pożar, wynikły w r. 1767, który część jego zniszczył. Kierownictwo ich powierzył król M-u, trwały one zaś do r. 1786. Wtedy to powstały sale: balowa, przyozdobiona wspaniale kolumnami i bronza mi, marmurowa i rycerska. — W trakcie prac powyższych M. powołany został również przez ks. Jazona Junoszę Smogorzewskiego, metropolitę ruskiego, do wygotowania planów na kościół i klasztor dla oo. Bazylianów. Gmachy te stanęły przy ul. Długiej (róg Miodowej). Kamień węgielny położony został w obecności króla, który, oglądając plany budowli, wyraził artyście uznanie. Robotę rozpoczęto w r. 1781, ukończono r. 1784. Kościół, zajęty w następstwie na cerkiew, uległ częściowo zmianom.—W r. 1785 podług planów M-o wzniósł swój pałac książę Antoni Jabłonowski. Lecz i to dzieło nie dotrwało do czasów

S. Orz.

; 1893—94, 3 t. Biografię jego pisali: Belloc (Fryburg 1892), Lesur i Bournaud (Abbeville 1895).    M- Ko

Mermnadowie, gr. Mepfivdôou, nazwa trzeciej dynastyi królewskiej w Lidyi (ob.), która przez Heraklidów (Laudonidów) wypędzona, z pomocą Karyjczyków władzy ich pozbawiła i z królem Gigesem (Gyges) około r. 687 przed Chr. się rozpoczęła. Po wypędzeniu Kimmeryjczyków uczyniła Lidyę państwem najpotężniejszem w całej Azyi Mniejszej. Skończyła się zaś na Kre-zusie (ob.),’ którego Cyrus w r. 445 przed Chr. pobił i tronu pozbawił.    s Drz'

Merobaudes Flavius, poeta chrześciański z w. V, krasomówca i wojownik, jak to do dzisiaj dochowany napis u stóp posągu, cześć jego w r. 435 postawionego, stwierdza, rodem z Hiszpanii, był dawniej tylko znany z poematu Laus Christi (•= Pochwała Chrystusa), w 30 heksarnetrów napisanego, rzadkiej na owe czasy poprawności i pewnej elegancyi stylu jako i wierszowania mają jeszcze wartość większą odkryte na palimpsescie (ob.) w klasztorze St. Gallen w r. 1823 przez Niebuhra szczątki 5 poematów świeckich treści historycznej, z pomiędzy których najdłuższy i pod względem historycznym najważniejszy jest panegiryk na trzeci konsulat Aecyusza (ob.) w r. 446. Widać w tych urywkach wcale Mermeros, gr. Méppiepoç: 1) syn Jazona i Me- udolnego, choć nieco suchego i patetycznością dei, którego matka z bratem jego Feresem za- nadrabiającego naśladowcę poety Klaudyana. inordowału; według opowieści innej rozszarpała Wydali je: Niebuhr B. G. „El. M-dis Carminum go lwica na polowaniu, kiedy Jazon z m. Jol- Panegyricique reliquiae“ (Bonn 1824); Weber kos na w. Korcyrę się udał.—3) Syn F er e sa, " W. G. „Corpus poet. Lat.“, 1367 — 1370; Bek

Mermillod K a c p e r, kardynał (* 1824 w Ca-rouge ok. Genewy — -]- 1892 w Rzymie). Kształcił się w kollegium Jezuickiem we Fryburgu szwajcarskim i w r. 1847 przyjął święcenia kapłańskie. Rychło dał się poznać jako kaznodzieja wybitny. R. 1864 proboszcz i generalny wikary Genewy, udał się do Rzymu; skąd powrócił jako b-p Hebronu; od biskupa Lozanny, Mevilleya, otrzymał upoważnienie sprawowania władzy biskupiej w Genewie. Rada kantonalna oznajmiła, iż tego rodzaju obowiązki sprzeciwiają się prawu, a kiedy M. nie zważał na zakaz, naszych pod postacią niezmienioną. Po roze- odebrano mu probostwo r. 1872. Na to kurya braniu ratusza sędziwego na Rynku Starego rzymska zamianowała M-a wikaryuszem apo-Miasta w r. 1817, pałac ten nabyty przez ma- stolskim Genewy, wówczas Rada Związkowa gistrat m. Warszawy, przeznaczony został na wydaliła na lat 10 M-a z granic Szwajcaryi. ratusz, uległ jednak w r. 1863 pożarowi, któ- W marcu r. 1883 M-a mianowano b-pem Lory doszczętnie zniszczył piętra górne i oficy- zanny. Rada Związkowa cofnęła swój dekret nę. Dokonane odnowienie sprowadziło zmiany, banicyjny. R. 1890 M. został kardynałem i prze-Dziełem M-o, najlepiej ujawniającem nam za- niósł się do Rzymu. Prace jego „Oeuvres du lety jego talentu, jest pałac Krasińskich przy j cardinal M.“ wyszły w Paryżu w i Londynie placu tejże nazwy. Wzniesiony pierwotnie przez Jana Dobrogosta Krasińskiego, referendasza koronnego i starostę warszawskiego w r. 1693 podług planów B e 11 o 11 a, odstąpiony w r. 1765 skarbowi Rzeczypospolitej, w r. 1782 spalił się doszczętnie. Odbudował go M., nadawszy mu— jak twierdzi współczesna wzmianka —postać jeszcze wspanialszą, niż ją miał przedtem, o cechach późnego, sklasycyzowanego już baroku włoskiego. Udatne proporcye, umiarkowanie w ozdobach i podziałach architektonicznych oraz subtelność szczegółów zapewniły elewacyom pałacu wyraz uroczyście spokojny a wdzięczny.

ną

Dla

Do dzieł M-o należą: pałac w Królikarni, wzniesiony na gruntach dawnych dóbr mokotowskich w okresie budowy Łazienek w celach spekulacyjnych przez jednego z cudzoziemców bawiących na dworze Stan. Augusta, niejakiego Karola de Thomatis, Włocha, ukończony w r. 1786, oraz pałac w Jabłonnie. Nadto w r. 1777 rząd Rzeczypospolitej powołał M-o do odnowienia t. zw. Pałacu Czerwonego, wynajętego na mieszkanie dla posła tureckiego. Pałac ten jednak nie istnieje; na jego miejscu wznosi się gmach T-stwa Kred. Ziem. przy ul. Mazowieckiej.—

K. B.

M. z tytułu położonych zasług otrzymał nobili-tacyę. Jako posiadacz posesyi na rogu ul. Książęcej i Now.-Światu (JVs hip. 1741), stał się zarazem obywatelem m. Warszawy.

(Bonn 1844).

I, K.

E. Chw.

ker Im. „Corpus Byzantiuorum: M. et Corippus“ (Boun 1836); Vollmer (Beri. 1906). — Porów.: Hauzel A. „De vita Aötii“ (Dorpat 1840, II, 24 i nast. ); Wurm G. „De rebus gestis Aëtii

S. Drz.

Merodach, a. Marduk, bóstwo chaldejskie opiekuńcze, zwłaszcza Babylonu. Nazywano go panem najwyższym, władcą władców, władcą bogów, Belem (ob. Baal). Zwykle występuje wraz z synem swoim Nebo (ob.). Poświęconą mu była planeta Jowisz. W legendzie o stworzeniu świata babilońskiej M. odgrywa rolę Jahwe hebrajskiego.

Merode (właściwie Myn Heer v. Rode, w skróceniu M’her Rode), rodzina starożytna belgijska, wywodząca się z w. XII. Werner IV otrzymał tytuł barona (r. 1340), a Jan I (f 1485), od Fryderyka III tytuł chorążego cesarstwa niemiecki. Filip II de M.-Westerloo dostał (1626) tytuł markiza de Westerloo. Filip Maks. Werner (* 1729—f 1733) uzyskał tytuł księcia de Ru-bemprè i d’Evenberge, a żona Wilhelma Karola dostała dla syna swego r 1827 tytuł księcia Grimberghe.—Por.: Ricardson „Gesch. d. Familie M.u (Praga 1877 — 1881, t. 2); „Almanach de Gotha“ (1910). Członkowie wybitniejski: 1) Jan, generał austryacki (* 1589 — j- 8 lipca 1633^1, r. 1623 walczył pod rozkazami Wallen-steina i samodzielnie w Szwajcaryi i we Włoszech, r. 1632 zdobył Hildesheim, za co uzyskał stopień marszałka polnego. Padł w bitwie pod Hessisch-Oldendörfem; 2) J a n Filip Eugeniusz hr. de M., markiz de Westerloo, feldmarszałek austryacki (* 1674 — f 1732), walczył w 1. 1692—1704 w wojsku hiszpańskiem w Hollandyi przeciwko Francuzom, r. 1705 wstąpił do wojska austryackiego, r. 1709 uzyskał godność granda hiszpańskiego pierwszej klasy, r. 1717 feldmarszałek austryacki. Pozostawił ciekawe „Mémoires“ (Bruksella 1840, t. 2, wydanie wnuka Henryka Maurycego de M. (* 1782 — f 1847),—3) Wilhelm Karol Ghislaindy-plomata belgijski (* 1743 w Brukselli —f 1830 tamże), syn poprzedniego, r. 1788 ambasador Józefa II, Napoleon mianował go r. 1805 merem Brukselli, r. 1809 senatorem, r. 1815 w. marszałek dworu króla Hollandyi. — 4) Henryk Mar y a de Ghislain, mąż stanu belgijski (* 1782 w Brukselli — f 1847 t-że), pełnomocnik Belgii na koronacyi Ferdynanda austryackiego w Wiedniu i Medyolanie, wspólnie z markizem Beaufortem ogłosił broszurę o stosunku kościoła do państwa: „De l’esprit de vie et de 1’esprit de mort“ (Paryż 1833). —5) Feliks Filip Bal-tazarOttoGhislain deM., mąż stanu belgijski (* 13 kwiet. 1791 w Maestricht—f 7 lut. 1857 w Brukselli), młodość spędził we Francyi, gdzie przejął się osobą La Fayettea. Na wieść o powstaniu w Belgii, wrócił do kraju, uczestniczył w rewolucyi wrześniowej r. 1830, był członkiem rządu tymczasowego. Ultramonta-

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVI. Zesz. 366a.

nin, był jednak zwolennikiem monarchii konstytucyjnej i przyczynił się do obioru Leopolda Sasko-Koburskiego na tron belgijski. R. 1831 minister bez teki, r. 1832 krótko minister wojny. .R 1839 usunął się w zacisze domowe. — Por. Thonissen „Vie du comte de M.“ (Louvain 1861); Juste „Le comte Félix de M.“ (Bruksella 1872).

6)    Ludwik Fryderyk Ghislain de M. (* 9 czerw. 1792—f 4 list. 1830 w Maliues), brat poprzedniego, na odgłos rewolucyi wrześniowej, pośpieszył z Francyi do Brukselli i walczył wśród ludu, później wstąpił do korpusu strzelców ochotników Chastelera i uczestniczył we wszystkich potyczkach przeciw Hollendrom; ranny śmiertelnie pod Antwerpią, zmarł w dni kilka. Pamięć jego uczczono wspaniałym pomnikiem dłuta Geefsa w katedrze brukselskiej.

7)    Karol Werner Ghislain de M., mąż stanu francuski (* 1816 w Villersexel), syn Feliksa Filipa Baltazara Ottona, klerykalista r. 1846

1    1848 członek izby deputowanych, r. 1852 Zgromadzenia prawodawczego, wspólnie ze swym zięciem Montalembertem popierał przewrót d.

2    grud., lecz niebawem (1853) zerwał z Napo-leonenemi złożył mandat poselski, oświadczywszy prezydentowi Billaultowi, że nie może być członkiem Zgromadzenia pozbawionego de facto znaczenia. Podczas trzeciej Rzpltej, powołany r. 1871 do parlamentu, zwalczał idee demokratyczne. W 1. 1877—1885 senator.—8) Fryderyk Ksawery Ghislain, arcyb-p i wielki jałmużnik papieski (* 26 merca 1820 w Brukselli—f 11 lip. 1874 w Rzymie), brat poprzedniego, początkowo oficer belgijski, r. 1846 uczestniczył w wyprawach francuskich do Algieru, r. 1847 udał się do Rzymu i przywdział sutannę, r. 1849 został tajnym kamerlengiem oraz podczaszym papieża, r. 1860 ministrem wojny. Na tem stanowisku skłonił w kwietniu r. 1860 przyjaciela swego gen. Lamoriciera do objęcia dowództwa nad wojskiem papieskiem. Kiedy Lamorisière po klęsce pod Castelfidardo i po wzięciu Ankony został wygnany przez Włochów, złożył tekę mi-nisteryalną. R. 1865 arcyb-p Mityleny in par-tibus i wielki jałmużnik. R. 1869 sprzeciwił się uznaniu dogmatu nieomylności papieskiej, dlatego nie dostał kapelusza kardynalskiego.— Por.: Ideville „Monseigneur de M.“ (Far. 1874); Bessau „Frédéric X. de M.“ (t-że 1886).

Meroe, gr. Mepóirj, egip. Merua, sławne państwo staroetyopskie, rozciągające się od zakrętu wielkiego Nilu w Nubii aż po góry Abessyńskie, a według zdania pisarzy starożytnych, wyspa ogromna utworzona przez Nil i jego dopływy Astapos i Astaboras. Miasto znaczne, równe miano noszące, według świadectwa historyka Józefa dawniejszemi czasy Saba zwane, którego zwaliska, szczątki świątyń i dwie grupy piramid, w pobliżu dzisiejszego Begerawie w Dar Szendi sterczą, leżało pomiędzy 5 a 6 kataraktą Nilu, w części północnej krainy i jako

stolica państwa potężnego, było, jak Herodot tylko czciła; bóstwa inne za to w sowęjąprze-

zapewnia, metropolią wszystkichEtyopów. Główną mieniły, jego ozdobę tworzyła świątynia Zeusa Ammona    Merops, ptak, ob. Żołna.

(ob.), prawdopodobnie ta sama, którą Diodoros    Merops, gr. Mśpo^: 1) król na w. Kos, mał-

złotą zowie. Za Nerona leżało już w gruzach, żonek Nimfy Echemei, ojciec Eumelosa, którego Konstytucyę miało państwo M. teokratyczną. syn, Kos, nadał wyspie owej swe miano, rów-Na czele jego stał król, przez kapłanów, będących pochodzenia egipskiego, z ich grona własnego wybierany, a stąd od nich zależny. Kulturę swą bogatą zapożyczyło M. od Egipcyan.

Piramidy tamtejsze, których 80 w trzech grupach dochodzą z kolei 4—50 metr. wysokości, długie szpalery sfinksów i posągi bogów dowodzą stylem swym zwyrodniałym pochodzenia z czasów upadającej już sztuki egipskiej. Napisy, z którychby czas ich powstania można dokładnie stwierdzić, nie dochowały się. Ludność M-y tworzyli Chamici i Negrowie, do których się przyłączyli Egipcyanie jako rozsad-nicy bogato rozwiniętej kultury. Wyższej też cy-wilizacyi, wpływowi znacznemu kapłanów swych i ożywionemu handlowi, który karawanami zwiedzał Egipt, Arabię, a nawet do środkowej Afryki

docierał, zawdzięczało M., że opierało się każ- z ręki Dyomedesa. dej napaści wrogiej, przez długie wieki całą Etyopią północną władało, aż w końcu dopiero za czasów Ptolemeusza Filadelfosa, ok. r. 270 przed Chr., władca miejscowy, Ergamenes (ob.), koniec mu położył, państwo nowe zakładając, które aż do III w. po Chr. się utrzymało, mając niekiedy Napatę (ob.), za miasto sto-

S. Drz,

S. Drz.

nież jak M. jej mieszkańców przezwał Me ropami. Ponieważ małżonka pomijała w oiiarach rozmyślnie Artemidę, bogini wypuściła strzałę na nią morderczą, jednak Prozerpina zabrałą ją żyjącą jeszcze do otchłani podziemnych. M. chciał sam życie sobie odebrać, atoli Hera, litością zdjęta, przemieniła go w orła i przeniosła go pomiędzy gwiazdy. — 2) król Etyopski, małżonek Klimeny, z którą bożek Helios Fae-tona spłodził. — 3) władca m. Perkote w Myzyi Hellesponckiej, sławny wieszcz, ojciec Klejty i Arysby, małżonki Pryamosa, który z nią Ar-sacesa spłodził, wyuczonego przez dziadka sztuki wykładania marzeń sennych. Wiedząc, że synowie jego, Adrastos i Amphios, w wojnie trojańskiej zginą, nie chciał ich puścić na wyprawę. Ci wyruszyli wbrew woli ojca i padli

S. Drz

łeczne.

S. Drz.

Merope, gr. MepÓTrrj: 1) córka Atlasa i Ple-jony, wyszła za mąż za Syzyfosa (ob.), któremu powiła syna Glaukosa. Należy do koustelacyi 7 gwiazd, Plejad (ob.). Ledwie ją można do-strzedz, ponieważ wstydzi się, iź poślubiła człowieka śmiertelnego.—2) córka Heliosa i Klimeny, jedna z sióstr Faetona, w topole przemienionych.—3) córka Ojnopiosa, zgwałcona przez Oryona; ob. Oenopion. — 4) córka króla arkadyjskiego Kypselosa, małżonka Heraklidy Kresfon-tesa, króla Messeńskiego, któremu powiła sporo dzieci. Kiedy Kresfontes dla dobra swego ludu wiele reform zaprowadził, zabili go stronnicy arystokratyczni wraz z synami jego, z wyjątkiem Ajpytosa, którego matko ukryła, potem do Etolii, a stąd do ojca swego wysłała. Kiedy Ajpytosa tutaj wychowywano, zmuszona była M. wyjść za mąż za władcę nowego Messe-nii, Polifontesa. Kiedy Ajpytos był dorósł, opuścił potajemnie dwór dziadka, przybył do Mes-senii, zabił z pomocą matki Polifontesa i posiadł tron ojcowski. Tę opowieść wziął za osnowę tragedyi Euripides, a w czasach nowych Maffei, Voltaire, Götter i in. — 5) małżonka króla ko-rynckiego Polibosa, przybrana matka Ojdypusa (ob. Edyp).

Meros gr. Mï]pôç, ind. Meru, góra wierzchołkiem swym według wiary ludów nieba sięgająca, na której bogowie królują. Grecy upatrzyli ją w miejscu, gdzie góry Imaos (Himalaya) ku płc. zachodowi pasmo górskie Parapa-nisosu przecinają; w dolinach ich, mocne wino rodzących, gdzie nazwa szczepu Nispada przypominała miano Nysa (ob.), miał się Dyonisos urodzić.

Merowig, Meroweusz, ob. Merowingowie.

S. Drz.

Merowingowie — dynastya królów frankońskich, panująca od połowy w. V do połowy

w. VIII po Chr. Nazwa pochodzi od legendarnego króla Mero we u sza, który miał rzekomo panować w połowie w. V. Pierwsza postać historyczna to dopiero Childeryk, który miał zbiedz z państwa wskutek powstania. Po przerwie, podczas której miał panować nad Frankami Egidyusz, władca terytoryum rzymskiego w okolicy m-ta Soissons (niezależnego od r. 47ö, t. j. od upadku państwa Rzymskiego), Childeryk objął z powrotem rządy. Po nim panował syn Chlodwig (Klodoweusz ob.) (481 — 511), założyciel państwa Franków, gdyż jemu dopiero udało się połączyć w jedną całość dzielnice Franków salickich i ripuarskich. Po zwycięstwie nad Syagryuszem, następcą Egidyu-sza, i przyłączeniu do ziem frankońskich skrawka ziemi, pozostałego po dawnej monarchii rzymskiej, Chlodwig przyjął chrześciaństwo. Po śmierci Chlodwiga kraj rozpadł się na dzielnice między czterech jego synów, a następstwem tego są bezustanne walki wewnętrzne pomiędzy ! niemi, oraz pomiędzy ich potomstwem. Podczas Meropis, gr. Mepoîcîç, jedna z córek Eume- tych walk wpływy jednak M-ów utrwalają się losa (ob.), która w Ziemi, jako dawczyni hojnej i rozszerzają: przyłączają oni do swych ziem płodów wszystkich, bóstwo jedyne widząc, ją Turyngię, Burgundyę, Prowancyę, nawet Bawa-

RODOWÓD MEROW1NGÓW:

Chlodwik I

Klotaryusz I król Soissonsu

(t 561)

Thierry król Reimsu

(f 534)

Klodomir król Orleanu (t 521)

Childebert 1 król Paryża (t 558)

Teodebert (f 547)

Teodebald (t 555)

Klaudyusz

Karibert Gontram Sigebert I Chilperyk I król Paryża król Orleanu król Metzu król Soissonsu

żona Brune- żonaFredegon-hilda

(t 567)

(f 593)

da (-J- 584)

Childebert II Klotaryusz II (f 596) król całego państwa Frankońsk. (f 629)

Thierry II Dagobert I Karibert II

(f 630)

Teodebert II król Anstrazyi król Burgundyi (-}* 639) (f 613)

(t 612)

Sigebert II

Childeryk

Sigebert III

(f 657)

Chlodwik II król Austrazyi król Neustryi (* 631—46 56)

Dagobert II król Austrazyi (f 679)

Klotaryusz III król Neustryi i Burgundyi

(f 673)

Childeryk II król Austrazyi (f 675)

Thierry III król Neustryi (f 691)

Chilperyk II    Clodwig III

(f 722) król Neustryi i Burgundyi

król Neustryi i Burgundyi

Childebert III (f 711) król Neustryi i Burgundyi

(f 695)

Dagobert III (t 715)

Thierry IV (+ 707)

Childeryk III (f 755)

Thierry, mnich

charakteruostatnich M-ów, którym historya franc, nadała nazwę les rois fainéants, przyczynia się w znacznej mierze do wzrostu potęgi majordo-mów. Następcy bezpośredni Klotara II nie są jeszcze zbytnio niedołężnymi. Syn Klotara, Dagobert (628 — 638), ze względów finansowych, przeprowadza sekularyzacyę majątków kościelnych, co odsuwa jego dynastyę, poróżnioną z możnowładztwem, od duchowieństwa, ostatniej swojej opory. Następcy Dagoberta są już postaciami słabemi. Zamieszki w domu M-gów, które trwają 1. 638 — 687, przyczyniają się ostatecznie do osłabienia ich powagi, zwłaszcza, że wśród majordomów pojawiają się tak wybitne osobistości, jak Ebroin. Od czasu do czasu majordomowie

rya znalazła się w zależności od M-ów. Ziemie ustępują przed rządem majordomów, którzy rozdrobnione łączy w r. 558 KI o tar I (f 561); ! oprócz władzy administracyjnej, biorą w ręce potem znów państwo ulega podziałowi pomiędzy ! swoje również władzę nad wojskiem. Gnuśność czterech jego synów. Do rozdrobnienia wielkie- 1 go jednak nie dochodzi i ostatecznie na ziemiach, zamieszkanych przez Franków, tworzą się 3 królestwa: Burgundya, Austrazya i Neu-strya (dawny kraj Syagryusza). Każde z tych królestw rządzi się osobnemi prawami i zachowuje swoje właściwości indywidualne. Okres lat 561—613 zaznacza się zaciekłeini walkami pomiędzy członkami rodu M-gów. W walkach tych uczestniczą nawet niewiasty (Brunhilda i Fredegonda). Klotarowi II (613—628) udaje się, po zamordowaniu starej Brunhildy, żony króla Sigeberta, zjednoczyć państwo, tym razem już na stałe. Odtąd już jedna linia M-gów rządzi w całym państwie. Rządy te jednak, począwszy od w. VII, stają się coraz pozorniejsze. okazują chęć opanowania tronu. Już Grimoald, Rządy M-gów bardziej formalne, niż istotne, ' syn majordoma Pepina Starszego, czyni stara-

J. C. i L. K

au-

oraz

nia, aby syna swego mianować królem Austra-zyi, zamiast Dagoberta II, jednak bezskutecznie. Upadek M-ów miał nastąpić dopiero w w. VIII. Gdy majordom, Karol Martel, rozbił w r. 732 zjednoczone siły Arabów pod Poitiers, sprawa objęcia tronu przez nowy dom — Karolingów, jest przesądzona. W r. 737, po śmierci jednego z M-ów, Karol Martel nie wyznacza mu następcy. Bezkrólewie trwa 4 lata, do r. 741, poczem Pepin Mały, objąwszy godność majordoma po zmarłym Karolu Martelu, nie odważa się na zamach stanu, lecz obwołuje królem ostatniego z M-gów, niedołężnego Childeryka III (741 — 751). W 10 lat później Pepin, po porozumieniu się z papieżem Zacliaryaszem II, detronizuje Childeryka i zamyka go w klasztorze. Sam zaś ogłasza się królem Franków, a św. Bonawentura namaszcza go olejami. W ten sposób upada dynastya M-ów. Panowanie jej w historyi znamionuje się rozwojem stosunków feodalnych. Wszystkie pierwiastki składowe ustroju feodal-nego: bénéficia, precaria, lenna, przywileje rozwijają się w tych czasach. Olbrzymie dobra M-ów są rozdane możnowładztwu świeckiemu i duchownemu, bez zabezpieczenia należytego prerogatyw władzy monarszej. I tern się różni polityka feodalna M-gów od polityki Karolingów: Karolingowie zdołali przystosować stosuuki feo-dalne do swych celów zdobywczych i umieli wskutek tego pozyskać armię silną, na co nie mogli się zdobyć bezradni M-owie; stąd wypływa jedna z przyczyn ich słabości politycznej. Bibl. Grzegorz z Tours „Hist. ecclesiastica Francorum“. Z dzieł ważniejsze: Aug. Thierry „Récits des temps Méroving.“, Fustel de Coulanges, „La monarchie francque“ (1889), tegoż autora „L’alleuet le domaiue rural“ (1889); Havet „Questions M-ennes“ (Par. 1885—90).

Merrakesz, m-to, ob. Marokko.

Merrill Stuart, poeta francuski, z pochodzenia Amerykanin (* w Hempstead, na wyspie Long-Islaud (miejsce urodzenia Walta Whit-mana), niedaleko N. Yorku, d. 1 sierpn. 1863). Dzieciństwo spędził w Paryżu, gdzie kształcił się w liceum Condorceta wspólnie z przyjaciółmi a późniejszymi poetami: Quillardem, Ren. Ghi-lem, Darzensem (ob.) i iu., którzy przez czas jakiś wydawali pisemko ulotne „Le Fou“ (litograf.). R. 1886 — 89 starał się bez powodzenia złożyć egzamina z prawa w Columbia College w N.-Yorku, poczem wrócił ostatecznie do Fran-cyi (1890), ażeby czynnie uczestniczyć w ruchu literackim tego kraju. Pierwszy zbiorek jego poezyi („Les Gammes“) wydany w Paryżu r. 1887. W r. 1890 w N.-Yorku wydał „Pastels in prose“—tom przekładów na jęz, angielski liryków francuskich (Banville, Baudelaire, Mallarmé, Huysmans, Meudès, Regnier, Villiers de l’Isle Adam i in.). Potem nastąpiły: „Les Fastes“ (Paryż 1891) i „Petits poèmes d tomne“ (Par. 1895). Wszystko poprzednie z dodaniem „Le Jeu d’épées“ utworzyło wyd. r. 1897

zbiorek „Poèmes“. Nakoniec w r. 1900 wyszły jego poezye „Les Quatre Saisons“. Pozatem współpracował jako poeta i krytyk w całym szeregu pism („Merc. de France“, ,,Plume“, ,,La Wallonie“, „Décadent“ itd.) oraz ogłosił w dziennikach ang. i ameryk. kilka sylwetek literackicłi (Daudeta, de Nervala i in.). W poezyach jego, które słusznie Pillon nazywa (1895) najmuzy-kalniejszemi po Mallarmém, wyczuć możua wpływy liczne: nietylko literackie—Verlainea, Bau-delaire’a, Villiersa, lecz i ogólno-artystyczne — Wagnera oraz prymitywów włoskich i prerafae-litów angielskich. Poza literaturą czynny był w życiu społecznem. Socyalista z przekonań, przez czas dłuższy prowadził robotę organizacyjną wśród robotników w N.-Yorku. Z czasem usunął się od walki czynnej, nie zamknął się jednak w „wieży z kości słoniowej“. Uważa obecne życie społeczne „za źle napisany poemat, który należy przerobić“. To też wiele pracował nad podniesieniem tłumów umysłowem i moral-nem drogą krzewienia kultury estetycznej. — Bibl.: Beaunier ,,La Poésie nouvelle“ (Paryż

1902); Bever i Léautaud „Poètes d’aujord’hui“ (Par. 1903); R. de Gourmont „Le Livre des Masques“ (Par. 1896); Réguier ,,St. M.“; Thompson „French Portraits“ (Boston 1900); artykuły: Jana de Gourmont — w „Emporium“ (pismo włoskie) z r. 1905; Degrona (1900) i de Saint-Jacquesa (1895) — w „La Plume“; Bonneau — w „Revue Encycl.“ (1891); Herolda — w ,,Merc. de France“ (1895) itd.—U nas mało znany.    M< Ab‘

Merrimac, rzeka w Ameryce pin., w Stanach New-Hampshire i Massachusett, przyjmuje w siebie wody jezior Square i Winnepesakau, rz. Contoocock i Nashua, tworzy wodospady (Se-wall 6 m., Garwiu 8 m., Hookset 5 m., Amo-steag 16 m., Gawtucket 5 m., Lawrence 8 m., Mitchell 6 m.); poniżej Haverhill spławna.M Ko

Merry del Val Rafael, kardynał (w 1865 w Londynie), syn Hiszpana i Irlandki, nauki odbywał w Rzymie, gdzie ukończył Akad. Papieską, w której zazwyczaj bogata szlachta włoska przygotowywa się do służby dyplomatycznej w Kuryi rzymskiej. Wyświęcony w r. 1888 na księdza, w cztery lata później był szarabelanem papieskim tajnym. Potem przebywał w Wiedniu gdy równocześnie ojciec jego pełnił tam urząd posła hiszpańskiego i powrócił z nim do Rzymu, gdy ojciec otrzymał nominacyę na posła hiszpań-skieho przy Watykanie. Pierwszą misyę dyplomatyczną miał M. w Kanadzie, dokąd był jako delegat papieski wysłany r. 1897. W r. 1900 biskup tytularny Nicei i kierownik Akad. Papieskiej duchownej w Rzymie. Podczas koronacyi Edwarda VII angielskiego był reprezentantem papieża. Wskutek wpływu kardynała Rampolli, który był mistrzem i protektorem M-go na polu dyplomatycznem, mianowany sekretarzem conclave po śmierci Leona XIII. Po wstąpieniu na tron Piusa X został zastępcą sekretarza Stanu

Mersina, m-to w Azy i Mniej. (star. Zyphe-rium), o 300 klin. na płd. zachód od Tarsu Merseburg (dawny Między b orz) nad Saa- i o 65 klm. na zach. płd.-zach. od Adany, z któ-lą, w Saksonii pruskiej, stolica regencyi t. n. remi połączone jest dr. żel. Do niedawna wio-st. dr. żel. turyngijskiej, 20 024 m-ców (1905), y ska uboga, obecnie ważny port handlowy, ogni-zamek piękny, dawny (dziś gmach regencyjny), j skujący w sobie handel Dżyhunu i Sihunu: wy-z parkiem rozległym, katedra słynna z w. XI (4 , wóz bawełny, zboża, wełny, masła solonego dzwonnice i organy jedne z największych w Niemczech), liczne fabryki wyrobów żelaznych, broni palnej, papieru, kleju, cygar i piwa. Jedno ze starszych miast, dochowało swojego wyglądu średniowiecznego. Ulubione ongi miejsce pobytu Henryka II, który często zwoływał tu książąt na sejmy. Do M-a kilkakrotnie zjeżdżał i Bolesław Chrobry w odwiedziny do cesarza. W katedrze spoczywają zwłoki kronikarza Dytmara (ob.). Wojna chłopska r. 1525 i wojna 30 letnia zniszczyły m-sto. R. 1666 —

Kuryi, a w końcu r. 1903 sekretarzem stanu i kardynałem.

E. Chw.

i owoców: w okolicy ok. 400 sadów cytrynowych, hodowanych przez fellahów. Przywóz: tytuń, cukier, kawa, wyroby skórzane i galanteryjne. Około 12 000 m-ców (³/₄ Mahometan, y₄ chrześcian, przeważnie Greków), 3 szkoły chrześciańskie, 2 banki, poczta. Prawidłowa ko-munikacya parowcowa ze Smyrną, Konstantynopolem i portami Syryi i Egiptu. Latem klimat niezdrowy: w maju ludność uchodzi w góry. W pobliżu zwaliska Pompeiopolisu.

Merson Łukasz Olivier, malarz fr. (* 21 maja 1845 w Paryżu), syn Karola Oliviera M-na malarza. Wystawiać zaczął w r. 1867 (Leuko-thea i Anaxandros), r. 1869 uzyskał wielką nagrodę rzymską za Żołnierza marathońskiego. Wątki czerpie głównie z życia świętych i z mitologii starożytnej. Celniejsze prace: Wizya, legenda z w. XIV (1873), św. Franciszek rybom każący (1878), Ucieczka do Egiptu (1884), Człowiek i szczęście (1892). W Pałacu sprawiedliwości w Paryżu są malowidła ścienne pędzla M-na (przedstawiające sceny z życia Ludwika św.). Na wystawie wszechświatowej w Paryżu r. 1888 uzyskał medal wielki złoty za tryptyk

E. Chw

Mertens r F r a n c i s z e k, matematyk polski (* 1840 w Środzie, w W. ks. Poznańskiem). Po ukończeniu szkół w Trzemesznie, wstąpił do wydziału mat. w Berlinie, poczem w r. 1865 objął katedrę matematyki w uniw. w Krakowie, r. 1884 w Akad. techn. w Gradcu, r. 1894 w uniwers. w Wiedniu. Prace naukowe tyczą się całek oznaczonych, funkcyj symetrycznych, teoryi liczb i mechaniki analitycznej. W polskim jęz. ogłosił: „Obliczenie potencyału dla wielościanów jednorodnych“ (w „Roczniku T-stwa Nauk. w Krakowie“ t. XXXV), ,,0 funkcyi oskulującej prof. Żmurki“ („Pamiętnik Ak. Uniw.“ II), „O niezmiennikach jednej i dwuch form dwuliniowych alterujących“ (tamże, X), ,,0 utworach niezmien-nikowyeh form kwadratowych“ (tamże, XII; toż po niern. w „Roczu. Akad. Wied.“ 1890), „O wy-znaczuiku, którego elementami są n\ funkcyi całkowitych n zmiennych x, x%... x'n, pochodzące z wszelkich możliwych przemian tych zmiennych“ („Pam. Ak. Um.“ XVI), „O niektórych całkach oznaczonych“ („Rozprawy Akad. Um.“ XIX), „O funkcyach całkowitych układu m n zmiennych, tworzących m wierszy i n kolumn“ („Pam. Ak. Um.“ XVII), „O wprowadzeniu nowych zmiennych do wyrażeń różniczkowych“ („Rozpr. Ak. Um.“ XX), „O funkcyach całkowitych symetrycznych“ (Roz. XXI), „O zastosowaniu teoryi funkcyi symetrycznych do wyprowadzenia układu zupełnego utworów niezmien-

E. Chw.

1738 M. był stolicą linii sasko-merseburskiej.

R. 1738 za Augusta III polskiego M. wcielono do elektoratu saskiego. R. 1813 Prusacy odnieśli tu zwycięstwo nad korpusem Macdonalda.

Pomniki grobowe i zabytki starożytne, w skarbcu zachowane opisał Al. Przeździecki („Bibl.

Warsz.“, 1863, III).    e. ohw

św. Izydor jako rolnik (1879).

ma-

Mersenne Marin, teolog, filozof i matematyk francuski (* 1588 w dep. Maine — f 1648 w Paryżu). Kształcił się u oratoryan w Meaux, nast. w kollegium, jezuickiem w Paryżu, gdzie przyjaźnił się z Descartesem. R. 1611 przywdział habit, odbył nowicyat w Meaux i w Ne-vers badał filozofię. W matematyce upamiętnił się śmiałem twierdzeniem o podzielności liczb wzoru 2n-l, które dotychczas nie znalazło ani potwierdzenia ani zaprzeczenia; liczby te nazwano liczbami M-a. Dzieła jego „Quae-stiones celeberrimae in Genesim“ (1623); „L’impiété des déistes (1624); „La vérité des sciences“; „Euclidis elementorum libri, Apollonii Pergaei conica etc.“ (1626, t. 3); „Questions théologiques, physiques, morales et thématiques“ (1634, t. 2), „Les méchaniques de Galilée“ (1634)-, „Recréations des savants“

(1634); „L’Harmonie universelle“ (1636, t. 2);

Harmonicorum lib. XII“ (1636, skróć, z poprz.),

Unité des sciences“ (1638); „Nouvelles découvertes de Galilée“ (1639); „Cogitata phy-sico-mathematica“ (1644, t. 3); „Universae geoine-triae mixtaeque mathematicae synopsis“ (1646);

A. Ł.

„Novae observationes phys. mat.“ (1647).

Mersey, rzeka w Anglii, powstaje z połączenia Tamy i Goyty; płynąc ku zachodowi tworzy granicę pomiędzy hrabstwem Cheshire i Lan-cashire. Przepłynąwszy 137 km. wpada do jeziora Iri. W pobliżu uścia rozszerza się i tworzy koło Liverpoolu i Birkenhead jakgdyby jezioro. Przyjmuje rzekę Irvell, po której aż do Manchesteru żeglują, za pośrednictwem kanałów M. łączy się z rzekami Ouse, Trent,

ma

Tamizą i Severną. Od Castham gdzie M,

M. Ko

13 m. szer., prowadzi do Manchesteru kanał Mauchesterski.

nego.

E. Chw

E, Chw.

E. Chw.

M.“ (Aleksandrya 1894).

S. Drz.

nikowych dla form o dwóch zmiennych“ (tamże, XXII), ,,Przyczynek do rachunku całkowego“ (tamże, XXVIII), ,,0 zadaniu Malfattego“ (t-że), ,,0 wyznaczeniu układu zasadniczego dla danego obszaru gatunkowego funkcyi algebraicznej zmiennej xu (,,Prace Mat. Fiz.“ VI), ,,0 sumach Gaussa“ (t-że, VIII), „O przestępności e i II“ (t-że IX), „Przyczynek do teoryi funkcyi symetrycznych“ (tamże, XI), „Dowód, że każda fun-kcya liniowa o spółczynnikach całkowitych zespolonych i niespółdzielnych przedstawia nieskończenie wiele liczb pierwszych“ (t-że), ,,Z teoryi eliminacyj“ (t-że, XII). Pokaźną liczbę rozpraw ogłosił w „Rocznikach Akad.“ w Wiedniu w piśmie Crellego, oraz w „Monatschr. für Math. u. Phys.‘‘, którego jest współredaktorem. W r. 1910 uniwers. wiedeński obchodził uroczyście 70 rocznicę urodzin profesora zasłużo-

A, Ł.

Merthyr Tydfil (albo Merthyr Ty d vil) m-sto w hrabstwie Glamorgan (Walia) nad górnym brzegiem rz. Taff i kanałem Cardiffskim. Przed stu laty uboga wioszczyna, obecnie, wskutek nadzwyczajnego bogactwa węgla kamiennego i rudy żelaznej w okolicy, ludne ognisko przemysłowe całego Glamorgaushire’u. Tu leżą wszechświatowej sławy zakłady Dowlais i Cyfarthfa. Miasto nawskroś robotnicze, bez gmachów publicznych, z ludnością przeszło 60 000.

Mertwyj Kułtuk (obecnie Cesarze wieża), zatoka płn.-wschodnia m. Kaspijskiego, przezwana tak wskutek swej mielizny, uniemożliwiającej żeglugę, między półwyspem Busaczy a wysepką Prorwa na płn.-wschodzie. Na płd.-wschodnim krańcu M.-Kułtuk tworzy długą zatokę, w kształcie buta, między półwyspem Busaczy a lądem Ust-Urt zwaną Kai dok a. Tiuk-Karasu, do której wejście otwiera na zachodzie cypel Blik a na wschodzie góra daman Airakly.

Mém, m-sto kantonalne w dep. Oise, sta-cya północnej dr. żel., kościół piękny św. Lucyna z w. XII —XVI z grobowcami panów d’Au-mont, właścicieli M. w w. XV⁷; ognisko przemysłu wachlarzowego i guzikarskiego, cukrownie w okolicy, ok. 5 000 m-ców. M. sięga początkiem swym czasów Karolingów.

Merula, kos, ob. Drozd.

Merula Jerzy humanista włoski (* w Ales-sandryi wkońcu 1430—*|* w Medyolanie 1494). Uczył się początkowo w Alessandryi, później w Medyolanie słuchał do r. 1446 wykładów Franciszka Philelpha. R. 1450 udał się do Rzymu, dokąd z powodu jubileuszu ściągnęła plejada liczna uczonych. Przez czas jakiś bawił w Padwie, od r. 1454 był w Medyolanie profesorem, sam słuchał jednocześnie wykładów Gabryela Fontana. R. 1460 jest w Mantui w szkole Tifernate (Publio Gregorio), a w pięć lat później w Wenecyi, gdzie pozostawał przez część znaczną życia, uczestnicząc w zebraniach słynnych literackich w domu Cornaro. Tu wydał utwory różnych pisarzy starożytnych: Mar-tialisa, Cycerona (L471), wyjaśnienia do Wergi-łiusza i Pliniusza, oraz komedye Plauta (1472) itd. Niektóre z tych wydawnictw wywołały zarzuty, które M. odpierał energicznie, ale które sprawiły mu przykrości wiele. W r. 1482 opuścił Wenecyę wezwany do Medyolanu przez Ludwika ił Moro, w r. 1483 objął katedrę wymowy w Padwie, a r. 1486 w Medyolanie. W latach ostatnich życia pracował nad dziełem które polecił mu wykonać Ludovico Moro: „Historia Vicecomitum“, ale nie dokończył tej pracy (Wydrukowano tylko urywki). — Bibl.: Garotto Badini Gonfalonieri „Vita di Giorgio

M. Ko.

Merulo KI audyus z (* 8 kwiet. 1533 w Correggio—f 4 maja 1604 w Parmie), organista i kompozytor głośny. Zwał się właściwie Mer-lotti, z którego urobił nazwisko M-a; zwano go też da Correggio, od miejsca urodzenia. Był uczniem Menona i Donatiego. W r. 1557 został drugim, a r. 1566 pierwszym organistą przy kościele św. Marka w Wenecyi, a w r. 1586 organistą dworu Parmeńskiego. Z kompozycyi jego doszła do czasów naszych liczba znaczna madrygałów, motetów, mszy, oraz utworów na organy: canzon, toccat itd.    A- Pot

Merulowie, łac. Merulae, przydomek rodu Korneliuszów; na wzmiankę zasługują: 1) Lucius Cornelius M, z gałęzi plebejuszow-skiej Korneliuszów, sprawował w r. 207 przed Chr. godność pretora miejskiego. W r. 193 otrzymał jako konsul dowództwo naczelne w wojnie z Gallijskimi Bojami, których w jednej tylko bitwie blisko 17 000 trupem położył i 212 znaków wojennych na nich zdobył, straciwszy sam około 5 000 żołnierza. Żądaniu jego, aby za czyn taki przyznano mu tryumf i urządzono uroczystość dziękczynną (supplicatio), senat odmówił.—2) Lucius Cornelius M., godność sprawował kapłana Jowisza (flamen Dialis), a w r. 87 przed Chr. konsula w miejsce Cynny, który swój urząd musiał złożyć. Kiedy Cynna z Maryuszem, który z Afryki powrócił, podczas jego konsulatu Rzym obiegli i zdobyli, musiał Cynnie godności swej odstąpić; aby zaś ujść śmierci okrutnej, kazał sobie żyły przeciąć.

Merunowicz Teofil, publicysta galicyjski (* 1846), b. wiceprezydent miasta Lwowa, b. poseł do rady państwa i członek sejmu krajowego, gente Ruthenus, natione Polonus, kształcił się we Lwowie, a zachęcony przez Jana Dobrzańskiego, poświęcił się publicystyce i życiu politycznemu. Współpracownik „Gaz. Narodowej“ oraz wielu inn. pism zachowawczych galicyjskich („Przegl. Powszechny“, „Przegl. Polski“ i t. d.). Początkowo omawiał sprawy ekonomiczne, mające na celu poprawę bytu ma-teryalnego chłopstwa i drobnomieszczaństwa: „Gminne kasy pożyczkowe i połączenie z niemi kas oszczędności“, Lwów 1868, „W sprawie reformy Tow. wzajemnych ubezpieczeń w Kra

kowie“ (Lwów J876), „O c.-k. uprzywilejowa- Polaków, 0.7% Niemców i 25.6% inn.). Dzie-nym galicyjskim zakładzie kredytowym wio- j e: Nazwa M. po raz pierwszy występuje w ściańskim we Lwowie“ (Lwów 1878), „O opo- perskich księgach świętych jako Mouru (Mar, datkowauiu nafty“ (t-że 1880), „Opieka kraju nad Mour—u turkmenów, Margiaua—u rzymiau, na szkolnictwem przemysłowem w Galicyi“ (t-że

1887). Zostawszy radcą miejskim we Lwowie, a następnie wiceprezydentem, przyczynił się do rozwoju miasta i nadaniu mu piętna polskości („Rozwój m. Lwowa, uwagi i wnioski“, Lwów

1877). Przekonania swoje polityczne w duchu zachowawczym wypowiedział w pismach: „Wewnętrzne sprawy Galicyi, spostrzeżenia i uwagi“, Lwów 1876), „Wolski czy Dobrzański?

wschodzie Szachdźau M. t. j. dusza królewska albo Szachdzechan M. t. j. król świata), jako trzecie miejsce ohfitości. Początkowo pod nazwą M-u rozumiano całą oazę, na płd. skraju pustyni Karakum położoną, między 37°15’—38° szer. płn. i 61°25’—62°15 dłg. wsch. Gr, Później ją nadano jednemu (Kuczutchankala) z miast głównych tej krainy, zburzonemu r. 1790 przez Bu-charców, którzy zniszczywszy tamę na rz. Mur-gabie, przyczynili się do spustoszenia części znacznej oazy. Ruiny miasta Kuczutchankala a. Star. Merwu (zwaliska meczetów, manzoleów i grobowców) zajmują ok. 10 w. kw. obszaru w okolicach stacyi Bajram-Ali kolei Zakaspijskiej. Ludność sama rozbiegła się, częściowo zaś w początku w. XIX skupiła się w części zachodniej oazy, gdzie r. 1884 powstał Nowy M. Stary M. miał istnieć za czasów Aleksandra W. (zwaliska jednego z jego fortów Turkmeni zo-wią fortem Iskandera—najniewłaściwiej). An-tyoch Nikanor opasał go wałem przeciw najazdom barbarzyńoów i nazwał Antiochia Margana. W w. IV Nestoryanie mieli tu biskupów swych. W w. VII zaczął krzewić się islam, a w w. XI został on stolicą Seldżuków. Sandżar (~j* 1157), zbudował tamę Sułtaubendzką na Murgabie i przyczynił się do rozkwitu miasta: zwaliska jego mauzoleum są imponujące. W w. XIII syn Czyngiza, Tulichan, zburzył Stary M. i wytępił pono do 1 300 000 osób. Po tym ciosie St. M. odrodził się za rządów Szachracha, syna Timu-ra, rządcy Chorisanu (1396). W końcu w. XV opanowali St. M. Uzbecy, r. 1510 — Persowie, kolejno przechodził do Bucharców, Chiwińców, częściowo Afgańczyków, na czas krótki tylko zyskując samodzielność. R. 1834 opanowali Stary M. i okolicę Teke-Turkmeni i zamienili na jaskinię rozbójniczą. Dało to pozór Rossyi do przyłączenia M-wu r. 1884. Merwski powiat zajmuje płd.-wschodnią część prow. Zabajkalskiej, 110 795 w. kw. . i graniczy na wsch. z Bucharą, na płd. z Afganistanem, na płn. z Chiwą. Część północna (75%) równina, częściowo step, częściowo pustynia, południowa górzysta (pochyłość Parapamizu, przerżnięta przez rz. Murgab i jej dopływy, pastwisko stepowe). Klimat lądowy: średnia ciepł. roczna 14° 16° C., max. -f- 45° C. w cieniu, min. — 21 C. Lato długie, gorące. Śnieg rzadki, wciągu d. 20 tylko. Lasów niema. Topola, wierzba i tamarysk jedynie w dolinach Murgabu, niziny błotniste są siedliskiem febry. Rolnictwo, dzięki irrygacyi, możliwe w oazach Merwskiej, Jała-tańskiej i Pendeńskiej. Uprawiają pszenicę i jęczmień jary, kunżut, ryż, dżugar (Sorghum cernum), kukurydzę, lucernę i bawełnę (głównie amerykańskę). Ogrodnictwo słabe: dynie,

Głos wyborcy lwowskiego w sprawie kandydatur na krzesło polskie“ (t-że 1877) a przede-wszystkiem w broszurze „Stańczyki a konserwatyzm polski“ (t-że 1879). W sprawie żydowskiej hołdował hasłu bojkotu ekonomicznego Żydów i sprawie tej wiele prac publiey-styczuych poświęcił „Eine Petition an die oesterr.

Reichsvertretung in Betreff der Judenfrage“,

(Lwów 1879), „O metodzie i celach rozpraw nad sprawą żydowską“ (t-że 1879), „Siedm prób wniesionych do sejmu w sesyi r. 1880 w sprawie równouprawnienia Żydów“ (t-że 1880j, oraz „Żydzi, studyum społeczne“ (Lwów 1879), które spotkało się z odprawą ze strony dr. Zygmunta Markusfelda („Odpowiedź na uwagi Czasu nad petycyą p. M-a w sprawie Żydów w Galicyi“, Bielsko 1880). W sprawie rusińskiej zawsze występował przeciwko uroszczeniom Rusinów i stawał w obronie stanu posiadania polskiego w Galicyi wschodniej („Katechizm obywatelski dla Polaków i Rusinów w Galicyi i w Krakowie“ t-że 1884). Ogłosił nadto ciekawe „Aforyzmy dziennikarskie“ („Album koła literackiego we Lwowie dla Zagrzebia“, Lwów

1881).

E. Chw.

Merw (Nowy Merw), m. pow. w rossyj-skiej prowincyi Zakaspijskiej, st. kolei zaka-spijskiej, 574 w. od Sainarkandy, po obu stronach rz. Murgabu, 823 st. n. p. m. Kaspijskiego; powstało po przyłączeniu oazy M. do Rossyi (16 marca 1884), z osady handlowej, zbudowanej na przeciw fortu rossyjskiego, niedaleka opustoszałego Starożytnego Kuczutchauko-1 a (Stary Merw). Dość prawidłowo zbudowane,

4 cerkwie, kościół ormiański, synagoga, st. meteorologiczna, szpital, drukarnia, 2 szkoły miejskie i 2 mahometańskie T-stwo wzajemn. kredytu, 6 fabryk (w tem 2 oczyszczalnie bawełny). Ważny punkt handlowy między Chiwą, Bu-charą, Persyą i Afganistanem. Handel znaczny (w rękach głównie ormian, do l’/₂ mil. rb.), bawełną, skórami surowemi, orzechami i wełną. Miejsce skrzyżowania dróg karawanowych do Chiwy. Buchary, Czardzu i Nasadimu, Achal-Teke, Persyi i Heratu (ta wielkiej wagi politycznej). Znaczny przemysł domowy: dywany, wyroby jedwabne i szycie srebrem. R. 1904 m-ców 6560 (w tem 48.3% Rossyan, 10.7%

Turkmenów, 9.3% Ormian, 4.3% Żydów. 1.1% arbuzy powszechnie; kartofle i kapustę przywo-

E. Chw.

E. Chw.

K. li.

E. Chw.

żą z Samarkandy i Astrachania. Rolnictwem trudni się ’/₃ ludności. Przeważa hodowla bydła: owce i kozy, wielbłądy, konie, bydło i osły. Zimy surowe dają się hodowli bydła we znaki. Mieszkańcy są Turkmeni. Ludność r. 1909 wynosiła 121000 głów, z tego 9600 po miastach

1    większych skupianiach (M., Jołotan, Tochta-Bazar i sioło Aleksiejewskoje r. 1892 założone). Wełna—główny przedmiot wywozu, wyroby wełniane—główny przemysł domowy. — Por. Mar-win „Die russische Annexion von M.“ (Odessa 1885); O’Donovan „The M. oazis“ (Londyn 1882,

2    t.); W. A. Żukowskij „Drewnosti Zakaspijska-wo kraja. Razwaliny Starawo M-a“.

Merwan, kalifowie arabscy z dynastyi Omaj-jadów: 1) M. I (* 623 w Mekce-f 685), syn Al Hakama, ulubieniec Osmana, po którego zabójstwie, jako rzecznik jego, musiał uciekać. Po śmierci Moawii II, r. 684 powołany został na tron, jako regent, do czasu dojścia do peł-noletności Chalida, syua Jazyda I. Odniósł zwycięstwo nad wodzami przeciwnika swego Abdallacha ben Zobeira, obwołanego kalifem w Mekce i został uznany w Syryi, Egipcie i Mezopotamii. Ale kiedy zamiast Chalida wyznaczył następcą swoim syna swego Abd ali Malika, udusiła go matka Chalida. — 2) M. II (* 688 w Damaszku—f 5 sierp. 750 w Buszyrze), wnuk M-a I. Początkowo namiestnik Armenii, wysunął się na widownię jako mściciel Walida III w walkach przeciwko Ibrahimowi, następcy Jazyda III. Obwołany r. 744 kalifem przeniósł stolicę do Haranu. Posiadając talent wojskowego odniósł zwycięstwa liczne. Wskutek zabójstwa w r. 748 Ibrahima z domu Abassydów, ściągnął na siebie zemstę całego tego rodu. Zwyciężony r. 750 pod Arbelą przez Abul Abassa, uciekł do Egiptu i był w Buszyrze zabity przez kopta. Ostatni z dynastyi Omajjadów,

Merwart Paweł, malarz polski (* 1855 w Maryanówce, gub. chersońskiej — f 1902 na Martynice), odbywszy nauki politechniczne w Wiedniu i Gracu, wstąpił do Akademii Szt. Pięk. wiedeńskiej, gdzie kształcił się pod P et her e m. Stamtąd na dalsze nauki udał się w r. 1876 do Monachium, w roku następnym do Diisseldor-fu, wkońcu do Paryża, gdzie osiadł na stałe. Od roku 1878 uczestniczył pracami swojemi w wielu wystawach zarówno paryskich, jak i w innych ogniskach sztuki. M. malował obrazy historyczne, rodzajowe i portrety. Celniejszemi z nich są: „Mojżesz zabijający Egipcyanina“ odznaczony na wystawie powszechnej w Paryżu r. 1878, a zakupiony do Muzeum Narodowego w Krakowie r. 1886; „Potop“, „Bachantka“, „Gimnastyk“, „Z deszczu pod rynnę“ (wystawiony we Lwowie r. 1894), oraz portrety: własny (pastelowy), nabyty r. 1881 przez rząd francuski do jednego z muzeów, Juliusza Claretiego i Armanda Silvestrea. Powołany przez rząd francuski do spełnienia kilku posłannictw artystycznych w koloniach francuskich, został M.

mianowany malarzem departamentu kolonii, a następnie departamentu marynarki francuskiej. W wyprawach swoich zwiedził Tunis, Senegal i Sudan. Na tle wrażeń z odbywanych podróży powstała w r. 1900 jego diorama p. n. „Poławiacze pereł w s,Oceanie“, która cieszyła się wielkiem powodzeniem, a nadto w pawilonie Senegalu i Sudanu znajdowała się kolekcya jego płócien. — W czerwcu r. 1901 wysłany znowu w misyi do Guyany i Antyllów, zwiedził okolice najbardziej malownicze Guyany francuskiej i hollenderskiej. Plon swoich podróży wystawił w marcu r. następnego w Cayennie. Stąd pojechał na Martynikę, gdzie zainstalował się na górze Palée, dającej oznaki spodziewanego wybuchu wulkanu, który też niebawem nastąpił. Powołany przez gubernatora miejscowego do zbadania nowopowstałych kraterów, zginął podczas następnego wybuchu w d. 8 maja, który pogrzebał ludność M-sta St.-Pierre.

Merx Adalbert Otto, teolog protestancki i oryentalista (* 2 listop. 1838 w Bleicherode, pod Nordhausen). Badał teologię i oryentalistykę w Marburgu, Halli i w Berlinie, r. 1869 profesor nadzwyczajny języków semickich w Tubin-dze, r. 1875 zwyczajny—teologii w Giesseu, a od r. 1875 w Heidelbergu. Z licznych prac lingwistycznych M-a zasługują na uwagę: „Me-letemata Ignatiana“ (Halle 1861); ,,Bardesanes

v. Edessa“ (tamże 1863); ,,Grammatica Syriaca“ (t-że 1867 — 1870); ,,Vocabulary of the Tigré language“ (t-że 1868); „Die Prophetie des Joel und ihre Ausleger“ (Halle 1879): ,,Chrestomatia targumica“ (Berlin 1888); „Historia artis gram-maticae apud Syros“ (Lipsk 1889); „Ideen und Grundlinien einer allg. Gesch. des Mystik“ (Heidelberg 1893); „Documents de paléographie hébraïque et arabe“ (Leiden 1894).

Méry Józef, poeta francuski (* 21 stycz. 1798 w Aygalades pod Marsylią—f 17 czerw. 1866 w Paryżu). Świadek rządów Bourbonów, podczas Restauracyi zaciągnął się do stronnictwa bonapartystów. R. 1820 założył w Marsylii dziennik satyryczny, r. 1824 przeniósł się do Paryża, gdzie zaprzyjaźnił się z Wiktorem Hugo, Armandem Carrellem i Barthélemym (ob.). Z Barthélemym M. napisał kilka satyr politycznych, zwalczających Bourbonów. Potem wyrzekłszy się satyry, obaj poeci napisali poemat ,,Napoléon en ü,gypte“ (1849), M. zaś swoje „Mélodies poétiques“ (1853). Podczas dni lipcowych M. walczył na barykadach i zwycięstwo opiewał w poemacie „L’insurrection“ i w hymnie „La tricolore“, do którego Halévy dorobił muzykę. Pomagał również Barthélemyemu w re-dakcyi pisma „Némésis“, wymierzonego przeciwko Ludwikowi Filipowi, które upadło, kiedy M. w r. 1832 wyjechał w podróż za granicę do Włoch i do Anglii. Owocem podróży były romanse: „Scènes de la vie italienne“ (1837), „Les uuits de Londres“ (1840), „Van Dyck“ i in, Później opisał nieznane sobie Indye i Ame-

rykę w powieściach. Pisał też sztuki teatralne. Porów.: Claudin ,,M. sa vie intime“ (Paryż

Następnie z Edw. Siwińskim i Wagnerem rozpoczął wydawać pismo literackie, które upadło gdy M. się przeniósł do Brukselii na posadę dyrektora księgarni Ch. Mucquardta. Osiedliwszy się w Belgii, nie zerwał stosunków z krajem, współczuł z jego niedolą („Szlapy dołoj! Warsz., 1 czerwca 1863“ wiersz), marzył o wolności („Z wiosny“,

wiewało te złudzenia, wiarą gorącą w posłannictwo Polski dodawał otuchy innym („Quelques

1868).

E. Chw.

Merynosy, ob. Owczarstwo.

- o.

1874), a choć życie roz-

obchodził („Toast wygnańców w rocznicę powstania styczniowego“, Bruksella 1868). Umysł światły, serce gorące, miał pióro barwne i żywe, oraz umiłowanie szczere wszystkiego, co się do spraw kraju odnosiło. Jako obywatel Belgii znaczne położył zasługi na polu filantropii i krzewienia zasad wstrzemięźliwości od alkoholu. Uczestniczył w redakcyi „Bien social“, współczuł z masoneryą belgijską („Deux discours maçonniques“, Bruksella 1867), drukował prac wiele krytyczno-literackich w miesięcznikach belgijskich, wydał po francusku nowelę „Deux Soeurs“ (przekł. polski w „Kur. Codziennym“); prezes wystawy księgarzy i drukarzy belgijskich w Paryżu, napisał w katalogu wystawowym „Historyę księgarstwa, drukarstwa i szty-charstwa w Belgii“ po francusku, za co mianowano go członkiem honorowym trybunału handlowego w Brukselii. Przez całe życie pielęgnując miłość serdeczną do kraju, pisywał wierszem do pism polskich pod pseudonimem Agricoli „Listy z Belgii“ (1882), ogłosił zbiorek piękny pieśni poświęconych ruchowi styczniowemu („Strzaskaua Lutnia. Z wspomnień ostatniego powstania“. Poznań 1871), oraz zbiorek „Z jesieni“ (1882), oddźwięk niedospanych nocy, w którym dał upust swym żalom do życia. Był współpracownikiem „Kraju“ i „Dzienn. Poznańskiego“, gdzie drukował artykuły literackie lub korespondencye. Ogłosił cenną monografię „Ostatnie lata życia Joachima Lelewela w Bru-kselli“ (1889). W Brukselii był człowiekiem, około którego ogniskowała się cała kolonia polska; był twórcą koła polskiego, wspomagał wygnańców. — Por. Al. Kraushar „Henryk M. Wspomnienie“ („Kur. Warszawski“ 1903, kwie-

E. Chw

S, Drz.

Meryones, gr. Mu.ptóv/]<;, rodem z wyspy Krety, syn Molosa i Malfidy, wnuk Deukaliona. Jako towarzysz Idomeneusa, którego był przyjacielem i rydwanem jego wojennym powoził, udał się ua 80 okrętach Kreteńczyków ua wyprawę Trojańską. Tutaj słynął szczególnie jako łucznik. Podczas igrzysk żałobnych na cześć Pa- i mots sur la mission hist, des peuples. Adieu à troklosa ubił strzałą gołębia, którego Teukros Michel Berend“. Bruksella 1867). R. 1864 z masztu wysokiego na wolność puścił, i zyskał przebywając w Dreźnie miewał w salonach gen. pierwszą nagrodę. Z Troi wrócił szczęśliwie Kickiej odczyty o „poezyi polskiej“. Rocznice do ojczyzny, gdzie w mieście Knossos miał gro- ■ powstania styczniowego uroczyście za granicą bowiec i razem z Idomeneusem czci herosowej zażywał. Późniejsza legenda opowiada, że podczas powrotu zapędziły go burze morskie na wybrzeże północne Sycylii, do kreteńskiej osady Engyjon.

Merz Jerzy, optyk niemiecki (* 1793—f 1867). Praktykował w fabryce narzędzi matematycznych i optycznych, założonej przez Utz-schueidera w Benedictbeuern w Bawaryi a zarządzanej przez Fraunhofera; w r. 1826 sam został zarządzającym, a r. 1839 nabył zakład na współkę z Mahlerem, którego spłacił r. 1845.

A. Ł.

Zakład ten, figurujący wciąż pod firmą Utzschnei-dera, w ciągu 50 lat z górą wyrabiał słynne z dokładności objektywy, refraktory i in.

Merzbach Henryk, poeta i publicysta polski (* 29 grudn. 1836 w Warszawie — f 20 kwietn. 1903 w Brukselii), syn Zygmunta Merz-bacha (f 1852), księgarza-literata i poety, jednego z wydawców ruchliwszych polskich, przyjaciel J. I. Kraszewskiego, patryota gorący.

Pierwsze nauki pobierał w zakładzie wychowawczym J. N. Leszczyńskiego w Warszawie, r. 1853 ukończył chlubnie warszawskie gimna-zyum gubernialne, w 1. 1854—55 słuchał wykładów w Wrocławiu, r. 1856 w Brukselii, gdzie należał do ulubieńców Lelewela, r. 1857 w Paryżu. Z Wrocławia pisywał korespondencye do „Gaz. Warszawskiej“, w której ogłosił pierwsze poezye („Poezye ulotne“ przez Salvatora Hen-ricolo, Wrocław 1854, litografowane), stamtąd zasilał utworami swemi „Nowiny lwowskie“,

Merzlakow Aleksy, pisarz rossyjski (* 1778 w pow. Szadryńskim gub. Permskiej—f 7 sierp. 1830 w Moskwie). Uczył się w Permie i Moskwie [uniwersytet] i razem z Żukowskim należał do kółka młodzieży oddanej literaturze. Wspierany radami przyjacielskiemi poety Dmi-trijewa pierwsze utwory ogłosił r. 1796. Naśladował w nich Łomonosowa, Djerżawina, Karam-zina. Tłumaczył „Ars poetica“ Horacyusza, póź-

„Gaz. Codzienną“ i „Kron. Warszawską“. W poezyi ojcem duchowym M-a był Heine. R. 1858 ogłosił w Warszawie obraz liryczny w 5 fragmentach „Antoni Malczewski“, z którego dochód przeznaczył na pomnik dla Ign. Komo- cień), rowskiego, śpiewaka „Kaliny“. Tegoż roku wydał zbiorek „Lutnia“ (Poznań 1858), w której wyśpiewał poemat młodego, rozmiłowanego w życiu szaleńca. R. 1859 pisywał z gub. podolskiej, wołyńskiej i kijowskiej korespondencye do wielu pism krajowych. Ok. r. 1860, bawiąc w Neapolu, wydał tam zbiorek poezyi: „Głos wędrowca“, czcionkami włoskiemi drukowany (bez ł, ę ą, ć, ś), dziś należący do rzadkości.

M. Ab.

Winckler

Dr. S. P.

15. Chw.

niej „Eklogi“ Wergiliusza i Teokryta. R. 1804 otrzymał posadę profesora krasomówstwa i poe-zyi, którą aż do śmierci zajmował (Turgeniew był jego uczniem). Wykłady publiczne rozpoczęte r. 1812 miały na celu rozbiór krytyczny dzieł wybitniejszych literatury rossyjskiej i zdobyły rozgłos niepowszedni. Stanowisko M-a w krytyce było dość połowiczne: chciał zerwać z pedantyzmem pseudoklasyków, nie miał jednak dość odwagi, by stanąć całkowicie po stronie romantyzmu. Opierał się przeważnie na teoryach estetycznych Eschenburga. Trwalszą wartość z jego utworów mają jedynie liryki, mianowicie pieśni, które jako pełne uczucia, a niekiedy sentymentalizmu, stały się ulubionym materyałem do śpiewu, a nawet częściowo przeszły do ludu, np. znana pieśń „Sredi doliny rownyja“. Poe-zye M-a wyd. w Moskwie r. 1867. Artykuły krytyczne i wykłady uniwersyteckie dotąd nie wydane. Pisali o nim: Dmitrijew (1869), Mizko (art. w „Rus. Star.“ 1879); Iwanow (Słownik Brockhausa).

Mesa (hiszp. „stół, płyta“), wyniesienia płaskie gruntu w Ameryce w dolinach rzek, utworzone przez działanie wód; przedstawiają pierwotny poziom gruntu, w którym rzeki wyryły wyżłobienia głębokie.

Mesa albo Me sza król moabicki na początku

w. IX przed Chr.. Był on hodowcą bydła i musiał jako lennik płacić królowi izraelskiemu 100 000 jagniąt i 10 000 baranów z ich wełną (IV Król. rozdz. 3). Po śmierci Achaba króla izraelskiego, M. wymawia posłuszeństwo, a wówczas Joram syn Achaba, Jozafat, król judzki i król idumejski wyruszają przeciw M. Burzą jego miasta i niszczą kraj, co gdy ujrzał M-a, bierze swego syna pierworodnego, ofiaruje go jako całopalenie na murze; „spada wówczas gniew wielki na Izraela i odciągają od niego i wracają do ziemi swojej“. Głośnym stał się M. przez odnaleziony jego napis, bodaj czy nie najważniejszy pomnik starożytności biblijnych, pisany pismem starohebrajskiem na kamieniu czarnym bazaltowym i zawierający 34 wiersze. Znaleźli go w r. 1868 Beduiui w okolicy Dibanu, dawnej stolicy Moabu, a misyonarz niemiecki Klein zwrócił nań uwagę bawiącego wówczas na Wschodzie profesora berlińskiego, Peterraanna. Ten nawiązał rokowania z beduinami w celu nabycia kamienia dla muzeum berlińskiego, ale i dragoman konsulatu francuskiego, Clermont Ganneau, chciał go nabyć dla rządu swego. To współzawodnictwo doprowadziło do tego, że Be-duini rozbili kamień, rozgrzawszy go wprzódy i oblawszy go później zimną wodą. Clermont Ganneau zdołał uprzednio sporządzić odcisk, który posłużył potem za podstawę główną do odcyfrowania napisu. Ocalało około ²/₃ kamienia, a cały pomnik sklejony gipsem znajduje się obecnie w Luwrze paryskim. Treścią napisu jest składanie dziękczynienia Chamosowi, bogu moabickiemu, za pomoc okazaną nad wro-garni. Głównym tym wrogiem był Omri, król izraelski, który gnębił Moaba przez długie lata, „bo gniewał się Chamos na kraj swój“. Ale zdobytą przez Omrego ziemię Madeby, w której mieszkali Izraelici „za dni Omrego i przez połowę za dni jego synów przez lat 40“ odebrał M. przy pomocy Chamosa napowrót. Dalej wylicza M. miasta inne, które był odebrał od Izraelitów jakoteż swoje zabiegi około ufortyfikowania miast państwa swego, upiększenia stolicy i zaopatrzenia jej w zbiornik wody itd. Są trudności w pogodzeniu wiadomości, zawartych w napisie, z danemi biblijuemi, szczególnie co do chronologii, ale zdaje się że M. daje tu całokształt wydarzeń, które się przytrafiły przez długie lata jego panowania. Napis ten ma znaczenie wielkie dla historyi pisma semickiego i jego ortografii. Pokazuje się że jęz. moabi-cki był b. zbliżony do hebrajskiego i omal że uie identyczny z nim, różnice są natury wyłącznie dyalektycznej. Pierwszego wydania napisu dokonał Clermont Ganueau „La Stèle du Dhiban“ 1870, a najnowsze Lidzbarski w „Altsemitische Texte“ zesz. I, 1908. Istnieje tłumaczenie polskie Radlińskiego: „Napis pamiątkowy króla Meszy“ 1877. Dowodzono że napis jest falsyfikatem (szczególnie Albert Löwy „Die Echtheit der moabit. Inschift aufs neue geprüft“ Wiedeń 1903; G. Jahn w końcu dzieła „Das Buch Daniel“ Lipsk 1904); ale usiłowania te nie mają dostatecznej podstawy naukowej.—Literatura o napisie M-y nadzwyczaj obszerna. Wy-szłą w r. 1898 wymieuia Lidzbarski w swoim „Handb.d. nordsemit. Epigraphik“ (Weimar 1898, I, 39; nast. ). Z literat, późniejszej zasługuje na wyszczególnienie: Lidzbarski w „Ephemens f. semit. Epigraphik“ (1902, I, 1—10, 143 — 145; 1908, II, 150 — 152); J. Halèvy w „Rev. sémitique“ (VHI, 236, 289, IX, 297); w „Altorient Forschungen“ (II 401 i nst.).

Meschinot J a n, poeta francuski (* około 1422 w Nantes—f 12 września 1491), cieszył się uznaniem wielkiem w końcu w. XV i na początku w. XVI. Poeta nadworny książąt bre-tańskich, na cześć ich napisał „Les Lunettes des princes", pełne dwuzuaczników, allegoryi i morałów nietylko z życia wielkopańskiego, ale zaczerpniętych i ze stosunków ludowych. Pisywał i ballady (25). Zbiór utworów M-a wyszedł po jego śmierci: „Oeuvres“ (Nautes 1493). — Por.: O. de Goureuff „J. M., les Lunettes des princes“ (Paryż 1890); J, Trevédy „J. M. poète d’Auue de Bretagne“ (Vannes 1890).

Mesdag HenrykWilhelm, malarz hol-lenderski (* 23 lut. 1831 w Groningen), uczeń Ąlmy Tademy i de Roclofa, w Haadze osiadły, jeden z najwybitniejszych malarzy morza spółczesnych. Obrazy jego odznacza rozmach wielki pędzla, są pełne wód morskich i powietrza. Tematy, doskonale uchwycone, a oddawane z naturalizmem szczerym, jedynie zbytnią szkicowością niekiedy grzeszą. Twórca pa-

E. Chw.

S. Orz.

St. M.

Zrinjskoga“ (1866).

noramy artystycznej, przedstawiającej krajobraz wybrzeża Sclieveningeu. Rozpoczął wystawiać od r. 1870. Na wystawach r. 1870 i 1878 zdobył medale złote. Z prac M-a zasługują na uwagę: „Wybrzeże Scheveningen“ (1874, Muzeum Amsterdamskie), „Wschód słońca nad wybrzeżem hollenderskiem“ (Muz. Rotterdam-skie), „W Niebezpieczeństwie“ (1886), „Poranek nad Skaldą“, „Wieczór letni w Scheveningen“ (1896, Galerya Naród. Berlińska). Żona M-a, S i e n t j e M., jest pejzażystką i malarką utalentowaną przyrody martwej.

Mesembrya a.Mesambrya, gr. Msay]p.ßpta, Meaaaßpia: 1) miasto znaczne w Tracyi, nad m. Czarnem, u stóp gór Hajmosu, osada dory-cka, przez Megarczyków ok. r. 493 przed Chr. założona i wygnańcami z Bizancyum i Chalkedonu zaludniona; dziś Misivri a. Messuri. Herodot (7, 108) rozróżnia jeszcze — 2) i M., położoną w Tracyi nad m. Egejskiem, w krainie Kitto-nion, nad rz. Lissos.—3) Okolica, piękna, lesista na wybrzeżu perskiem, nad rz. Padargos, prawdopodobnie dziś okolica Abuszer.

Mesembryanthemaceae, Przypołudniko-wate, rodzina roślin dwuliściennych. Zioła lub krzewy mięsiste; liście mięsiste, grube, naprzeciw lub naprzemianległe, rozmaicie ukształtowane, bez przylistków. Kwiaty boczne lub wierzchołkowe, rozmaicie ułożone; kielich dolny, zrosły z zawiązkiem, o brzegu 8 lub 5-dziel-nym; płatki liczne, równowązkie, wielorzędne; pręciki liczne, o nitkach szczecinowatych; zawiązek złożony z 4 — 20 owocków, o zalążkach licznych, przymocowanych na długim sznureczku; znamion tyleż co owocków, w kształcie grze-biuszczków, uwieńczających oś kwiatu. Torebka z początku mięsista, potem drzewiasta, w wierzchołku przygnieciona, otwierająca się u góry w listki trójkątne; nasiona kuliste, o ziarnoskórze skorupkowatym, gładkim lub ziarnistym. Należą do M. dwa tylko rodzaje: Mesem-bryanthemum i Tetragonia.

Mesembryanthemum, przypołudnik, południk, włóknik, figówka, rodzaj roślin z rodziny Mesembryanthemaceae (ob.). Zioła i krzewy płd. afrykańskie; torebka pęka przy powietrzu wilgotnem. Ok. 300 gatunków; ważniejsze: M. anatomicum, krzew o liściach płaskich, jajowatych i kwiatach białych; dostarcza Hotentotoin środka narkotycznego, u-żywanego jak tytuń.—M. crystalinam (mróz), w Afryce i Grecyi, nad brzegami morskiemi, okryty pęcherzykami przezroczystemi, jakby kryształkami lodu; liście wydają dobrą jarzynę; na w. Kanaryjskich otrzymują z tej rośliny sodę; u nas często hodują w doniczkach i ogrodach.—M. edule, o kwiatach wielkich żółtych, owoce jadalne w Ziemi Przylądkowej pod nazwą fig hotentockich. Torebki białe—M: tripotium niegdyś sprzedawano pod nazwą róż kandyjskich i używano do praktyk zabobonnych.

Mesenteron — przekształcenie się bezpośrednie pierwotnego przewodu pokarmowego (u zwierząt dwuotworowych), czyli tzw. archen-teron, w część środkową postaci następnej rozwojowej jelita, składającego się od tej chwili z 3-ch oddziałów; oba końcowe oddziały, zwane stomodeum i proctodeum (pierwotne jelito przednie i tylne), powstają odnowa jako wpuklenia ektodermalne na obu mniej lub więcej biegunach ciała; wpuklenia te zrastają się następnie ściankami swemi ze środkowym odtąd oddziałem jelita (mesenteron), wskutek czego powstaje jednolita cewka pokarmowa. M. powstaje więc z listka zarodkowego entoderraal-nego, gdy tymczasem przedni i tylny oddział przewodu pokarmowego tworzą się z ektodermy (u zwierząt dwuotworowych).

Mesgnien, ob. Meni ń s k i.

MesiĆ Mato, ksiądz, historyk chorwacki (* 10 lut. 1826 w Brodzie w Sławonii—f 6 grud. 1878 w Zagrzebiu). Po ukończeniu nauk gim-nazyalnych w Porzeżu i Zagrzebiu, wstąpił do semiuaryum duchownego, a w r. 1844 na teologię w Wieduiu. Wyświęcony r. 1849 na ka-płaua, był wikaryuszem w Bożjakowiuie. Rozmiłowany w historyi wrócił w r. 1851 na wszechnicę wiedeńską do nauk historycznych, poczem przebywał jeszcze na wszechnicy w Pradze. Pod wpływem Szafarzyka jął gromadzić dokumenty głagolityczne chorwackie oraz pomagać Kuku-ljevićowi-Sakcińskiemu w wydawnictwie „Acta croatica“. R. 1853 nauczyciel gimnazyum w Zagrzebiu, r. 1856 profesor historyi Austryi w akademii prawniczej tamże, r. 1871 dyrektor tejże akademii, r. 1874 pierwszy rektor nowo otworzonego uniwersytetu w Zagrzebiu i profesor dziejów oraz prawa kościelnego chorwackiego. R. 1861 posłował na sejm krajowy. Zasługi wielkie położył na polu pedagogiki chorwackiej, wydawszy mnóstwo podręczników naukowych chorwackich. Prace naukowe M-ća mieszczą się w ,,Arkiv za povjestnicu jugoslavenscu“ („Po-Ijićki statut“) w ,,Kniżevnik“ („Hrvati na izmaku XV i na poćetku XVI vieka. 1491 — 1516“), oraz w „Rada Jihoslov. Akademie“ (zwłaszcza „Banovanie Petra Berislavica za kralja Ljude-vita“; „Pleme Berislavica“; „Krsto Prankopan u tudjini“; „Hrvati zakon Berislavica do mu-hacke bitke“). Napisał również „Zivot Nikole

E. Chw.

Meslier (jak sam się pisał) a. M e 11 i e r (w metryce chrztu) Jan, ksiądz francuski, myśliciel niepoznany (* w wiosce Mazerny, w okolicach m. Réthel, dep. Ardeuów 15 czerw. 1664— f w Étrépigny, wiosce tegoż départ. 1729). Życiorys tak mało znany, że np. Voltaire i inni lata urodzenia i śmierci podają na r. 1678— 1733. Syn tkacza ubogiego, dzięki pomocy pewnego duchownego, dostał się do semiuaryum w Châlons (nad Marną), gdzie się przejął filozofią Kartezyusza. Święcenia otrzymał r. 1688 a r. 1692 został proboszczem w Etrépigny, gdzie stale przebywał (prócz krótkiej wycieczki do Pa-

ryża ok. r. 1723). Cichy, samotny, zadumany j wencyi z d. 17 list. r. 1793 złożył wniosek i zaczytany (ulubieni autorowie: Montaigne i ! wzniesienia pomnika „nieustraszonemu, szla-Bayle), miłosierny, kochany przez parafian, do śmierci wzorowo pełnił obowiązki kapłańskie.

chętnemu, godnemu naśladowania“ M-owi.— Bibl.: oprócz wzmianek u pisarzy dawniejszych, wymienionych w przedmowie Charlesa ob. Strauss „Voltaire“, wyd. 3-e, Lipsk 1872, dod. II: „D. Pfarrer M. u sein Testament“ zawiera gł. krytykę religii; Stegmann i Hugo „Handb. des Socialismus“ (Zurych 1897; „Vorläufer d. neueren Sozialismns“ („Gesch. d. Sozialismus in Eizeln-Darstel.“; Stuttgart 1897 — 8).

Mesmer FryderykAntoni lekarz, wynalazca tzw. magnetyzmu zwierzęcego, albo mesmeryzmu (* w Iznangu pod Radolfzellem na jez. Bodeńskiem 23 maja 1734—f w Meers-burgu 5 mar. 1815). Początkowo oddawał się naukom teologicznym i prawniczym, następnie przerzucił się do lekarskich i w r. 1766, po obronieniu rozprawy ,,De influxu planetarum in corpus humanum“, osiągnął w Wiedniu dyplom doktorski; tam też osiadł i rozpoczął działalność nietyle sławną ile osławioną. Już w rozprawie powyższej, zabarwionej astrologicznie, tkwią początki zasad i poglądów później przez M-a rozgłaszanych; uporządkowane i do układu jednolitego doprowadzone ogłosił dopiero w „Sendschreiben an einen auswärtigen Arzt üb. d. Magnetcuren“ (1775), tam to wystąpił z twierdzeniem, że we wszechświeeie istnieje płyn nieważki, wypełniający go całkowicie, łączący niewidzialnie wszystkie ciała niebieskie, pośredniczący między niemi, umożliwiający wywieranie na siebie wzajemnie wpływów. Płyn ten nazywał początkowo elektrycznym, później jednak przemianował go na magnetyczny, utrzymując, że nietylko pośredniczy między ciałami niebieskiemi, ale działa także na ludzi, na ich układ nerwowy, a mcże nietylko wywoływać zboczenia zdrowia, ale i leczyć je także. Opierał się przytem na rzekomej skuteczności magnesu (ob.) przeciwko cierpieniom różnym. Nowy sposób leczenia swego starał się rozgłosić śród ogółu szerszego za pomocą broszury „Sendschreiben üb. d. Magnetcuru (1775). a powiodło mu się z tym nieźle; uzyskał w Wiedniu rozgłos, wziętość i o co mu pewnie głównie chodziło, dochody znaczne, w których przysparzaniu sobie okazywał wiele zręczności i pomysłowości. Świat naukowy na działalność jego patrzył okiem innem niż publiczność, dająca się łatwo otumanić. Zaczęto M-owi patrzeć na palce i po niejakim czasie przyłapano go rzeczywiście na świadomem wyzyskiwaniu łatwowierności chorych. Wskutek tego był zmuszony opuścić Wiedeń (1777), a podobno nawet władza rządowa kazała mu wynieść się z granic posiadłości austryackich. Udał się wtedy do Szwajcaryi, w r. zaś 1778 do Paryża, postarawszy się przód o zrobienie sobie tamże reklamy hałaśli-

M, Ab.

Znękany prześladowaniami arbpa z Reimsu i innych „możnych“, miał podobno skończyć samobójstwem, zapisując cale mienie parafianom i prosząc tylko o pogrzebanie w ogrodzie. Po śmierci znaleziono w papierach jego, obok zbiorku kazań i przekładu „Pieśni nad pieśniami“, obszerny rękopis, w 3 egz. własnoręcznie b. starannie przepisany, p. n. „Mon Testament“.

Wiadomość o nim r. 1735 doszła Yoltairea, który dopiero r. 1762 wydał w Hollandyi wyciąg z części pierszej p. u. „Sentiments du Curé M.“

(z datą 1742); po pół roku wydanie było wyczerpane i ukazało się nowe. Wyciąg ten włączono do „l’Évangile de la Raison“ (1766 i 1768), do „Recueil nécessaire“ (Londyn = Paryż, 1768, t. II), do „PEncycl. méthodique“ Naigeona („Philosophie“, t. III, 1791). Pojawia się również w dziełach Voltairea wyd. 1817 i 1830 (Beucho-ta), Holbach wydał część inną p. n. „Bon Sens du curé M.“ (Amsterd. 1772, wyd. 2-e, Paryż 1900).

R. 1789 ukazał się „Catéchisme du Curé M.“ sporządzony przez Sylwana Maréchala. Wydania te skazywał parlament paryski na spalenie. Dekret Rzymu d. 8 lut. r. 1775 umieścił dzieło to na indeksie. Trybunały poprawcze nakazywały zniszczenie „Bon Sens“, jako dziełka „obrażającego moralność publiczną“, r. 1824, 1835,

na-

1837, 1838. Dopiero Rudolf Charles (d’Ablaing van Giessenburg) zaopatrzył „Testament“ w przedmowę i przypiski i wydał całość (Amsterdam 1864, 3 t.j. .Napisane niezbyt wykwintnie („style d’un cheval de carosse“—list Voltairea do Helwecyusza), nie świadczące o wykształceniu rozleglejszem autora (nie znał np. Boisquil-leberta i Yaubana), dzieło to zdumiewa nas mocą, z jaką M. przez całe życie milczący poddaje krytyce bezwzględnej nie tylko nadużycia władzy państwowej, ucisk podatkowy, samowolę urzędniczą, nietylko feudalizm i absolutyzm, lecz i same zasady ustroju społecznego, opartego na własności prywatnej i nierówności ekonomicznej; nietylko gromi przesądy, fanatyzm i wyzysk duchowieństwa i wykazuje braki etyczne chrystyanizmu, lecz burzy samo pojęcie bóstwa jako fikcyi szkodliwej. Na zgliszczach ustroju obecnego i religii panującej, której nienawidzi zaciekle (twórcę jej nazywa „misérable pendard“) M. buduje gmach przyszłości, w którym wspólne władanie ziemią, praca powszechna, wolne zrzeszanie się gmin, zniesie-uie wszelkiego przymusu, stworzyć mają dobrobyt, braterstwo i szczęście wszystkich ludów („unissez-vous, peuples!“). Nic dziwnego, że Voltaire, który ogłosił wyjątki z części pierwszej, potrzebne mu w walce z duchowieństwem, zamilczał o ciągu dalszym, który uważał za szko- wej. W roku następ, złożył Akademii umiejęt-dliwy i „oburzający“ i że Anacharsis Clootz,    ności memoryał, opracowany wspólnie z Karo-

„tnówca rodzaju ludzkiego“ na posiedzeniu kon- lern d’Eslon, lekarzem przybocznym lir. d’Artois

487).

(późu. król Karol X), p. n. „Mém. sur la découverte du magnétisme animal“, w którym wyłożył poglądy swe. Na ciało to uczone nie wywarł wprawdzie wrażenia korzystnego dla siebie, ale wśród publiczności, zwłaszcza w kołach arystokratycznych, zjednał sobie mnóstwo zwolenników. Tymczasem poróżnił się z przyjacielem i wspólnikiem, Karolem d’Eslon, i wskutek tego wyjechał do Spaa; niebawem jednak powrócił znowu do Paryża i założył tajne towarzystwo magnetyczne, około 100 członków liczące, z których każdy wnieść musiał po 100 luidorów. Pomimo że akademia i wydział lekarski paryski nieprzychylnie wyrażały się o M-e i działalności jego, zyskiwał sobie coraz więcej zwolenników, zarówno w stolicy jak i na prowincyi i szybko dorobił się majątku dochodzącego do pół miliona franków, który prawie cały utracił po wybuchu Rewolucyi. Schronił się do Frauenfeldu (Szwajcarya); w r. 1798 powrócił znów do Paryża, starając się odzyskać majątek utracony. To nie udało mu się wprawdzie, ale rząd ówczesny, wynagradzając ma, straty obdarzył go pensyą dożywotnią 3 000 fr. rocznie. Następnie osiadł w Konstancyi, a nako-niec w Meersburgu, gdzie umarł w zapomnieniu.

Z dzieł M-a jeszcze wymienić należy ,,Mémoire sur mes découvertes“ (Paryż 1799; wyd. 2-e t-że). Jest rzeczą b. prawdopodobną, że M. początkowo działał w wierze najlepszej, że nie wątpił o prawdziwości „odkrycia“ swojego, później atoli wyzyskiwał świadomie ludzi łatwowiernych, co nie podlega wątpliwości żadnej.

Wpływ jego na współczesnych był niemały, a liczył zwolenników nietylko śród publiczności, wielu bowie lekarzów światłych również po jego stronie stawało, co temu przypisać należy, iż wiele bardzo spostrzeżeń M-a opiera się na faktach niezbitych, ale błędnie wykładanych. —

Por.: „Biogr. méd.“ (VI, 259)- J. Kerner „F.

A. M. Entdecker des thierischen Magn.“ (Frankfurt n. M. 1856) i „Allgem. Deut. Biogr.“ (XXI,

Dr. J. p.

Mesmeryzm a. Magnetyzm zwierzęcy.

W ćwierci ostatniej w. XVIII lekarz wiedeński

F. A. Mesmer (ob.) ogłosił odkrytą przez siebie siłę rzekomą, którą nazwał magnetyzmem zwierzęcym, podobną jakoby do magnetyzmu mineralnego, mającą własności nieomal cudowne, i znalazł wiarę u b. wielu ludzi, do czego przyczynić się mógł pociąg wrodzony do cudowności, nawet śród społeczeństw oświeconych aż nadto rozpowszechniony, jako i to, żę nie można było zaprzeczyć prawdziwości faktów ujawnionych przez Mesmera, błędne było tylko przypisywanie ich czynnikowi rzekomo przez niego odkrytemu. Rzecz sama, aczkolwiek nie pod tą nazwą, znana już była na wiele wieków przed Mesmerem. Już to, co wiemy o różnych praktykach religijnych i wyroczniach świata przedchrześciańskiego, świadczy nam wyraźnie, że kapłani o docześni umieli wywoływać stany takie same jak Mesmer za pomocą swego M-u. Gdy chrześcijaństwo górę wzięło, upadły wprawdzie praktyki te, rzecz sama pozostała jednak i w Wiekach Średnich znana była pod nazwą opętania przez złego ducha, w dobie zaś Odrodzenia żyła sobie dalej, jako wiara w czary i czarowniec. W w. XVIII, szczycącym się mianem „wieku oświecenia“, oczywiście już o czaracli mowy być nie mogło, przynajmniej o czarach w zrozumieniu dawnem, ale i wtedy, podobnie jak i dziś, nie wszystko umiano sobie wytłumaczyć naukowo, mimo że się o to starano usilnie, więc też chętnie stawano po stronie „odkryć“ umożliwiających objaśnienie faktów pewnych w sposób pozornie naukowy, na bok u-suwający cudowność dawną. Warunkowi temu do pewnego stopnia czynił zadość M., głoszący odkrycie nowej siły w przyrodzie (por. Mesmer), i wykazujący skuteczność jej w wielu razach przeciwko stanom chorobliwym, zwłaszcza nerwowym; tłumaczył też powstawanie lunatyzmu i somnambulizmu.— M. rozwinął się naprzód w Paryżu, gdzie był osiadł Mesmer po wygnaniu z Austryi, znalazł on tam poparcie w kołach arystokratycznych, zwłaszcza bracia de Puysé-gur przyczynili się wiele do rozkrzewienia go jeszcze przed wybuchem Rewolucyi, która szerzeniu się jego położyła koniec nagły. Ale już przedtem w łonie zwolenników M-u powstał rozłam, część ich została wierną zasadom mistrza; inni, na których czele stał Barbarin, odrzucili teoryę płynu magnetycznego, uznając za czynnik działający wyłącznie wpływy czysto duchowe (wiarę i wolę), odłam trzeci, któremu przewodził margrabia de Puységer (ten założył w Strasburgu „Société harmonique des amis réunis“), wierzył tylko w somnambulizm. Dopiero po r. 1815 M. zmartwychwstał znowu, gdy Puységur w Paryżu założył nową „Société harmonique“. Równocześnie zaczął też tam występować ksiądz Far i a, utrzymujący, że wszystkie dotychczesne teorye M-u są błędne, że należy odrzucić wiarę we wszelkie działania magnetyczne, pochodzące z zewnątrz, tłumaczyć zaś objawy jako powstające wyłącznie w osobniku magnetyzowanym. Faria zwolenników miał tylko niewielu, a M. dawniejszy odżył głównie przez Deleuza, Baillierai L ausannego. —W Niemczech, ojczyźnie Mesmera, wynalazek jego początkowo nie miał zwolenników, dopiero w r. 1787 Lavater (ob.) zwrócił nań uwagę ziomków, a wtedy m. in. zajęli się M-m Ol bers, Weinholt i G melin, ale nie na długo.—W w. XIX pielęgnowano początkowo M. przeważnie tylko tylko we Fraucyi, gdzie wielu lekarzów zajmowało się nim poważnie, odbiegając przytem mniej lub więcej od poglądów pierwotnych, które podległy zmianie wielkiej po odkryciu hypnotyzmu przez Anglika Jakóba Braida (1840). Pomału M. pierwotny stracił nieomal wszystkich zwolenników, przynajmniej w świecie naukowym, miej-

I)r J. P.

E. rihw.

S. Drz.

logia).

Mesolabium —uarzędzie obmyślone przez Era-tostenesa, a składające się z 3 równych tabliczek prostokątnych (z drzewa, metalu lub kości słoniowej), mogących się swobodnie poruszać między 2 linijkami rówuoległemi w umieszczonych na tychże żłobkach równoległych. Na figurze poniższej przyrząd ten przedstawiony schematycznie pod postacią trzech prostokątów równych AB CD, A'B'C'D' i A"B"C”D'\ o podstawach wspólnych. Przyrząd ten służy do otrzymania

sce zaś jego zajął hypnotyzm (ob.), jako zgo-diiiejszy z nauką, ponieważ nie ucieka się do sił mistycznych, lecz stara się objawy wszystkie objaśnić zgodnie ze znanemi prawami przyrody. U nas zwolennikiem M - n nieco zmienionego jest Ochorowicz (ob.). — Literatura M-u jest ogromna, oprócz prac samego Mesmera (ob.) napisano o nim setki książek zachwalających lub potępiających go, tu niektóre tylko przytoczyć można, jak oto: Deleuze ,,Hist. critique du magnétisme animal'⁴ (Paryż 1813, 2 t.); Bertrand „Traité du somnambulisme" (t-że 1819); Foissac ,,Rapports et discussions de l’Acad. de Med. sur le magn. anim.“ (t-że 1832); Bourdin i Dubois ,,Hist. académique da magn. anim. etc" (t-że 1841); Teste „Manuel pratique du magn. anim.⁴' (t-że 1853); Gigot-Luard ,,Le magn. anim. et la magie dévoilée" (t-że 1860); Haidenhain „Der sogenannte thierische Magnetismus" (Lipsk 1880); Beréty „Des propriétés physiques d’une force... connue vulgairement sous le nom de magn. anim." (Paryż 1882); Cullére „Magnétisme et hypnotisme" (t-że 1886); Binet i Féré „Le magn. animal" (t-że 1887); Gessmann „Magnetismus

u. Hypnotismus'⁴ (Wiedeń 1895) i Ochorowicz „Hypnotisme et Mesmerisme'⁴ (w Richeta „Diet. de physiologie" Paryż 1910). —Por. też literat, p. w. Hypnotyzm.—W jęz. polsk. od r. 1816 1818 wydawano w Wilnie „Pamiętuik magnetyczny wileński"; F. Morawski przełożył F. A. Nicka „Nadzwyczajne skutki zwierzęcego magnetyzmu itd." (Warszawa 1818); o M-e pisał też w 1. 1820 i 21 Jan Baudouin de Courtenay (por. Estreicher. „Bibliogr. XIX st., I, 75) i J. Ochorowicz (ob.).

Mesoblast, ob. M e s o d e r m a.

Mesocco Valle (dawniej Misocco, niem. Mi-sox), jedna z najpiękniejszych dolin szwajcarskich z ruinami słynnego zamku M., w kantonie Graubünden, ciągnie się od góry św. Bernarda aż do granic kantonu Tessino, obejmuje dolinę rz. Moesy (38 kim. dług.), wypływającej z pięknego Lago Moesola (2 063 m.) i spadającej wspaniałemi kaskadami w dolinę. M.-Valle otoczone jest z prawej strony górami Reinwaldu (2 000—3 000 m.), z lewej—Pizzo della Lum-brella (2 977 m.) i Pizzo Tambo (3 276 m.). Dolina zniża się kilku tarasami. Na najwyższym, u stóp St.-Bernardu, znajduje się miejsce kuracyjne San Bernardino ze źródłami mine-ralnemi, na następnym tarasie około Cremeo uzdrowiska San Giacomo (1 178 m.) i Mesocco (777 m.), ze słynnemi zwaliskami zamku, zburzonego r. 1521 przez Graubündenczykôw, jeszcze niżej miejscowość lecznicza Grono (305 m.), a u uścia rzeczek Van Calanea i Ro-vedero (297 m.) zwaliska drugiego zamku Tri-vulci. W Tessino przechodzi M. w równinę o charakterze włoskim. Włoską jest również ludność zamieszkująca dolinę.

Mesochoms, gr. [Jisaó^opoę (|i.śooę=:środkowy, ^ópoę=eliór), wyrażenie, u późniejszych pisarzy greckich używane na oznaczenie osoby, która w środku chóru śpiewających albo tańczących szczególnie na scenie dramatycznej melodyę albo takt podawała; dawniej zwano ją zwykle „koryfeusz", xopoepaïoç. W Rzymie zaś zwano tak (w liczbie mnogiej mesochori) klakierów, którzy za pieniądze najętym tłumom w teatrze albo przed mównicą skinieniem głowy, ręki albo głosem znak do bicia oklasków dawali.

Mesoderma. Trzecia warstwa zarodkowa zwierząt. Są dwa rodzaje M-y: 1) mezenchyma pod postacią luźnie oddzielających się komórek od dwu innych warstw zarodka (zazwyczaj od entoderrny); u niektórych zwierząt najniższych wielokomórkowych jest to jedyna postać M-y; i 2) m e s o b las t — jako zwarta warstwa komórek o charakterze nabłonkowym, powstająca przez wpuklanie się części przyustnej entoderrny (pod postacią utworów parzystych) do jamy pierwotnej ciała; utwory te oddzielają się z czasem i przekształcają w zamknięte, próżne wewnątrz woreczki coeloniatyczne (jama ciała), leżące z boków jelita. Wpuklanie to, wskutek osobliwych warunków rozwoju, bywa zastąpione przez rozrastanie się miejscowe części odpowiednich entoderrny pod postacią początkowo całych zawiązków, w następstwie wskutek rozchodzenia się komórek w środku, przybierających również kształt woreczków wewnątrz próżnych. M. pod postacią mesoblastu powstaje u przeważnej większości zwierząt wyższych (szczegóły

i ryciny ob. Listki zarodkowe, Embryoen. St.

B‘ ć B" c> C" a* j> a" jy

Fig. 75.

mechanicznego dwuch średnich proporcyonal-uych między dwoma danemi odcinkami. Jakoż, przypuśćmy, że jednym z tych odcinków jest AB, drugi odmierzony na krawędzi zewnętrznej

IX, Nr. 33).

M. Ko.

8. Dr*.

necya 1835)

S. Drz

A. Poi.

A Po'.

E. Chw.

tabliczki ostatniej niech będzie D"E. Podsuwając tabliczki jednę pod drugą, tak aby punkty przecięcia F i G przekątnych, na każdej tab-bliczce nakreślonych, z krawędzią skrajną tabliczki poprzedniej, leżały na prostej BE, otrzymamy:

AB: DF: B'G- D" E, tak, iż odcinki DB i D'G będą szukane. Przy liczbie większej tabliczek można za pomocą M. otrzymać postęp geometryczny o liczbie dowolnej wyrazów, z których dane odcinki Mi? i D"E będą skrajnemi. Również łatwo rozwiązują się z jego pomocą zagadnienia o kreśleniu pierwiastka stopnia nieparzystego z odcinka danego, a tem samem i o podwojeniu sześcianu.

Mesomedes, gr. MsaofjerjÓYję, poeta grecki liryczny, rodem z Krety ok. r. 130 po Chr., wyzwoleniec i faworyt ces. Hadryana. Dochowały się po nim trzy hymny, krótkie udatne, wielbiące Kaliopeję, Heliosa i Nemezys, bez mitologicznej osnowy, w dźwięcznym logaedycz-nym rytmie, a co ważniejsza, także melodya do hymnu na boginię Nemezys, w nutach starożytnych spisana, do których odcyfrowania rozprawa Alipiosa (ob.) klucz potrzebny podaje. Wydali je: Buvette w „Hist, de 1’Academ. des inscr. et belles-lettres“ (Par. 1729), editio princeps; Bellerman ,,Die Hymnen des Dionysius Alexandrinus u. M.“ (Ber. 1840); C. Jan w „Musici script. Graeci“ (Lipsk 1895, 454 i nast.), uzupełnione w tegoż „Nachtrag.“, 46 i nast. Na jęz. niemiecki przetłumaczył Herder „Zerstreute Blätter“, TI, 234.—Por. T. Reinach w „Rev. des études grecques“ (Paryż 1896,

S. Drz.

Mesonero y Romanos Roman, pisarz hiszpański (* 1803 w Madrycie—f 1882). R. 1820 objął po swoim ojcu interes handlowy, ale wczasy poświęcał badaniom naukowym, w r. 1831 rozpoczął działalność literacką przez napisanie książki „Manual Madrid“ (wyd. 3-cie, Madryt

1844), w której dał doskonały obraz obyczajów. Toż samo da się powiedzieć o jego: „Panorama Madritense“ (1832 — 35, wyd. nowe 1881), „Esce-nas Matritenses“ (1836—42, wyd. nowe 1879), oraz ,,Tipos y caractères“ (1843 — 62). Nadto wydał: „Recuardos de viaje por Francia y Bel-gica“ (1842, wyd. nowe 1881), a r. 1845 M. objął miejsce w Bibl. Narodowej. Pisał też o poetach z czasów Lopeza de Vega, historyę Madrytu. Wydanie zbiorowe dzieł wyszło r. 1881. Po śmierci wyszedł tom pism drobniejszych („Algo en prosa y verso“, 1883).

Mespila, gr. Mśaiutac, mieni Ksenofon (Anab. 3, 4, 10 i nast.) zwaliska wielkiego miasta w As-syryi, na brzegu lewym Tygrysu, na północ od Laryssy, którego mury 50 stóp wysokości, 50 stóp szerokości, a 4 mile w obwodzie liczyły, są to niezawodnie zwaliska części północnej Niniwy (ob.), dziś Kujundżik zwane, Nazwa M. oznacza według badań najnowszych „miasto w gruzach leżące“ (assyryj. maispil — zburzone).

Mespilus, ob. Cotoneaster, Ëriob o-trya i N i e s p 1 i k.

Mesrcp, także zwany Maczdocz, Ormianin, wynalazca alfabetu ormiańskiego (* w wiosce Hatsegots w prow. Doran ok. r. 354 — f 9 lut. 441 w Vagarchabad). Znał języki grecki, perski, syryjski — przez czas jakiś przebywał na dworze króla Warastada. Ok. r. 390 wstąpił do klasztoru, później zaś został pustelnikiem. Patryarcha Sahay powierzył mu nawracanie pogan zamieszkujących te okolice. W tej działalności M. dotkliwie odczuwał lekceważenie języka ormiańskiego. Na dworze mówiono po per-sku, w kościołach posługiwano się jęz. syryjskim, ani jednego, ani drugiego zaś nie znała ludność, którą potrzeba było zaznajomić z treścią Biblii. M. zaczął pracować nad wynalezieniem alfabetu ormiańskiego, przystosowanego do fonetyki tego języka. Pomagali mu w tej pracy uczeni syryjscy i greccy. Podanie głosi, iż M. ujrzał w widzeniu poszukiwany alfabet ormiański wyryty na skale. Alfabet ów złożony z 36 liter, w r. 406 uznał kościół i państwo. Przy pomocy Sahaya M. przetłumaczył na jęz. ormiański Biblię, oraz dzieła inne greckie i syryjskie, uporządkował liturgię ormiańską (rytuał nosi jego imię—Maczdocz), założył sporo szkół, opiekował się klasztorami. Po śmierci Sahaya, tymczasowy jego zastępca, umarł w kilka miesięcy potem. — Bibi. Gorioun ,,Vie de M.“ (Wenecya 1883); E. Boré ,,Saint Lazare“ (We-

M Ko

Messabatowie, gr. Meocaßarai, łac. Messaba-tae, dwa szczepy pokrewne, z których jeden osiadł w Persydzie, drugi w Suzyanie, a więc po obu stronach przełęczy górskiej pomiędzy Persydą, Suzyauą i Medyą zamieszkałe; ziemia ich zwała się Mes sobą te ne.

Messa di voce — W sztuce śpiewaczej sposób wydobycia głosu pianissimo (ob.), wzmacnianie tego tonu do fortissimo (ob.) i następnie stopniowe zciszanie aż do natężenia pierwotnego siły głosu.

Messager Andrzej (* 30 grud. 1853 w Mont-luęou),Lompozytor francuski, uczeń Saint-Saënsa. Napisał operetki: „Vins de France“, „Les p’ti-tes Michu“, „Véronique“, „Łe chevalier Har-mental“ „Fortuuio“ i in.

Messageries Maritimes, największe francuskie towarzystwo okrętowe, założone jeszcze przez Napoleona I, pobierające zapomogę rządową, kursuje po m. Śródziemnem, do Indyi, Chin, Japonii, Brazylii i La Platy oraz do Australii i Nowej Kaledonii. Punktem wyjścia dla komunikacyi po m. Śródziemnem i na Wschód, jest Marsylia, dla komunikacyi po Atlantyku — Bordeaux. Okręty towarzystwa muszą być budowane we Francyi. R. 1893 T stwo rozporządzało 58 okrętami o pojemności 196 397 tonu. Okręty pasażerskie są urządzone zbytkownie. Zarząd znajduje się w Marsylii.

Messala Corvinus (Marcus Valerius M. CL),

1874).

A-

złej i bezwstydnej.

Messallowie, przydomek dwóch rodów rzymskich Syliuszów i Walery uszów (ob.).

Messapeus, gr. MsaaaTceńę, przydomek Zeusa, który miał świątynię pomiędzy miastem Amy-klaj i górą Taygetos, w Lakonii, nadany mu od jednego z jego kapłanów.

Messapïa, gr. Meoacma: 1) nazwa części dolnej Italii, przez Rzymian Kalabryą mianowanej, od Brundisium aż do przyl. Japygijskiego sięgającej.— 2) miasto w tejże krainie, pomiędzy Uryą a Brundisium.

Messapijczycy, gr. Meoaamot, mieszkańcy najdawniejsi Kalabryi, według nich Messa p fi. Byli oni szczątkami szczepów Illiryjskich, które tutaj z półwyspu Bałkańskiego przywędrowały

mówca rzymski, historyk i poeta (* r. 64 przed Chr. —f ok. 13 po Chr.). W wojnie domowej przyłączył się do stronnictwa Brutusa i Kas-syusza, przeszedł po ich klęsce pod Philippi w r. 42 na stronę Antoniusza, a wkońcu oburzony na stosunek jego do Kleopatry, do Oktawiana, któremu wierności dochował, mimo, że zawsze sąd swój niezależny zachowywał. Gdy r. 27, jako odznaczenie za zwycięstwo nad Akwitańczy-kami odniesione, był odprawił wjazd tryumfalny do Rzymu, poświęcił się całkiem pracy pokojowej, sprawowawszy w r. 25, przez dni kilka, urząd prefekta stolicy, i otoczył się gronem poetów, pomiędzy którymi Tibullus (ob.) zajmował miejsce poczesne. Sam pisał poezye, pamiętniki wojny domowej i rozprawy filologiczne. Największej wszakże sławy zażywał jako mówca na najlepszych wzorach greckich wykształcony. Z dzieł jego pozostały szczątki nieznaczne. U-rywki historyczne wydał H. Peter w „Histo-ricorum Rom. fragm.“ (Lipsk 1843); szczątki mów jego Meyer w „Oratorum Roman, fragm.“ (Zurych 1842). Przypisywana mu rozprawa „De progenię Augusti“ jest fałszerstwem Wieków Średnich. — Por. Wiese ,,De M. Val. Mersallae Corvini vita et studiis doctrinae“ (Beri. 1829); Valeton ,,M. Val. M. Corvinus“ (Groningen 1874); Fontaine „De M. Val. M. Corvino“ (Wersal

S. Drz.

Messalianie (od syr. matzilin = modlący się), także euchici, eufeini, lampe cy a n i e, występują ok. połowy w. IV w Syryi i Armenii, jako sekta mistyczno-fana-tyczna, odznaczająca się pobożnością gnuśną, skłonnością chorobliwą do życia pustelniczego i ascezą jeduostronną, na samej tylko modlitwie zbawienie zasadzającą. Formalnie nie zrywali z Kościołem katolickim, a jeśli ich nie zaliczano w poczet heretyków, to dla ścisłej tajemnicy, w jakiej utrzymywali swe zasady. Ich samotność i zamykanie się w sobie były przyczyną, że M. w różnych formach, utrzymali się przez wiele wieków. W w. XIV spotykamy ich ślady u mnichów greckich, zwanych ,,spoczywającymi“ albo omfalopsychami. Sobór efezki potępił M-ów. Według Epifaniusza, powstali za czasów Konstancyusza. Dla mieszaniny obrzędów żydowskich i pogańskich, jakie do swego nabożeństwa wprowadzili, gardzono nimi, wielu z nich skazano na śmierć. Straconych M. czcili jako męcznników, stąd zwano ich także mar-tyryanami. Niektórzy nosili miano satania-nów, z powodu że modlili się do szatana, żeby go ułagodzić. Nowsi M. wierzyli w Chrystusa i wyrzekali się świata, lubili życie koczujące włóczęgów, sypiali na ulicach wspólnie, nie znali postów, modlitwa u nich była wszystkiem, a kto ją przez pracę przerwał, ten grzeszył. Te pojęcia przejęli prawdopodobnie od Mane-sa. Wedle Teodoreta zwano ich entuzyasta-mi, t. j. natchnionymi. Chociaż nie chcieli się uważać za odłączonych od Kościoła, przecież chrzest i sakrament ołtarza uważali za hiepo-żyteczny, skoro sama modlitwa gładzi grzech i zwycięża odziedziczonego po Adamie czarta. W skutek modlitwy miejsce czarta zajmuje Duch św., ten uwalnia ciało od namiętności, a duszę od skłonności do złego; dla tego nie potrzebne są człowiekowi posty, ani też obyczajowość jakakolwiek. Pod wpływem natchnienia, zrywali się nagle i skakali, niby walcząc ze złym duchem. Chełpili się także, że widują twarz boską i miewają objawienia. Mieszkali w Syryi, Pamfilii i Lykaouii, a głównymi ich przywódcami byli: A d e 1 f i u s z, od którego czasem zwano ich adelfiana i, bp Eustatiusz S a b b a s, Hermas S y m e o n. W skute wyroków synodalnych ścigano ich i palono klasztory. Teodozyusz II do nich kazał stosować prawa przeciwko heretykom; mimo to przetrwali wieki i odżyli w sekcie bogomiłów w w. XII.— Por. „Enc. Kościelną“.

Messalina a. Messallina, imieniem Valeria, córka Marka Val. Messalli Barbatusa i Domi-cyi Lepidy, trzecia małżonka ces. Klaudyusza, jedna z najbardziej osławionych niewiast rzymskich. Rozpustnica bezwstydna, poniżała się do tego stopnia, że udawała się na takie miejsca, gdzie nierządnice najpodlejsze przebywały i z niemi niejako w zawody się puszczała. Niedołęstwo Klaudyusza uczyniło ją tyle pewną siebie, że po miłostkach z wyzwoleńcami i znakomitymi obywatelami rzymskimi, wkońcu z młodym, dorodnym Lucyuszem Syliuszem zupełnie formalny ślub wzięła, gdy tymczasem Klaudyusz w Ostyi bawił. Ten stosunek zdradził Narcissus, jeden z jej dawnych kochanków, cesarzowi, a ten na śmierć ją skazał w r. 48 po Chr. Była, także chciwa złota i okrutna. Nawet środkiem najpodlejszym nie gardziła, aby tylko pieniądze zarobić. Okrutna była szczególnie dla tych, którzy jej chuciom lubieżnym zaraz nie folgowali. Często kazała wymordować całe rodziny osób, które gniew jej na siebie ściągnęły. Klaudyu-szowi powiła dwoje dzieci, Brytannikusa i Okta-wię (ob.). Śmierć jej obrał Willbrandt za osnowę swej tragedyi. Dzisiaj jeszcze używa się jej imienia na oznaczenie niewiasty rozwio-

S Drz

S. Drz.

S. Drz.

1896).

S. D z.

M-i.

druków).

Messene, grec. MeaaiflW]: 1) córka Tryopasa z Argolidy, małżonka Polikaonta; z dumy nienasyconej namówiła męża, aby porzucił życie zaciszne i kraj zdobył, który według niej przybrał miano Messe ni i (ob.); w czasach późniejszych oddawano jej cześć boską, a w mieście Messene postawiono jej świątynię, którą zdobił jej posąg z marmuru, bogato złocony; miała ona w Messenii kult Zeusa zaprowadzić. 2) Stolica późniejsza Messenii, którą Epaminon-

syna.

(Lwów 1892).

Messenia, dawniej Messene, gr. MsaarjVï] (w doryc. dyalekcie Msoaàva), a od czasów wy-

i zająwszy zrazu część większą Italii, ok. r. 500 przed Chr. do Kalabryi wyparte zostały. W krainie tej przechował się ich język, znany z kilku napisów i pokrewieństwo najbliższe z albańskim wykazujący, prawdopodobnie aż do końca Rzpltej rzymskiej. Pismo swe zapożyczyli M. od Greków.— Por.: Mommssen „Die unteritalischen Dialekte“ (Lipsk 1850); Kretschmer „Einleitung in die Geschieh, der griesch. Sprache“ (Getynga

S. Drz.

Messapos, gr. Méaaairoç: 1) Beotczyk, który miał od siebie Messapii miano nadać —4) Syn Posejdona, król Etruryi, dzielny jeździec, któremu ani ogień ani woda szkodzić nie mogły; w wojnie z Eneaszem pomagał Magnencyuszowi; zawiódłszy kolonię do Japygii (Kalabryi), miał nadać całej krainie miano Messapii

Messedaglia Angelo, ekonomista i statystyk włoski (* 2 list. 1820 w Villafranca pod Weroną), r. 1842 docent prywatny przy katedrze ekonomii i statystyki w Weronie, r. 1858 profesor w Padwie, r. 1866 w Rzymie, r. 1869 członek najwyższej rady szkolnej włoskiej. Był czynny w życiu politycznem, długie lata członek parlamentu i senator. Z prac naukowych M-i zasługują na uwagę: „Della scienza nell’età nostra“ (Padwa 1874); „La scienza statistica della popolazione“ (Tnryn 1877). — Por. Mayr w „Statist. Archiv“ 1896 z powodu jubileuszu

E. Chw.

Messel Alfred, architekt niemiecki (* 1853 w Darmstadzie — -f 1909 w Beri.),kształcił się w Casselu i Berlinie, a po odbyciu podróży artystycznej po Włoszech, Anglii, Francyi i Hiszpanii, został profesorem politechniki w Berlinie, r. zaś 1893 — 96 Szkoły przenrysłowo-artystycznej tamże. Od r. 1896 pracuje samodzielnie, wznosząc gmachy publiczne i prywatne w stylu Odrodzenia włoskiego i niemieckiego oraz w. stylu baroku włoskiego, uszlachetnionego ornamentacyą spółcze-sną. Zajmuje się też zdobnictwem wewnętrz-nem gmachów (gabinet ministeryalny w sejmie pruskim, sala tronowa w pałacu Caffarellich w Rzymie, — obecnie siedziba poselstwa niemieckiego) i wznoszeniem wzorowych domów robotniczych. Dzieło główne: Nowe Muzeum w Darmstadzie (baroko). Z Albrechtem wydał: „Das Arbeiterwohnhaus“ (Berlin 1896). Zbiór własnych prac architektonicznych M-a wyszedł również w r. 1896 (Berlin, z 36 tabl. światło-

E. Chw.

das (ob.) po bitwie pod Leuktrami w r. 369 przed Chr. założył i niedobitkami messeńskimi zaludnił; leżała na płd.-zachodnim skłonie góry Itho me, na której miasto najstarsze tejże nazwy leżało, gdzie później akropola M-y się wznosiła; ze źródła Klepsydry sprowadzano wodociągami, zwanemi Arsinoë, wodę znakomitą do miasta; w czasach pierwszych miało załogę tebańską; opasane było murami, zdobne w świątynię i inne gmachy publiczne; po Koryncie, co do położenia zresztą bardzo podobnym, M. uchodziło za miasto najważniejsze na całym półwyspie Pe-loponeskim; do dziś znaczne jego zwaliska dochowały się przy wsi Mavromati.— 4) ob. Mes-

S. Drz,

Messenhauser Wacław, literat niemiecki (* 4 stycz. 1813 w Prostejowie na Morawach — f rozstrzelany 16 list. 1848 w Wiedniu). R. 1829 wstąpił do wojska. R. 1840 dał się poznać jako nowelista utalentowany. Kapitan, w r. 1846 podczas rzezi galicyjskiej wysłany ze swym pułkiem w Krakowskie. Na tle tych wypadków napisał (pod pseud. Wenzla Marcha) powieści „Polengräber“ i „Ernste Geschichten“ (Lipsk 1848). Przeniesiony do Lwowa, dał się porwać wypadkom r. 1848. Ogłosił pracę publicystyczną „Jak i gdzie Rossya jest straszną“ (Krak. 1848). Uczestniczył w deputacyi pułku Hoch-deutschmeisterów na nabożeństwie 21 marca 1848 u Dominikanów za poległych bojowników wolności na ulicach Wiednia d. 13 i 14 marca. Zaproszony przez Dzierzkowskiego do uczestnictwa w obradach nad urządzeniem gwardyi narodowej lwowskiej, został członkiem jej komitetu. Ściągnąwszy na siebie z tego powodu naganę wyższej władzy wojskowej, podał się do dymisyi i zabiegał koło swego wyboru na posła z miasta rodzinnego do parlamentu frankfurckiego. Kiedy to mu się nie udało, pozostał w Wiedniu, d. 12 paźdz. objął dowództwo gwardyi na życzenie sejmu, rady miejskiej i ministra Kraussa i walczył przeciw gen. ks. Alfredowi Wiudischgrätzowi, którego postępowanie sejm uznał za „nieprawne i sprzeciwiające się zarówno prawom ludu jak konstytucyjnemu tronowi“. Natychmiast po prokla-macyi Windischgrätza złożył dowództwo, o czem zamiadomił Franc. Smolkę i ministra Kraussa. Mimo to nio uniknął zemsty ze strony reakcyi. Acz sam dobrowolnie d. 6 list. zgłosił się do kwatery generała z wyjaśnieniami, został okuty w kajdany i d. 16, mimo zabiegów Smolki, na fosach okopów wiedeńskich rozstrzelany. Przy-jacielgen. Józ. Bema iEdw. Jełowickiego, również rozstrzelanego (f 11 list. 1848), który był jego adjutautem. — Por.: Nitschner ,,Wenzel M.“ (Wiedeń 1848); Friedemann „M. biographische Denkmal“ (Lipsk 1849); Ostaszewski-Barański „Rok złudzeń“ (Złoczów); Juliusz Starkel „Rok 1848“

E. Chw.

budowania miasta t. n. Measrjvîa (= środkowa, wnętrzna kraina) zwana, najbardziej ku płd. zachodowi wysunięta kraina półw. Peloponeskiego, graniczyła ku północy z Elidą i Arkadyą, ku wschodowi z Lakonią, przedzielona od niej rz. Pamisos Mniejszy i odnogami gór Taygetos, ku południu z m. Sródziemnem, a ku zachodowi z m. Jońskiem. Miała ta najbardziej urocza kraina Grecyi 49 mil kw.. Od strony Lakonii sięgają w głąb jej odnogi Taygetosu, od północy kończyny gór Arkadyjskich, tzw. góry N o-mia, ze szczytem E j r a (dziś Tetrasi a. Hagios Elias), łączące się w płd.-wschodnim klinie z pasmem górskiem, dziś Kutra zwanem; ku płd. zachodowi ciągną się góry mniejszej wysokości (dziś Konto vunia = krótkie, niskie góry), wysuwając ku płd. wschodowi dwa szczyty wklęsłością połączone z sobą Ithome (dziś Vurkano. 802 m.) i Eua (dziś Hagios Basilios). Północną obszerną równinę, pierwotnie zapewne zatokę morską, od starodawnej stolicy królewskiej zwaną Stenoklaryjską, łączy wąwóz długi z drugą nie mniej żyzną, stąd Makaryą (= błogosławiona) przezwaną, którą ku południu przepływa rzeka przybierająca, zasiliwszy się dopływem znacznym, nazwę Pamisos. Ku zachodowi graniczy równina Makarya z kończącym się w przylądku górzystym Akritas (dziś Hagios Dimitri, 516 m.) półwyspem, na którym wznoszą się góry niższe, ok. 950 m. wysokie, po większej części uprawne Mathia (dziś Lykodimos), a ku zachodowi strome góry Ajgaleos z trzema cyplami, dochodzącemi do 1 220 m. Także całe płaskie wybrzeże zachodnie jest b. żyzne, choć w okolicach niektórych trafne jest wyrażenie Homera IIuXo? r^aD-óetr (~ Pylos piaszczyste). Przylądki najważniejsze: Platamodes i Koryphasios, w pobliżu Pylos, nad m. Jońskiem, i Akritas, ku południu. Z licznych rzeczek dwie tylko nigdy nie wysychają: Neda (dziś Busi), graniczna ku Tryfylijskiej Elidzie, i Większy Pamisos (dziś Pirnaza a. Dipo-tamo), rzeka najszersza na całym półwyspie, choć tylko 27s mili długa, wypływająca z jeziora bagnistego; wpadająca do niej Balyra (dziś Mavrozumenos), którą zasilają strumyki: Elektra, Kojos, Charadros, Amphitos i Leukasya, a bliżej uścia Aris (dziś Pidama). Morze tworzy na wybrzeżu południowem zatokę Messeńską, M-ao'/jviaxôç KôXîtoç (dziś zat. Koron), także Ko-ronajską a. Asynajską zwaną: na wybrzeżu za-chodniem sławny port Pylos (dziś zat. Navarino), którego dojazd wąski (dziś przesmyk Sikial) ścieśnia jeszcze przeciwległa wysepka Sphakte-ria (dz. Sphagia); bardziej ku północy leży mały port Buphras. Klimat M-i, zwłaszcza w okolicach górskich, jest łagodny; w równinach we wnę-trznych, zewsząd górami zasłonionych, panują często upały nieznośne. Kiedy w Arkadyi jeszcze zima się sroży, a do Lakonii wiosna zawitała, włada w M-i już lato zupełne. Z płodów jej ziemi bardzo żyznej zażywało, prócz zboża, sławy wielkiej wino wyborne. —Miasta M-i: 1) nad zat. Messeńską Abia, podobno Homerowa Ira a. Ire; Pheraj (dz. Kalamata, ze zwaliskami starożytneini w pobliżu wsi Ghjanica), nad rz. Nedą; Koronę (dz. Petalidi), u podnóża gór Matyi, z miastem Messene pobudowane; Asine (dz. Koron), Kolonides; 2) nad m. Joń skiem: Phojnikus, z portem równie zwanym; Me-thone a. Mothone (dz. Modon); Pylos (dz. Pa-laeokastro), na stromym pagórze półwyspu położone, sławna stolica homerowego Nestora, w wojnie peloponeskiej w r. 425 przez Ateń-czyków obwarowane, z portem wybornym, przez wysepkę przeciwległą Sfakteryę więcej jeszcze zabezpieczonym; Kyparissia (dz. Arkadya), z czarownem źródłem Dionysias, nad zat. równe noszącą miano; Aulon, miasto i parów głęboki nad granicą Elijską. 3) We wnętrzu M-i: An-dania (dz. zwaliska w pobliżu Sandani), rezy-dencya starodawna dynastyi Lelegów, miasto ojczyste Arystomenesa (ob.); Stenyklaros, stolica królów doryckich, w równinie, toż samo miano noszącej, już podczas pierwszej wojny Męsseńskiej zburzone; Messene (ob.), za sprawą Epaminondasa (ob.) w r. 369 założone i silnie obwarowane, stolica krainy, na płd.-zachodnich skłonach góry Ithome (ob.) położona, na której szczycie wznosiła się warownia Ithome, obok Akro-koryntu drugim Rogiem (Kipa?) półwyspu Pe-loponeskiego mianowana, oblegana w drugiej wojnie Messeńskiej przez Spartańczyków; Am-pheja; Limnaj, w okolicy bagnistej, przy źródłach Pamisosu, zwane także Dentheleatis, ze sławną świątynią bogini Artemidy; w kącie płn.-wschodnim Ejra, którą rozróżniać należy od ho-merowej Iry, w pierwszej wojnie Messeńskiej przez lat JO oblegana przez Spartańczyków; Oj-chalia, której położenia dokładnie oznaczyć nie można.—Dzieje M-i. Jako mieszkańców najstarszych krainy, wymieniają źródła Lelegów i Pelasgów, z którymi się już wcześnie Argi-wowie w jednę całość zrośli. W czasach póź-oiejszych przybyli Minyowie i Eolczycy, w końcu i Doryjczycy, którzy z części, rozdrobnionych potąd, jedno państwo pod rządami Kresfon-tesa utworzyli. Za czasów Homera tworzyła zachodnia połowa M-i państwo Nestora, wschodnia jej część podlegała Lakonii; kiedy zaś tron królewski w posiadanie arkadyjskiej dynastyi Aj-pytydów się dostał, zatraciła M. charakter dory-cki, wyrabiając samodzielne sobie poczucie narodowe. Żyzność jej równin, wybrzeża w porty dogodne obfitujące i dostatek wielki obudziły chęć zagarnięcia jej pod swą władzę u Spartańczyków, którzy też w dwuch wojnach Mes-seńskich (ob.) r. 743 —724 i 685 — 668 przed Chr. ją podbili. Messeńskie rody opuściły ojczyznę, pozostali musieli uprawiać dawniejsze swe role jako własność Spartańczyków. Wszystka ziemia, o ile nie podzielono jej pomiędzy rody spartańskie, leżała odtąd ugorem, służąc za pastwiska, a kraina piękna opuszczona, licho zaludniona, smutny przedstawiała obraz. R. 464

przed Chr., kiedy trzęsienie ziemi Spartę nawiedziło, chwycili Messeńczycy raz jeszcze w trzeciej wojnie M-skiej za oręż, lecz r. 455 przemocy ulegli. Za sprawą Ateńczyków przenieśli się do m. Naupaktos, nad zat. Koryncką, gdzie im podczas wojuy Peloponeskiej wielkie przysługi świadczyli. Przez zemstę zmusili Spartaûczycy większą część powstałych mieszkańców do wywędrowa-nia w strony dalekie Sycylii i do Kyrenaiki. Aby zabezpieczyć sobie punkt oparcia przeciw Spareie, zwołał Epaminondas r. 370 przed Chr. po bitwie pod Leuktrami wygnańców i założył r. nast.

S. Drz.

naro-

M Ko

nową, warowną stolicę kraju, Mes-sene (ob.). Jednak nie zdołała M. już odegrać ważniejszej roli w dziejach greckich.

Messenius 1) Jan, humanista szwedzki (* w pobliżu Vadstena 1 czer. 1579—f w Ulea-borgu w list. 1636), ojciec, ubogi młynarz, odu-marł go wcześnie. M. wychował się w kolegium Jezuitów w Brunsberdze. Po ukończeniu szkół przebywał przez jakiś czas na dworze b-pa Tylickiego w Polsce, później udał się do Rzymu a stamtąd do Niemiec, gdzie uczył się filozofii i doktoryzował się w Ingolstadzie. R. 1606 osiadł w Gdańsku i poślubił tutaj Lucyę Grot-kusen, córkę nauczyciela Zygmunta III, o którego laski starał się usilnie. Napisał był nawet „Genealogia Sigismundi“ (1608), w której Wąsów wywodził od Karola W., starał się też ujawnić przywiązanie swe do Rzymu. Gdy jednak Zygmunt III nie okazał mu względów, M. zwrócił swe zabiegi w inną stronę i napisał ku czci przeciwnika Zygmunta, Karola IX szwedzkiego, „Schema familiäre“ .Karol IX wezwał M-a do Szwe-cyi, i po przyjęciu protestantyzmu przez niego, mianował go r. 1609 profesorem w Upsali. M. zjednał sobie wkrótce uznanie uczniów. Powziął on myśl przedstawienia w 50 dramatach całej historyi Szwęcyi, ale napisał tylko 6, — mierne pod względem artystycznym, sztuki te ciekawe są jako próby języka i literatury szwedzkiej ówczesnej. Kłótnia M-a ze słynnym Rudbeckiem (ob.) wywołała niepokój między studentami, wtedy król przeniósł M-a do Sztokholmu na stanowisko archiwaryusza (1613), a r. nast. zrobił asesorem. Tutaj M. posprzeczał się z potężnym Rezelem. R. 1616 oskarżono go o utrzymywanie tajnych stosunków z Zygmuntem III i Jezuitami; skazano na zamknięcie w twierdzy Cajaneborg. Pozostawał tam do r. 1635, poświęcając czas swój pracom historycznym. Mimo próśb jego licznych, dopiero r. 1635 wypuszczono go, ale pozwolono mu przebywać tylko w Uleaborgu i jego okolicach. Z prac jego najważniejsza jest: „Scandia illustrata“. Dzieło, mimo wielu braków, posiada ogromną wartość historyczną ze względu na liczne, a nigdzie pozatem niewy-dane dokumenty historyczne. Książka ta biła wiele hałasu, wywołała protesty liczne i wydaną została dopiero r. 1700. Jego „Rimkró-nika om Stockholm“ wydano r. 1875, „Rimkró-nika om Einland och dess inbyggare“ r. 1865.

Z pamfłetów M-a najciekawsze: „Detectio frau-dis jesuiticae“ przeciw Jezuitom. Do liisto-ryi polskiej: ,,Cracovia triumphans“ (Kraków 1004?, powitanie b-pa Ber. Maciejowskiego powracającego z Rzymu), „Studium virtutis P...

P. Tylicki“ (1004); „Exegesis historica“ (olbrzymi tytuł; w sprawie Zygmunta III, Sztokholm 1010, 1020); „Enc. Większa“ Orgelbranda mieni go lektorem Bern. Maciejowskiego, ale podaje same wiadomości mylne, por. Estreicher XXII.— 2) Arnold Jan, historyograf szwedzki, syn poprzedniego (* w Gdańsku 1008 — f 22 grud. 1051!. R. 1021 odebrano go rodzicom w celu usunięcia go z pod wpływów katolickich, w dwa lata później M. uciekł ze Sztokholmu, ale już w r. 1824 powrócił dobrowolnie, gdy dowiedział się, że warunki więzienia ojca stały się jeszcze cięższe od czasu jego ucieczki. R. 1020 do 1040 spędził jako więzień w Keksholmie— pozwolono mu jednak na wejście w związki małżeńskie. R. 1040 wysłano go do Polski z poleceniem wydostania od matki rękopisu „Scandia illustrata“, zabranego przez nią po śmierci męża. Mianowany historyografem królewskim roku 1648, r. nast. otrzymał szlachectwo. Zamieszany z synem Arnoldem (* 1629—f 1651) w sprawę o obrazę majestatu, został z nim acz uie-winny, stracony. Syn zaś przyznał się do autorstwa dzieła, w którym wzywał Karola Gustawa do zdetronizowania królowej Krystyny. Arnold Jan napisał dzieje zatargu Zygmunta III z Karolem. Praca ta niedrukowana zachowała się w rękopisie, w archiwach Sztokholmu.

Messeńskie wojny. O dwuch pierwszych wojnach M-ch Herodot ani Tucydydes nie wspominają, dopiero lzokrates pod niebiosa je wielbi, pisze najobszerniej Pausanias, dalej Strabon, Diodorus Siculus i Justinus. Źródłem głównem do wojny pierwszej Myron, rodem z Pryeny, Spartańczykom uie życzliwy, do drugiej poeta Rhiauos (ob.). Ponieważ nikt wydarzeń równocześnie nie spisał, przeto wieści są ze sobą sprzeczne. 1) Wojna p i e r w s z a, toczona według świadectwa Pausaniasza w 1. 743 — 724, a według Dunckera r. 735 — 716 przed Chr., wybuchła z powodu sporów granicznych. Spar-tańczycy rozpoczęli kroki nieprzyjacielskie pod wodzą Alkamenesa przez szybkie zdobycie miasta górskiego Amfei, które, nad wąwozami, z Mes-senii do Arkadyi wiodącemi, a zarazem nad równiną Stenoklaryjską panując, nastręczało wyborny punkt strategiczny do zajęcia całej krainy. Jednak Spartańczycy, walczący pod rozkazami królów Teopomposa i Polidorosa, napotkali na opór dzielny M-ków pod dowództwem króla Eufaesa. Bitwa w polu otwartem pozostała nierozstrzygnięta. Natenczas co najwaleczniejsi Messeńczycy zajęli stanowisko silne na górze Ithome. Wyrocznia delficka przyrzekła zwycięstwo, jeżeli dziewicę z rodu królewskiego bogom na ofiarę poświęcą. Natychmiast Aristo-demos był gotów dobrowolnie córkę własną bo

(Halla 1875, wyd. 3-e).

gom ofiarować, a gdy narzeczony jej opierał się temu, zabił ją własną ręką. Kiedy go potem królem wybrano, pobił z pomocą Argiwów, Arkadyjczyków i Sycyończyków wojsko spartańskie. Jednak w końcu M-y ulegli. Przepowiedział im bowiem Apollo Delficki, że ten lud odniesie zwycięstwo, który pierwszy 100 trójnogów przed ołtarzem Zeusa w Ithome jako ofiarę postawi. Spartańczyk Ojbalos postawił tamże potajemnie 100 trójnogów małych, z gliny na prędce ulepionych. Gdy zaś i Arystodemosowi córka jego we śnie się ukazała i rzuciła na niego giezlo śmiertelne, zadał sam sobie z rozpaczy śmierć, a Ithome dostała się w ręce wroga. Wielu M-ów uszło do Argolidy i Arkadyi, reszta zgodzić się musiała na los helotów (ob.), albo w razie korzystniejszym, na stanowisko periojków (ob.), połowę żniwa dorocznie panom swym zwierzchnim oddając z najżyźniejszych gruntów ojczystych, podzielonych pomiędzy 3 000 najprzedniejszych rodów spartańskich. Część zaś ich powędrowała prawdopodobnie za morze, chociaż opowieści o Partenijczykach (ob.), synach dziewic, którzy rokosz wszcząwszy, zdradzeni zostali i podobno Tareutum w Italii założyli, nosi szatę mityczną. 2) Druga M. wojna, według Dunckera r. 645—631 przed Chr. Z ciężkiego jarzma zapragnęło pokolenie młode M-ów się wyzwolić. Oprócz sprzymierzonych dawniejszych, zawistnych zawsze potędze spartańskiej, mieli po stronie swej Pantaleonta, władcę Pizy Elijskiej, Spartańczycy zaś tylko na Elej-czyków, Lepreatów i Koryntyjczyków liczyć mogli. WT płc.-wschodnim kącie krainy, blisko granicy Arkadyjskiej, zebrał się hufiec walecznych, który zajął Andanię i Ojchalię. Na czele ich stał młody Heraklida Aristomenes (ob.), natarciem niespodzianem zdobył on z 300 najdzielniejszymi wzniesioną na górze stromej warownię Ejrę i z tego miejsca często dzierżawy spartańskie najeżdżał, Spartańczycy zwrócili się w opalach swych o pomoc do państwa Ateńskiego. Z rozkazu wyroczni nadesłali im Ateńczycy chromego wieszcza Tyrtajosa (ob.), który, w pieśuiach swych cześć wojskową i przywiązanie do tronu dziedzicznego wielbiąc, zaprowadził w szeregach spartańskich karność, nakłonił rody arystokratyczne do wzmocnienia swego grona nowym żywiołem obywatelskim z pomiędzy periojków i sprawił przez to, że Sparta w czasie krótkim potrzebne nowe siły zbrojne i karne zyskała. A kiedy w okolicach dalekich rozproszeni sprzymierzeńcy M-ów nie zawsze w porę pomagali, rozbiła do reszty przymierze zdrada króla arkadyjskiego Arystokratesa, złotem przekupionego. Gdy wojsko M-ów, którego dwie trzecie wojownicy tego króla składali, nad wielkim przekopem Megalotapros w równinie stało w pogotowiu do bitwy, cofnął nagle Arystokrates swe hufce, pod pozorem, że znaki ofiarne niepomyślnie wypadły. Spartańczycy odnieśli zwycięstwo. Wszystkie równiny M-y aż

po wybrzeże zachodnie, prócz miast obwarowanych Metony i Pylos, dostały się w ich ręce, a M-cy mogli tylko z gór niedostępnych walkę podjazdową prowadzić. Kiedy zaś boje szeregi patryotów przerzedziły, przejść musieli granicę Arkadyjską, całą M-nię na łup wrogowi pozostawiając. Aristomenes uszedł na w. Rhodos, obrońcy Metony i Pylos udali się do połud. Italii, gdzie rody ich w Rhegiou, a później w Sy-cylijskiem Zankle, od nich Messeną przezwanem, władzę posiadły. Spartańczycy zaś toczyli wojnie dalej przeciwko ich sprzymierzonym, a za panowania Kleomenesa I walczyli zwykle szczęśliwie z Arkadyjczykami, Argiwaini, Sycyończy-kami i Ajginetami. Inne szczegóły o tej wojny spowite są w powieści legendowe: np. podczas wycieczki z Ejry miał Aristomenes z 50 towarzyszami dostać się do niewoli i zrzuconym być do przepaści Keadas, ale uszedł z niej szczęśliwie, idąc za tropami lisa; albo też, kiedy Aristomenes skutkiem rany odniesionej czuwać nie mógł nad bezpieczeństwem twierdzy, spartański zbieg podobno ścieżynę górską do niej zdradził, a po zdobyciu twierdzy podczas nocy burzliwej walka w mieście jeszcze przez trzy doby toczyć się miała. 3) Trzecia wojna. r. 464—455 przed Chr.. Nienawiść M-ów ku Spartańczykom w r. 464, kiedy straszliwe trzęsienie ziemi Spar-tę nawiedziło i także helotów do zbrojnego pobudziło rokoszu, znalazła sposobność do wybuchu. Obwarowali się w Ithome, lecz Spartańczycy oblegali ich opieszale, a choć sami plany przeciwko Ateńczykom knowali, poważyli się ich o pomoc poprosić, którą też za sprawą stronnictwa arystokratycznego pod wodzą C y-m o n a (ob.) uzyskali. Kiedy jednak obleganie twierdzy mimo wielkiego doświadczenia Ateńczyków znacznych postępów nie czyniło, podejrzewali ich Spartańczycy o zwłokę rozmyślną i choć innych sprzymierzonych w szeregach swych zatrzymali, za ich właśnie pomoc podziękowali, tłumacząc się, że bez nich radę sobie dadzą. Po uporczywych walkach przyznali wkońcu M-om warunki zaszczytne kapitulacyi, wolno im bowiem było z rodzinami i z całym majątkiem półwysep Peloponeski opuścić. Ateńczycy chętnie ich przyjęli w Naupaktos, w Ozolskiej Lokry-dzie, które krótko przedtem posiedli. —P o r ó w. Hertzberg „Die Gesch. d. Messenischeu Kriege“

S. Orz,

Mess er Schmidt Daniel Gotlieb, doktór medycyny, naturalista (* w Gdańsku 1685 —f w Petersburgu 1735). Do nauk lekarskich przykładał się w Halli i tamże r. 1713 otrzymał stopień d-ra medycyny. Praktykował w Gdańsku. Gdy r. 1716 Piotr I przybył do tego miasta i zwiedzał muzeum Brejniusza, prosił tegoż, aby mu polecił znawcę biegłego w historyi naturalnej, któregoby mógł postać do Rossyi dla opisania i zebrania ciekawszych przedmiotów przyrodniczych. Brejniusz przedstawił M-a, który udał się r. 1717 do Petersburga, a stąd r. 1719

A.

go kalendarza.

Messier Karol, astronom franc. (* 26 czer. 1730 w Badonviller w Lotaryngii — f 12 kwiet. 1817 w Paryżu). Za miodu pracował u Delislesa, który powierzył mu regestrowanie obserwacyi swych oraz kopiowanie map i planów, z czasem zaś pozwolił samodzielnie dokonywać obserwacyi dziennych. To zaś zajęcie, przy którem M-owi towarzyszyło szczęście: rzadkie odkrycia liczniejszych komet niż wszystkim innym astronomom razem wziętym, przyczyniło się do dalszej karyery jego. R. 1758 został przyjęty do Archiwum map morskich, r. 1770 w poczet członków Akademii. Prócz jedynego, osobno wydanego dzieła: „Grande comète qui a paru à la naissance de Napoleon le Grand“ (1808), zostawił pokaźną liczbę rozpraw w rocznikach Akad. i w „Connais, des Temps“, a wśród nich cenny bardzo katalog 103 mgławic.

do Syberyi, skąd dopiero w r. 1727 powrócił, dopodobniej nie istniał wcale i przypuszczać zebrawszy zbiór roślin rzadkich, ptaków, ryb. wolno, że w w. X lub XI lekarz jaki bezimien-Piotr I kazał niektóre rzeczy z jego opi- ny (lub może kilku) dla nadania powagi dziełu sów przesłać do Akademii paryskiej. Po po- swemu podszył się pod nazwisko sławnego M-go, wrocie został członkiem Akadem. Nauk w Pe- za czem przemawia, że Abul-Faradż Dżordżis

(f 1286), prymas Jakobitów, w swej „Historia Messidor (miesiąc żniwa), dziesiąty mie- orientalis“ (Lipsk 1783 — 85) nic o nim nie mó-siąc roku, według kalendarza wprowadzonego wi, dalej żaden z pisarzów arabskich również przez Rewolucyę francuską, odpowiadał okreso- go nie wspomina, nakoniec ani jednego z dzieł wi czasu między 19 czerwca i 18 lipca nasze- przypisywanych M-mu Młodszemu nie znaleziono dotąd w rękopisie arabskim. Znane są w przekładzie rzekomym z jęz. arabskiego na łacinę następujące prace, cenione w oredniowie-czu, a nawet jeszcze do w. XVII: I) „De medici-nis laxativis“, też p. n. „De simplicibus“ i „De consolatione simplieium“; 2) „Antidotarium s. Grabbadin inedicamentorum compositorum“ i 3) „Practica medicinarum particularium s. Liber de appropriatis“.— Wydania najlepsze: Wenecya 1471 in fol. i 1561 in fol.—W napisach dzieł tych M. M. m. in. nazywany bywa: Johannes filius Mesuae filii Hamech i Johannes M. Da-

mascenus. —Por. F. Wüstenfeld „Gesch. d. Arab. Aerzte u. Naturforscher“ (Gietynga 1840); Chou-lant „Gesch. d. Literatur d. älteren Medicin“ (Lipsk 1841, 352) i Leclerc „Hist. pe la mód.

Dr J. P.

S. Drz

tersburgu.

M Ko

A. Ł,

Messis, malarz niderlandzki, ob. Massys.

Messue: 1) Starszy, właściwie Jahja Ben Masę weih, nazywany także Janus a. Johannes Da mascenus (* w Dżondisa-purze 777 a. 780—f w Samarze 857), słynny lekarz arabski. M. był synem aptekarza, w nauce lekarskiej wykształcił się pod kierownictwem Dżabryla Ben Bachtiszua i polecony przez niego, został w Bagdadzie zarządzającym szpitalem i lekarzem przybocznym kalifa Haru-na ar-Raszyda, a ten urząd piastował i przy boku następców jego aż do El-Motewekkila włącznie, na którego rozkaz objął nadzór nad przekładaczami dzieł lekarskich starogreckich na język arabski, a sam też zajmował się przekładaniem takowem. Z dzieł jego b. licznych (Leclerc [ob ] wymienia 40) posiadamy w druku tylko przekład łaciński p. n. „Aphorismi Joannis Damascenii“, wydany razem z aforyzmami Majmouidesa (Bolouia 1489); urywki znajdują się w „Continens“ Rhazesa (ob.) i w wydaniach niektórych „Articelli“; lecz nie jest rzeczą pewną, czy M. jest rzeczywiście ich autorem.—Por. Leclerc „Hist. de la mód. arabe“ (Paryż 1876) i „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (I, 166). — 2) Młodszy, podług wiadomości niepewnych Leona Afrykańczyka zwał się Jahja Ben Maseweih, był chrześcijaninem należącym do sekty Jakobitów, urodzonym w Mary dynie nad Eufratem, a pełnił obowiązki lekarza przybocznego kalify El-Hakima w Kairze, gdzie życia dokonał w r. 1015. Najpraw-arabe“ (Paryż 1876).

Messya, łac. Messia, bogini żniwa rzymska ( =messis), czczona razem z Tuteliną, opiekunką zboża sprzątniętego i z Segecyą (Se-getia), bogiuą siewów.

Messyanizm. Od Mickiewicza myśl odrodzenia ludzkości za pośrednictwem narodu polskiego, zaczęto nazywać „ideą mesyaniczną“. Mickiewicz zaś przyjął nazwę M-u od Hoene-Wrońskiego, pojmnjąc go w duchu mistycznym, gdy Hoene-Wroński w swoim M-e wysuwał na plan pierwszy pierwiastek rozumowy i badawczy. M. w ogólnie przyjętem pojęciu jest więc jednym z objawów polskiej mistyki romantycznej. Niektórzy badacze literatury, jak np. Gustaw Bem, doszukują się ech mesjanicznych w dawnych pisarzach: w Długoszu, Skardze, Potockim, Sta-rowolskim, Kochowskim, Woroniczu, Brodzińskim. To dało pobudkę prof. Zdziechowskieinu („Mesyaniści i słowianofile“ Kraków 1888), do szukania cech M-u w psychice Słowian i ich literaturze jako odbiciu duszy narodowej. Przeczy takiemu pojmowaniu M-u J. G. Pawlikowski („Mistyka Słowackiego“, Warsz. 1909): „środowisko współczesne uważam — mówi autor — za kolebkę idej mesyauicznych, a nieskłouności... nie spodziewam się, aby poszukiwanie w przeszłości naszej śladów mesyauizmu mogło go objaśnić, z duszy narodowej wziął może barwy, ale jest wytworem czasu i to wytworem nie specyficznie polskim, czy słowiańskim.... mesyanizm polski (łączy się) z prądami umysłoweini epoki“. Wcześniej jeszcze prof. A. Drogoszewski rozwinął poglądy podobne, tylko w miejsce twierdzeń ogólnikowych Pawlikowskiego szczegółowiej określił źródła M-u połskiego; upatruje on w pojęciach Herdera i Schellinga o „powołaniu narodów“ i „krystalizacyi duszy narodowej w literaturze“ punktu wyjścia prądów messya-nicznych. Pojęcia i poglądy te na gruncie polskim wobec sytuacyi politycznej i silnie napiętego uczucia patryotycznego, głównie Mickiewicza, musiały przybrać formę M-zmu. — Uwzględniając poglądy wyżej wymienionych badaczy, rozróżnić należy w prądzie M-ym, który w osobie Mickiewicza za czasów towiańszczyzny (ob.) doszedł do skrystalizowania ostatecznego, pierwiastki przygotowawcze niejako i wynik ostateczny. Utwory pisarzy dawnych, a szczególnie „Psalmodya polska“ W. Kochowskiego i poniekąd „Wojna Chocimska“ W. Potockiego, rozszerzając oddawna Polsce nadaną przez papieży nazwę „przedmurza chrześciaństwa“ głosi, że jak niegdyś w Starym Zakouie narodem „wybranym“ byli Żydzi, tak w Nowym są Polacy. Zadaniem, posłannictwem ich jest obrona wiary i oswobodzenie narodów chrześciańskich od nawały muzułmańskiej; że dopóki zadanie to spełniali, kraj kwitł, był błogosławiony przez Boga, a gdy o nim zapomnieli, zaczęły się klęski. Obronę Wiednia poczytywał Kochowski za objaw ocknienia się z długiego letargu, za doniosły zwrot dziejowy, od którego pomyślność w kraju nanowo rozpocząć się winna. Religijność i uczucie patryotyczne były jedynemi motywami tych poglądów, i tak jest włącznie do Woronicza. U Brodzińskiego obok tych czynników już znać silny wpływ literatury i filozofii niemieckiej, formułowanie zadań narodowości polskiej nie-tylko jako jedynej „wybranej“, ale mającej w rzędzie narodów, z których każdy spełnia jakieś zadanie (Grecya, Rzymitd.), swoje posłannictwo określone. Tak samo mniej lub więcej stawia sprawę Mochnacki („O literaturze polskiej“ w w. XIX). Krok dalszy, prawie rozstrzygający widzimy w III części „Dziadów“ Mickiewicza. W wizyi ks. Piotra teorya M-u jest prawie gotowa, jakkolwiek ukazuje się tam tylko pod postacią poetyckiego porównania narodu polskiego z Chrystusem ukrzyżowanym. W bezpośrednio potem napisanych „Księgach narodu“, mamy już nie porównanie, ale dogmat, że naród polski przeznaczony jest do odkupienia ludów Europy, że jest dla nich tern, czem Chrystus był dla ludzkości. Serce poety, głęboko przejęte cierpieniami narodowemi, a religijnie nastrojone, znajdowało w tym dogmacie uspokojenie, a nawet pociechę, że nieszczęścia narodu są tylko następstwem nieuchronnem jego stanowiska wyjątkowego, zbawczego. Długo się na tę myśl zbierało, od r. 1795 od „Barda polskiego“ Czartoryskiego zupełnie wyraźnie. W Brodzińskiego „Mowie o Narodowości“ występuje ona już dojrzała. W części III „Dziadów“ zaś zjawia się bez figur i przypowieści, jawnie, otwarcie, z ca-łem przekonaniem i z całą wiarą. W widzeniu ks. Piotra jest źródło całej nauki o odkupieniu świata przez Polskę, jest to źródło, z którego wytryska po raz pierwszy z całą siłą kierunek M-u poezyi polskiej. Wtedy spotęgowana miłość ojczyzny, pogodzona z Bogiem, stała się miłością Boga w ojczyźnie (nie ojczyzny w Bogu), wtedy jedna z drugą połączone, wydały ten mistycyzm patryotyczno-religijny, który w duszy Mickiewicza rósł i dojrzewał aż wreszcie objawił się jako M. Do wykończenia teoryi brak było „mesyasza“, w III części „Dziadów“ jest już o nim mowa, jest tajemnicza, natchniona przepowiednia o bliskiem zjawieniu się wielkiego męża, „któremu imię 44“, a który miał być wskrzesicielem narodu i ludzkości. Ostatni punkt, szczegółowo rozwinięty, leży w podstawie nauk Andrzeja Towiańskiego (ob.). Kiedy te nauki przyjął Mickiewicz, zmienił je według swoich gorących dążności patryotycznych i społecznych i przyoblókł w potęgę swego natchnienia wieszczego, doktryna M-u. była całkowicie wykończona. W tej formie mickiewiczowskiej, nie Towiańskiego, przyjęta przez poetów i myślicieli polskich, stała się dogmatem wiary narodowej, dźwignią życia narodowego i dążności politycznych narodu. Towiański sam obojętny był na świat i jego sprawy, swój zapał religijny skupiał wewnątrz, starał się trafić do „tonu“, do łaski Ducha św., która nań w modlitwie spływała. W sobie coraz bardziej uznawał mądrość rzeczy niebieskich, Sprawę Bożą, zdobyte niepospolitą siłą uczucia, aż stworzył własną doktrynę „objawienia“. Według Towiańskiego cel ludzkości, to raj, rządy Boże na ziemi, dlatego zstąpił Chrystus, zachwiał panowaniem zła na ziemi, lecz czasowo złe znowu się rozpanoszyło; dla naprawy, dla nowej epoki wezwał Bóg Towiańskiego; każda bowiem z siedmiu epok spełnienia słowa Bożego, wyrażonych w „Apokalipsie“, ma osobnego sługę Chrystusowego, ducha Bożego, idzie o rozeznanie owej spółki, komunii w Chrystusie. Doktryna jego wyłączała z góry wszelkie usiłowania polityczne. Pod naciskiem emi-gracyi musiał Towiański, wbrew woli własnej, sprawę politycznie zabarwiać i już tu kryło się przyszłe nieporozumienie między „mistrzem“ a „kołem“, głównie „bratem Adomem“, nie zrzekającym się nigdy tej strony zewnętrznej, pragnącym interwencyi czynnej w życiu. Mickiewicz przyjął naukę o uowem Objawieniu i nowym kościele, co było istotą towianizinu. Dawne przeczucia i przepowiednie, nowe przekonania i wiara odbiły się w „Kursach“ Mickiewicza z dwuch lat ostatnich. W nich dopiero, nierównie bardziej niż w pismach samego Towiańskiego, przyoblekały się w ciało, ułożyły się w ład, stały się ciągiem i całością. Mickiewicz, siłą swego umysłu i ducha, uaukę Towiańskiego uzupełnił, włożył w nią mnóstwo rzeczy mądrych, pięknych i głębokich, tak że w jego „Kursach“ nauka ta wygląda inaczej, aniżeli w „Biesiadach“. I u Mickiewicza mamy przepowiednie prorocze nowej epoki i nauczanie apostolskie ludzi, jak mają się zachowywać, żeby nie zmarno-

Mickiewicz i Łanie

mu

wać łaski, która na nich czeka, ale ją przyjąć i przez to przyszłość szczęśliwą sobie zgotować. Cała ta praca misyjna podzielić się da na trzy wielkie rozdziały: 1) dowodzenie, że epoka historyczna, która zaczęła się upadkiem Rzymu, a której znamieniem głównem było chrześciań-stwo, już się skończyła, bo ani w rządach ani w narodach europejskich, ani w Kościele niema już tej siły, wiary i ducha, któremi ludzkość mogłaby żyć i dalej postępować; 2) ta siła odmładzająca, ten duch, który świat jeszcze odrodzić może, jest w Słowiańszczyźnie, a przede-wszystkiem w Polsce; 3) tego ducha objawem i skutkiem, tego odrodzenia zakładem i środkiem jest nowe w łonie Słowiańszczyzny powstałe Objawienie Słowa Bożego, M-zm. Jako dogmat główny M-u podaje Mickiewicz hierarchię duchów: „duch więcej rozwinięty ma naturalne posłannictwo prowadzić ludzi w tej wierze niższych. Opatrzność używa takiego ducha za swój organ; Bóg nie używa innego sposobu przemawiania do ludzi, obiera sobie na to człowieka“, Stąd płynie kult bohaterów, którzy są wcieleniem „Słowa“, takiem wcieleniem nadchodzącej epoki ma być Towiański. Z dziejów Polski i Słowiańszczyzny, w aureoli promiennej i oślepiającym świetle, wysunął Mickiewicz na plan pierwszy te momenty, w którycli natchnienie i egzaltacya stwarzała cuda, a przynajmniej rzeczy wielkie (Kordecki, ks. Marek); krytykował kodeks Napoleona i własność prywatną, wskazując na wspólne władanie u Słowian w Starożytności i uznawał w tem ideał przyszłości dla całej Europy; ostatecznie zapewniał, że nowa epoka musi rozpocząć się we Francyi, jako ognisku wszelkiego ruchu i siły, i że w Słowianach Francya znajdzie „wojsko przyszłe tego Słowa, co ma stworzyć nową epokę“. Ognisty, porywający M-m Mickiewicza miał się do mistycyzmu Towiańskiego, jak wielki, gorejący słup ognisty do nikłego, kopcącego kaganka. Bezduszną doktrynę Towiańskiego, Mickiewicz wyolbrzymił, wlał w nią żar swego uczucia i potęgę natchnienia, cały bezmiar swej miłości i cały zapał swych nadziei. Ten towianizm Mickiewicza, nie Towiańskiego oddziałał na emigra-cyę, na literaturę i umysłowość polską, gdy sam mistrz skupił koło siebie małe gronko wiernych. Idee M-u, wyłożone w „Kursach“ Mickiewicza, zapładniają wszystkich twórców romantyzmu polskiego: Słowackiego, Krasińskiego, Zaleskiego, Goszczyńskiego, Garczyńskie-go, Norwida; one nadają literaturze emigracyjnej ogólny ton i charakter jedyny w literaturze powszechnej, którym jest religia ojczyzny i narodu. Krasiński wziął z M-u Mickiewicza tylko pierwszą połowę, tylko dogmat, że „narodowość umęczona jest na krzyżu historyi“ i że przez naród polski „począć się opatrznie może nowy okres w dziejach świata“. Te teo-rye z właściwą sobie eterycznością barw i kształtów wcielił w „Przedświt“, który jest niczem

itinem, jak poetycznem rozwinięciem „Ksiąg Narodu“ i najszczytniejszym objawem M-u w poe-zyi polskiej. Nawet apologia przeszłości narodu, oczyszczenie jej z wszelkich zmaz i błędów, które tak ważną odgrywa rolę w „Przedświcie“ i „Psalmach przyszłości“ jest rozwinięciem myśli zawartych w „Księgach Narodu“. Ale drugiej połowy M-u Mickiewicza, o wcielonem Słowie, nie uznał. Ta właśnie druga połowa trafiła do ducha Słowackiego, co daje się łatwo objaśnić jego psychiką i wygórowanym indywidualizmem. M-czny towianizm pokutuje w jego poetyckich, gorączkowych utworach z ostatnich lat życia. ,,Król Duch“ jest najwspanialszym wyrazem tej wiary M-nej. W całym M-e polskim po za oryginalną doktryną, tak cudnie wcieloną w dzieła sztuki z takim nieporównanym artyzmem, najszczytniejsza bezwątpienia jest ta idea humanitarna, którą on jest przesiąknięty. Poeta ciągle pamięta i ciągle przypomina, że kraj pracował na polu dziejów nie-tylko dla siebie, wszędzie jego przeznaczeniem, powołaniem i celem jest dobro ludzkości. Ze szczuplejszego obrębu patryotyzmu przenosi M. umysły w rozległą sferę człowieczeństwa. Nie przewaga jednego narodu nad drugim, nie zwycięstwa nad innemi, nie samolubne zamknięcie się w sobie jest jego i Polski ideałem, ale braterstwo ludów i dobro ich wspólne. — B i b 1.. M. Zdziechowski ,,Mesyaniści i słowianofile“ (Krak. 1888); A. Blumenfeld „Andrzej Towiański“; J. G. Pawlikowski „Mistyka Słowackiego“ (Warszawa 1909); M. Kridl

nnais“ (Warsz. 1909); „Kursy literatur słowiańskich Ad. Mickiewicza“; Wł. Mickiewicz „Żywot Ad. Mickiewicza“ (Poznań 1902). Porębo-wicz „Tryjady Krasińskiego“ (Kraków). A G-Messyasz: 1) pierwsza i zasadnicza obietnica Zbawiciela, nazywana Ewangielią pierwotną, dana była w raju pierwszym rodzicom. Zaraz po upadku, Bóg zapowiada obietnicę „nasienia niewiasty“, tj. przyszłego potomka pierwszej rodu ludzkiego matki. Obietnica ta zapowiada syna, który wraz ze swoją matką, w wiecznej z szatanem zostając nieprzyjażni, zetrze głowę, czyli panowanie jego zniweczy.—2) Bliższe określenie rodu, z którego wyjść miał M., rozpoczyna się zaraz po potopie, w błogosławieństwie Noego, w którem błogosławiony jest Bóg Sema, i udział w błogosławieństwie Serno-wem rozciągnięty jest i do rodu Jafeta. Następnie trzy razy daje Bóg Abrahamowi obietnicę, że w nim, w jego nasieuiu, tj. w jednym z jego potomków będą błogosławione wszystkie narody ziemi, i tęż samą obietnicę powtarza Izaakowi i Jakóbowi. Wyraźniejsze jeszcze rysy przybiera ta obietnica pod koniec czasów pa-tryarchalnych: umierający Jakób oznacza czas, w którym obiecany M. ma się okazać i prawdopodobnie jedno z dwunastu pokoleń, pokolenie Judy, z którego on wyjść ma: „Nie będzie odjęte berło od Judy, ani wódz z biódr jego,

aż przyjdzie który ma być posłań, a on będzie waó, jako wspaniałego potomka Bożego, płód oczekiwaniem narodów“ (trudność pewną stwarza tu wyraz szilo. „Wulgata“ tłumaczy ten wyraz qui mittendus est, „Septuaginta“ oddaje go wyrazem „któremu“ i dodaje „zachowane jest“ rozumie się „berło“, inui tłumaczą „pokój niosący“). M. tedy, aż do końca czasów patryar-chalnych, znany jest jako: a) syn człowieczy, b) potomek Abrahama, c) potomek Judy. Co zaś do swego stosunku do rodu ludzkiego, znany jest jako: a) zwycięzca szatana, b) źródło błogosławieństwa dla wszystkich narodów, c) oczekiwany od wszystkich narodów. Rysy te uzupełnia wiadomość, że M. okaże się w tym czasie, gdy skończy się królowanie (świeckie) Judy.

Pański, który zarazem ma być owocem ziemi. Nazwę płód ma jeszcze M. później dwakroć u Jeremiasza i Zacharyasza. Nazwa ta obok podobnych jej: r ó ż d ż k a, 1 as k a, latorośl, kórz e ń, występuje na miejsce dawniejszej nazwy n a s i e n ie (u Abrahama i Dawida), oznacza rozejście, rozwinięcie się i rozwit owego nasienia, co z jednej strony odpowiada przybliżającemu się już spełnieniu proroctw, a z drugiej pozwala wyobrażać sobie ziarno wschodzące, nietylko jako płód ziemski, ale i niebieski zarazem. Dwoistość ta spoczywa już w samej nazwie, oznaczającej coś wschodzącego, wykwitaj ącego (emicans), ozuacza tedy tak wschodzenie światła z wysokości, a raczej ze źródła światłości, jak i wydobycie się łodygi z nasienia, Pochodzenie i istotę tego płodu opisuje bliżej sam Izajasz. Oznajmia on, że płód ten wyjdzie z dziewicy, a zatem nie w sposób przyrodzony, lecz nadprzyrodzony, przez zapłodnienie niebieskie i dlatego, jako wychodzący nietylko z ziemi lecz z nieba, z łona Bożego, jest Bogiem. — W drugiem miejscu płód, podług Micheasza w Betleem zrodzony, przedstawia się jako „światłość wielka“, wshodząca w Galilei i cudownie narodzone dziecię, jako „przedziwny książę“ z właściwościami boskiemi. W trzeciem miejscu występuje płód, jako z korzenia Jessego nowo wychodząca różdżka. Założy królestwo pokoju, będzie sztandarem narodów i poganie do niego się zwrócą. —6) Prorocy z czasów niewoli, z wyjątkiem Daniela, niewiele uzupełniają obraz Pomazańca obiecanego. Jeremiasz i Ezechiel opowiadają szczególnie duchowe państwo Massyasza, gdy mó: wią wyraźnie, że ziemski tron Dawida nie będzie już więcej obsadzany.—J eremiasz w najcelniejszych swych ustępach messyaniczuych, przedstawiając niesprawiedliwość współczesną i karygodność ludu Bożego i zgwałcenie, zniweczenie starego przymierza, pokazuje M-ajako płód, którego imię „Jehowa nasza sprawiedliwość“ i obiecuje założenie nowe o i wiecznego p r z y m i e r z a. —E z e c zaś mówi o Messyaszu, którego nazywa sługą Bożym, Dawidem, jako o pasterzu i k s i ę c i u. —B a r u c h przedstawia widzialne zjawienie mądrości wiekuistej na ziemi i jej przebywanie pomiędzy ludźmi.—D a n i e 1 wkońcu zapowiada historyczne, najbliższe przygotowanie na przyjście M-a, uroczyste jego przez Boga wprowadzenie w jego powszechne i wie-kuist panowanie, d o

ści zasujegop zyjścia następstwa tego przyjścia: utwierdzenie przymierza i zniesienie a przytem zapieczętowanie czyli spełnienie proroctw dotychczasowych. — 7) Prorocy przed niewolą i z czasów niewoli przedstawiali przeważnie królewskość Pomazańca; prorocy zaś z czasów po niewoli, wobec odbudowanej świą-

—3) W okresie mojżeszowym, dopiero pod koniec życia Mojżeszowego, mimo swej woli,

Z? O¹?

adne o o liczno-

77

a> o

a r e g o,

Balaam, wieszczek moabicki, zapowiada cudownego władcę niebieskiego, który wyjdzie z Izraela, i wszystkich jego wrogów pokona. Mojżesz zaś dokonawszy swego dzieła, głosi, że kiedyś powstanie wzbudzony przez Boga prorok, podob-bnie jak Mojżesz, tj. taki, który jak Mojżesz będzie od Boga ustanowionym pośrednikiem prawa i przymierza Bożego. — 4) Wyraźniej jeszcze przemawiają proroctwa messyauiczne w czasach Dawidowych. Na krótko przed tym okresem, w dziękczynnej pieśni Anny, matki Samuela, wskazany został charakter królestwa, do którego powołano jej syna: „Pana bać się będą przeciwnicy jego, a nad nimi będzie grzmiał w niebie; Pan będzie sądził granice ziemi i da panowanie królowi swemu i wywyższy róg Chrystusa swojego“. Po raz pierwszy występuje tu nazwa Chrystusa. Ale w Dawidzie dopiero pokazuje się przedstawiciel królewskości zupełnej, jako źródło błogosławieństwa i potęgi. Natan wyraźnie przepowiada wiekuiste, z niego wyjść mające królestwo. Dawid staje się figurą Messyasza przyszłego, co tern bardziej odpowia pojęciu Messyasza, że sam jest potomkiem Judy i pośredniczyć ma w pochodzeniu wyczekiwanego narodów. Pojęcie to otrzymuje zupełny swój wyraz w psalmach me-syanicznych. Rozwinięcie treści tego zapo-wiedzenia znajduje się w psalmie 88 i 131, a bardziej jeszcze w ps. 71, nadto w innych. Pomazaniec występuje w psalmach jako Syn Boży przez rodzenie i Bóg, jako król i kapłan, który w swojej męce sam siebie składa w ofierze, ale nie ulegnie skażeniu i po swojej męce wszystkie narody do Boga doprowadzi i od nich czczony będzie.—5) Daleko jeszcze wyraźniej przedstawia się obraz obiecanego Pomazańca w okresie proroków. Przy poczynającym się upadku królestwa Dawidowego, wskazują oni na przyszły wschód królestwa wyższego i powszechnego. Głównym wyrazicielem tych proroctw jest Izajasz. W pierwszej części swej księgi, po zapowiedzeniu mającego w ostatnich dniach nastąpić wywyższenia „góry domu Pańskiego“, zapowiada tego, który na tej górze ma pano-

A-

E. Gr.

tyni, na pierwszym planie wraz z jego B ó-s t w e m, którego mocą jako pan świątyni odbędzie do niej swe wejście, stawiają jego k a-płaństwo przejednawcze.-U Ageu-s z a jest on pożądany wszem narodom, który obecnością swoją uzacni nową świątynię i tu zapowie pokój Boży. —U Zacharyasza pierwszemu arcykapłanowi nowej świątyni zostaje zapowiedziany M., jako wschodzący na zgładzenie nieprawości.—U Malacniasza wkońcu występuje M. jako założyciel nowego powszechnego kultu ofiarnego.—Jako ostatni prorok wskazuje Malachiasz, na tego jeszcze proroka, który jako przęsła-n i e c bezpośrednio przed Messyaszem przyjdzie gotować mu drogę i zapowiada wejście Messy a s z a, jako boskiego Pana i założyciela nowego przymierza, do swojej świątyni. Wkońcu, w ostatniem proroctwie dla bojących się Boga, zapowiada M-a, jako wnijście słońca sprawiedliwości. — Zostawiając to miejsce Malachiaszai słowaBarucha o widzialnem pomiędzy ludźmi pokazaniu się Boga, odwiecznej mądrości i daną przez Izajasza nazwę Emanuela płodowi Dziewicy z tem, co księga Przypowieści i Eklezyastyk mówią o początku odwiecznej mądrości i o jej stosunku do człowieka, znajdujemy zgodność z tem, co nam Ewangielia św. Jana w swym początku podaje o Słowie, które stało się ciałem i zamieszkało między nami. — 8) Że około czasów Chrystusowych, wyczekiwano M-a takiego, jakiego widzimy zapowiedzianego w prorokach, faktem jest pewnym. Podług tego, co piszą Ewangie-liści, Żydzi, współcześni Chrystusowi, mieli o M-u i jego dziele następujące pojęcia: że pochodzić będzie z rodu Dawida; że narodzi się w Be-tleem; że Bóg w nim na ziemi się pokaże; że poprzedzi go i towarzyszyć mu będzie prorok; że jest Pomazańcem Bożym, który jako król, prorok i kapłan, objawi moc Bożą jako Syn Boży i życie Boskie i że założy szczególną zbawczą instytucyę dla potomków Abrahama i dla wszystkich, którzy do tej instytucyi wejdą urzeczywistni się niebieski porządek rzeczy pod panowaniem Boga, w osobie M-a na ziemi i w nieskończonej szczęśliwości trwać będzie. — Por.: Justini „Dial. cum Tryphone“; Eusebii „Demonst. evangelica“; Huetii „Demonstr. evangelica“; Bade „Christologie des Alten Test.“ (Münster, t. 4); Reinke „Die messian. Weissag, der grossen u. kleinen Propheten“ (t. 4); tegoż „Die messian. Psalmen“ (t. 2); Scholz „Theolog. des Alten Testam.“ (II $ 19—25); Zschocke „Theol. der Propheten“ (§ 39) („Enc. Kość.“). Co do t. zw. M-ów żydowskich i wogóle opracowań przedmiotu tego.—Por. Vernes „Le Peuple d’Israël et ses Espérances de l’avenir“ (Paryż 1872) i „Hist, des idées M-uiques“ (Par. 1874); Schürer „Gesch. d. Jüd. Volkes im Zeitalter Jesu Christi“ (wyd. 2-e, Lipsk 1886—1890); Drum-

Wielka Enc. Powsz. Hustr. Ser. I. Tom XLVI. Zesz. 366b.

inond „The Jewish M.“    (1877); Richore „Le

M.“ (1879); Edersheim „Prophecy a. Hist, in relation to the M.“ (1885), a także ob. Bar-Kochba.

Messyna, prowincya nadmorska na płc. wschodzie Sycylii. Powierzchnia 3227 km. kw.; m-ców 549 007 (1908). Na wschodzie, rówuo-legle do wybrzeża ciągnie się pasmo Pelory-tańskie (wierzchołki sięgają 1 130 i 1 253 m.); przylegają do niego i idą w kierunku ze wschodu na zachód góry Nebrodzkie (szczyty do 1845 m.). Wody spływają przeważnie z południa na północ; latem rzeki wysychają. Klimat zdrowy, gleba urodzajna, niedostatecznie uprawiana. Zajęcia główne: rolnictwo, uprawa wina, oliwy; wiele kasztanów, orzechów, daktyli, tytoniu; obfite łąki; hodowla bydła rozwinięta, górnictwo (miedź, ołów, antymon), rybołówstwo, żegluga. Przemysł mało rozwinięty. Do M-y należą w. Liparyjskie. Cztery obwody: Castroreale, M., Mi-stretta i Patti.

Messyna, stolica prow. t. n. (ob.); największe po Palermo miasto na Sycylii, forteca. Położenie malownicze u stóp gór Pelorytańskich nad cieśniną M-ą i przy dr. żel. M. — Katania, M.— Naso-Capo-Orlando. Miasto wznosi się w kształcie amfiteatru. Port dogodny, otoczony od południa cytadelą, latarniami morskiemi wielkiemi, a od północy—fortem San-Salvatore. Na zachodzie, forty Gonzaga i Castellano. Place piękne, obszerne, ulice szerokie, wodotrysków sporo, kościoły i gmachy piękne. Na placu Piazza del Duomo studnia przepyszna marmurowa (r. 1551); z pośród 80 kościołów wyróżnia się katedra, z czasów normandzkich (r. 1197), Santa-An-nunziata dei Catalani R. San Francesco z w. XIII, San Gregorio z w. XVI. Z gmachów najwspanialsze: ratusz (1829), willa Rocca Guelfo-nia (na miejscu zamku dawnego uormandzkiego), szpital z w. XVI, hala miejska, teatr Wiktora Emanuela (1850), pałace Brunaccini, Grano i in. M-ców (1907) —149 778. Przemysł naogół nieznaczny, nieco fabryk tkackich i przędzalni, przeróbka korali, wyrób esencyi pomarańczowej itd. Znaczniejsze są żegluga i handel morski. Port ogromny; na południowym jego krańcu leży dworzec, urząd celny i składy towarów. Przeważają okręty włoskie; po nich — angielskie i austryacko-węgierskie. W czasach ostatnich rozwój handlu nieco stanął. Przedmioty wwozu: pszenica, węgiel kamienny, ryby, drzewo budulcowe, skóry, materyały do farb. Przedmioty wywozu; pomarańcze, cytryny, esencya pomarańczowa, oliwa, daktyle, orzechy itd. — Uniwersytet założony r. 1649; szkoła farmaceutyczna, biblioteka (ok. 60 000 t.), seminaryum duchowne, liceum, gimuazyum, 2 szkoły techniczne, instytut technologiczny, szkoła morska, kolegium wojskowe, Akad. nauk i sztuk, muzeum sztuki z obrazami Antonella z M-y i wielu mistrzów szkoły messyńskiej z w. XVI i XVII. Siedziba

prefekta, biskupa, sądu apelacyjnego, trybunału handlowego, wielu konsulatów zagranicznych.

powiastek krótkich z życia rzemieślników warszawskich. Wśród humorystyków był jedną z sił najpłodniejszych: „Kolce“, „Mucha“ i „Kuryer Świąteczny“ pstrzyły się od utworów M-ga (pseudonim „Lolo Bzik“, „Złoty Bolo“, „Don Alonzo“, „O. Leś“ lub „Heine z Sowiej ulicy“). Obrazki miejskie M-ga i niektóre nowele (,,Gracz“, ,,Potwór“, ,,Obok mojej żony“, „Warszawiacy górą“) odznaczają się wartością niejaką. — Por:: W. Gomulicki ,,A. M. Sylwetka“ („Kur. Codzienny“, 1893, JM® 296).

Messyńska cieśnina (Streto a. faro di M.); staroż. (Freium Siculum) pomiędzy półwyspem Apenińskim (Kalabryą) a w. Sycylią, łączy morze Tyreńskie z Jońskim; długość 42 km.; szerokość 3.15 — 18 km. Słynne prądy w starożytności w cieśninie, znane pod nazwą Scylli i Charybdy nie piętrzą dziś przeszkód poważ-

E. Gr.

E. Chw.

Piękny cmentarz; w pobliżu klasztor Kapucynów.—M-ę nawiedziło straszne trzęsienie ziemi r. 1783; drugie r. 1908 d. 28 grud., które objęło połud. część Kalabryi i przeciwległe wybrzeże Sycylii. Trzęsienie to o g. 5 m. 20 rano pogrzebało pod zwaliskami 70 — 80 000 osób, inni szukali schronienia w porcie, gdzie wielu utonęło w powodzi morskiej. Zniszczeniu uległy gmachy i pomniki sztuki. — Por. Zacher „Im Lande d. Erdbebens“ (Stuttg. 1909). —W Starożytn. Mes-sana, zwykle Messe ne, gr. Ms oo'/jvy], w czasach najstarszych Z an kle (od syc. wyrazu C<rry-Xov=sierp; wybrzeże morskie przed portem groblę w formie sierpa tworzy). Założone w roku 729 przed Chr. przez Chalcydyjczyków i Na-ksyjczyków, do których korsarze Kumejscy się

Messynsze, łac. Messii, gens Messia, ród rzymski plebejuszowski, wywodzący pochodzenie swe z krainy Wolsków: 1) Gajus M., jako trybun ludowy w r. 57 przed Chr. przeprowadził z poręki Pompejusza wniosek, aby Cycerona z wygnania odwołano. Za jego powodem stawiono, bez skutku, wniosek, aby Pom-pejuszowi oddano dowództwo naczelne nad flotą i armią lądową, dalej pełnomocnictwo czerpania pieniędzy ze skarbca rządowego, jako też większą władzę w obrębie prowincyi, aniżeli nawet pretorom i prokonsulom przysługiwała. Gdy w r. 54 przed Chr. już Rzym opuścił, aby pod rozkazami Cezara w Gallii urząd legata sprawować, zaraz do stolicy powrócił, skoro usłyszał, że pretor Servilius Isauricus przed sąd go zapozwał. Obronę jego podjął Cycero. W r. 47 udał się na rozkaz Cezara do Afryki — 2) Lucius M„ stronnik Antoniusza, dostał się pod Peruzyą do niewoli Oktawiana. Krótko przed bitwą pod Actium w r. 31 przed Chr. pojmał go znowu Octavianus jako szpiega, kazał po obozie oprowadzić i odesłał potem do Antoniusza— 3) M. Maxi mus, przyjaciel Pliniusza młodszego, który 13 listów do niego napisał; autor kilku pism, które Plinius chwali i ogłoszenia ich życzy; ces. Trajan wysłał go w misy i

S, Orz.

przyłączyli, zakwitnęło przez handel i wysłało niejszych dla żeglugi, samo r. 648 przed Chr. kolonistów, którzy Hi-merę na Sycylii założyli. Gdy Persowie w roku 494 przed Chr. Milet byli zdobyli, przyjęli M-cy gościnnie zbiegów. Ci z pomocą tyrana Anaksylasa z Rhegionu opanowali Zankle, które Anaksylas, pochodzący z Messenii, Me ssaną nazwał, tyran ten przeniósł się do zdobytego miasta i przesiedlił do niego część Regińczyków.

Po jego śmierci w r. 476 objęli władzę synowie, których w r. 466 z obu miast wypędzono.

Przyj ąwszy konstytucyę republikańską, wkrótce M. rozkwitło wskutek swego silnego, obwarowanego portu, który więcej nad 600 okrętów zdołał pomieścić. R. 396 przed Chr. M-ę zburzyli Kartagińczycy, wkrótce odbudował ją Dyonizyusz starszy, tyran Syrakuz. Po strąceniu z tronu Dyonizyusza młodszego wybiła się M. na wolność, lecz r. 312 przed Chr. dostała się pod panowanie Agatoklesa, tyrana syrakuzańskiego.

Mesta, rzeka, ob. N e s t o s.

Mestisy (hiszp. mesiizo — mieszaniec), tak w Ameryce hiszpańskiej zowią potomstwo bia-

L. K.

Po śmierci jego opanowali Mamertyńczycy, ze służby zwolnieni najemnicy italscy, M-ę podstępem i wymordowali albo wygnali mieszkańców płci męskiej. Od nich zwano mieszkańców miasta Mamertini, a miasto samo civitas Mamertina. Łupiestwa ich wywołały zatargi liczne, aż wkońcu Kartagińczycy zajęli akropo-lę M-y. Równocześnie o pomoc prosili Mamertyńczycy Rzymian. Takim sposobem była M. po- politycznej do Grecyi. wodem wybuchu pierwszej wojny Punickiej. M. dostała się pod panowanie rzymskie i zczasem uzyskała prawo rzymskie obywatelskie. Rokosz niewolników dał się miastu ciężko we znaki, łych z iudyanami.

Mestra, gr. MVjarpa, a. Hyper mestra: T-7csp{i.'/)aTpa, córka Eryzychtona, który ją w niewolę sprzedał, gdy nie miał czem głodu swego zaspokoić, którym go Demeter była ukarała. Ponieważ już była ciężarna z Posejdona, błagała go, aby ją z niewoli wybawił. Dał jej bożek dar przemieniania się w postaci najrozmaitsze. Teraz pozwalała się znowu ojcu sprzedawać, lecz

Za czasów Werresa służyła mu M. jako bez-pieczna kryjówka jego łupiestw. Jeszcze za czasów Strabona była miastem znacznem, a po upadku państwa zachodniego dzieliła losy Sy-

cylii.

V.,

E. Gr. i S. Drz.

Messyng Aleksander, dziennikarz warszawski (* 1851 — -f 25 pażdz. 1893 w Warsz ), należał do t. zw. „sił użytecznych“ w dziennikarstwie, w którem, jako współpracownik „Kur. ! potem zawsze z niewoli, przemieniona to w ko-Codziennego“, utonął zupełnie. Nadto rozwijał - nia to w ptaka lub psa, uciekała, aby ojciec twórczość, jako humorysta, oraz jako pisarz « za grosz zyskany mógł wyżyć.    s- Drz-

M.

twarzy pojawia się późno; krótkogłowcy przeważają. Zajmują się rolnictwem, obszerne wioski są dobrze zabudowane. Przekładają mięso i mleko nad inne pokarmy, używają koniny, piją herbatę z rodzynkami lub miodem. Zdarza się wielożeństwo, rozwód łatwy. Roboty w polu spoczywają głównie na kobiecie, mąż jest głową rodziny, a po nim miejsce poczesne zajmuje matka jego. Grzebią zmarłych w tymsa-mymdniuw którym pomarli, na pogrzebie bywają sami mężczyźni, stypa odbywa się w dniu 9-ym i 40-ym po pogrzebie.

Meszczsrjak Mateusz, ataman kozacki, (* f 1585 w bitwie pod Tobolskiem), początkowo opryszek nad Wołgą, r. 1579, zwerbowany przez Stroganowów, udał się z Jermakiein (ob.) do Syberyi i był czynny przy podbiciu carstwa Ku-czumowego. Po zgonie .Jermaka, wraz z dowódcą strzelców, Iw. Głuchowem, wyprowadził szczątki drużyny kozackiej, z opałów tatarskich aż za „Kamień“. Spotkawszy wojewodę carskiego, Mansurowa, śpieszącego im na pomoc, zawrócił z nim w głąb Syberyi i dopomógł do założenia warowni przy uściu Tobola do Irtysza. Po założeniu Tobolska przez w-dę Czułkowa, M. udał się tamże i poległ przy oblężeniu tego miasta przez chana Sejdjaka Bekbułato-wicza.

Mesua, rozbiał, rodzaj roślin z rodziny s oczu y cli, drzewa w Indyach Wsch. M. fer-rea, drzewo nizkie na wyspach zachodnio-indyj-skicli, o liściach szerokich i kwiatach białych, wonnych-, b. twarde drewno, które znajduje się w handlu pod nazwą nagas czyli drewna żelazu ego cejlońskiego; owoce jadalne; korzenie i liście M speciosa działają silnie napotnie.

Mesza, król Moabitów, ob. M e s a.

Mészâros Łazarz, generał i minister rewolucyjny węgierski (* 1796 w Baji na Węgrzech — f 1858 w Eywood), był podczas wybuchu rewolucyi węgierskiej pułkownikiem wojsk austryackich Po wypadkach marcowych r. 1848, mając sobie ofiarowaną przez hr. Ludwika Bat-thyanego w nowem ministeryum węgierskiein tekę ministra wojny, długo wahał się z przyjęciem stanowiska tego, i dopiero po wybuchu powstania stanowczo przyjął stronę sprawy narodowej, urządził z pośpiechem wielkim wojsko, na którego czele stoczył kilka potyczek niezbyt szczęśliwych; po ogłoszeniu niepodległości Węgier (14 kwiet. 1849) złożył urząd swój, został gen.-lejtnantem, uczestniczył w obradach sejmu i przez patryotyzm swój i pełne humoru mowy zyskał uznanie powszechne. Wspólnie z Dembińskim, Wysockim i Percz-lem, na czele wojska Cisy zasłaniał odwrót rządu do Temeszwaru i był czynny w bitwach pod Szövegem i Temeszwarem. Po katastrofie pod Vilagos, schronił się z Dembińskim do Turcyi, gdzie podzielał losy emigracyi węgierskiej. U-wolniony z miejsca internowania latem r. 1851, a wkrótce potem za wyrokiem sądu wojennego austryackiego powieszony in effiye, udał się do Anglii, potem do Ameryki, skąd wrócił r. 1858 do Anglii. — Biografia wraz z korespondencyą M-a wyszła w Peszcie r. 1866.

Meszczeracy, lud prawdopodobnie pochodzenia fińskiego, ale przesiąknięty mocno domieszkami tatarskiemi. Nazwa Meszczery istnieje już u Nestora. Plemię to zamieszkiwało w czterech powiatach obecnej gub. Rjazańskiej na brzegu płc. Oki, jako też w płc. części gub. Tambowskiej i zachodniej gub. Peuzeńskiej. Nadto są wzmianki o drugiej jeszcze M-rze w obrębie dawnego państwa Kazańskiego, w dzisiejszych gub. Sym-birskiej i Peuzeńskiej. Ci M-cy wschodni zta-tarszczeli b. wcześnie, po ujarzmieniu państwa kazańskiego przenieśli się na brzeg lewy Wołgi (dzisiejsza gub. Ufańska i Permska). Obecnie zachodni zruszczeli zupełnie, natomiast wschodni zachowali odrębność swoją. Przebywając obok Baszkirów, wespół z nimi do r. 1864 wchodzili w skład wojska baszkirsko M-iego, a później zostali jako włościanie osadzeni. Od Baszkirów zapożyczyli mowę i kostyum, choć są wrogo do nich usposobieni; w większości swojej wyznają islam, acz wielu należy do Kościoła prawosławnego. - Wzrostu średniego (ok. 1 650 mm.), oczy piwne, włosy ciemne, zarost

!.. K.

E. Chw.

Meszczerscy, książęta rossyjscy, pochodzenia tatarskiego, wywodzący ród swój od księcia szyryńskiego Bachmeta Ussejnowieża, który w w. XI lub XII wyszedłszy z Wielkiej Hordy, podbił ziemię Meszczerską i w niej zamieszkał, jako książę udzielny. Syn jego Beklemisz przyjął chrześciaństwo, a potomkowie Meszczer-skimi nazywać się jęli. Udzielności pozbawił ich Dymitr Doński, któremu Aleksander Uko-wicz, zmuszony był ustąpić Meszczerszczyznę (1398). Z potomków jego wybił się zwłaszcza Fedor, na początku w. XVII; stanąwszy po stronie Dymitra Samozwańca, popierał zabiegi jego orężem i słowem na naradach bojarów, a następnie był jednym z tych, którzy podjęli myśl ofiarowania korony moskiewskiej królewiczowi polskiemu Władysławowi. Syn jego Nikifor (f 1653) stłumił r. 1650 powstanie Nowogrodu i Pskowa. Platon Stepanowicz (* 1713 — f 1799) był namiestniem Ukrainy a potem gen.-gubernatorem kazańskim (1797—99), W w. XIX:

1) J e 1 i m Piotrowicz (* 1807—f 1844), członek misyi rossyjskiej w Turynie i Paryżu, zasłynął jako poeta, przekładami swemi z ros-syjskiego na jęz. francuski oraz jako powieścio-pisarz: „Les Boreales“ (Paryż 1839), „Les roses noires“ (t-że 1845), „Artemon Matwieief“ (1843). — Por.; Niboyet „Elim, hist. d’un poète russe“ (Paryż 1852). —2) WłodziinierzPiotro-w i c z (* 1839), brat kuratora okręgu nauk. moskiewskiego Mikołaja, publicysta reakcyjny i bel-letrysta, redaktor i wydawca słynnego „Grażda-nina“, wnuk Karamzina po matce i przyjaciel osobisty ces. Aleksandra III, z którym łączyły

E. Chw.

za-

E. Chw.

N. G.

M, K.O.

go wspólnie spędzone lata młodociane. Ukończył prawo, był sędzią w Petersburgu, urzędnikiem w minist, spraw wewnętrznych i oświaty, szam-belanem dworu. Napisał wiele powieści z życia świata potersburskiego („Odin iz naszych Bismarkow“, „Żeoszczyny iz pieterbuskago bol-szogo święta“, „Tajny sowremiennawo Pietier-burga“ itd.), próbował twórczości dramatycznej (komedya „Miliou“), ogłaszał prace publicystyczne („Oczerki nynieszuiej obszczestwiennoj żyzni w Rossii“ 1868, „W uliku wremieni“ 1879). R. 1872 jął wydawać „Grażdanina“, początkowo w duchu umiarkowano-zachowawczym przy współ-pracownictwie Gradowskiego,Dostojewskiego i Pu-cykiewicza, od r. 1887 zaś zamienił go na dziennik o kierunku ultrazachowawczym Od r. 1895 odkąd „Grażdanin“ wychodzi tylko 2 razy na tydzień, M. prawie wyłącznie sam zapełnia numer pisma swemi artykułami.

Meszczerska, ob. Rebinderówna.

Meszczowsk (dawniej Meszczersk), m. pow. gub. Katuskiej, nad Tureją, r. 1909 liczyło 4900 rn-ców (97.8$ Rosyan, 1.8$ Żydów, 0.2$ Tatarów. 1$ Polaków i 1 $ Ormian), teatr, biblioteka, czytelnia, drukarnia, 10 cerkwi, dom modlitwy, szpital (24 łóżka), 3 zakłady naukowe: męskie niższe i niższy żeński (523 uczniów), fabryczka szczotek i topielnia łoju i świec. Trzy jarmarki (handel zbożem, łojem, skórami, wełną i konopiami). —Miasto starożytne, w w. XIII stolica udzielnych książąt Meszczerskich, w w. XIV należało do Litwy, r. 1503 przeszło do Rosyi. R. 1584 zniszczone przez tatarów krymskich. Za Szujskiego opierało się zastępom Samozwańca, za cara Michała często wpadało w ręce Polaków, którzy go r. 1618 na czas dłuższy jęli. Wcielone r. 1708 do gub. Smoleńskiej, od r. 1776 jest m. powiatem. —M e s z c z o w s k i powiat 2415.7 w. kw. Gleba na płd. i wsch. składa się z czarnoziemu, na zach.—piasczysta, na pin. —gliniasta. R. 1909 rn-ców 117 800, jedno miasto M. Mieszkańcy trudnią się, prócz rolnictwa, wyrobem rogożek i przedmiotów z drzewa oraz ciesielką.

Meszczyński Korneliusz od św. Aureliusza, pijar (* 1752 —f 1815). Do zgroma-madzenia wstąpił r. 1760. Początkowo nauczyciel w różnych szkołach, później wychowywał młodego Karpia, chorążego upickiego, zaś r. 1794 wyjechał jako wychowawca Kazimierza Suli-. strowskiego wraz z uczniem do Wiednia. R. 1798 sekularyzował się i otrzymał probostwo w Kracz-kowie blisko Rzeszowa w Galicy! M. wydał przełożoną przez siebie z francuskiego „Historyę o wyroczniach pogańskich“ Pontenelle’a (Krak. 1777), przetłumaczył nędznie z łaciny niektóre listy papieża Klemensa XIV.

Meszhed ( = „grobowiec“), stolica prow. perskiej Chorazan, pod 36'J17’ sz. pin. i 59°39’ dł. wsch., 930 m. npm., w okolicy urodzajnej dobrze nawodnionej u stóp wzgórza Biualud, 60 000 stałych m-ców (1901). Najważniejszy

punkt handlowo-przemysłowy Persyi płn.-wschodniej, gdyż tu krzyżuje się kilka dróg karawanowych (do Teheranu, Jezdu, wybrzeży m. Kaspijskiego, Turkiestanu ross, i Heratu), i miejsce święte szyitów, do którego corocznie przybywa do 100 000 pielgrzymów. Zdaleka przedstawia M. widok oryginalny: otoczone jest 7 kim. dl. mura-mi; mnóstwo wspaniałych meczetów stylowych ze złoconemi kopułami i pięknemi minaretami, tworzą z grobowcem marmurowym imama Rizy, ucznia Alego, dzielnicę świętą z własną admi-nistracyą, bogatą biblioteką (3654 tom.) oraz rozległemi cmentarzami leżących tu wiernych. Przemysł znaczny, zwłaszcza wyroby metalowe (broń), złote, srebrne i z drogich kamieni, piękne dywany i szale kaszmirskie („meszhedi“). Handel głównie z Anglią, Rossyą, Afganistanem

1    prowincyami Persyi. R. 1895—96 przywieziono towarów (herbata, cukier, skóry, materyały bawełniane) za 8 053 025 fr.; wywieziono (wełna, bawełna, opium, owoce suszone, wyr. jedwabne, turkusy, asa foetida) za 2 570 650 fr., w r 1896 — 97 przyw.—5 201 100 fr.; wywóz —

2    816 850 fr. Linia telegraficzna (904 kim.), łą

czy M. z Teheranem. — M. powstał w w. IX. Znaczenie swe zawdzięcza przeniesieniu ze zburzonego przez Dżengis-hana m-ta starożytnego Tu su cz. Thusu (o 26 kim. na płn,zachód od M-u) zwłok imama Rizy. Czas długi był M. stolicą Persyi.    . • .

Meszhed-Hussein, m-to w Turcyi. azyaty-ckiej, ob. Kerbeiah.

Meszna a. Grabie ni ca (w dok. Wierzbie c), rz. w pow. słupeckim, wypływa z jez. Powidzkiego pod wsią Mieczownicą, płynie w kierunku zach.-południowym pod Meszną, Młodoje-wem, Koszutami, Słupcą, Kotunią, Kątami, gdzie wpada od lewego brzegu do Strugi, płynącej od Ks. Poznańskiego, a z nią do Warty.

Meszne, opłata, dochód księdza za odprawienie mszy, dziesięcina nie snopowa, ale dawana księdzu pieniędzmi lub ziarnem. Czacki pisze, iż: M., niszowe, missale, stąd wzięło początek, że przy układzie z plebauem o dziesięcinę „pleban brał obowiązek odprawienia mszy“. Ostrowski („Prawo Cyw.“) mówi, że na Rusi meszne zastępuje w wielu miejscach dziesięcinę, Już Zygmunt Stary w r. 1511 zakazuje brać s pisnę, t. j. zapłatę za pokwitowanie z odbioru dziesięciny pieniężnej („Vol. leg.“ I, f. 377).

Meta, lewy dopływ rz. Orinoko, 1110 km. długi, powstaje z połączenia rzek Humadeo i Rio Negro, które biorą początek na zboczu lewym Kordylierów, w Cundinamarka. M. przepływa przez równinę wielką Llanosów, kieruje się na płc. wschód, później na wschód. Przy uściu 20 m. głęboka i 2 km. szeroka. Dolina żyzna, prawie zupełnie niezamieszkana, w pobliżu gór nieliczne siedziby ludzkie. Dla statków parowych spławua od Cabuyaro, zazwyczaj jednak dochodzą tylko do Orocueé.

K, A.

na

Dr A, I, O.

rzeczo-

Metabazys, Z greckiego p,et7 i    figura

retoryczna, toż samo co „apostrofa“.

Metabola; „przerzutnia“ (grec. p,sra = prze i ßaXXw = rzucam), postać krasomówcza (figura retoryczna), polegająca ua tern, że w zdaniu na-stępuem powtarzamy te same wyrazy w innym układzie, ażeby osiągnąć uwydatnienie przeciwieństwa: „żyjemy nie dlatego, aby jeść, lecz jemy, ażeby żyć“. Za M-ę uchodzi także powtarzanie tej samej myśli w wyrażeniach odmiennych i zgoła różnych. M. używa się, jako wyraz techniczny: w zoologii (o przekształceniach ustrojów, n. p. motyli), w biologii (o przeradzaniu się komórek ustroju, w przeciwstawieniu do „metaplazyi“), w medycynie (o wywiązaniu się jednej choroby z innej, tzw. metamorphosis morbi), w sztuce wojennej u Greków starożytnych (o zmianie szyku bojowego); w gramatyce przez M. oznaczano „przestawienie“ dźwięków w wyrazach (metathesis), lub wyrazów w zdaniu, dla uniknięcia przykrego zbiegu dźwięków („kakofoni“).

Metacentrum, punkt (w okręcie) w którym linia pionowa, przeprowadzona przez środek ciśnień (czyli przez środek geometryczny przestrzeni, z której woda została wyparta przez część zanurzoną okrętu) —przecina się z płaszczyzną symetryi okrętu. Kie jest to punkt stały, gdyż zmienia swoje położenie w miarę większego lub mniejszego przechylenia okrętu, a staje się nieokreślonym przy położeniu równowagi symetrycznej. Jeżeli M. przypada powyżej środka ciężkości, wówczas para sił, składająca się z siły ciężkości, działającej na środek ciężkości i z siły parcia, działającej na środek ciśnień, dąży do przywrócenia okrętowi pierwotnego położenia równowagi, zatem równowaga okrętu jest stała. Jeżeli M. przejdzie poniżej środka ciężkości, równowaga jest niestała. M. nie powinno zatem nigdy opuszczać się poniżej środka ciężkości. Im większa odległość M. od środka ciężkości, tern trwalszą jest równowaga okrętu, gdyż tem większy jest moment wspomnianej pary sił, odległość ta nazywa się wysokością Metacentryczną. Aby ją możliwie zwiększyć, trzeba się starać o jaknaj-większe obniżenie środka ciężkości i jaknajwyż-sze położenie M.; pierwszy warunek osiąga się przez umieszczanie najcięższych ładunków dnie okrętu, drugi przez wypukły kształt okrętą; ma to na celu, aby przy przechylaniu okrętu na bok środek ciśnień znacznie się przesunął w stronę pochylenia i aby wskutek tego M. wypadło wysoko.    I)r w- Wer-

Metacetyna (paraoksymetyloacetoa-/OCH

n il id) C₆H₄\^gę!j qq blaszki drobne, błyszczące, bez zapachu i smaku, trudno rozpuszczalne w wodzie zimnej a łatwiej w gorącej i alkoholu, topi się przy 127°, lotna. M. zalecano jako środek leczniczy przeciw reumatyzmowi stawów, influenzy i migrenie. Działa silniej przeciwgorączkowo niż fenacetyna, posiada jednak pewne wady m. in. wywołuje nader mocne poty.

Metacynnabaryt a. metacynober, odmiana czarna siarku rtęci, c. wł. 7.7, postaci tetra-edrycznej. Istnieje w Lake City w Kalifornii, oraz w Idryi.

Metafizyka. Odosobniając nazwę, pojęcie i faktyczną treść dążności lub wykonania w M-cznych systematach, spostrzec można przy przeglądzie literatury, że są one niemal zawsze w rozbieżności. A mianowicie: 1) do tej samej w istocie dążności M-cznej przywiązywano nazwy rozmaite tak, że zdarzają się utwory z zakresu M-i nie tą nazwą oznaczone, i odwrotnie, nazwę M-i stosowano nie tylko do M-cznej, ale i do odmiennych zgoła dążności, np. nauk moralnych, religijnych, nawet spirytystycznych;

2)    przy zgodnem pojęciu M-i rozmaite bywały dążności; jednak, o ile uie wybiegały poza zakres pojęcia, tworzyły częściowe ułamkowe, jednostronne, pozornie tylko zasadniczo różne wypracowania, i odwrotnie, przy zgodnych w istocie dążnościach M-cznych pojęcia o nich były rozmaicie kształtowane, a więc spotyka się M. bez urobionego albo też z jednostronnie urobionym pojęciem jej; wkońcu:

3)    trafiają się nazwy różne wobec tego samego pojęcia, niewątpliwie M-go, co się objaśnia ambicyą autorów, i odwrotnie też, zdarza się nazwa M-i przy różnych jej pojęciach, które okazują się jednostrounemi, o ile nie wykraczają poza jej obręb, a więc istnieje M. bez tej nazwy i bez pojęcia stosownego.—Dla osiągnięcia zgodności nazwy z pojęciem i treścią właściwą M-i należy rozpatrzeć dzieje ich zosobna i, polegając na ciągłości dziejowej, ustalić, co się nazywa M-ą, jak bywa ona określana i jak się przedstawia jej dziejowo zróżnicowany tryb myślenia.—I Dzieje nazwy. Grecy oznaczali M-ę nazwami: /.oajxoYOVta (kosmogonja), h-eoY&via (teogonja), ■9-eoXoYta lub h-soXoYtîa] (teologja), è-ewpta (teorja), £7rmr/jp.r| (nauka), aocpća (mądrość), cptXoaocpia (filozofja). Arystoteles wprowadził nazwę 7rp(t>rY] cpiXoaocpia (filozofja pierwsza). Andronikos z Rhodos u, pery-patetyk, który w w. I przed Chr. zajął się wydawnictwem rozproszonych i sponiewieranych pism, przypisywanych Arystotelesowi, utworzył z nich grupy i te uszeregował stosownie do zasady dydaktycznej mistrza, orzekającej, że wiedza nasza postępuje od stanowiska ludzkiego, czyli podmiotowego, do stanowiska wego, czyli przedmiotowego; stąd wynikało, że po pismach fizycznych powinna zualeźć miejsce grupa 14-stu rozpraw, które otrzymały od An-dronikosa nagłówek redakcyjny Tà p.srà tà cpoaaà, t. zn. następujące po fizycznych. Powstały stąd wyraz M-a ukazuje się jako termin u komentatorów nowoplatońskich Arystotelesa, którzy, odróżniając światy zmysłowy i nad-zmysłowy, czyli fizyczny i pozafizyczny, użyli

tego wyrazu do oznaczenia nauki o tym drugim. Lecz termin M. długo nie zyskiwał obywatelstwa. O ile wiadomo, pierwsze dzieło z wyrazem M. w tytule pojawiło się w w. XI; zaginęło ono, a wieść o nim podaje sam autor, wspominając je w przedmowie do książki, wydanej ok. r. 1200 p. n. „Theologia“, a przypisywanej Arystotelesowi w celu krzewienia pod powagą tego nazwiska nauki o charakterze nowoplatońskim.

M-kę według kierunku jako realizm, idealizm, spirytualizm itd., według charakteru jako pan-logizm, inonizm, panteizui, ontologizm itd., także według autorów jako arystotełizm, spino-zyzm itd. Że mamy tu wszędzie rzecz w gruncie tę samą, udowodnić można na podstawie ustalonego jej pojęcia i ciągłości dziejów.— II) Pojęcie M-i. Ponieważ praca twórcza jest pierwotniejsza od uświadomienia się i tworzenia pojęcia o niej, działalność M-czna podobnie, jak np. artystyczna, może istnieć bez pojęcia jej naukowego. Tym się objaśnia, że śród wielkiej liczby systematyków M-cznych. zaledwie mała ich część urobiła pojęcie M-i. Istnieje wiele opisów, analogii, wyjaśnień i wskazań, lecz rzadkie są w literaturze teoretyczne określenia. Arystoteles, który zajął się pierw'-szy systematyką nauk i ukształtował oddzielnie M-kę, usiłował pierwszy urobić jej pojęcie. W M-ce jego (nie wszystkie jej części są autentyczne) jest mnóstwo określeń, które dają się ułożyć według trzech pobudek. 1) Widoczna jest pobudka uczucia kontemplacyjnego w wywodach, że konieczna jest nauka, zaspakajająca zadziwienie człowieka wobec wszechświata, odpowiadająca własności jego szczególnej, tj. zdolności do rozumowania, czyli do czynności wyłącznie teoretycznej, że musi to być nauka najlepsza sama przez się, najwięcej przyjemności budząca, a przedmiotem jej jest byt sam w sobie, w swym charakterze bytu, byt wogóle w przeciwstawieniu do jego dziedzin poszczególnych, któremi zajmują się nauki szczegółowe. 2) Pobudka woli widoczna jest w postawieniu następującym sprawy: M. jest to nauka najogólniejsza, dająca możność nauczania i zdolność do panowania, nauka o rzeczywistości prawdziwej, czyli o tym, co działa, co jest czynne, a więc o zasadach pierwszych i przyczynach pierwotnych, a są niemi substancya czyli istota, ma-terya czyli podłoże, przyczyna ruchu i cel czyli dobro; inaczej określa Aryst. przedmiot M-i, ja-

W w. XII M-ę wprowadzono jako przedmiot do uczelni. Dominicus Gundissalinus, ob-znajomiony z dziełami filozofii arystotelesowej, nowoplatońskiej, arabskiej i żydowskiej, które był tłumaczył i komentował, autor prac systematycznych, które stały się podstawowemi dla scholastyki, zreformował plan tradycyjny nauk szkolnych i wprowadził do nich nowe dyscypliny, a między niemi i M-ę. W r. 1225 przyjęto ją do programu nauk na facultas artium w Sorbonie. Scholastycy używali też nazwy „Theologia naturalis“ a także arystotelesowej, „Philo-sophia prima“. Tę drugą spotyka się w w. XVII u Hobbes a i w tytule traktatu Kartezju-sza: ,,Meditationes de prima philosophia“ i jeszcze w w. XVIII Wolff wydał ,,Philosophia prima s. ontologia“ a w w. XIX Dzieduszy-cki zatytułował swoje dziełko: „Wykłady o filozofii pierwszej“. W tytułach książek średniowiecznych M. albo nie występuje wcale, albo jako przymiotnik w połączeniu z exposiiio, conclmiones, ąuęstiones, disputationes, disąuisi-tiones, institutiones, seholae, methodus i t. d.

zajmuje się bytem oderwanym od materyi i jest w posiadaniu pojęć najogólniejszych, że zawiera w sobie pewniki logiczne i dociera do sub-stancyi, która jest tym, co może być w zdaniu tylko podmiotem, a nigdy orzeczeniem, a więc tym, co posiada ilość, jakość itd. słowem dziesięć kategoryi, że zgłębia to, co jest pierwsze, co daje pojęcie i jest istotą wszechrzeczy, czyli czemu zawdzięcza się byt i poznanie zarazem; przedmiotem M-i jest tożsamość, natura, początek, pierwiastek, konieczny warunek ostatecz-

Dopiero w w. XVII spotyka się książki z tytułem M-i. W r. 1686 wydał Leibniz: ,,Discours de métaphysique“. R. 173'J ukazała się książka Baum garte na z prostym tytułem: „Metaphysik“. Nazwa ta stała się powszechną dopiero wówczas, gdy wskutek nowej teoryi poznania poczęto M-ę wyodrębniać z filozofii i traktować ją jako przedmiot, któremu się krytycznie przeciwstawiano. Atoli Locke, który walkę przeciw M-ce rozpoczął, nie nazywa jej żadnem imieniem, a dopiero Hume zwraca się ko jednię, wieczną, niezależną i nieruchomą, wyraźnie przeciwko niej. Za nim poszedł Kant istnienie, myśl, postanowienie, czystą czynność, który jął się zbadania racyi jej bytu. Szereg formę najwyższą, władzę, bóstwo. 3) Wkońcu długi jego prac zawiera w tytułach wyraz M-a pobudka poznania czystego każe A-owi oprzeć a usiłuje on go stosować do pojęcia określonego. się na przeświadczeniu, że prawda zawarta jest Wielu znawców Kanta jest zdania, że, objaśnia- jedynie w myśleniu i że trudności poznania jąc i zwalczając M-ę, stworzył on nową jej postać, i tkwią w nas samych, i wywodzić, że M. jest Sam nadał swemu systeinatowi nazwę; „kry- nauką najwyższą, najdokładniejszą, dającą potyka czystego rozumu“ albo też „filozofia trans- znanie doskonałe rzeczy najtrudniejszych, że cendentalna“, powiększył więc ilość nazw.

W w. XIX w zależności od Kanta wzmógł się ruch metafizyczny, wydając wiele systematów, których autorzy kwapili się też o nazwy nowe.

Otrzymaliśmy filozofię fundamentalną, elementarną, analityczną, spekulacyjną, krytyczną, wsobną (immanentną), indukcyjną, empiryczną, naturaluą itd., filozofię tożsamości, przyrody, naukę o prawdzie, o prawach pierwotnych, o nauce, apodyktykę, outologię, tagmoulogię itd., nazywano ją także teoryą poznania. Oznaczano

szego i niepodzielnego, a objawiającego się jako zasada wszechświata dla poznania, istota jego dla uczucia i cel jego dla woli, że jest ona usiłowauiem, skupiającem wszystką twórczość ludzką, a więc naukę, sztukę i religię w najobszerniejszym znaczeniu, jako praktykę moralną, społeczną, teurgiczną i teokseniezną, i czyli że jest pełnią syntetyczną życia w dążeniu do doskonałości bezwzględnej, kulturą człowieka na tle kosmicznym. Dowodem słuszności pojmowania takiego jest także postawa przeciwników M-i (mistyków, sceptyków, pozytywistów, teoretyków poznania), którzy argumen-tacye swoje zmierzają przeciwko bezwzględ-nikowi i zaprzeczają możebności kultury, opartej na niewykonalnym jednoczeniu dążności. Pomiędzy przeciwnikami M-ki najobszerniej pojmuje ją Comte (a przed nim Turgot, Bur-din, St.-Simon), wyznaczając jej miejsce w rozwoju kultury pomiędzy okresami religijnym i pozytywnym. — Pojęcie M-i wymagane jest dla rozstrzygnięcia sporu M-ków z teoretykami poznania, w którym jedni twierdzą, że teorya poznania jest także M-ą, inni, że jest jej częścią, a inni znów, że jest czymś odrębnym, a M-ce wrogim. Zastosowanie powyższego pojęcia M-i wykazuje, że zależy to od rodzaju teoryi poznania, czy jest ona M-ą, jej częścią, albo nauką zgoła wolną od niej. Î tak samo dzieje się z wszel-kiemi naukami innemi, metodami, teoryami, kierunkami i pojęciami, zarówno jak i idejami w sztuce i religii: mogą one być M-ne, lub też nie, zależnie od tego, czy zawarta jest w nich dążność do bezwzględnika. W zastosowaniu najszerszym sprawdzian ten pozwala wyodrębnić z dziejów filozofii prąd M-ny. — III. Hi story a. Na podstawie pojęcia M. można zbudować historyę M-i, która potwierdza zdanie H e-gla (i Ren an a), że filozofia zawsze była w istocie dążeniem jeduakowem do bezwzględnika, rozmaicie go tylko ujmującym, jeżeli zamiast filozofia powiemy: M. Istotnie systematycy zawsze to samo mieli na myśli, gdy bezwzględnik ujmowali jako wolę, byt, bóstwo, naturę, monadę, jaźń, tożsamość itd. Niepodobna natomiast zgodzić się z Heglem, że następstwo tych ujmowali w potoku czasu odpowiada powiązaniu dyalektyoznemu i uszeregowaniu kategoryi apriorycznych, albowiem temu nie odpowiada, jak chciał Hegel, bieg rozwoju kultury, wydającej systematy. Systematy M-e dadzą się objaśniać tylko przez ich związek ze współczesną kulturą w sposób nieuprzedzony i empiryczny.—Hi-storya właściwa M-i jako nauki o jej dziejach, analogiczna do historyi inateryalizmu, idealizmu, pozytywizmu, sceptycyzmu itd. nie istnieje dotąd (È. v. Hartmann „Glesch, d. Met. 1899 jest pomimo tytułu ogólną historyą filozofii). — M. u narodów z niższą kulturą oraz u ludów starożytnych Wschodu występuje w pomieszaniu z wiedzą i umiejętnością, z przejawami fanta-zyi artystycznej, tudzież z modłami, hymnami

ny.—Aryst. splatając te wywody, okazuje dążność do zsyntetyzowauia ich w kierunku zdania, że M. jest uświadomieniem najwyższem, mającem w treści swej wiedzę prawdziwą, a mianowicie o przedmiocie bezwzględnym. Opierając się na pobudkach jego, można powiedzieć, że M. jest dlań dążeniem duszy całej t. j. myślenia, uczu-wania i chcenia do osiągnięcia doskonałości bezwzględnika (absolutu). Tego pojmowania M-i nikomu nie udało się prześcignąć ani pod względem zakresu, ani jasności, a w zastosowaniu do systematów dziejowych wykazuje ono, że, albo całkowicie mu się podporządkowują, albo też wytwarzają jednostronności wskutek opierania się na niektórych wyłącznie pobudkach. To samo dotyczy też określeń M-i, podawanych przez różnych jej systematyków. Za najbardziej wyczerpujące i najwszechstronniejsze pojmowania z czasu nowszego mogą uchodzić następujące. Według P i c h t e g o, Schellinga, chleier mâcher a, Hegla, Schopen-a u e r a i wielu im współczesnych M. ma zadanie skonstruowania, wyczucia czy odnalezienia bezwzględnika. Według Lotzego M-a ma zadanie zbudowania poglądu składnego na świat, który nam ukazuje cele najbardziej wartościowe i uczy je osiągać. Windel band sądzi, że filozofia (t. j. M.) jest to nauka krytyczna o powszechnie ważnych wartościach, mianowicie o prawdzie w poznaniu, pięknie w uczuwaniu i dobroci w chceniu. Renan określa filozofię (a jest to M.) jako wynik pracy samorodnej w cywilizacyi, religii i naukach w ich rozwoju dziejowym. Bout roux uważa, że M. jako nauka zajmuje się istotą wszechrzeczy na podstawie danych nauki, sztuki, moralności i religii. Balfour sądzi, że filozofia (raczej M.) daje uzasadnienie podstaw ostatnich poznania, a szczególuie regularności w naturze, oraz wiary w świat pozaprzedmiotowy, jest to więc nauka o wierze naukowej, moralnej i religijnej. Fraser uznaje, że najwyższe zagadnienia M-i rozwiązują się nie samym jedynie rozumem, lecz całą siłą natury ludzkiej, że jest ona działaniem tego, co w człowieku jest najwyższe a więc poznania pełnego wiary, uczuwania z dobrego usposobienia tudzież chcenia sprawiedliwego. Amerykanin J. Wat so n określa M. jako naukę o bycie, który jest celowy i rozumny. Włoch Bonatelli określa M. jako osiąganie bezwzględnika drogą religii, filozofii, moralności, nauki i sztuki. Szwed Hoijer sądzi, że M. jest konstrukcyą bezwzględnika siłami myśli uczucia i woli., Rozwijający się w czasach ostatnich pragmatyzm czyli humanizm zmierza ku M-ce, ustanawiając, że M. jest to konstrukcyą świata harmonijnego, zaspakającego potrzeby nasze, tworzona przez ludzkość w biegu dziejów na podstawie wszystkich potrzeb naszych. Określeń M-i jednakowo dobrych może być mnóstwo, a wszystkie zbiegają się w tym, że jest ona ustanowieniem bezwzględnika jako ideału najwyż-

i przepisami religijnemi. Dochodzi tu częstokroć objawionej (t. revelata). Dopiero w okresie Odro-do dojrzałości zdumiewającej pod rozmaitemi względami i tworzy często antycypacye stanowisk najpóźniejszych. Z biegiem kultury usamodzielniają się nauka, sztuka i religia, wybijając się z zespołu, a na miejsce splotu ich występuje coraz widoczniej stosunek zależności wzajemnej pomiędzy niemi a M-ą. W rozwoju dalszym M. wchodzi w stosunek bliższy, wy-łączniejszy, nawet do poszczególnych dziedzin nauki, sztuki lub religii. Rozwój usamodzielnionych gałęzi twórczości sprawia, że osobistość, tworząca systemat nie jest w mocy uwzględnienia ich wszystkich w stopniu należytym. Jeżeli dodamy, że w czasach i miejscach rozmaitych poszczególne tylko dziedziny kwitną i górują nad innemi, to pojmiemy, że każdy systemat w zależności od twórcy swego i warunków kulturalnych nosić musi piętno przewagi jakiejś dziedziny twórczej. Dlatego to systematy poszczególne są jakby zegarami stanu współczesnego kultury, którego są wytworem, ale przy-tem osiągnięciami niedostatecznemi ideału M-i.

dzenia i Humanizmu odbywa się wyzwolenie z u-stroju średniowiecznego, rozwój świeckich postaci życia i powrót do M-i greckiej, zrazu Arystotelesa i Platona. Lecz dopiero, gdy urosły nauki fizyczne, a Justus L i p s i u s (ob.) wyniósł był Stoików, znalazło się podłoże dla nowej twórczości M-nej. Bruno buduje M. opartą na astronomii Kopernika; Hobbes, Descartes, Spinoza, Leibniz tworzą systematy na podstawach nauk matematyczno-przyrodniczych. Wiek XVIII, zwany okresem Oświecenia lub Nowohumanizmu, był we Francyi i Anglii naogół przeciwny M-e, a w Niemczech opierał się na Leibnizu, rozwijając poglądy moralne. Urobiony w tych właśnie K a n t, który przyjął przyrodnicze i poznawczo-teoretyczne nauki angielskie, a także uległ wpływowi prądów społecznych Francyi, utworzy! syntezę wielką w nowym typie M-i, zajmując stanowisko poznawczo-teoretyczne, warunkujące M-ę. W w. XIX twórczość M-czna wybujała tak, jak ongi w Gre-cyi, stawiając mnogość postaci obok siebie. W związku z psychologią i teoryą poznania przeważnie budują swe systematy: w Niemczech Schopenhauer, Fechner, Wundt, Schuppe, Münsterberg, we Francyi ideologowie, pierwotny Cousin, Vache-rot, Lachelier, Bergson, w Anglii Hamilton, M a n s e 1, późniejszy Lewes, Bruce, Laurie, Ferrie r, Bradley, Hodgson, Adam son, Ward, Hic-kok, Brownson, Allcott, we Włoszech Ferri, w Hollandyi van der Wyck, w Czechach K r a m â ?, w Polsce Stru ve. Na gruncie matematycznym wznosi ją nasz Hoene-Wroński, na historycznym Renan. Nauki przyrodnicze wycisnęły piętno na M-e niemieckiej Sc helling a, Ostwalda, Haeckla, angielskiej wcześniejszego Schillera, U p t o-na, Balfoura. Wpływ rozstrzygający sztuki zaznacza się u Ravaissona we Francyi, Rus ki na, C o 1 e r i d g e’a, Browninga w Anglii, w Szwecyi u af Leopolda, Tho-rilda, Ehrenswärda, fosforystów, Ryd-b e r g a, w Hollandyi u Hemsterh uysa, na Węgrzech u Hetényi’ego, w Czechach uPalackyego, u nas u L i b e 11 a. W pływowi religii katolickiej w kształtowaniu M. ulegają: w Niemczech Baader, Günther, we Francyi Lamennais, de M a i s t r e, N a v i 11 e, Car o, Oli é-L e prune, ontolo-gizm w Lowanium, w Anglii Harper, Newman, we Włoszech Bonavino, w Hiszpanii Balmes i Cortès; gdy w r. 1879 encyklika „Aeterni patres“ uznała M-ę Tomasza z A q u i n o za przyjętą dla kościoła katolickiego, urósł tomizm w Academia Romana di 8. Tommaso i w uniwersytetach w Paryżu, Lowanium i Fryburgu. Inne religie wyznaniowe, lub niewyznaniowe stały się podwaliną M-i u Niemców Fichte g o syna, Ulriciego,

— Już w pierwocinach M-i daje się wykazać w każdym wypadku przewaga jakiegoś charakteru wyłącznego. U narodów azyatyckich starożytnych religia zazwyczaj piętno nadaje. Grecy nadali jej charakter umysłowy i uczynili z niej doktrynę. Jończycy wycisnęli na niej piętno naukowe, przeważnie fizyczne, P y t a-gorejczycy matematyczne, H e r a k 1 e i-t o s —moralne, E 1 e a c i — logiczne, teoretycy drobinek przyrodnicze, Sokrates stawia ją wyłącznie na gruncie moralnym, PI a t o n urabia ją z poczucia artystycznego, Arystoteles z naukowego, S toicy i również późniejsze szkoły greckie, z poczucia religijnego. M. grecka trwała do r. 529, kiedy to chrześciański ces. Justinianus, prześladując inowierców, zamknął szkołę nowoplatońską w Atenach. M. przenosi się do Rzymu i wędruje na Wschód, skąd wraca do Europy, dopiero wkońcu w. XI.

Już w w. II i I przed Chr. Stoicy P a n a i t i o s i Poseidonios uczyli w Rzymie, a nowo-platonik Plotinos w w. III po Chr. i uczeń jego, A ra e 1 i o s, tamże działali. Rzymianie, przejąwszy się M-ą grecką, nie byli tak nieoryginalni, jak do niedawna sądzono; dali jej charakter swoisty moralno-religijny, odpowiadający ich poczuciu prawno-państwowemu i kulturze politycznej. Tymczasem chrześciaństwo urastało do potęgi, a walcząc z M-ą wschodnią, grecką i rzymską, samo przedzierzgać się musiało w M-ę, wydając literaturę patrystyczną, gnostyczną i wkońcu, po połączeniu się z arystotelizmem, roznieconym przez Arabów i Żydów w świecie maurytańskim, scholastycz-ną. Przez całe Średniowiecze ciągnie się walka M-i, poniżonej do roli służebnicy teologii (oncilla theologiae), przedewszystkim o byt, z której wychodzi zwycięsko nasamprzód pod postacią teologii przyrodzonej (t. naturalis),, w przeciwstawieniu do

Metalbamin, ob. Paralbumin.

Baumanna, u Anglików Maurice’a, Arnolda, braci Cairdów, F a i r b a i r n a, u Amerykanów Edwards a, Johnsona, Franklin a, Porter a, u Włochów Rosminiego, Giobertiego, Mamianiego, Contiego, Orestana, u Szwedów Biberg a, Geije-r a, B o s t r ö m a, u Norwegczyków Treschowa, M o n r a d a, Hollendra Tielego. — Dziedzina moralności przeważnie wpłynęła na M-ę Fichtego iEuckena w Niemczech, Secré-tana i Renouviera we Francyi, Mart i-neau’a i Greena w Anglii, Royce’a w A-meryce, Masciego i Chiapelliego we Włoszech, Boëthiusa w Szwecyi. Na gruncie prądów ekonomicznych, politycznych i społecznych, urobili systematy Leroux i Rey-na ud we Francyi, u nas Cieszkowski i T rento wski. Najwszechstronniej rozwinęli M-ę Hegel, Krause, Schleiermacher, Schopenhauer v. Hartmann, Lotze.

Metafora, „przenośnia“, gr. [xeTonpopà (trans-latio), postać retoryczna z rodzaju tropów (ob.), polegająca na użyciu wyrazu lub zwrotu w zastosowaniu do przedmiotów, właściwości zjawisk, które mają tylko pewne cechy wspólnó z właściwem znaczeniem zwykłego wysłowienia się. Mówimy: kwiat polny i kwiaty uczuć, w kwiecie wieku; promień słońca i promień nadziei, szczęścia, chwały itd. Poeta mówi o rozpaczy be zgrani czn ej i bezdennej, chociaż rozpacz, nie może posiadać granic prze-

Dr I. H.

cza swoje pochodzenie uosobieniu rzeczy martwych, roślin, zwierząt itp. (L. Komarnicki „Stylistyka polska“ Warsz. 1910, 25). Lecz M. jest nietylko środkiem sztucznym, wyzyskanym świadomie do uplastycznienia stylu, osiągnięcia pewnych efektów artystycznych, M. jest także bezwiednem zjawiskiem języko-w e m, stale ujawniającem się w rozwoju znaczeń wyrazowych, wielkiej doniosłości, w tzw. semautyce czyli semazyologii (ob.). Użycie np. słowa „pojąć“ w znaczeniu „zrozumieć“, franc. comprendre (łac. comprehendere), jest już metaforą. Historyę poglądów na M-ę podaje: Gerber „Die Sprache als Kunst“ (wyd. 2-e, Berl. 1885); rozległe jej zastosowanie w stylu: Brinck-mann „Die M-rn Studien üb. d. Gesch. d. modernen Sprache“ (Bonn 1878, t. I); rolę M-y w semazyologii oceniają: Wundt „Völkerpsychologie I, Die Sprache, 2 Th.“ (Lipsk 1900; Index, s. v.); Raoul de la Grasserie „Essai de sémantique intégrale“ (Par. 1908, t. 2). Strona stylistyczna M-y u Bally „Traité de stylistique

K. A.

franę.“ (Heidelb. 1909).

Metale (grec, to piTaXÀov = kopalnia, kruszec), w życiu pospolitem ciała odznaczające się połyskiem właściwym i dobrem przewodnictwem ciepła; M-e powszechnie znane z wyjątkiem rtęci, są ciałami stałemi, o stosunkowo znacznej wytrzymałości na wpływy mechaniczne, a prócz glinu i jego stopów (ob.), ciałami ciężkiemi, czyli posiadającemi względnie znaczny ciężar właściwy. Chemia poznała większą ilość tego rodzaju ciał niż życie powszednie i rozróżnia: ciała proste, pierwiastki, do których też jedynie stosuje nazwę M-lów i ciała złożone, noszące nazwę aliażów, stopów. Do tych zaś należy szereg ciał ważnych ze względu na swe zastosowania praktyczne jak np.: bronz, mosiądz, nowe srebro i in. Pierwiastki chemiczne dzielono dawniej na dwie grupy odrębne: metalów i metaloidów (niemetalów); podział ten oparty jest jednak na chwiejnych, nie dość pewnych różnicach zewnętrznych pierwiastków i niedostatecznie określa ich charakter chemiczny. Do niewątpliwych M-w (z punktu widzenia chemii) stosuje się jednak określenie, orzekające, że są to pierwiastki o połysku siluym, dobrze przewodzące ciepło i elektryczność, przezroczyste jedynie w warstwach nader cienkich i w połączeniu z tlenem i wodorem dające przeważnie związki o charakterze zasadowym. Różnice znaczne istniejące pomiędzy ciężarami właściwe-mi licznych M-w poznanych, wywołały ich podział na lekkie (c. wł. poniżej 5) i ciężkie. Lekkie strzennych. Znaczna część przenośni zawdzię- M-e podzielono dalej na grupy: potasowców (alkaliczne: potas, sód, lit, cez i rubid), wapniowców (ziem alkalicznych: bar, stront, wapń, magnez) i zięm (beryl, gliu, cyrkon, tor, itr, erb, cer, lantan, neodym, prazeodym, samar); ciężkie na szlachetne (rtęć, srebro, złoto, platyna, palad, iryd, ruten, rod, osm) i nieszlachetne (mangan, żelazo, kobalt, nikiel, uran, chrom, cynk, kadm, gal, german, skand, miedź, ołów, ind, tal, cyna, tytan, tantal, niob, wolfram, wanad, molybden, tallur, bizmut i antymon). Podział ten nie jest jednak ścisły i ustąpił miejsca innemu: ugrupowaniu pierwiastków podług ich ciężarów atomowych. Obecnie podług układu peryodycznego Mendele-jewa (1869), nieliczne tylko grupy np.: pota-sowce, pozostały nadal bez zmiany, natomiast niektóre pierwiastki uważane poprzednio za metale (np. bizmut, antymon i in.), zaliczono do grup złożonych przeważnie z metaloidów (ob. peryodyczny system pierwiastków). Wszystkie M-e prócz rtęci są w zwykłej ciepłocie ciałami stałemi i tworzą prawie wyłącznie związki stałe. Na powierzchni wygładzonej okazują połysk mocny i odbijają w stopniu wy-Metafrazys (gr. fiaTacppàÇ(d==omawiam) „omó- sokim światło (zwierciadła metaliczne); barwa wienie“ przekład dosłowny z jednego jęz. na M-ów jest przeważnie białawo-szara (złoto w stanie inny, przerobienie poezyi na prozę, nakoniec tłu- rozdrobnionym jest brunatno-żółte, miedź żółto-maczenie (interpretacya) dzieła.    K-A czerwona). W warstwach nader cienkich (blasz-

Metakrzemiany, ob. Krzemiany.    kach) M-e przeświecają: śrebro światłem nie-

Metal lustrzany, ob. Nikiel.    bieskawem, złoto zielonem. W zwykłych wa-

no

Wlelka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I Tom XLVI Zeaz. 366b

Ciągliwość złoto    miedź

srebro    cynk

żelazo    cyna

nikiel    ołów

ołów

cynk

żelazo

nikiel

cyna platyna

Girardin podaje zestawienie następujące, w któ-rem uwzględnia jeszcze kowaluość:

Kowalność

Walcowalność

ołów

złoto

srebro

glin

miedź

cyna

złoto

cynk

srebro

glin

miedź

platyna

żelazo

cyna

ołów

cynk

platyna

żelazo

nikiel

pallad

10,57

18,78

11,00

11,37

11,40

11,86

12,10

12,26

13,59

wapnia 1,58 chromu magnezu 1,75 cynku cezu

7,29 rutenu 7,42 rtęci 7,88 wolframu 18,00 18,68 13,33 21,15

8,18 złota 8,72 irydu 8,90 platyny 21,48 8,95 osmu

22,48

31,33 kadm 20,05 bizmut 1,80

28,10 15,20

runkach większość M-ów posiada pewien zapach właściwy każdemu z nich, który znika przy bardzo dokładnem ich oczyszczeniu (z wielką trudnością u mosiądzu, żelaza i stali), należy jednak przy wąchaniu unikać chuchania na M. Zapach powraca już przy dotknięciu M-u nie zupełnie suchą ręką. Możliwe jest rozróżnienie zapachu cynku, cyuy i glinu, zapachu miedzi właściwego i mosiądzowi, wkońcu zapachu silnego żelaza i stali. Zapachy te powstają przez działanie wytworów wydzielczych skóry na M. Wszystkie M-e krystalizują się, niektóre z łatwością otrzymać można w kryształach (bizmut, antymon, cynk), inne okazują budowę krystaliczną dopiero po trawieniu. Twardość w stosunku do twardości ołowiu przyjętej za jednostkę wynosi: dla cyny 1,7; bizmutu 3,3; kadmu 6,9; złota 10,7; cynku 11,7; srebra 13,3; glinu 17,8; miedzi 19,3; platyny 24,0; żelaza kutego 60,7; dla szarego żelaza lanego 64,0. M. okazujące stale wyraźną budowę krystaliczną są bardzo kruche, niejednokrotnie dają się proszkować (antymon, bizmut, cynk); inne są nader ciągliwe; naogół stopień ciągliwości wzrasta wraz z ciepłotą; cynk jednakże, kruchy w zwykłej ciepłocie, staje się przy 100° ciągliwym, a przy 200° znów kruchym. M. są kowalne i ciągliwe; przy wykuwaniu, walcowaniu i wyciąganiu stają się bardziej spoiste, twardsze, sprężystsze, ostatecznie jednak nader kruche; przez wyżarzanie natomiast otrzymują znów swe własności pierwotne. Ciągliwość nie zawsze jest proporcyonalna do kowalności. W zestawieniach następujących wymienione są M-e w porządku zmniejszających się ich własności walcowalności i rozciągliwości:

Walcowalność złoto srebro miedź

Ciągliwość platyna srebro żelazo miedź złoto glin nikiel pallad cynk cyna ołów

Wytrzymałość M-ów jest proporcyonalna do ich twardości. M. ciągliwe można szwajsować (skle-pywać), kawałki potasu łączą się w jedną całość już pod ciśnieniem palca; rozdrobniona bardzo platyna, miedź, ołów, tworzą pod znacznem ciśnieniem masy ścisłe; kawałki żelaza, miedzi, platyny można szwajsować na gorąco. Ciężar właściwy M-ów zwiększa się zwykle przez ich wykuwanie, walcowanie i wyciąganie. Wynosi on dla:

litu 0,59    lantanu    6,05    srebra

potasu 0,87    niobu    7,06    tantalu

sodu 0,97    antymonu 6,72    toru

rubidu 1,52    cezu    6,73    ołowiu

7,74 palladu 7,15 talu 1,88 manganu 7,23 rodu berylu 2,10    cyny

strontu 2,50    indu

glinu 2,97    żelaza

baru 4,00 molybdenu8,62 uranu cyrkonu 4,15    kobaltu

germanu 5,47    kadmu

wanadu 5,50    niklu

arsenu 5,70    miedzi

galu 5,96    bizmutu    9,82

Przyjąwszy przewodnictwo ciepła srebra = 100, taż własność innych m-ów wyrazi się jak następuje: glin

antymon    21,50    miedź    104,07    cynk

ołów    8,50    magnez    34,30    cyna

żelazo    11,90    platyna    8,40

złoto    53,20    rtęć    1,35

Okoliczności zmieniające budowę cząsteczkową M-w wpływają zarazem na zmianę ich przewodnictwa ciepła, a proporcyonalne do niego jest też zapewne przewodnictwo elektryczności. Własności te M-ów zależne są w znacznym stopniu od drobnych przymieszek ciał obcych w M-ch. Niektóre M-e chemicznie czyste mało mają zastosowania w technice; żelazo staje się przydatnem dopiero przez zawartość węgla, rozmaitą w różnych materyałach (żelazie łanem, stali, żelazie kutem), pręcik żelaza lanego o przecięciu lm³ zostaje rozerwany przy obciążeniu 10 kg., a drut tychże wymiarów z pewnych gatunków stali może być obciążony 200 kg. Przymieszki drobne wolframu, chromu, niklu wywierają wpływ znaczny na własności stali. Punkty topnienia M-ów wahają się między —40°C (rtęć) i ciepłotą wysoką, niedostępną dla naszych sposobów mierzenia. Najtrudniej topią się chrom, platyna i iryd. Przy dostatecznie wysokiej ciepłocie M. ulatniają się; rtęć, potas, sód, kadm, cynk i magnez można destylować, a niedawno Moissan spostrzegł, że wszystkie M-e przechodzą w stan gazowy (parują) o ile zostaną ogrzane do dostatecznie wysokiej ciepłoty. Posiłkując się prądem elektrycznym 300 ampe-rów i 110 volt, zdołał ulotnić 230 gr. miedzi w przeciągu 8 minut. Punkt wrzenia złota leży nieco wyżej. Przy prądzie 110 volt wystarcza opór 500 — 700 amperów do ulotnienia platyny, osmu, rodu i innych platynowców. Prąd 110 volt i 500 amperów ulatniający 150 gr. złota w przeciągu 5 minut, zdoła w tymże czasie zamienić zaledwie 12 gr. platyny w stan gazowy. Z pomiędzy M-lów nie-

Ol

szlachetnych, najniższy

mangan, dalej idą nikiel chrom, a po przerwie znacznej trudno-lotne żelazo. Molibden i wolfram są najtrudniej lotne; wolfram przy prądzie 110 volt i 700 amperów zaczyna się ulatniać dopiero po 20 minutach. Watts daje zestawienia następujące punktów wrzenia M-ów: cynk

kadm    1025°    chrom    2    500°    pallad

ołów    1250°    żelazo    2 600°    iryd

srebro    1850°    platyna    2    650°    osm

miedź    2100°    tytan    2    700°    uran

cyna    2170°    rod

mangan 2 200°    ruten

M. łączą się z sobą wzajemnie, a połączenia te stapiają się z nadmiarem jednego z nich przy-czem tworzą się aliaże (stopy, spiże). Wszystkie M. łączą się z tlenem, większość ich do kilku związków. Przy ciepłocie zwykłej żaden M. nie utlenia się w zupełnie suchein powietrzu, wszystkie przy ogrzewaniu, prócz złota, platyny, irydu, rodu, palladu, srebra, które się łączą z tlenem tylko w pewnych okolicznościach określonych. Na masach ścisłych M-w, warstwa wierzchnia tlenku odgrywa niekiedy rolę ochrony od utleniania dalszego. Wiele M-ów rozkłada wodę, niektóre w ciepłocie zwykłej (potas, sód), inne dopiero w wysokiej ciepłocie (żelazo, cynk). M-e nierozkładające wody w ciepłocie zwykłej, rozkładają ją bądź w obecności kwasów łączących się z M-em z utworzeniem soli (żelazo, mangan, cynk i in.), bądź w obecności zasad alkalicznych (glin, antymon i in.). W powietrzu wilgotnem nie ulegają zmianie: rtęć, złoto, srebro i platynowce (uazywaue przeto M-mi szlachetnemi); cynk, ołów, miedź pokrywają się mocno przylegającą warstwą tlenku, chroniącą M. od zmiany dalszej. Potas, sód i niektóre inne M-e tak szybko utleniają się na powietrzu wilgotnem, że przechowywać je można jedynie w cieczach niezawie-rających tlenu. Nader mocno rozdrobnione M-e utleniają się niekiedy na powietrzu z objawami ognia. Kwas węglowy zawarty w powietrzu podobnie jak pary innych kwasów przyśpiesza utlenienie M-ów; w stosunku do niektórych z nich (np. miedzi), podobnie działa obecność amoniaku. Większość M-ów odciąga kwasowi azotowemu tlen, przyczem tworzą się tlenki M-ów, które naogół łączą się z inną częścią kwasu azotowego na sole. Stężony kwas siarkowy z nie-któremi M-mi daje sole (siarczany), przyczem część kwasu siarkowego zostaje odtleniona do kwasu siarkawego. Prawie wszystkie xMe dają z tlenem i wodorem wodorotlenki zasadowe (wo-dziany), które przez utratę wody dają bezwodui-ki zasadowe (tlenki), a z kwasami przeważnie sole krystaliczne. Tlenki M-ów lekkich są bezbarwne, M-ów ciężkich przeważnie zabarwione w sposób charakterystyczny. Niektóre wodzia-ny mają naturę dwoistą, albowiem względem kwasów mocnych zachowują się jak zasady,

940° nikiel 2 450° złoto 2 800°

2 820° 2 850° 2 950° 3100°

2 750° molibden 3 350° 2 780° wolfram 3 700°

Metale.

wrzenia okazuje j a względem zasad mocnych jak kwasy (wodzia-ny glinu, cynku). Niektóre M-e ciężkie dają z tlenem i wodorem przeważnie kwasy (tytan, molibden), dla innych zaś niższe formy utlenienia są zasadami, wyższe natomiast kwasami (żelazo, chrom, antymon, cyna i in.). Tlenki M-lów szlachetnych rozkładają się już od ogrzania, inne tlenki przez ogrzewanie z węglem, tlenkiem węgla, wodorem, z węglowodorami od-tleniają się do metalu. Z roztworów swych soli niektóre M-e wydzielane zostają przez inne M-e, osadzane przez pewne ciała odtleniające, wkońcu przez działanie prądu elektrycznego. Wszystkie M-e łączą się z siarką i z chlorowcami. Liczne M-e posiadają zdolność pochłauiania znacznych ilości wodoru bez zatracania wygląda metalicznego; tego rodzaju połączenia uważaćby więc można za aliaże M-ów z wodorem. W ciepłocie żaru czerwonego platyna, pallad, żelazo przepuszcza też tlenek węgla, a gaz ten jak również kwas węglowy i tlen zostają pochłaniane przez szereg M-ów stopionych.— M-le zrzadka znajdują się w przyrodzie w stanie rodzimym, jedynie te, które posiadają małe powinowactwo z tlenem, występują przeważnie lub wyłącznie jako takie (złoto, platyna, pallad, iryd, rod). Pozatem M-e znajdują się pod postacią rud czyli związków z tlenem, siarką, rzadziej z tellurem, arsenem, chlorem i jodem. Z rud otrzymujemy M-le za pomocą sposobów rozmaitych: a) przez zabiegi mechaniczne (wymywanie piasku złotego lub pirytu złotonośnego); b) przez wytapianie np. bizmutu z towarzyszących mu rud niklowych i kobaltowych lub przez desty-lacyę np.: rtęci z jej rud; c) przez odtlenienie tlenków M-ów przy wysokiej ciepłocie np. ołowiu z glejty, cyny z kamienia cynowego, miedzi z malachitu i lazurytu, żelaza z żeleziaka, niklu z jego tlenku, cynku z galmanu itd.; d) przez rozkład połączeń siarkowych M-ów za pomocą tlenu z powietrza, np.: rtęci i złota z ich siarczków, lub też za pomocą innych środków np.: rozkład siarczków srebra, ołowiu, rtęci, antymonu, cynku za pomocą żelaza; e) przez wyciąganie (ko-pulacyę) za pomocą stopionego ołowiu (srebro, złoto); f) przez wyciąganie zapomocą rtęci i ogrzewanie utworzonej ortęci do ulotnienia rtęci (srebro, złoto); g) przez rozpuszczenie i osadzenie zapomocą innych M-ów, np.: srebra z roztworu jego siarczanu lub też z zawierającego srebro roztworu soli kuchennej zapomocą miedzi, miedzi z roztworu jej siarczanu przez osadzenie zapomocą żelaza albo zapomocą ciał odtleniają-cych np.: złota z jego chlorku za pomocą siarczanu żelazawego; h) przez rozłożenie stałych chlorków zapomocą innych M-lów np.: chlorku srebra zapomocą żelaza lub cynku; i) zapomocą prądu elektrycznego.—Złoto, miedź, żelazo, cyna były znane bardzo wcześnie, na ich otrzymywaniu i przerabianiu polegała cywilizacya okresów wczesnych. Teofrast (ob.) znał już także rtęć a Bazyliusz Walentinus w w. XV znał cynk,

warstwą metalu; 2) (gal w a no p 1.)—przygotowywanie przedmiotów nie metalicznych do przyjęcia na się warstwy metalu w przebiegu galwanoplastycznym (ob.). W przebiegach gal-wanoplastycznych chodzi albo o pokrycie jakiegoś przedmiotu (modelu) warstwą metalu, albo o zrobienie z tego przedmiotu odbitki. Przedmioty te (modele) są sporządzane z materya-łów rozmaitych, najczęściej z gutaperki, wosku, gipsu, metali łatwo topliwych, kleju i t. d. Niektóre z tych materyałów są złemi przewodnikami prądu, i M., jedna z najważniejszych spraw w galwanoplastyee, ma właśnie na celu uczynienia modelów zrobionych z tych materyałów przewodnikami dobremi. Przewodnictwo to osiąga się przez pokrycie ich powierzchni warstwą miałko startego grafitu, z ciał metalizujących najlepiej nadającego się do działań galwanoplastycznych, gdyż cząstki jego, nadzwyczaj drobne i o wystarczającej lepkości przylegają znakomicie do form b. delikatnych, nie zacierając bynajmniej ich rysunku i nie szkodząc ich wyrazistości. Dla zwiększenia przewodnictwa warstwy grafitowej łączą grafit chemicznie z solami złota i srebra. M. przedmiotów, do których grafit nie przystaje, odbywa się innym sposobem: zanurzają model do spirytusu, oblewają potem obficie rozczynem siarcza-miedziowego, posypują drobnemi opiłkami żelaznemi i pocierają szczoteczką miękką, przez co model zostaje pokryty cieniutką powłoką miedzianą, dobrze przewodzącą prąd galwaniczny. M. przedmiotów ceramicznych może się odbywać jedynie przez złocenie, srebrzenie lub platynowanie. Grafit może być jeszcze pomocny, gdy chodzi o otrzymanie formy (odbitki) z modelu metalicznego. W tym razie grafit, pokrywając model, nie przerywa bynajmniej prądu, chroni zaś od działania substancyi kąpielowej na model i pomaga łatwiejszemu oddzieleniu odbitki, chroniąc model od obtarcia lub nadwerężenia; 3) (technol. drzewa),— nasycanie drzewa środkami przeciwgnil-nymi, przez co drzewo zostaje zabezpieczone nie tylko od gnicia, ale też przeciwko niszczeniu go przez robactwo. Nasycaniu ulegają zwykle podkłady kolejowe, słupy telegraficzne, kostki do bruków, słupy do umocowania wybrzeży. Sprawy przygotowawcze polegają na wyługowaniu (moczeniu drzewa w ługu), ogrzewaniu i działaniu na drzewo parą wodną pod pe-wnem ciśnieniem, ułatwia to przenikaniu płynów nasycających do wnętrza drzewa. Nasycanie może się odbywać trzema sposobami: przez zanurzenie drzewa do płynu; przez wciskanie płynu do drzewa ciśnieniem słupa cieczy i przez wciskanie płynu do drzewa ciśnieniem zewnętrznemu Pierwszy sposób, zaproponowany przez Anglika Kyana (1832) za płyn nasycający używa chlorku rtęciowego (Sublimatu). W ka-Metalizaoya a. Metalizowanie: — !) (wogó- ' dziach drewnianych znajduje się rozczyn 1 cz.

bizmut, antymon. Inne M-e odkryto znacznie Je) pokrywanie przedmiotów nie metalicznych później, wiele z nich dopiero w w. XVIII i XIX.

Powszechnie znanym M-om poświęcili szczególną uwagę już chemicy najdawniejsi; wierzono w możliwość ich przemiany wzajemnej, a uszlachetnianie M-w było przez całe wieki celem głównym chemii i szczyt swój znalazło w alchemii (ob.).—Obecnie M-le i ich połączenia odgrywają w technice rolę najwybitniejszą i bez nich niemożliwa byłaby wogóle nasza cywilizacya. — Por.: Rössing „Gesch. d. Metalle“ (Beri. 1901); Neumann „Die Metalle, Gesch., Vorkommen, Gewinnung,

Statistik“ (Halle 1904); Hollard „Metallanalyse auf elektrochemischem Wege“ (Berl. 1906); Baumann „Die Festigkeitseigenschaften d. M. in Wärme u. Kälte“ (Stuttgart 1907).

Metalepsis (greek. p.eta>.7]<{a<;), przestawienie, postać retoryczna (rodziaj metonymii): polega na podstawieniu zm. wyobrażenia właściwego, innego, które kojarzy się z nim, jako przyczyna lub skutek itp. Np. „opłakujemy go“ zm. już umarł, itp.

Metalepsja (chemia) ob. Substytucya w chemii.

Dr A. J. G.

K. A.

Metaliczna kąpiel — urządzenie używane w pracowniach chemicznych do równomiernego ogrzewania rozmaitych przedmiotów i przyrządów do pewnej ciepłoty stałej przez zanurzanie ich do łatwo topliwych metali lub stopów. Kąpiele te używane są do ogrzewania ciał do ciepłot wyższych, nietylko przekraczających punkt wrzenia wody, ale i ciepłotę wrzenia, a nawet rozkładu rozmaitych cieczy organicznych, jak parafina, olej itd., zwykle przy ciepł. po nad 220°C. Kąpiel składa się zwykle z naczynia metalowego odpowiednich rozmiarów, zapełnionego metalem lub stopem i ogrzewanego bezpośrednio ogniskiem. Jako materyału do kąpieli M-nej używają najczęściej ołowiu lub łatwo topliwych stopów Rosego, Wooda itd. Stop Ro-sego: 2 cz. bizmutu, 1— cyny i 1—ołowiu; punkt topnienia 93,75°C. —Stop Wooda: 4 cz. bizmutu, 1—cyny, 2 —ołowiu i 1 —kadmu; punkt topnieniami^. Punkt topnienia ołowiu — 328°C. Ob. Kąpiel chemiczna.

Metaliczne zasady, ob. Zasada.

Metaliki (z franc, métalliques, właściwie rescriptions métalliques), t. j. certyfikaty na monetę metaliczną-, tak nazywano we Francyi papiery publiczne, wydawane w r. 1797 przez Dy-rektoryat w zastępstwie mandatów czyli assy-gnacyi. Później tem samem mianem oznaczono obligacje rządowe austryackie, wystawione na monetę konwencyjną i procentujące się takąż monetą, dla odróżnienia ich od obligacyi realizowanych i procentujących się monetą papierową; również dawne papiery publiczne ross..brzmiące na ruble srebrem i procentujące się w srebrze, dla odróżnienia od papierów wystawionych na assygnacye banku i niemi procentujące się.

nu

A. P-cz.

HgCl₂ w J50 cz. wody; do niego wkłada się siężne. Żelazo lane starannie oczyszczone staje kawałki drzewa, które pozostają w rozczynie od się łudząco podobnem do bronzu, jeżeli je po-8 do 14 dni. Drzewo wchłania w siebie płyn, kryć cienką bardzo warstwą tłuszczu roślinnego lecz tylko powierzchownie. Sposób ten znajduje mało zastosowania. — Drugi sposób dr. franc.

i ogrzewać w piecu do ciepłoty, przy której nie-naolejone żelazo lane nabiega barwą niebieską. Cynę i stopy cynowe pokrywa się zapo-mocą pędzla roztworem 1 cz. siarczanu miedziowego i 1 cz. siarczanu żelazawego w 20 cz. wody, suszy, znów pokrywa roztworem 1 części grynszpanu w 4 cz. octu, powtórnie suszy, w sposób odpowiedni osiąga się połysk tych metalów przez polerowanie szczotką miękką, wkońcu pokrywa lakierem złotym.—Nowym odlewom brouzowym nadaje się ton brunatna wy przez dłuższe pędzlowanie roztworem 4 cz. salmiaku i 1 cz. kwasu szczawiowego w 210 cz. octu. Szczotkuje się aż do zupełnego wyschnięcia obrabianego miejsca i powtarza tę czynność kilkakrotnie w miejscu dość ciepłem, w którem z naczyń płaskich, napełnionych roztworem wątroby siarczanej wywiązuje się siarkowodór. Nabron-zie wytwarza się wówczas cienka brunatna warstwa siarczku miedzi.—W celu bronzowania me-

Boucherie (1841) polega na wprowadzeniu do drzewa 1V₂ procentowego rozczynu siarczanu miedziowego (witryol niebieski). Płyn ze zbiornika, położonego na wysokości 10—12m., wtłacza się za pośrednictwem rury ciśnieniem własnego słupa w store pnia od strony odziemnej, przechodzi przez całą długość pnia i wyciska sok drzewny od strony wierzchołka. Sposób ten stosuje się naprz. do nasycania słupów telegraficznych; nasycanie słupa o 10 m. dług. trwa 13Y₂ doby. —Trzeci sposób został zaproponowany przez Brćanta i Payena; jako płynów nasycających użyto chlorku cynkowego (sposób Burnetta—1840) i kreozotu (olej smołowy z zawartością kwasu karbolowego—sposób Bethella —1838). Przy nasycaniu chlorkiem cynkowym— drzewo paruje się parą wodną o 2 — 3 atm. nadprężności przez 1 —1 Ya godziny, poczem, stwarzając próżnię,    usuwa się z niego wilgoć ca-    tali zagotowuje się 2 cz. grynszpanu i 1    cz.

łą, a następnie    wtłacza się w drzewo przez    salmiaku z octem aż do    zaniku tworzącej    się

godzinę rozczyn    chlorku cynkowego pod ciśnie-    przytem piany, rozcieńcza    wodą, odlewa od osadu

niem 6-8 atm.    Rozczyn składa się z 1 cz.    i gotującym mę płynem    oblewa metale w    ten

(na wagę) Zn Cl₃ rozpuszczonej w 30 cz. wody. Przy nasycaniu kreozotem — drzewo praży się w kotle przez 3—4 godz. przy 100—140°; w innym kotle usuwa się z niego wilgoć, a następnie wtłacza się w drzewo pod ciśnieniem 6—8 atm. przez godzinę olej kreozotowy ogrzany do 50°. Oba te sposoby stosuje się do nasycania podkładów kolejowych.

Metallites, owad, ob. Krusz czak.

Metalochromia, sztuka wywoływania zabarwień dowolnych na powierzchni M-ów. Stal ogrzewana na powietrzu przybiera zależnie od osiągniętej ciepłoty, barwy rozmaite, tzw. nale-ciale, wywołane tworzeniem się nader cienkiej warstwy tlenku żelazawo-żelazowego. Warstwy grubsze tlenku wytwarzają się na żelazie i stali dla Dadania im barwy brunatnej. Na miedzi piękną powłokę brunatną wywołuje działanie tlenku żelaza, natomiast na srebrze osiąga się powłokę szarą siarczku tego metalu przez zanurzanie wyrobów wypolerowanych srebrnych w bardzo rozcieńczonym roztworze wielosiarczków alkalicznych (wątroby siarczanej), z dodatkiem amoniaku, lub też do takiegoż roztworu siarczku amonu, dokładne obmycie, wysuszenie i ostrożne oszlifowanie (oksydowane, galwanizowane srebro). Rozmaite efekty osiąga się na metalach przez tzw. b ro nzo wanie.—Suro we odlewy żelazne naciera się zmoczonemi szczotkami z różnobarwnego drutu mosiężnego lub miedzianego. Żelazo obrabiane kwasami, a następnie zanurzone w roztwór siarczanu miedzi pokrywa się cienką powłoką miedzi, co też osiągnąć się daje na drodze galwanopla-stycznej, podobnie jak różnobarwne powłoki mo-

A. F-cz.

sposób umieszczone na misce drewnianej, by ciecz miała do nich dostęp ze wszystkich stron. Gotuje się dalej aż do osiągnięcia zabarwienia pożądanego. Wówczas zanurza się metale w znacznej ilości wody, wypłukuje je, suszy i szczotkuje szczotką miękką. Powłokę bronzową, zlek-ka połyskującą tlenku miedziawego, trwalszego i wyglądającego lepiej od miedzi czerwonej, otrzymuje się przez pokrywanie dobrze oczyszczonego metalu wypolerowanego zwilżonym tlenkiem żelaza, suszenie, wyżarzenie do czerwoności i wyczyszczenie. Przez gotowanie w stężonym roztworze mieszaniny chloranu potasu i azotanu amonu miedź przyjmuje przyjemne zabarwienie brunatne, które przez ogrzanie (po wymyciu i wysuszeniu) staje się ciemniejszem. Mosiądz można zabarwić Da czarno przez wielokrotne pokrywanie oczyszczonego i polerowanego metalu letnim roztworem azotanu miedzi, a następnie ogrzewanie go nad węglami rozżarzo-nemi. Dla pogłębienia tonu naciera się wkońcu mosiądz olejem drzewnym.—Wygląd matowy i zie-lonkawo-szare zabarwienie, osiąga się na mosiądzu przez działanie bardzo rozcieńczonego roztworu chlorku miedziowego. Piękne zabarwienie fijołkowe nadaje się temu metalowi przez równomierne ogrzewanie do ciepłoty umiarkowanej i jednorazowe pokrycie chlorkiem antymonu.—Ładne zabarwienia osiąga się też zapo-mocą roztworu 50 gr. podsiarczynu sodowego w Ya litra wody zmieszanego z roztworem 15 gr. cukru ołowianego w 250 cm. sz. wody. Naczynie z płynem wrzącym wstawia się do innego naczynia wyłożonego złym przewodnikiem (włosiem itp.) i starannnie oczyszczone metale

zanurza w cieczy. Żelazo staje się przy tem obrabianiu stalowo-błękitnem; cynk przybiera barwę bronzu; miedź również ładnie się zabarwia, lecz nie na żółty kolor złota. Jeżeli cukier ołowiany zastąpić w cieczy powyższej siarczanem miedzi, wówczas mosiądz zabarwi się na kolor czerwony, następnie na zielony, wkońcu na piękny brunatny, mieniący się obydwoma kolorami poprzednimi. Powłoka ta jest bardzo trwała.

go figury elektrochemiczne). Do M-i zaliczyć też można, pozłacanie, posrebrzanie, miedziowanie, niklowanie, cynowanie, platynowanie i t. p., gdyż czynności te również wywołują zmianę zabarwienia metalu.—Spiże zabarwiać można po usunięciu z ich powierzchni zapomocą odczynników chemicznych jednego ze składników. Metal na monety staje się np. bielszym, jeżeli z wierzchniej jego warstwy w kąpieli odpowiedniej przez rozpuszczenie usunąć miedź, pozostaje wówczas warstwa o większej zawartości srebra. Podobnie można zabarwiać

na rozmaite kolory śpiże zawierające złoto.— Por. Buchner „Die Metallfärbung“ (wyd. 3-e, Beri. 1904); L. Müller „Die Bronzewaarenfabri-kation“ (wyd. 2-e, Wied. 1902).

Metalografia; 1 ) (drukarstwo), sposób ry-towania bezpośredniego na płycie metalowej (miedzianej) przy pomocy igły lub sztyftu; sposób ten podał Sach z Monachium. Rysunek przetwarzają następnie przez wygryzanie kwasem miejsc nakłutych w płycie, przydatnej do robienia odbitek na prasie drukarskiej; sposób ten miał zastąpić drzeworytnictwo; 2) (metalurgia) w ścisłem znaczeniu tego wyrazu, ma na celu badanie mikroskopowe i opis budowy metalów i ich stopów. Ze względu jednak, że ścisłej granicy pomiędzy metalami i metaloida-mi nie da się przeprowadzić, M. wnika w dziedzinę dalszą, a więc opisuje i bada nietylko metale i stopy metaliczne, ale również ciała, które, nie mając własności metalicznych, tworzą jednak z metalami stopy czy to pod postacią związków chemicznych, roztworów stałych lub zwyczajnych mieszanin mechanicznych (np. wystarczy wskazać na żelazo i fosfor lub siarkę, na miedź i tlen). Heyn i inni w sposób następujący określają szerzej i właściwiej zadania metalografii dzisiejszej: a) opisowe stwierdzenie oddzielnych części składowych (składników metalograficznych) stopów, znalezienie własności fizycznych i chemicznych, jak również rodzaj ich uporządkowania, uzasadnienie zależności pomiędzy temi czynnikami a własnościami metalu całkowitego; b) określenie zmian, jakim ulegają składniki M-gräficzne pod wpływem rozmaitej obróbki termicznej stopów (nagrzewanie, hartowanie, zmiany kształtów); określenie zmian w budowie wewnętrznej ciała, stopu lub metalu pod wpływem czynników fizycznych i chemicznych (np. utlenianie, nawęglanie, pochłanianie np. gazów, wodoru). W zastosowaniu do żelaza i stali, które uważamy jako stop żelaza chemicznie czystego z innemi pierwiastkami, a przedewszystkiem z węglem, M. dąży: a) do wyjaśnienia i opisania oddzielnych części składowych tego stopu, jego własności chemicznych i fizycznych; b) do zbadania wpływu ugrupowania różnorodnego składników na własności ogólne stopu i c) zbadania zmian, zachodzących w własnościach stopu, jako też jego części skła-

I>r A. J. O.

W roztworze miedziowym przy dodaniu 73 cz-cukru ołowianego cynk czernieje, a kolor staje się głębszym jeszcze przez pokrycie cienką warstwą wosku. W roztworze wrzącym 1 części emetyku i 1 cz. winnego kamienia w 30 cz. wody i 3—4 cz. kwasu solnego mosiądz pokrywa się pięknemi barwami, najpierw zło-tawożółtą, następnie miedziowoczerwoną, fijoł-kową, wkońcu błękitnoszarą. —O dl e wy cynkowe zabarwia się na kolor czarnobrunatny przez pokrycie roztworem siarczanu miedzi; wówczas miejsca wypukłe przybierają przez tarcie suknem połysk miedzi. Na kolor czarny zabarwia się cynk przez pokrycie roztworem 100 gr. chlorku antymonu w 1 kg. wyskoku, do którego dodano 50 gr. kwasu solnego, należy natychmiast wysuszyć, poraź drugi pokryć płynem, wysuszyć i natrzeć pokostem lnianym. —O patynowaniu czyli wytwarzaniu patyny zielonej (węglanu miedzi) na miedzi i bronzie, ob. Pa-tyua.—Oddzielną gałąź M-i tworzy galwano-chromia, która osiąga zabarwienia rozmaite metalów, zapomocą prądu galwanicznego. Aby na miedzi pozłacanej, mosiądzu itp. otrzymać mieniące się powłoki, napełnia się cylinder z porowatej porcelany niepolewanej, roztworem rozcieńczonym glejty ołowianej w ługu potasowym, zanurza w nim przedmiot złocony, a cylinder wstawia się do naczynia z bardzo rozcieńczonym kwasem azotowym. Do kwasu wstawia się blaszkę platynową, połączoną z biegunem ujemnym słabej bateryi galwanicznej. Przy zbliżaniu do przedmiotów znajdujących się w cieczy zawierającej ołów, drutu platynowego, złączonego z biegunem dodatnim bateryi, bez dotykania przedmiotów, powstają i szybko zmieniają się barwy na metalu. Wywołuje je osadzająca się na nim nader cienka warstwa nadtlenku ołowiu, mocno przylegająca do przedmiotów Piękniejsze i trwalsze zabarwienia daje przy użyciu małej bateryi roztwór siarczanu amonowo - żelazawego. Przy oblaniu starannie wypoleiowanych, lub przez zanurzenie w kwasie oczyszczonych, a umieszczonych w misce porcelanowej, płytek stalowych, srebrnych lub złotych, roztworem grynszpanu w occie i zetknięciu z pręcikiem cynkowym, otrzymuje się pierścienie koncentryczne, które przez dłuższe zetknięcie się płytki z cynkiem stopniowo się powiększają. Jeżeli następnie płytki wysuszyć, natrzeć miękkiem płótnem i ogrzać nad lampą spirytusową, występuje barwa za-zadnicza, na której pierścienie wspomiane tworzą jakby rysunek pióra pawiego (Nobile- dowych, pod wpływem ogrzewania, studzenia,

roz-

ciśnienia, magnetyzowania itd.—Środki badania (badania mikroskopowe, które uzupełniają rozbiór chemiczny, oraz wnioski stąd wypływające). Badać należy dokładnie nie tylko materyał gotowy, wynik ostateczny wytwórczości, ale tak samo i próby wzięte w rozmaitych okresach stygnięcia materyału badanego, gdyż to wpływa na jego budowę. Pierwszy, kto rzucił myśl genialną wkroczenia za pomocą mikroskopu do układu wewnętrznego żelaza i stali był badacz angielski Sorby; podjął te badania, ściśle mikroskopowe r. 1863, przeprowadził wielką ilość doświadczeń i położył pierwsze zasady nowej nauki, która nieco później wydała wyniki znakomite, nawet z wyłącznie praktycznego punktu widzenia, odsłaniając tajemnicę niepojmowanych przedtem zjawisk. Współcześnie z Sobrym, ale nie znając prac tegoż, podejmuje poszukiwania M-ficzne Martens, opracowuje szczegółowo metody badania zapo-mocą wygładzania i trawienia. W ich ślady wstępują uczeni tej miary, jak Ho we, Saureur, Wedding, Arnold, Garvisen i inni; największe jednak bez zaprzeczenia zasługi po Sobrym położył metalurg francuski F. Osmond (1885), który ujął wyniki dotychczasowych badań mikroskopowych w układ naukowy, tworzący podwalinę M-i żelaza i stali, jako nauki samodzielnej. Osmond z Werthem ogłaszają teoryę komórkową budowy stali, i odtąd M. zaczyna rozwijać się prawidłowo. Ok. r. 1900 następuje zwrot w badaniach M-ficznych. O ile do tego czasu panował kierunek, mający na celu wyszukiwanie nowych składników M-ficzuych, opis tychże, a następnie ulepszenie techniczne metod badania, to odtąd daje się dostrzedz dążenie do zestawiania wyników badań i zastosowania ich w praktyce: w badaniach używa się środków pomocniczych chemii analitycznej i fizycznej; same zaś badania rozszerza się na pozostałe metale, stopy i inne substancye. Podobnie jak teorya komórkowa Osmonda, tak i badania teoretyczne H. Le Chateliera ogłoszone w r. 1895, w których po raz pierwszy wskazano na analogię, istniejącą między roztworami wodnemi soli a stopami, miały wpływ ogromny na rozwój M-ii; prace zaś i doświadczenia, mające na celu mierzenie wysokich ciepłot, jak również obmyślane przezeń przyrządy do tychże celów, posiadają znaczenie tak doniosłe, że śmiało można powiedzieć, że bez pyrometru Le Chateliera badania M-ficzne jeszcze dzisiaj znajdowałyby się w okresie początkowym rozwoju. Aż do r. 1896 braknie uzasadnionego objaśnienia zjawisk krzepnięcia i przemian w stopach żelaza i węgla. Dopiero r. 1897 H. Le Chatelier objaśnił zarówno przebieg krzepnięcia jak i zmiany, zachodzące w masie skrzepniętej, uzależniając to od wydzielania osobników chemicznych z roztworu stałego. H. M. Howe układa dla rozmaitych gatunków żelaza tablicę z wyszczególnieniem wła

sności gatunku każdego, a już w r. 1875 Roberts-Austen po raz pierwszy prowadzi badania przebiegu krzepnięcia roztworu płynnego żelaza z węglem i buduje krzywą zawartości węgla w żelazie ze zmianą ciepłoty krzepnięcia stopu. Acz później, prace Heyna, Carpentera, Keelinga, Benedicksa i inn. zaprowadziły pewne zmiany, praca Roberts-Austena pozostanie zawsze podstawową. Dzięki odkryciom Sorbyego i Osmonda, Le Chateliera i Roberts-Austena mgła tajemnicy, która była okrywała zjawisko, towarzyszące tworzeniu się żelaza, została usuniętą i wiedza ludzka pozyskała pod postacią M-ii nową dziedzinę doniosłą dla praktyki, gdyż nie jest pojęciem oderwanem, lecz przeciwnie ściśle związanetn z życiem i z tak ważnym a powszechnionym utworem, jak żelazo. Z głównych przyrządów pomocniczych do badań M-ych: mikroskop został wprowadzony r. 1864 przez Sorbyego; mikrofotografia została wykonana przez Charles Hoolea według wskazówek Sorbyego w tym samym roku, pyrometr zaś przez

H. Le Chateliera r. 1886. Przy badaniach metalograficznych powierzchnię metalu się poleruje, a potem poddaje działaniu środków trawiących: roztworu jodu w jodku potasu, albo rozcieńczonego kwasu saletrzanego lub solnego; otrzymujemy wskutek tego powierzchnię metalu niegładką, o pewnym rysunku wzorzystym. Wskazuje to na niejednolitość żelaza. Rozpatrując taki przekrój pod mikroskopem, powiększającym 100—1000 razy, poznajemy układ wewnętrzny metalu. Mikroskop daje możność wnioskowania jak o składzie chemicznym żelaza, tak i o budowie jego; a więc i możność wykrycia obecności; żużlu, grafitu, siarczka żelaza, fosforu itd.; oraz ścisłości lub porowatości metalu. Korzyści M-ii są istoty teoretycznej: rozszerza naszą znajomość budowy metali, daje podstawy naukowe do wyprowadzenia praw, którym podlega rnaterya przy swojem powstawaniu i dalszej obróbce; i pr akty c znej: —przy dokonaniu ścisłej próby i sprawdzeniu materya-łów, co daje możność kontrolowania wytwórczości przemysłowej; wyjaśnia przyczyny wad w rnate-ryale; pomaga do ich usunięcia. Wśród uczonych, którzy byli szeroko zastosowy wali M-ę i przyczynili się do jej rozwoju, należy wspomnieć o Alf. Rzeszotarskim: jeden z pierwszych należycie ocenił jej doniosłość i korzyści, które hutnictwu żelaza i stali oddać może. Artykuły swe umieszczał w pismach polskich (np. „Światło“ 1899); r. 1898 wydał obszerną pracą z tej dziedziny w jęz. rossyjskim; „Mikroskopieze-skija izsljedowanija żeljeza (i) stali i czuguna“ (Pbg. 1898); miał rozpocząć wykłady z tej dziedziny w Politechnice petersburskiej, ale śmierć przedwcześnie stanęła na przeszkodzie (f 17 stycz. 1904). W pismach technicznych opracowuje ten dział St. Pilarski, St. Prauss, J. Za-widzki, S. W. Surzycki. — Por.: St. Pilarski („Prz. Techn “    1908) i S. W. Surzycki („Prz.

Pr A. J, G.

wypadku jak atom potasu.

— P or.:

ta, platyny itd.

Techn.* 1901).—Bibi : Behrens „D. mikroskopische Gefüge d. Metalle u. Legierungen“ (Hamb, i Lipsk 1884); B. Martens i E. Heyn „Ueb. die Mikroskopie im auffallenden Licht“ („Mitth. d. techn. Versuchsstation in Berlin“ 1899); Züptner „Lehrb. d. Siderologie“ (Lipsk 1900—4); Le Chatelier „La technique de la M. microscopique“ (Par. 1901); E. Heyn „d. M. im Dienste d. Hüttenkunde“ (Freib. 1903); P. Goerens „Einführung in d. M.“ (Halla 1906); Osmond „M-phische Analyse d. Eisenkohlenstofflegierungen“ (Halla 1906); Rud. Ruer „D. M. in elementarer Darstellung“ (Hamburg i Lipsk 1807). Stale sprawozdania w „Journ. of Iron a. Steel Inst.“; „Rev. d. Metallurgie“, „Metallurgie“ (mem.), „Stahl u. Eisen“ (Düsseldorf)/ p'cz-

Metaloidy (niemetale), pierwiastki: tlen, wodór, azot, chlor, brom, jod, fluor, siarka, selen, tellur, fosfor, arsen, bor, krzem, węgiel, argon, ksenon, krypton i prawdopodobne hel, które naogół są złemi przewodnikami ciepła i elektryczności i nie posiadają połysku metalicznego lub też posiadają go w mierze niedoskonałej. Podział dawny pierwiastków, polegający na wyodrębnieniu M-dów, jest nieścisły; mimo to wymienione ciała proste ugrupować możua na zasadzie ich własności chemicznych w sposób następujący a) oksygienidy: tlen, siarka, selen, tellur, chlor, brom, jod, fluor i b) M. w ści-ślejszem, słowa znaczeniu: azot, fosfor, arsen, bor, krzem, węgiel, wodór.—Z pomiędzy M-ów gazami w zwykłej ciepłocie są: tlen, wodór, azot, chlor, fluor i gazy szlachetne hel, argon, ksenon i krypton; brom jest cieczą, pozostałe M. są stałe, wszystkie, prócz węgla, topią się, a prócz węgla, boru i krzemu są lotne. Jod jest najcięższym z M-ów (c. gat 4.03). Wszystkie M., prócz fluoru, łączą się z tlenem, ich połączenia z tlenem są przeważnie bezwodnikami kwa-sowemi, rzadziej są ciałami obojętnemi, a żadne z nich nie jest zasadą. Azot daje w połączeniu z wodorem amoniak; fosfor i krzem dają gazowe połączenie samozapalne z wodorem, a wśród węglowodorów licznych są ciała stałe, ciecze i gazy. Ob. Pierwiastki.

Metaloorganiczne związki, połączenia metalów z alkilami. M. z. powstają przy działaniu metalów na chlorowcoalkile. Przez ogrzewanie opiłków (wiórków) cynkowych z jakimkolwiek jodkiem alkilowym w roztworze eterowym do 120°, lub stopu cynku z sodem z jodkiem alkilowym w roztworze eterowym otrzymuje się alkilowe pochodne cynku (cynkalkile), bezbarwne, na powietrzu mocno dymiące, ciecze samozapalne, które od działania wody dają wodziau cynku i węglowodory. Podobnie zachowują się alkilowe pochodne magnezu i glinu, natomiast związki takież rtęci, ołowiu i cyny są trwałe. Trójetyloantymon Sb(C₂H₅)₃ daje z kwasami sole, przyczem wywiązuje się wodór. Z chloroetylortęci Hg(C₂H;;)Cl wydziela wilgotny tlenek srebra etylowodzian rtęci Hg(C₂H₅)OH o własnościach silnie zasadowych. Rodnik je-dnowartościowy Hg(C₂H₅) zachowuje się w tym

Dr A. J. G.

Metalów chlorki (chlorki metalów), połączenia metalów z chlorem; niektóre znajdują się w przyrodzie jak np. chlorek sodu (sól kuchenna), potasu (sylwin), srebra, rtęci i in. M. ch. tworzą się przy działaniu chloru na metale, zwykle już w ciepłocie zwykłej, a niekiedy z objawami ognia. Powstają też przy działaniu chloru na tlenki metalów, szczególnie łatwo w obecności węgla, przy wprowadzaniu chloru gazowego do roztworów wodzianów po-tasowców, przy działaniu chlorowodoru na metale, tlenki metalów, ich siarczki i węglany. Chlorki nierozpuszczalne wypadają z roztworów soli metalów rozmaitych przez dodanie kwasu solnego lub roztworów rozpuszczalnych chlorków. Ch. M-ów są stałe lub płynne, przeważnie są krystaliczne i rozpuszczalne w wodzie; Chi. ołowiu jest trudno rozpuszczalny w wodzie, Chi. srebra, miedziawy i rtę-ciawy są w wodzie nierozpuszczalne. Trudno topliwe Chi. M-ów nazywano niegdyś metalami rogowe mi (srebro rogowe, ołów rogowy), albowiem po stopieniu zastygały pod postacią mas rogowych, natomiast łatwo topliwe chlorki ze względu na ich spoistość nazywano masłami metalicznemi, płynne olejami metalicznemi. Chlorki nieliczne ulegają rozkładowi od działania ciepła, wiele z nich przez ogrzewanie w strumieniu wodoru albo od działania amoniaku lub M-ów, żaden przez ogrzewanie węglanu. Znaczna liczba M-ów łączy się z chlorem w kilku stosunkach, a stopnie rozmaite związków chlorowych jakiegokolwiek z tych M-ów odpowiadają połączeniom tlenowym tegoż, przyczem każdy atom tlenu zastępuje w nich dwa atomy chloru. Polskie mianownictwo chemiczne uchwalone w r. 1901 przez wydział matem.-przyrodniczy Akad. Urn. wprowadziło następujące zasady nazywania Chi. M-ów: wrazie wartościowości niezmiennej pierwiastku, można używać formy przymiotnikowej (z nazwy utworzonej M-u) na o w y i formy rzeczownikowej w dopełniaczu bez różnicy, a więc mówimy zarówno chlorek cynkowy jak i chlorek cynku. Natomiast w wypadku wartościowości zmiennej M-u należy posiłkować się jedynie formą przymiotnikową owy i a wy, pierwszą dla stopnia wyższego wartościowości M-u, drugą dla stopnia niższego np.: Chi. miedziowy CuCl₂ i Chi. miedziawy Cu₂Cl₂. „Chemik Polski“ (t. I, nr. 1). Chlorki liczne M-ów znajdują znaczne zastosowanie praktyczne w przemyśle i lecznictwie jak np.: sól kuchenna, chi. potasu, magnezu, żelazowy, miedziowy, rtęciowy i rtęciawy, chlorek srebra, zło-

Dr Ą. J. G.

Metalów tlenki i wodorotlenki (wodziany) ob. Metale.

(tamże 1882).

M Ko.

kie łupki krystaliczne.

Metalurgia, Ob. Hutnictwo, Kuźuictwo, E I e k t r o m etalurg i a. Tutaj podajemy jedynie ważniejsze przyczynki piśmiennicze z lat ostatnich. — Por. Kerl „Vorlesungen üb. allg. Hüttenkunde“ (Halla 1897 — 99); Beckert „Leitfaden zur Eisenhüttenkunde“ (wyd. 2-e, tamże 1898 i nast.); Schnabel „Lehrb. d. allg. Hüttenkunde“ (wyd. 2-e, tamże 1903); „Handb. d. Metallhüttenkunde“ (tamże 1894 — 96, 2 t.; t. 1 w wyd. 2-em, 19 01); Beckert i Brand „Hüttenkunde“ (Stuttgart 1895); Wüst i Borchers „Ei-sen-u. - Metallhüttenkunde“ (Lipsk 1900); Frantz i Dannenberg „Hüttenmännisches Wörterbuch“

Dr A. J. o.

Metalurgiczne zakłady, ob. Kuźnica.

Metamerya (wchemii) ob. Izomerya. Metamerya (zool.) ob. Odcinek.

Metammeh: 1) miasto w Nubii górnej, 135 kim. na płc.-wschód od Chartumu, nad Nilem naprzeciw Szendi, którego tworzy przedmieście. Domy budowane z mułu rzecznego, ulice bez drzew, pełne kurzu, 3 000 m-ców. Pomiędzy miastem a rzeką pola uprawne, użyźnione przez wylewy Nilu. Pod M. gen. Stewart pobił r. 1885 wojska Mahdiego. — 2) M., albo Mat a ma, miasto we wschodnim Sudanie, ongi stolica pro-wincyi egipskiej Galabat, w pobliżu granicy abi-syńskiej, otoczone plantacyami tytoniu i bawełny. Ok. 8 000 m-ców. Przed powstaniem Mahdiego punkt główny handlowy całej dzielnicy Bedża (Biszarin) i Abisynii górnej. R. 1889 zginął tu w bitwie z Mahdystami cesarz Abisynii Jan.

Metamorficzne skały, są to skały, którym przypisywać należy pierwotne powstawanie wybuchowe lub osadowe, które nie dochowały się do czasu dzisiejszego w stanie pierwotnym, lecz uległy zmianom zasadniczym. Nauka o M-źrnie trwa w geologii od czasu, odkąd powstała sprawa pochodzenia łupków krystalicznych. Zagadkowe te skały, o składzie chemicznym, a często i mineralogicznym skał wybuchowych, a o budowie ogólnej skał osadowych, od samego początku badania ich naukowego z małemi wyjątkami poczytywane były za skały M-czne tj. przeobrażone przez różne czynniki. Co się tyczy tych czynników, to w biegu rozwoju historycznego nauki naliczyć można cały szereg zjawisk, którym różni badacze przypisywali w tym względzie znaczenie rozstrzygające. Więc mamy tu M-zm dynamiczny, czyli tzw. d y n a morn eta morf izm—przeobrażanie się skał pod ciśnieniem za sprawą reakcyi chemicznych, zmo-żonych przez ciśnienie, często górotwórcze, czy też ciśnienie hydrostatyczne w skorupie ziemskiej, wywierane przez masy wyżej leżące. Dalej M-zm pl utoniczny — przeobrażanie się skał przez działanie ciepła wewnętrznego ziemi; hydrochemiczny — przeobrażanie się skał na drodze reakcyi chemicznych za sprawą wody i roztworów. Nakoniec M-izm k o n t a k-

Wiel Enc. Fowsz llustr. Ser. 1. Tom XLVI Zesz 366b.

t o w y—tj. przeobrażanie się skał przez zetknięcie się ich z masami ognistociekłemi i podleganie wpływowi wydobywających się z nich gazów oraz przegrzanej pary wodnej. Prócz tego dołączyć też należy jeszcze tzw. dyagenezę— wyraz dawny, obecnie jednak z punktu odmiennego pojmowany i znaczenie nowe posiadający. Wyraz ten pierwiastkowo oznaczał zmiany, którym podlega wszelki osad, gdy zsiada się, wzmacnia i przez uleżenie się tworzy skałę zwartą i mocną. Obecnie wyraz ściąga się do téoryi, która przypisuje minerałom pod ciśnieniem się znajdującym przeobrażanie się w ciała inne o mniejszej objętości molekularnej. NaukaoM-źmie, a raczej o różnych rodzajach M-zmu, po przejściu losów b. różnych, obecnie coraz silniej jest poddawana krytyce. Wielu petrografów nowożytnych skłania się ku poglądowi, że tylko M-zm kontaktowy uważać należy za czynnik istotny, nie hypotetyczny. Widzi się bowiem wyraźnie, jak łupki ilaste, przylegające bezpośrednio do masywu granitu intruzyjnego w pobliżu jego stały się rogowcami —skałami twardemi, zbitemi, składającemi się z ziarenek mikroskopijnych kwarcu z obfitą domieszką andaluzytu, sylimanitu, kordyerytu, almandynu, flaurolitu, łyszczy-ków chlorytów, plagioklasów. Stopniowo, w miarę oddalania się od granitowego masywu, rogowiec, staje się coraz bardziej łupkowym a zarazem coraz bardziej obfituje w łyszczyki, przyczem skała ma pozór plamisty. Jeszcze dalej plamki te są coraz wyraźniejsze i wkońcu stają się kryształkami chiastolitu (łupek chiastolitowy). Skały trzeciego pasa kontaktu — to supełkowe łupki łyszczykowe, tworzące przejście do ostatniego pasa kontaktu—do ilastych łupków supełkowych, stopniowo wkońcu przechodzących do niezmienionego łupka ilastego. Wapienie w kontaktach przeobrażają się na marmury ziarniste, a gdy pierwiastkowo obfitowały w domieszki gliniaste, to kontaktowo przeobrażone stają się mieszaniną ziarn kalcytu zawierającą sporo kryształów i ziarn granatów, wezuwianu, anostytu, wapiennych amfibolów i piroksenów, wolastonitu, skapolitu. Gdzie wraz z łupkami ilastemi występują zasadowe skały wybuchowe i ich tu-fy, tam widzi się, że w razie kontaktu z granitem, daleko silniej i dalej są zmetamorfizo-wane zasadowe skały wybuchowe niż łupek ilasty. Stąd, a także z mnóstwa innych względów wielu, jak się rzekło, petrografów zapatruje się na łupki krystaliczne, jako na skały powstałe ze skał wybuchowych i ich tufów przez późniejszy M-fizm kontaktowy. Pomimo różnic w poglądach na przyczyny i przebieg zjawiska, ogół badaczów spółczesnych zgadza się na M-czny stan łupków krystalicznych, tj. nie uważa ich za skały pierwotne w stanie niezmienionym. Stąd więc prócz utworów kontaktowych, wspomnianych wyżej, do skałM-cznych zaliczamy wszel-

z. w.

L. K.

wynosi 82°, ciśnienie zaś krytyczne

CHgCl

ch₂cl

CHC1₃

Dr A. J. G.

A-

K. A.

Metapontion, starożytne m-to greckie, nad zatoką Tarencką, pomiędzy rzekami Bradanus (Bradano) i Casuentus (Basento). Założyli je prawdopodobnie Ateńczycy ok. r. 700 przed Chr. Tutaj urn. w r. 497 Pytagoras. Podczas wojny z Pyrrhusem miasto dostało się Rzymianom, a po bitwie pod Kannami przeszło do Kartaginy. Gdy Hannibal opuszczał dolne Włochy, uprowadził z sobą mieszkańców M-u. Miasto wskutek tego upadło. Dziś 15 kolumn świątyni doryckiej wskazują miejsce, gdzie znajdo-

Metamorfoza (p,eTa|iôpçpû)acç = przemiana) nazwa, którą Grecy starożytni mianowali przedzierzgnięcie się ludzi w postać inną: drzewa, zwierzęcia, kamienia, żywiołu. Wątki takie, nieodłączne od prastarego, naiwnego poglądu na świat, istnieją w mitologii każdej, a m. iun. zdarzają się także często w przesądach ludu naszego i jego klechdach: należą tutaj podania o ludziach, którzy zamienili się w kamienie, o zaklęciu w ptaka itd. Niepodobna tutaj wyszczególniać tych wątków, tak są bowiem obfite. Szkoła aleksandryjska (zwłaszcza Kalliste-nes, Antygonus, Nikander i inni) zatrzymywali się z zamiłowaniem nad temi podaniami, Owi-dyusz (ob.) zaś zestawił je w znanym swoim utworze „Metamorphoseon libri XII“.

Metan CH₄ węglowodór, tworzy się podczas gnicia ciał organicznych w nieobecności powietrza, wywiązuje się przeto (wraz z kwasem węglowym i azotem) z bagnisk, wód stojących i trzęsawisk, szczególnie przy ich mąceniu (gaz błotny), z wulkanów wyrzucających szlam, z węgli kamiennych, zwłaszcza w kopalniach (gazy k o palni an e), gdzie w mieszaninie z powietrzem daje gazy wybuchowe. M. znajduje się też w gazach kiszkowych, a tworzy się wówczas przez fermentacyę cukru mlecznego. W miejscowościach niektórych M. wydobywa się z ziemi w mieszaninie z innemi gazami (gaz ziemny). Powstaje też przy suchej destylacyi ciał roślinnych i znajduje się przeto w ilości znacznej w gazie świetlnym otrzymywanym z drzewa, węgla kamiennego i t d. Podobnie tworzy się przy przepuszczaniu par wyskoku przez rurę rozżarzoną. Etylen C₂H₄ rozkłada się w ciepłocie wysokiej na węgiel. Przy przepuszczaniu mieszaniny siarczku węgla i siarkowodoru ponad rozżarzoną miedzią otrzymujemy siarczek miedzi i M. M. powstaje też przy działaniu prądu elektrycznego na mieszaninę tlenku węgla i wodoru. Węglik glinu daje z wodą wodzian glinu i M. Otrzymywanie M-u polega na ogrzewaniu octanu sodu z wapnem sodowanem, dogodniej z wodzianem baru. Czysty M. otrzymuje się z cynkmetylu i wody. M. jest gazem bezbarwnym i pozbawionym zapachu o c. gat.

0.559 (w stosunku do powietrza), skrapla się pod ciśnieniem 180 atmosfer, jego krytyczna ciepłota

równa się 55 atmosferom; płynny M. wre pod ciśnieniem 760m/m przy 160°. M. rozpuszcza się w mierze nieznacznej w wodzie, łatwiej w wyskoku, pali się płomieniem nie świecącym, zapala się trudniej od etylenu, daje z 11 obję-tościami powietrza lub z 2 obj. tlenu mieszaniny wybuchające w stopniu najwyższym; zmieszany z powietrzem, może być bez obawy wdychany; rozkłada się na swe składniki przy przepuszczaniu przez rozżarzoną do białości rurę; zmieszany z podwójną objętością chloru wybucha na świetle dziennem. — M. w ciemności nie łączy się z chlorem, a w świetle rozproszonem

daje następujące połączenia chemiczne: Jednochlorometan, chlorek metylu Dwuchlorometan, chlorek metylenu Trójchlorometan, chloroform Czterochlorometan, czterochlorek węgla CC1₄

Dr A. J. G.

Metanilowy kwas (kwas metaamido-benzolosulfonowy), C₆H₄N₂S0₃H, tworzy się przez odtlenienie kwasu metanitrobenzolosulfono-wego siarczkiem amonowym. Bezbarwne kryształy. Dwuazowany i kombinowany z dwufeny-laminem lub naftolem daje z pierwszym z nich żółtą meta nilową, z drugim oranż (pomarańczową) metanilową.

Metanowy szereg, szereg węglowodorów nasyconych, którego pierwszym przedstawicielem jest metan (ob.).

Metaphrastes Symeon, hagiograf bizantyjski w drugiej połowie w. X. Na żądanie ces. Konstantyna VII, którego cieszył się względami, ułożył wielką encyklopedyę żywotów różnych świętych. Zarzucano mu, iż stwarzał był świętych nieistniejących, acz bodaj trzymał się dość niewolniczo źródeł, z których był czerpał Zbiór ten istnieniem swojem przyczynił się znakomicie do zaginięcia oryginałów, a sam, uzupełniany przez pisarzy późniejszych, nie zachował się w swojem brzmieniu pierwotuem. Stąd niepodobna wyodrębnić ani tekstów pierwotniejszych, ani dodatków późniejszych. Niektórzy utożsamiają M-a z kronikarzem Symeonem, który za rządów Nicefora Fokasa ułożył kronikę rymowaną, sięgającą aż do stworzenia świata i kończącą się na r. 948, dotychczas niewydaną. Najlepsze wydanie żywotów—Mignę (,,Patr. gr.“, t. CXIV i CXVI). —Por.: Allatius „De Symeo-num scriptis diatribe“ (Par. 1064); Wasiliew-skij (w ,,Żurn. Minist. Prosw.“ CCXII); A. Ehrhardt ,,D. Legendesammlung d. S. M. u. ihr ursprünglicher Bestand“ 1896, praca najlepsza; „Forsch, zur Hagiographie d. griech. Kirche“ (,,Rom. Quartalschr.“, 1897).

Metaplasma (grec. p.sTarcXa’aaü) -- przekształcam, przystosowuję), nazwa ogólna figur retorycznych, polegających na zmianie (wewnętrznej) znaczenia wyrażeń. W gramatyce pod nazwą M-y obejmowano różne zmiany fonetyczne w rodzaju: metathesis, elizyi, synkope, prosthe-sis itp. W zastosowaniu do form gramat. M. oznacza odmiany wyrazów podług innych wzorów.

wała się świątynia Apollina. R. 1880 odgrze- Minasowicza „Bohatyr Chiński“ 1755), „II Re bano drugą świątynię.—Por.: Lacava „Topogra- pastore“ (,,Król Pasterz“, Warsz. i Lwów 1780), fia e storia di M.“ (Neapol 1891).

>v

M. Ko.

„La Nitteti“ (grana w Warsz. 1759; muzyka własna M-zyusza), ,,I1 trioufo di Clelia“ (Warsz. 1762), „Zenobia“ (grana w Warsz. po franc. 1761 i po włosk. 1791); „LTsola disabitata“ („Wyspa bezludna“, Warsz. 1780), „II songo di Scipione“ (Warsz. 1758), ,,Le Cinesi“ („Pasterki chińskie“, Warsz.?, b. m. i r.), ,,I1 Parnas-so accusato e difeso‘‘ (Warsz. 1750) i inn. Wybitne wśród całokształtu twórczości M-a miejsce zajmują rozliczne oratorya i inne utwory na wątku biblijnym osnute: ,,Gioas re di Giu-da“ („Joasz król Judzki“, tł. X. J. B. Popiela, Supraśl 1782), „Sant’Elena al Calvario“ (tł. polskie Załuskiego), „Giuseppe riconosciuto“ („Józef poznany“, Supraśl 1781), ,,La Morte d’Abel“ (,,Śmierć Abla“ Supraśl 1783), ,,Isacco figura del Redentore“ (tł. Popiela ,,Izaak figura Odkupiciela“ Supraśl 1782 i J. Załuskiego „Izaak Pana Zbawiciela naszego w Starym Testamencie figurujący na scenę muzykalną w melodrammie nabożnym wyprowadzony przed Grobem Pańskim Wielko-Piątkowym w kaplicy królewskiej Drezdeńskiej Roku 1749. Z włoskiego metru nie po metrowsku, ale pro-stotną polską Minerwą w drodze Kieleckiej przełożony przez tego, który jest Zbawienia Rodaków kochający..“, Warsz. 1752), ,,La Pas-sione‘‘ („Męka Chrystusa Pana“, tł. J. Z. (ału-skiego), Warsz. 1754, 1784; grana w Warsz. 1801); wybór z tych wszystkich „azioni sacre“ wyszedł jako „Dzieła święte“ w przekładzie ks. Popiela w Supraślu 1782 i Łowiczu 1818. Pozostawił ogółem 28 oper, 48 kantat i mnóstwo canzonet, ód, elegii, serenad, idyll itd. Tłumaczył „Ars poetica“ Horacego i satyry Ju-wenala i dokonał wyciągu z ,,Poetyki“ Arystotelesa, opatrzywszy go uwagami o teatrze greckim. — Podczas pobytu swego długoletniego na dworze cieszył się niezmiennie łaskami Karola VI, Maryi Teresy, Józefa II i Ferd. VI, uczestniczył w każdej uroczystości, nie był jednak żądny zaszczytów, zrzekł się tytułów radcy i barona, którymi chciał go obdarzyć Karol VI, i odmówił Klemensowi XIV przybycia do Rzymu, gdzie miano go uwieńczyć na Kapitolu. Sława jego u współczesnych była olbrzymia. Włosi przezwali go „lTnimitabile“. Rousseau nazywał go „jedynym poetą serca, jedynym geniuszem, który wzrusza urokiem połączenia harmonijnego poezyi i muzyki“. Voltaire porównywał go do Corneillea i Racinea. Chwalił go Laharpe, Goldoni itd.; r. 1820 w Neapolu zmuszono G. Rossettiego przy układaniu hymnu wolności wziąć za refren dwuwiersz M-a. Krytykowali go jednak: Alfieri, Schlegel W. (1809), Sismon-di (1829). Obecnie, odmawiąjąe mu wszelkiej mocy dramatycznej i wytykając jednostajność mdłych wątków lirycznych jego utworów, przyznać musimy zadziwiającą melodyjność wiersza. — Wyd. zbiorowe z dedykacyą Maryi An-

Metastasio Piotr Antoni Dominik Bonawentura, poeta włoski (* w Rzymie 13 styczn. 1698—t w Wiedniu 12 kwiet. 1782).

Syn ubogiego rzemieślnika Feliksa Trapassi w Assyżu, pacholę 11-letnie, zręczną improwizacyą na ulicy zwróciło na siebie uwagę znanego hellenisty Graviny, który wziął M. go wraz ze starszym bratem Leopoldem na wychowanie i przerobił nazwisko jego na modłę grecką. R. 1713 napisał pierwszy utwór dramatyczny: „Giusti-no“ podług Arystotelesa. R. 1714 wstąpił do stanu duchownego, przyjmując święcenia mniejsze. R. 1718 odumarł go opiekun i zostawił „młodzieńcowi o nadziejach jaknajwiększych“

15 tys. talarów, które życie hulaszcze prędko pochłonęło. R. 1720 udał się M. do Neapolu, gdzie adw. Castagnola przyjął go do kancelaryi pod warunkiem wyrzeczenia się poezyi. M. nie dotrzymał obietnicy i wydał napisane potajemnie „Gli Orti Esperidi“ (1722), za co stracił posadę, zyskując jednocześnie protektorkę w słynnej wówczas artystce Maryaunie Bulgarelli, zwanej Roinanina. Ona to natchnęła go do pisania dramatów lirycznych i słów do oper przez nią wykonywanych. Rozgłos zyskała opera M-a „Di-done abbandonata“ wystawiona w Neapolu r.

1724 z muzyką Sartiego. Około tegoż czasu powstały opery: „Galatea“, „Angelica“, „Semi-ramide riconosciuta“ (grana w Warsz. po włosku, franc, i niem. 1760), „Catone in Utica“

(1727, przekł. polski J. J. Załuskiego; grana w Warsz. po łacinie 1750); „Alessandro nell’India“

(grana w Warsz. po łac. 1747 i po włosku 1792).

Do oper tych muzykę tworzyli: Cimarosa,

Gluck i inn. R. 1729 wezwany został przez Karola VI do Wiednia jako „poeta cesareo“ i tam przy dworze cesarskim aż do śmierci pozostał. Opuszczona kochanka, umierając w parę lat potem, zapisała mu cały majątek, M. zaś znalazł w Wiedniu nową opiekunkę w ks. Al-thann, kochance cesarskiej. Tu pisał melodramaty i libreta do oper Pergolesa, Händla i inn.; najbardziej znane z nich: „Demetrio“, „Issipile“

(1732), „Temistocle“ (tłumacz, polskie Kuneg.

Komorowskiej, Warsz. 1782); „Demofoonte“ (grana w Warsz. po łac. 1746, po włosku 1759, po franc. 1761, wyd. po polsk. 1759), „La cle-menza di Tito“ (1 734, tł. polsk. „Łaskawość Tytusa“ ks. Kajet. Skrzetuskiego, Warsz. 1779 i Pauliny Siwickiej, Wilno 1817), „Achille in Sciro“, „Olimpiadę“ (przezwana „la divina“; w Warsz. grana połać. 1744, po włosku i franc.

1761), „Regolo“ (1740), „Antigona“ („Antygon“,

Warsz. 1781), „Arminio“ (grana w Warsz. 1761),

„Artaserse“ (grana w Warsz. po łac. 1745 i po włosku 1760; „Artaxerxes tragedya... wierszem polskim wyłożona“, Lwów 1782), „Ciro rico-nosciuto“ (grana w Warsz. 1762), „L’Eroe Ci-nese“ (grana w Warsz. 1754, w tłum. polskim

M. Ab.

K. A.

tagińczyków r. 207 przed Chr.

M. Ko.

Dr A. J. G.

toninie ukazało się w Paryżu 1780 — 82, 12 t. Dopełnienia w Wenecyi r. 1782 — 4 (7 t.); „Opere postume“ (Wied. 1795 i Par. 1798, 2 t.), zawierają część korespondencyi. Z wydań późniejszych ważniejsze: Genua 1802 (6 t.), Mantua 1816—20 (jedno z najlepszych), Paryż 1820 (20 t.), Medyolan 1828—9 (6 t.), Tryest 1857 („Opere“), Neapol 1882 i Florencya 1887 („Drammi“). Przekłady jego utworów na jęz. franc., niem., ang., ros. i inne b. liczne. Kore-spondencyę M’-a wydali: Carducci ,,Lettere disperse e inedite di P. M.“ (Bologna 1883) i An-tona-Traversi ,,Lettere disperse e inedite di P. M.“ (Rzym 1886). —R. 1855 wzniesiono mu nagrobek dłuta Lucardego w kość. minorytów w Wiedniu.—Bibi.: Aluigi „Storia dell’abate P. M.“ (Assyż 1763); Retzer „M., Skizze f. seine künftige Biographie“ (Wiedeń 1782); Hiller „Ueb. M. u. seine Werke“ (Lipsk 1786); Burney „Mem. of the life a. writings of the abbot M.“ (Londyn 1796, 3 t.); W. Schlegel „Ueb. dramatische Kunst u. Literatur“ (Heidelberg 1809, t. II); Sismondi „De la littérature du midi de l’Euro-pe“ (t. II, 1829); Faguet „M. considéré comme critique“ (Paryż 1856); Balbo „Pensieri sulla storia d'ltalia“ (Flor. 1858); Landau ,,D. italien. Literatur am Österreich. Hofe“ (Wied. 1879); Cugnoni „P. M. et l’Arcadia“ (Rzym 1882); Vernon Lee (Violet Paget); „II settec ento in Italia“ (Medyolan 1882, t. II); „Studies of the XVIII Century“ (wyd. 2-e, Londyn 1886); Tommasini ,,P. M. e lo svolgimento del me-lodramma italiano“ (,,Nuova Antologia“ 1882); Mussafia „P. M.“ (Wied. 1882); Falconi „P. M. poeta alla corte di Carlo VI e sua riunomanza nei secoli XVIII e XIX“ (Wied. 1883); Masi ,,Pairucche e Sanculotti nel sęcolo XVIII“ (Rzym 1885); Tommasini „Scritti di storia e critica“ (Rzym 1891).

Metastaza w med., ob. Przerzut.

Metatezys (gr. p.sTałka[<;=:przekładnia), termin gramatyki, oznaczający zmianę porządku (następstwa) dźwięków lub głosek w wyrazie, ich przestawieuie, „przerzutnię“, ,,przesuwkę‘‘ (według terminologii ks. F. Malinowskiego). Jeżeli w jęz. słowiańskich obok form jak kopriva (słowińskie), koprywa (rusińskie), Koprzywnica (imię własne w pol.), kopriva (czeskie) znajdujemy w polszczyźuie pokrzywa, w jęz. rossyj. krapiwa—to mamy tu oczywistą metatezę, przesunięcie artykulacyi i to nie czysto mechaniczną, lecz wywołaną skojarzeniem wspomnień wyrazowych : ,,po-krzywa“ jest odczuwana, jako złożone z przyimka po i krzywy (krzywdząca), krapiwa u Rossyan kojarzy się ze słowem kro-pit’ (kropić)... Francuskie fromage, z łac. for-maticum przeciwnie jest metatezą czysto-fone-tyczną, niezależną od skojarzeń znaczeniowych, owszem, zaciemniającą je nawet. Cenną próbę ujęcia zjawisk metatezy w ścisłe formuły tworzy rozprawa Grammout’a ,,La Metathese“ („Mem. de la Soc. de linguist. de Paris“ t. XIII, zesz. 2, 73 — 90).

Metauro, rzeka włoska, powstaje z połączenia rzek Meta i Auro, płynie z początku ku wschodowi, później ku płc. wschodowi, na południe od Fano, gdzie zaczyna się kanał, wpada do Adryatyku. Długa 110 kim. Dolina jej (via Flaminia), tworzyła niegdyś przejście najważniejsze z Włoch górnych do środkowych. Tutaj Rzymianie dowodzeni przez M. Liviusa Salinatora i E. Claudiusa Nerona zwyciężyli Kar-

M. Ko.

Metaxas Andrzej, mąż stanu grecki (* 1786 na Katalonii—f 1860 w Atenach). W marcu r. 1821 udał się na czele 600 Greków jońskich do Peloponezu i wiosną r. 1822 pobił Albańczy-ków pod Lalą. W październiku t. r. jako poseł rządu tymczasowego, był czynny na koDgresie w Weronie. R. 1825 bronił Nauplii obleganej przez Ibrahima Paszę. R. 1827 mianowany przez Capo d’Istrię ministrem wojny, urządził doskonały nieregularny korpus wojska. Później senator i komisarz nadzwyczajny na Peloponezie. Po zamordowaniu Capo dlstria (paźdz. 1831), wybrany do komitetu siedmiu, który kierował sprawami państwa, aż do wstąpienia na tron króla Ottona (w lutym 1833). Potem kilka lat poseł grecki w Madrycie i Lizbonie. R. 1840 otrzymał tekę ministeryum wojny, a po rewolucyi wrześniowej r. 1843 prezes rady ministrów i minister spraw zagranicznych, w lut. r. 1844 usunął się. R. 1847 przez kilka miesięcy minister skarbu w gabinecie Koletti. R. 1850 jako poseł udał się do Konstantynopola, a r. 1844 po wybuchu wojny wschodniej powrócił do Aten. Krewny jego, hrabia Konstanty M. (* 1793) odznaczył się podczas walki o wolność Grecyi, bronił w r. 1824 Missolunghi, za panowania Ottona senator, um. r. 1870 w Cefalonii. Syn jego Epaminondas wydał jego wspomnienia z czasów wojny o wolność (Ateny 1878).

Metazoa, ob. Tkankowce.

Meta-związki, kategorya związków chemicznych organicznych, a mianowicie dwukrotnie podstawionych pochodnych benzolu C₆H₆, w których stosownie do teoryi pierściennej benzolowej Kekulćgo (1865) atomy czy grupy wprowadzone do cząsteczki benzolu złączone są z dwoma atomami węgla, oddzielonymi od siebie przez jeden atom tegoż pierwiastku. Oprócz związków meta według teoryi wymienionej istnieć jeszcze mogą tylko dwa rodzaje izomerów: o r t o z sąsiadującymi substytuentami i para z substytuentami przeciwległymi, t. j. oddzielonymi od siebie dwoma atomami węgla. Fakty niezliczone wykazały słuszność zupełną teoryi Kćkulego: nie odkryto bowiem w żadnym wypadku więcej jak trzech izomerów dwukrotnie podstawionego benzolu, a o ile znaleziono w jakimkolwiek razie trzy izomery, należały one do rzędów orto, meta i para.

1889 — 1890).

ma

li. A.

M. Ko.

Metele, jezioro w pow. Sejueńskim, o dwie wiorsty na wschód od jeziora Duś. Ok. 6 w. długości w kierunku od płd. ku płn. i 1V₂ do 3 w. szerok. Powierzchnia ok. 10 w. kwadr. Głębokość 30—70 stóp. Brzegi od zach. i płn. bezleśne, niskie, od płd.-zach. i płn.-wsch. lesiste.

Metelka Henryk, geograf i historyk czeski (* 11 sierp. 1854 w Swemyślicach), przykładał się do filozofii w Pradze, r. 1877 nauczyciel historyi i geografii w średnich zakładach naukowych, a w r. 1885 profesor uniwersytetu. Zwiedził całą Europę i część znaczną Azyi; r. 1894 założył przy współudziale dra Józefa Frejlacha T-stwo geogr. w Pradze. Historyi czeskiej przysłużył się wyjaśnieniem, z jakich źródeł powstała kronika V. Hajka z Liboczan („Vyrocni zpravy ceske Reâlky v Praze II“,

E. Chw.

Metelko Franciszek, filolog słoweński (* 14 czerw. 1789 pod Dubrawą w Krainie Dolnej—f 27 grud. 1860 w Lublanie), w Lublanie ukończył nauki teologiczne r. 1814; w r. 1815 powołany tamże na katechetę katedralnego, urząd ten piastował do śmierci. Od r. 1817 wykładał jęz. słoweński w liceum oraz serni-naryum duchownem, gdzie był zastępcą regensa. W 1. 1819- 47 tłumacz rozporządzeń urzędowych na jęz. słoweński. M. napisał dzieła: „Lehrgebäude d. slovenischen Sprache im K. Illyrien u. in d. benachbarten Provinzen“ (według gram. czeskiej ks. Dobrowskiego, Lubiana 1825). Książka ta posłużyła za wzór dla póź-niejszych gramatyk słoweńskich; autor wprowadził zmiany do grafiki i pisowni słoweńskiej. Opracował M. też do druku wyd. nowe słownika Wodnika, ogłoszone później (1860) przez M. Cigalę w Lublanie. Dla potrzeb szkół słoweńskich ułożył: „Slovenische Sprachlehre“ (Lubiana 1830); ,,Abecednik za slovenske sole v c. k. derzavach“ (tamże 1830); „Serze ali sposnanje... zhloveshkiega serza“ (tamże 1848,

1850); „Razlaganje evangelja sv. Mateuśa“ (tamże 1849). R. 1848—57 M. dostarczał teryałów do historyi Krainy do pisma: „Mitth, d. hist. Vereines f. Krain“. M. pozostawił sumę 70 000 złr. na zapomogi szkolne dla niezamożnej młodzieży rzemieślniczej.

Metelli A u g us t y n, malarz i rytownik włoski (* 1609 w Battedizzo, w pobliżu Bolonii—f w Madrycie 1660). Syn malarza (prawdziwe jego nazwisko Stanzani), kształcił się u Gabriela degli Occhiali, Dentonego i Falcetta. W roku 17-yin młody M. pracował u markiza Bentivoglio wraz z Aniołem Michałem Coloną, z którym później pozostawał w stosunkach przyjaźni zażyłej, jako stały jego współpracownik. Wspólnie wykonali roboty dekoracyjne w Mo-denie, Florencyi, Parmie, Rawennie, Genui i Bolonii. Z umiejętnością perspektywy M. łączył pomysłowość i wdzięk w wykonaniu. On-to podmalowywał tło, obmyślał i wykonywał wątki dekoracyjne, Colona zaś malował postaci pełne siły i życia, a w ten sposób powstawała całość prawdziwie artystyczna. Prace dwuch Bolonczyków zasłynęły w całych Włoszech, a kard. Spada wezwał ich do Rzymu i polecił im wykonanie malowidła pałacu Longara. Wezwani przez Filipa IV, udali się obaj na dwór hiszpański, i wykonali wiele prac w pa-lâcu Buen-Retiro, pracowali też u markiza de Secchi w jego willi pod Madrytem. Tutaj M. zaziębił się na polowaniu i umarł. Prócz malowideł wykonanych wspólnie z Coloną M. pozostawił 48 akwafort przedstawiających fryzy i ozdoby kopiowane z portyku Teatynów (Modena) oraz 24 sztychy z pomysłami medali i wzorów różnych wątków zdobniczych (arabeski, liście, gałęzie, tarcze itd.). W „Fregi dell architettura“, jest wiele kopii z prac M-go. —B^i b 1.: Malvasia „Felsina pittrice, vite e ritratti de pittori Bolo-gnesi“ (Bolonia 1678); Charles Blanc „Hist. des peintres des toutes les écoles“.

MetelhlS, plebejuszowska rodzina rzymska, należąca do gens Caecilia (ob.). Występuje w okresie pierwszej wojny punickiej i odgrywa rolę wpływową do końca w. II przed Chr., stojąc na czele stronnictwa arystokratycznego. Do rzędu najwybitniejszych jej członków należeli: 1) Lucius Caecilius M., założyciel świetności rodu, konsul w r. 251 przed Chr. jako prokousul, pobił r. 250 w Sycylii pod Pa-normos Hasdrubala, r. 247 powtórnie konsul, a w r. 243 Pontifex maximus, w r. 241 podczas pożaru świątyni Westy, chcąc ratować Palladium postradał wzrok. Urn. w r. 121. Syn jego Kwintus był w r. 206 konsulem, w r. 205 dyktatorem. Wnuk jego, a syn Kwint.-2)Quintus C. M. jako pretor, r. 148 przed Chr., zwyciężył Andriskusa, który narzucił był Macedonii władzę swoją. M. otrzymał z tej racyi przydomek Macédoniens. R. 146 pobił Achaj czy kó w pod Skarpeą i Choroneą, ale dokończenie tej wojny musiał oddać konsulowi Mumiuszowi. M. odprawiał tryumf tylko z powodu zwycięstwa nad Macedończykami. R. 143 konsul, a w r. 142 prokonsul Hispania citerior walczył szczęśliwie przeciwko Wirjatusowi. R. 131 cenzor pospołu z Kwint. Pompejuszem, wszedł w zatarg z trybunem Atiniusem Labeo, który wniósł, ażeby zrzucić M-a ze skały tarpejskiej, i był przeciwnikiem Scypioua Afrykańskiego i Grakchu-sów. Zażywał sławy z powodu swej wymowy i zamiłowania sztuki, zbudował portyk i dwie świątynie: Jowisza i Junony, Urn. r. 115, pozostawił czterech synów na stanowiskaah wysokich. Najstarszy z nich; 4) Q u i u t u s C. M. Balearicus, konsul r. 123, tegoż r. podbił wyspy Balearskie, — stąd jego przydomek; cenzor r. 120; brat jego 5) Marcus M. konsul r. 115, zwyciężył Sardyjczyków i w tym samym dniu obchodził tryumf, co i brat najmłodszy

6)Gaius M. Caprarius, konsul r. 115, zwycięzca Traków, cenzor r. 102 wraz z Metel-

za

A-

em-

rzecz.

ne.

lusem Numidyjskim. Stryjeczny ich brat, a syn Luciusa Calvusa (konsul 142 przed Chr.): —7) Lucius M. Dalmaticus, r. 119 konsul, zwyciężył Dalmatczyków, r. 115 jako cenzor wykreślił 32 senatorów z listy senatu; pon-tifex maximus; — 8) Quintus C. M. Numi-d i c u s, brat poprzedniego, r. 109 przed Chr. konsul. Przywrócił w wojsku rozluźnioną karność, a wskutek jego umiejętności wojna z Ju-gurtą przybrała obrót pomyślniejszy, M. odniósł zwycięstwo nad Jugurtą, pomimo tego dowództwo główne w r. 107 przeszło w ręce Maryu-sza, wysuniętego przez stronnictwo ludowe. R. 102 cenzor wraz ze swoim bratem stryjecznym, chciał usunąć z pośród senatorów Saturnina, a ta surowość obyczajów stała się powodem nienawiści zawziętej ku uiemu ze strony L. Saturnina, gdy tenże został trybunem ludowym.— M-a skazano wtedy na wygnanie r. 100. Udał się on naówczas do Azyi, gdzie zajmował się pracą naukową, w r. 99, po zamordowaniu Satur-ninusa, powrócił do Włoch, ale trzymał się zdała od życia polityczuego; otruty r. 91. Opiekował się poetą Archiasem; siostra jego C a e-cilia Me te 11 a była żoną Lukullusa (ob.).—9) Quintus C., syn poprzedniego nazwany P i u-s e m z racyi gorliwości niezwykłej, z jaką robił starania o uzyskanie dla ojca pozwolenia powrotu. R. 89 przed Chr. pretor, przyłączył się do stronnictwa Sulli i kilkakrotnie zwyciężył stronników Maryusza (ob.). W r. 80 wraz z Sullą konsul, r. 79 prokonsul w Hiszpanii, przez 8 lat prowadził bez powodzenia wojnę z Sartoryuszem w Hiszpanii, co mu nie przeszkadzało r. 72 odprawić tryumf. Urn. r. 65 prz. Chr —10) Q u i n t u s C. M. N e p o s, syn M. Balearskiego; konsul r. 98; przeprowadził lex Caecilia Didia; 11) C a e c i 1 i a M e t e 11 a, córka M-a nr. 7, małżonka Scaurusa, a później Sulli; 12) Quintus C. M. Celer, syn M-a nr. 10, legat Pompejusza w Azyi, pretor r. 63 przed Chr. podczas konsulatu Cycerona zwalczał Katylinę; jako prokonsul sprawował rządy w Gallii Cysalpejskiej ok. r. 62, wtedy pokłócił się z Cyceronem; konsul r. 60. Stronnik senatu, a przeciwnik Pompejusza, przeszkodził prawu agrarnemu L. Flaviusa na korzyść weteranów Pompejusza, ale nie udało mu się to względem podobnego prawa Cezara r. 59, um. t. r., podejrzewano, że otruła go żona Claudia. — 13) Quintus C. M. Nepos. Brat poprzedniego, ulubieniec Pompejusza i legat jego w wojnie z korsarzami i w Azyi; wskuteg jego poparcia r. 62 trybun ludu, toczył przeciw Cyceronowi walkę namiętną, oskarżył go przed ludem i senatem, iż nieprawnie kazał wymordować stronników Katyliny, i wraz z Cezarem wniósł, ażeby Pompejusza z wojskiem odwołać do Rzymu dla przywrócenia ładu. Ale gdy nie udały mu się te zamiary, musiał uciekać do Pompejusza, powrócił z nim i został r. 70 pretorem, a na tem stanowisku przyczynił się do zniesienia podatku vectigalia. Konsul r. 57, po

godził się z Cyceronem, ażeby zwalczać Klo-dyusza; wskutek zabiegów M-a, Cyceron był odwołany z wygnania. R. 56 M. otrzymał rządy nad Hispania citerior, tu walczył z rożnem szczęściem i r. 55 opanował Clunia. Urn. ok. r. 55. —H) Quintus M. Pius Scipio, syn P. Korneliusza Scipiona Nasiki—adoptowany przez

Q. Piusa (ob. nr. 9). Trybun ludu r. 59; ubiegał się przeciw Milonowi o godność konsula r. 53, a wspierał go Clodius, zabójstwo Clodiusa sprawiło, że obrano konsulem Pompejusza, który powołał M-a do współudziału i poślubił jego córkę, Kornelię (52). Jeden z przeciwników naj-zacieklejszych Cezara, wiele przyczynił się do wywołania wojny domowej i domagał się rozpuszczenia wojsk Cezara i ogłoszenia go wroga ojczyzny, a wstrzymaniem w obowiązkach trybunów Marka Antoniusza i Kw. Kassyu-sza, którzy ratowali się ucieczką (styczeń r. 59), dał początek wojnie domowej. Po wybuchu wojny objął rządy w Syryi, gdzie dał się we znaki zdzierstwem i srogością. Podczas bitwy pod Farsalem dowodził środkiem wojska, uciekł do Korcyry, a potem do Afryki, gdzie wbrew Katonowi zrobiono go głównodowodzącym sił zgromadzonych przez zwolenników Pompejusza, w r. 46 pobity ostatecznie przez Cezara, schronił się do Hiszpanii, tam wpadł w ręce stronnika Cezara, P. Sittusa i wówczas odebrał sobie życie r. 46 przed Chr. — 15) Quintus C. M. Creticus konsul r. 69, objął kierownictwo w wojnie z Krętą, którą do oporu podniecali stronnicy Pompejusza. Obchodził tryumf z jej podbicia r. 62. Ok. r. 60 znika z widowni dziejowej; brat jego 16) Lucius C. M., pretor r. 71, objął po Werresie rządy Sycylii i usiłował ocalić tego zdziercę. Konsul r. 68 przed Chr., umarł na tern stanowisku.—17) Lucius C. M. Creticus prawdopodobnie syn poprzedniego, trybun ludu r. 49, stawiał opór dzielny Cezarowi. Ostatni z M-ów znany, jest Quintus Creticus, konsul r. 7 przed Chr.    M Ko- ¹

Metelskie s-stwo niegrod., w w-dztwie i pow. Trockim, przy trakcie zaniemeńskim. R. 1766 składało się z Metel z przyległościami i z wójtostwa Simnieńskiego. W tym czasie posiadali je Jan i Antonina Todwenowie, cześnikowstwo, opłacając z niego kwarty zip. 2 747 gr. 17, hiberuy złp. 1038. Na sejmie z r. 1773 1775 Stany Rzplitej nadały je w posiadanie fiteutyczne Jerz. Wierpszy, krajczemu i posłowi pow. Rzeczyckiego.

Metempsychoza (gr. przyimek \ibvx i

^o^ïj), przechodzenie duszy z jednego ciała w in-Wierzenie, że dusza po śmierci człowieka przechodzi w inne ciało: ludzkie lub zwierzęce, a także, że dusze błąkające się wchodzą w niewiasty i zamieszkują w ciele płodu, jest powszechne u ludów pierwotnych, a m. in. istnieje także u ludu naszego pod postacią szczątkową. Wytworzyło się częściowo z czci totemistycznej:

L. K.

A-

plemieńcy po śmierci mają wcielać się w zwierzęta Swego totemu (ob. Totemizm), częściowo np. u Australczyków i dzikich puszczaków Ma-lakki służy do wyjaśnienia zapłodnienia (ob. Zapłodnienie), to znów wiąże się ze czcią zwierząt, trzymających się w pobliżu domostwa (np. cześć wężów), lub ze sprawą dziedziczności rysów fizycznych i przymiotów ducha w tej samej rodzinie (któryś z przodków wcielił się w potomka). Wkońcu wierzenie to dostarcza odpowiedzi na pytanie, co dzieje się z duszami po śmierci czyjejś: otóż dusza taka wchodzi albo w ciało zwierząt, które przypominają zachowaniem się swojem charakter osoby zmarłej albo za postępki doczesne oczekuje ją kara lub nagroda i odpowiednio do tego wciela się dusza w człowieka lub zwierzę itd. Poglądy te niekiedy przedstawiają, na niższych szczeblach rozwoju społecznego, całokształt względnie uporządkowany założeń i wniosków. I pod postacią taką uporządkowaną służyły za podstawę religii egipskiej, według której dusza umierającego wstępowała w ciało zwierzęcia znajdującego się w pobliżu, a w ciągu lat 3 000, przebywając w ciałach jestestw najrozmaitszych, wracała do ciała ludzkiego, ażeby znowu rozpocząć obieg taki sam przez świat stworzeń żyjących. U ludów M. przybrała piętno o wiele subtelniejsze i wyłoniła pojęcie karmy. Szukano w niej odpowiedzi na to, czemu jedni są szczęśliwi wbrew małym zasługom swoim, inni nieszczęśliwi i to pomimo postępowania uczciwego. Otóż dusza zmarłego wciela się w zwierzęta różne i w ludzi, ażeby odpokutować za swoje postępki lub otrzymać nagrodę, a czyny każdego życia nagromadzają się i znajdują swoje wynagrodzenie w nowem wcieleniu, aż póki dusza nie zleje się z bóstwem. Pytagoras (ob.) głosił poglądy pokrewne, te założenia rozwinął Plato w swym Phedonie i Rzpltej, a w dalszym ciągu szkoła aleksandryjska, w czasach niedawnych Karol Fourier.

Meteora, grupa skał kształtu ostrosłupowego, wyzierających z obszernej równiny w Te-salii, na płn. zach. od Trikkali (pod Kalabaką), 754 — 770 m. wysokich; na nich zbudowano kilkanaście klasztorów greckich, do których dostać się można tylko za pomocą lin i drabin. Z klasztorów tych 24 obecnie istnieje tylko siedem.

Meteorologia — nauka o zjawiskach fizycznych w warstwach dolnych atmosfery, z czę-ściowem jedynie uwzględnieniem zjawisk w warstwach górnych, zarówno atmosfery, jako też powłoki stałej oraz ciekłej naszej planety. M-a więc przedewszystkiem podaje sposoby mierzenia wielkości, tzw. czynników meteorologicznych, cechujących stan obecny powietrza w danej miejscowości, tzw. s tacy i M-nej. W tym celu zaś opisuje sposoby użycia narzędzi właściwych, znanych nam z kursu fizyki: barometru, mierzącego ciśnienie powietrza (wraz z tabli-eami redukuja.cemi.wskazania barometru do poziomu morskiego i do ciepłoty 0°C); termometru — jego ciepłotę; psychmometru lub hygrometru — jego wilgotność (również z tablicami właściwemi); pluwiometru czyli deszcz omierza—ilość opadów; anemometru czyli wiatromierza, określającego kierunek i szybkość wiatru (zachmurzenie nieba oceniamy na oko lub przy pomocy zwierciadła półkolistego z 10 równemi podziałkami na jego powierzchni; o liczbie godzin słonecznych sądzimy według wskazań heliometru). Stosownie do tego, czy wszystkie te wielkości w obser-wacyach swych uwzględniamy, dzielimy stacye M-ne na 4 klasy. — Stacye kl. IV deszczowe, posiadają jedynie deszezomierz, którego wskazania odczytujemy tylko raz na dobę. Stacye ki. III badają nadto jeszcze ciepłotę, stacyę kl. II (tzw. pełne), rozporządzają ogółem powyżej wskazanych narzędzi, nakoniec stacye kl. I, zwane także centralnemi, zajmują się zestawianiem wyników badań, dokonanych na stacyach powyżej wymienionych, a nadto same prowadzą badania na daleko szerszą skalę. Gdy bowiem tamte (z wyjątkiem stacyj kl. IV), notują swe spostrzeżenia 3 razy na dobę, te niejednokrotnie uciekają się do cogodzinnych pomiarów, a nawet korzystają z tzw. narzędzi samopiszących, notujących ciągłą zmienność czynników meteorologicznych w sposób automatyczny. Narzędzia tego rodzaju, zastosowane do wszystkich czynników meteor., zwane meteorografami, bywały różnych systemów: najdokładniejsze obmyślane zostały przez Secchiego i Wilda; gdy jednak, dla zbyt powikłanej budowy, łatwo ulegały uszkodzeniu, dziś ustąpiły miejsca narzędziom przystosowanym do notowania ciągłej zmienności tylko czynników poszczególnych, jak baro-grafowi, termografowi i in. (tu należy zaliczyć i heliograf, który w systemie Campbella znajduje się dziś i na stacyach kl. II). Nadto do zakresu badań stacyj kl. I (a częściowo i kl. II), dla zaspokojenia różnych spraw praktycznych, bądź teoretycznych, od czasu niedawnego zostały wprowadzone badania parowania powierzchni ziemi, ciepłoty i wilgotności gruntu w różnych głębokościach, chyżości biegu chmur, wysokości i gęstości szaty śnieżnej, ciepłoty i stanu wód w rzekach, jeziorach i t p.; magnetyzmu ziemi i w in. Stacye, prowadzące tak rozszerzony zakres badań, nazywamy niekiedy obserwatoryami meteor. M-gia, korzystając z materyału, które dokonane już ob-serwacye nastręczają, bądź posiłkując się wiadomościami z nauk pokrewnych (fizyki, mechaniki, astronomii), poucza o wzajemnej zależności czynników m-ch i o wpływie ich na klimat i pogodę. Przez klimat, zgodnie ze źródło-słowem tego wyrazu, rozumiemy właściwie pochylenie danej okolicy względem np. promieni słonecznych (rozróżniając przeto strefę podwzrot-nikową, podbiegunową i pośrednią, tzw. umiarkowaną), lub względem wiatrów panujących

(skąd mamy klimat morski i lądowy). W znaczeniu zaś obszerniejszem przez klimat rozumiemy zbiór wartości średnich (za pewien okres czasu) oraz największych i najmniejszych poszczególnych czynników m-ch. Nauka o tak pojmowanym klimacie, zwana klimatologią, jest więc tylko częścią M-i i posiłkuje się temiż sa-memi metodami badania oraz ich wynikami. Niektóre ze stacyj M-ch wyłącznie się poświęcają badaniom klimatu: tu należą np. tzw. sta-cye leśne, rozważające wpływ lasów na klimat. Co do pogody, której przewidywanie, przynajmniej na najbliższą przyszłość, tworzy jedno z najdonioślejszych zastosowań praktycznych M-i, tworzy ona zjawisko tak złożone, że prawa jej nie zostały dotąd ostatecznie sformułowane. Śmiało jednak można powiedzieć, że obecnie, wskutek udoskonalonych metod badania, rozwiniętej sieci stacyi M-ch i ułatwień w porozumiewaniu się ich ze stacyą centralną, wskazania co do pogody, które daje dzisiejsza M-a, są już prawie że nieomylne; co zaś do zmian gwałtownych powietrza (burz, huraganów), to prawa ich powstawania już od lat 80 tak jasno zostały sformułowane, że przewidywanie ich na 24 godz. naprzód, nie nastręcza dziś żadnej trudności. W zarysach ogólnych czynność stacyi centralnej w tym względzie można przedstawić w sposób następ.: na zasadzie otrzymanych wiadomości z poszczególnych stacyi swej sieci, wykreśla ona na mapie tzw. izobary tj. linie równych ciśnień; z zestawienia takich map za dni ostatnie otrzymuje pewną wskazówkę co do drogi przesuwania się punktu największego ciśnienia barometrycznego, będącego zarazem punktem środkowym cyklonu (ob.), a stąd na zasadzie ściśle określonych własności cyklonów, otrzymuje pewną wskazówkę co do następstwa, w punktach poszczególnych swej sieci, wiatrów oraz innych czynników M-ch. Używane niegdyś me-teoroskopy miały za zadanie mechanicznego przepowiadania pogody w danej miejscowości. Me-teoroskop Fitz-Roya np. składał się z rurki szklanej, otwartej u góry i napełnionej mieszaniną z 2 części kamfory, 1 saletry i 1 amoniaku, rozrobioną wodą i w miarę tego jak mieszanina ta stawała się mętną lub krystaliczną, sądzono o deszczu lub pogodzie. M-skop Lam-brechta był połączeniem barometru, hygrome-tru i termometru. Do tejże kategoryi zaliczyć należy aneroid z wypisanemi na tarczy kolejno stanami pogody oraz różne zabawki oparte na własnościach hygroskopijnyeh struny baraniej. Wszystkie te narzędzia, uwzględniające jeden lub kilka tylko czynników M-nych, nie mogą dawać ścisłych wskazówek co do zjawiska tak złożonego, jakiem jest pogoda, zależna od wszystkich czynników. Powszechne przekonanie o wpływie odmian księżyca na pogodę nie ma podstawy najmniejszej, jak to stwierdziły drobiazgowe pomiary Foliego, Fayea i Bouvar-da. Co się tyczy zdania niektórych amatorów

nauk przyrodzonych, jakoby światło księżyca miało właśności mrożące, to opiera się ono na nieporozumieniu, biorącem przyczynę za skutek (por. „Anessay on dew“ W. Wellsa, tłum. w „Ćwiczeniach Naukowych“ 1818 i „Dzienn. Wileńskim“ 1820).—W miarę gromadzenia materyału obserwacyjnego, M-a z nauki empirycznej coraz bardziej przekształca się na naukę ścisłą, dociekającą do istoty poszczególnych zjawisk atmosferycznych i stosującą do ich wyjaśnienia prawa fizyki, mechaniki i astronomii. Za najwymowniejsze potwierdzenie tego może służyć teorya cyklonów (ob.), w której wszystkie te działy matematyki stosowanej znajdują zastosowanie, a wnioski teoretyczne świetnie zgadzają się z wynikami obserwacyi.—Zagadnienie o promieniowaniu słońca, ziemi i powietrza uczyniło dziś olbrzymi krok naprzód, a jakkolwiek rozwiązanie jego zawdzięczać należy fizykom i astrofizykom (np. Langleyowi), to jednak uczeni ci stali na wysokości spółczesnych teoryi M-gii. M., jako nauka głównie obserwacyjna, najbardziej się zbliża do astronomii; lecz gdy zjawiska astronomiczne wymagają odpowiednio przygotowanych i uzdolnionych obserwatorów, przystępujących do swej czynności z niewielu stosunkowo, lecz zaopatrzonych w potężne, a więc kosztowne narzędzia obserwatoryów, a rozmieszczenie tychże całkiem jest dowolne, z obserwacyami M-i rzecz się ma całkiem przeciwnie. Wprawdzie i tu rozmieszczenie poszczególnych stacyj, połączonych telegraficznie ze swą stacyą centralną, jest rzeczą czysto przypadkową, ze względu jednak, że na wskazania pogody przeważny wpływ wywiera ciśnienie barometryczne, uwarunkowane ogólnym stanem atmosfery, a z drugiej znów strony wilgotność powietrza zależy od przyczyn miejscowych, by więc tak sprzeczne ze sobą warunki pogodzić, obok niewielkiej stosunkowo liczby stacyi zupełnych (Il i III kl.), rozsianych w znacznych odległościach jedna od drugiej (do 150 km., według Hanna), pożądanem jest pokrycie okolicy siecią jak najgęstszą stacyi deszczowych. Ze względu zaś na nieznaczne koszty tychże (do 20 rub. za komplet), warunek ten jest w zupełności możliwy do osiągnięcia. Nakoniec, do samych dostrzeżeń M-ch może przystąpić każdy, bez umyślnych przygotowań, po otrzymaniu jedynie wyjaśnień najprostszych (por. „Instrukcya dla stacyi m-ch“ wyd. HI, Warszawa 1909, oraz „O urządzeniu i prowadzeniu stacyi deszczowej“, Warszawa 1910). Wskutek tego, można powiedzieć, żadna nauka nie wymaga tak powszechnej popularyzacyi, ani się tak do niej nadaje jak M-a. — Początki M-i datują się od wynalezienia termometru (Galileusza, 1603), barometru (Toricelli, 1643) i deszczomierza (Da Vinci, w. XV). Początkowe jednak obserwacye we Francyi od połowy w. XVII prowadzone były bez planu i przy pomocy narzędzi niewyrówna-nych. Prawdziwy postęp M-i rozpoczął się do-

rn

piero z końcem w. XVILI, gdy wskutek starań elektora Palatyńskiego zawiązane zostało w Mannheimie towarzystwo M-ne, które pomimo krótkotrwałego istnienia (1780—1792) świetnie się zapisało w dziejach M-i, rozpowszechniając narzędzia sprawdzone i wyrównane, zniewalając korespondentów do systematycznych spostrzeżeń, zakładając stacye w krajach najodleglejszych (Labradorze, Indyach, Syberyi) i wydając efemerydy, stwarzające podstawę późniejszych kapitalnych prac z M-i. —Franklin pierwszy zwrócił uwagę na naturę elektryczną piorunów. Saussure i Deluc wprowadzili nowe narzędzia i badali zjawiska w Alpach. Humboldt skreślił obraz krajów zwrotnikowych i wykazał związek licznych faktów, uchodzących dotąd za zagadkowe. Buch, znany ze spostrzeżeń barometrycznych, uważał przepowiadanie pogody za możliwe, o ile wiadomy jest jednoczesny stan całej atmosfery. Humboldtowi i Buchowi zawdzięczamy teoryę powstawania wiatrów i ich kierunków. Niemniej też ważne przyczynki do teoryi M-cznych przyrzucili Kämtz i Dowe. Sprawa porozumiewania się między stacyami pomyślnie została rozwiązaną wskutek wynalazku telegrafii elektrycznej, której znaczenie dla M-i wykazywał Leverrier. W r. 1863 nastąpiło pierwsze połączenie telegraficzne stacyi M-ch sieci paryskiej, za którą stopniowo poszły inne.—W Warszawie stacya centralna została założona w r. 1885 przy Muzeum przemysłu i rolnictwa, dając początek sieci M-nej Królestwa Polskiego, która dziś obejmuje przeszło 100 stacyi. Stacya ta, dziś przekształcona na obserwatoryum M-e, wraz z obserwatoryum astronomicznem im. J. Jędrzejewicza (ob.) zostanie niedługo przeniesiona do gmachu nowego pod Pruszkowem. Szczegółowy wykaz prac polskich dotyczących M-i zostanie podany w przy goto wauej do druku „Bibl. matematycznej polskiej w. XIX“. Wyniki ze spostrzeżeń, dokonywanych na stacyach sieci warszawskiej, zamieszcza „Pam. Fizyograficzny“; krótki z nich wyciąg p. n. „Buletyn meteor.“ — „Wszechświat“ od r. 1885; nadto stacya centralna od r. 1903 zamieszcza sprawozdania wyczerpujące w „Wiad. matematycznych“. Takież spostrzeżenia w Galicyi co rok bywają ogłaszane w „Sprawozd. kom. Fizyograficznej“ (od r. 1867), również „Kosmos“ od r. 1881, a „Czasopismo techniczne“ od r. 1883 drukują sprawozdania stacyi m-cznych przy uniwersytecie i politechnice we Lwowie. Dawniejsze spostrzeżenia znajdujemy: w „Roczn. Warsz. Tow. Przyj. Nauk“ (t. VIII i XVIII), „Pamiętn. Warsz.“ (Ser. III, t. I—IV), „Bibliotece Warsz.“ (od 1843 — 1869), „Roczn. Gosp. Krajowego“ (1859 — 1864). Z podręczników popularnych wymienimy: „Wiadomości początkowe z M-ii i geografii fizycznej“ Witkowskiego (Warsz. 1884), „Ciekawe zjawiska w świecie“ Promyka (Warsz. 1890), Kramsztyka „Szkice przyrodnicze“ (Warsz. 1909, wyd. IH),

Wielka Enc. Po\rsz, Ilustr. Ser. I. Tom XLVI. Zesz. 366b,

„Wiadomości z nauki o pogodzie“ mieszczące rozprawy Gorczyńskiego, Webera w przekł. Bouf-fała, Houdaillea i Mereckiego (Warsz. 1907). Z prac o szerszym zakresie: Mohna (w tłum. Kramsztyka) „Zasady M-i“ (Warsz. 1888); Brewer i Muigno „Wiedza“ (t. I, Warsz. 1899), Romera „Geograf, fizyczna ziem polskich“ (Lwów

1905). Z podręczników obcych: Lommel „Wind

u. Wetter“ (wyd. 2-e, Monachium 1880); Jelinek „Anleitung zur Ausführung meteorol. Beobachtungen“ (wyd. 4-e, Wiedeń 1893); Hann „Handb. d. Klimatologie“ (Stuttg. 1883); Günther „D. M.“ (Monachium 1889); Hornberger „Grundriss d. M. u. Klimatologie“ (Berl. 1892, z u-względnieniem osobliwem potrzeb rolnictwa); Bebber „Katechismus d. M.“ (Lipsk 1893). Wo-góle jednak daje się odczuwać brak podręcznika: za dobre, ale już przestarzałe uchodzą Kämtza „Lehrb. d. M.“ (1833) i Schmida „Lehrb. d. M.“    (1860), z nowszych: Bebber

„Lehrb. d. M.“ (Stuttg, 1890), popularny podręcznik Mohna „Grundzüge d. M.“ (wyd. 4-e, Berl. 1887) oraz wielka praca Bebbera „Handb, d. ausübenden Witterungskunde“ (Stuttg. 1886, 2 t.), oryginalua jest praca Abercromby „Wea-ther“ (przekł. niem.); Sprung „Lehrb. d. M.“ (Hamburg 1885). Popularne: Skott „Elementary M.“ (przekł. niem., Lipsk 1884). Natomiast istnieje moc prac, poświęconych temu lub innemu działowi zjawisk M-cznych, ob. Wiatry, Klimat i inn. Atlasy Hann „Atlas d. M.“ (Gotha 1887); „Wetterkarten, tägliche synoptische f. d. Nordatlant. Ozean⁴* (wyd. duńskiego Inst, meteorol. i niemieckiej służby morskiej, Kopenhaga i Haga, wychodzące od r. 1880), atlasy wydawane przez obserwatoryum paryskie. — Istnieją liczne T-stwa meteorologiczne: Royal Meteor. Soc. w Londynie (wydaje „Quarterly Journ. of the R. M S.“); Scottish M. Soc. w Edynburgu (,,Journ. of the S. M. S.“), ,,Deutsche meteor. Gesellschaft*⁴ w Berlinie, oraz takie samo w Wiedniu, społem wydające ,,Meteor. Zschrift“ (od r. 1886, kolejno w Berlinie i Wiedniu) i „Asso-ciazione Meteor. Italiana**. T-stwa szkockie i angielskie prowadzą liczne spostrzeżenie, inne zajmują się raczej opracowaniem teoretycznem przedmiotu. W Rossyi działa Komisya meteorologiczna. Nadto służba morska niemiecka (Sce-ivarte) wydaje „Annalen d. Hydrogr. u. maritimen M.“ (od 1873), pruski Instytut M-czny — „Abhandlungen“ (od 1892). W Stanach Zjedn. dawny Urząd sygnałów (Signal Service), dziś Biuro pogody ( Weather Bureau) ogłasza moc materyału, ob. Pogody urząd. Nadto „Meteor. Zschrift“ berlińskie; „das Wetter“ (Brunświk), „American Meteor. Journal.“), w Anglii „Symons Monthly Meteor. Magazine*⁴. Niezależnie od tych wychodzą różne wydawnictwa, ogłaszające ma-teryał zebrany. W Niemczech prawie każde państwo wydaje „Jahrbuch d. meteor. Beobachtungen“, a wiele z nich przeglądy miesięczne spo

V.

A. Ł.i

M. Ko.

M. Ko.

Dr. A. J. G.

siaj Elevtherochori.

Methoni (dawniej Methone, Modou, Mo-doni) m-to w Grecyi, naprzeciw w. Sapienza. Handel zbożem, serem, oliwą, jedwabiem surowym. Przed wojną grecką o niepodległość liczyło ok. 7 000 m-ców, w r. 1889 tylko 1526. Port zamulony; zakład kamy. — M. w r. 1124 zdobyli Wenecyanie, r. 1500 Bajazet II. W r. 1686 odebrali je Wenecyanie, ale w r. 1715 wróciło do Turków; w r. 1827 zdobyte przez Francuzów, zostało obwarowane.

Methuen Paweł Sandford, generał angielski (* 1 wrześ. 1845), r. 1864 adjutant gwardyi szkockiej, w 1. 1873 — 1874 walczył przeciwko Aszantom; w 1. 1877 — 1881 był attache wojskowym przy ambasadzie angielskiej w Berlinie; r. 1882 — w Egipcie, w 1.

strzeżeń. W Austryl: ,,Jahrb. d. Central-Anstalt f. M. u. Erdmagnetismus“, a nadto w Czechach, Galicyi, na Węgrzech itd. istnieją wydawnictwa miejscowe. Wydawnictwo urzędowe włoskie nosi nazwę: ,,Annali del Ufficio Centrale meteor, e geodynamico“; Anglia nie ma wydawnictw tego rodzaju, ogłasza jedynie „Meteorol. observations at Stations of the II Ord.“, „Hourly means of the readiugs from the self recording instruments at the observatous*¹, ,,On the distribution of rain over British Isles“, wkońcu tygodniowe ,,Weather Reports“; w Rossyi wychodzą ,,Ljetopisi Gław. Fizicz. Observatorii“, miesięczny Buletyn M-czny i tygodniowy ,,Ob-zor pogody“, a nadto istnieje parę wydawnictw miejscowych. Z krajów zamorskich spostrzeżenia M-czne są dokonywane w Japonii, Indyach i niektórych wyspach Malezyi, w Stan. Zjedn.. Kanadzie, Meksyku, Argentynie, Brazylii, w N. Hollandyi itd. Zwłaszcza w Stanach Zjedn. urządzenia są wzorowe, ob. P o g o d y b i u r o.

Meteorologiczne przyrządy, ob. M eteo-r o 1 o g i a.

Meteorologiczne stacye, ob. M e t e o r o 1 o g i a. Meteoryty, ob. A e r o 1 i t.

Meteren Emanuel historyk holenderski (* w Antwerpii 1535 —f w Londynie 1612). Syn drukarza, miał zostać handlowcem, bawił przez czas dłuższy w Londynie. Po powrocie do Antwerpii dowiedział się, że rodzice jego, uciekając przed prześladowaniami religijnemi, zginęli podczas przeprawy do Anglii (okręt zatopiony przez Francuzów). Wiadomość ta, oraz prześladowania religijne, których był świadkiem, napełniły go duchem nietolerancyi. R. 1575 zajął się zbieraniem materyałów do historyi zaburzeń w Niderlandach i r. 1592 rękopis swej pracy posłał do Niemiec dla wykonania tam ilustracyi. Nieuczciwy powiernik przełożył oryginał na jęz. niemiecki i wydał bez wiedzy autora: ^Historia d. Niederländ. Geschichten u. Kriegshendelen“ (1593). R. 1597 ukazało się tłumaczenie łacińskie, wówczas M. wydał swój oryginał flamandzki: „Hist. v. de oorlagen en Geschiedenissen der Nederlanden en der zelver naburen, beginnende met den jare 1315 tol 1611“ (Delft 1611; drugie zupełniejsze wyd. Dordrecht 1611). Dzieło to wielkiej wartości historycznej. M. miał dostęp do wielu dokumentów tajnych; znał doskonale wszystkie prace drukowane. Miało wiele wydań. R. 1583 M. został konsulem kollegium kupieckiego w Londynie i urząd ten zachował do śmierci.

Métezeau, rodzina słynnych architektów francuskich w. XVI i XVII: 1) Klemens, mieszkał w Dreux i tam umarł ok r. 1550. Od r. 1516 kończ3rł wraz z Janem de Maulin ratusz, zaczęty r. 1512 przez P. Carrona. Od r. 1524 pracował nad budową portyku i dwuch wież przy kościele św. Piotra w Dreux. — 2) Teo-bald M., syn młodszy Klemensa I (* w Dreux 1533 — f ok. 1593 w Paryżu), czas jakiś pracował wraz z ojcem i bratem przy kościele św. Piotra, później przeniósł się do Paryża gdzie zbudował wiele gmachów. R. 1570 rozpoczął budowę kaplicy Walezyuszów w opactwie Saint-Denis, r. 1575 został na miejsce Bertranda de Dreux ekspertem przysięgłym Paryża, r. 1586 architektem ks. d’Alençon, wkoucu w r. 1578 architektem króla Henryka III. Tegoż roku powierzono mu wykonanie mostu Pont-Neuf przy współudziale innych. Wzniósł portyk bramy S.-Antoniego, uczestniczył w budowie Louvru. Jemu to przypisują opracowanie pierwszych projektów Wielkiej Galeryi.—3) Ludwik syn Teobalda (* w Dreux przed 1560 — f w Paryżu 1615). odziedziczył po ojcu godność architekta królewskiego i pracował przy budowie wielkiej galeryi Luwru. —4) K1 emens II, młodszy syn Teobalda (* w Dreux 1581 — f w Paryżu 1650), najsłynniejszy z rodziny; on to wykonał plan tamy długiej, która zamykając dostęp do fortecy la Rochelle, nie pozwalała nieść pomocy oblężonym i zmusiła ich do poddania się. Zbudował: zamek de la Meillaraye w Poitou i de Chilly, pałac de Souvre, podobno wygotował plany, a przynajmniej udzielał królowej Maryi Medyceuszce wskazówek swych co do budowy jej pałacu (dzisiejszy pałac Luxemburski). — Porów.: Ad. Berty „Les Grandes Architectes de la Renaissance'" (Par. 1860).

Methemoglobina, połączenie barwnika krwi z tlenem, tworzy się z hemoglobiny przy zatruciu kwasem azotawym lub chloranami. M. można też otrzymać sztucznie. O ile wytworzy się we krwi, przechodzi z łatwością do moczu (methämoglobinurya).

Methone (M otlio ue) m-to: 1) w Grecyi starożytnej w płc. zachodniej części Messend, prawdopodobnie Pedasos Homera. Podczas drugiej wojny messeńskiej w M. i w Pylos Messeńczycy trzymali się najdłużej, za czasów Antoniusza obwarowano M.; zdobył je Agryppa, a Trajan dał mu prawa miasta wolnego; obecnie Methoni. — 2) m. w Macedonii założone ok. r. 700 przed Chr., przez Eretrejczyków, w r. 353 oblegane przez Filipa H Macedońskiego i zburzone. Dzi-

M. Ko.

M. Ko.

1884 — 1885—w Beczuanii. Podczas wojny z Boe-rami, r. 1899 powołany został do Afryki płd. i dowodził skrzydłem lewem wojska angielskiego. Otrzymawszy polecenie oswobodzenia oblężonego Kimberleyu, wyparł szczęśliwie Boerów 23 i 25 listop. r. 1899 z pod Belmontu i Gras-panu, nie zdołał wszakże przeprawić się przez r. Modder i niebawem 11 grud. poniósł klęskę ciężką pod Maggersfonteiuem, gdzie został ranny. D. 7 marca r. 1900 M. poniósł pod Klerks-dorfem klęskę nową, został powtórnie ranny i dostał się do niewoli, z której po kilku dniach go uwolniono. W 1. 1904 —1907 M. dowodził wojskiem angielskim we wschodniej Anglii, poczem powołano go na stanowisko głównodowodzącego wojskami angielskiemi w Afryce płd. — Por.: Gaskell „With Lord M. in South Africa 1900 —

K, Chw.

A-

cego 68°29’31”.

Metkovié, m-to handlowe w Dalmacyi, na pograniczu Hercegowiuy, o 21 kim. od uścia Ne-retwy do morza, połączoue mostem żelaznym z brzegiem prawym Neretwy, gdzie stoi dworzec kolei M.-Mostar - Serajewo, łączącej M. z morzem i z kolejami hercegowińskiemi. Do niedawna licha wieś, po zajęciu Bośni i Hercegowiny r. 1878 przez Austryę, stało się, wskutek pogłębienia w r. 1888 koryta rz. Neretwy, umożliwiającemu dojście do M-a wielkim

E. Chw.

E. Chw.

Red.

1901“ (Londyn 1906).

Methuena umowa, układ handlowy zawarty w Lizbonie r. 1703 przez posła angielskiego Methuena, a porządkujący stosunki handlowe pomiędzy Anglią i Portugalią. Na zasadzie tego układu wyroby wełniane angielskie uzyskały wstęp do Portugalii za opłatą cła wwozowego w wysokości 23°/₀ wartości towaru, a wza-mian za to wino portugalskie wwożone do Anglii opłacało cło o ¹/₃ niższe od francuskich. Układ ten nie był korzystny dla Portugalii i sprawił, że cały jej handel przeszedł w ręce angielskie. Przemysł włóknisty portugalski, który zaczął był rozwijać sie świetnie po r. 1684, gdy granica dla towarów angielskich była zamknięta, upadł całkowicie. Układ obowiązywał aż od r. 1836. — Por.: Pepper „Le Portugal etc., le traité de M. et l’union ibérique“ (Par. 1879). M Ko-

Métis, w mitologii greckiej upostaciowanie rozsądku, jedna z cór Okeanosa. Podała Kro-nosowi ów napój, który tak poskutkował, iż wyrzucił z siebie dzieci własne, przez siebie połknięte. Była małżonką pierwszą Zeusa; a ponieważ przepowiednia głosiła, że M. urodzi mu najpierw córkę, a później syna, któremu rządy są przeznaczone, Zeus połknął ją, poczem z głowy jego wyszła Atena. W teologii orfickiej M. uchodziła za zasadę płodności.

Métis — planetoida między Marsem a Jowiszem, odkryta w r. 1848 przez Grahama. Odległość od słońca —2,39 promieni drogi ziemskiej; rok gwiazdowy —1 346,73 dni; mimośród 0,123, pochylenie 5°35’48”; długość punktu przysło-necznego 71°11’45”, długość węzła wschodzą-

A. Ł.

parowcom morskim, głównein ogniskiem han-dlowem Bośni i Hercegowiny. Stała kornuni-kacya parowcowa (T-stwo Ungaro-Croota) z Rje-ką i z Tryestem (Lloyd). M-ców ok. 3 000.

IvIetlinsJäj Ambroży, pisarz ukraiński (* 1814 w Połtawskiem — f zastrzelił się r. 1870 w Charkowie), przykładał się do nauk histor filologicznych w Charkowie, za rozprawę o istocie cywilizacyi (1839) profesor historyi literatury rossyjskiej w uniw. Charkowskim. Po uzyskaniu r. 1850 doktoratu („Wzgljad na istori-czeskoje razwitje tjeoriji prozy i poeziji“); przeniósł się do Kijowa r. 1854, wrócił do Charkowa i tu, w przystępie melancholiii, zastrzelił się. Zasłużył się jako zbieracz pieśni ludowych i gorący krzewiciel śród Rusinów zamiłowania do literatury ukraińskiej i do odrodzenia narodowościowego. Przy współudziale M. Białozier-skiego i M. Markowa wydał: „Narodnyja jużuo-ruskija pieśni“ (1854), ogłosił „Riecz o istinnom zuaczenji poezyi“ (1843), i „Jużnyj ruskij zbor-nik“ (1848). Poezye M-go odznaczają się pięknym językiem ludowym i tchną miłością melancholijną do Ukrainy i jej przeszłości kozackiej. — Porów.: Pypin „Istor. russkoj etnografii“.

Metoda, ob. Metodologia.

Metodologia (gr. pifroSoi; = sposób badania i \óyoę = słowo, nauka), dział teoryi poznania, zajmujący się sposobami najwłaściwszemi dochodzenia prawdy, ob. Teôrya poznania. Tam też będą rozpatrzone i różne metody stosowane. Por. także Teorya nauk.

Metody ŚW., apostoł Słowian, starszy brat Cyryla św. Za przykładem ojca, znakomitego greka soluńskiego, Leona („drągarza“ t. j. pod-dowódcy wojskowego), wstąpił do służby państwowej i piastował urząd „księcia słowiańskiego“ w Macedonii czy Tessalii (nad Strymonem?), lecz i u niego, jak i u najmłodszego brata przeważyła skłoność ascetyczna; opuścił więc służbę i wstąpił do klasztoru sławnego olimpskiego (koło Prusy w Bitynii, w Azyi Mniejszej), dokąd i Konstanty-Cyryl udał się. Odtąd upływa ich żywot w podejmowaniu rozmaitych misyi, do których poduieta wychodziła stale od Konstantego-, Metodyusz poddawał się wpływom brata młodszego we wszystkiem. I tak towarzyszył mu najpierw w podróży do Chazarów: daleko nie doszli, wyników nie osiągnęli żadnych (mimo zapewnień przeciwnych Żywociarza Kon-stantowego), ale po drodze, w Chersonie, odnalazł niby Konstanty relikwie papieża Klemensa, co mu potem w Rzymie służbę znakomitą miały oddać. Po powrocie żył Konstanty przy cerkwi św. Apostołów w Konstantynopolu, nie przyjąwszy zaś arcybiskupstwa został igumenem w bogatym monasterze Polichronie (koło Cyzy-ku nad brzegiem azyatyckiem morza Marmar-skiego). Niebawem jednak nadeszło poselstwo jakoby (wedle podań żywociarzy), od Rościsława, księcia morawskiego, do Konstantynopola z proś-

bą o wysłanie nauczycieli prawowitych chrze-ściańskich; cesarz (Michał VIII) i patryarcha (Focyusz) wyznaczyli obu braci, ale znane źródła greckie milczą jak najzupełniej o takiem poselstwie, całkiem bezcelowem, księcia morawskiego, którego zupełnie inne troski wtedy zajmowały. Zdaje się raczej, że pomysł misyi morawskiej wyszedł od Konstantego samego: w Europie, między Słowianami, chciał powetować ubytki Kościoła greckiego (w Azyi i Afryce na rzecz Islamu), a dla spółzawodnictwa skutecznego z Rzymem miało mu posłużyć wprowadzenie języka słowiańskiego, nietylko do przekładów pisma św., lecz i do samej liturgii, ustępstwo, na które Rzym łaciński nigdyby się nie zgodził. W chrześciańskiej (oddawna) Morawii wypróbowali więc obaj bracia ten pomysł, przekładając pismo św. i księgi obrzędowe na język-narzecze własnej, rodziny macedońskiej; robotę tę zaczął Konstanty jeszcze w samym Konstantynopolu, przekształciwszy alfabet grecki (kursywa spółczesna) i dodawszy mu znaków, niezbędnych dla oddawania brzmień osobnych słowiańskich, na tak zwaną głagolicę, wszystko w celu znaczniejszego wyodrębnienia Słowian, uniezależnienia ich od Rzymu i kultury łacińskiej, do której zachód słowiański widocznie już ciążył. Jeżeli jednak dzieło obu braci powieść się miało, należało nieodzownie wystarać się dla niego o zatwierdzenie Rzymu, gdyż księża łacińscy (niemieccy) na Morawach przeczyli stanowczo prawowitości obrządku słowiańskiego, nieznanego przecież ojcom kościoła, zupełnie nowego, a więc i podejrzanego. Pobywszy ze trzy lata w Morawii i zebrawszy uczni, wybrali się więc bracia na drogę rzymską, co ich wiodła na państewko lennika niemieckiego, Kocela panońskiego (nad jeziorem błotnem, Balaton); ten ich przyjął gościnnie, obrządek słowiański bardzo polubił i o uczniów się wystarał. W Rzymie tymczasem umarł papież energiczny, Mikołaj II, a Hadryan II, następca jego, nie dorównał poprzednikowi wielkiemu. Przyjął on obu braci, niosących relikwie św. Klemensa, skarb najcenniejszy dla Rzymu, z największą czcią i dłużej ich zatrzymał; w Rzymie zasłabł Konstanty i umarł 14 lutego r. 869, zakląwszy brata, żeby dzieła podjętego nie porzucał dla zacisza klasztornego; M-dy urzeczywistnił też wszelkie zamiary Konstantego-Cyryla. Uzyskał mianowicie od papieża wskrzeszeuie dawnej, za wędrówki narodów zniszczonej dyecezyi (arcybiskupiej) panońskiej, którą Karol W. po zgnębieniu Awarów przyłączył był poczęści do arcybi-skupstwa salcburskiego: księża niemieccy rządzili też w Panonii i powracającego do Kocela Metodego, wprowadzającego obrządek słowiański, ani na chwilę nie uznali, mimo że, z ramienia papieskiego był wysłany; biskupowie bawarscy (salcburski Adalwin, fryzyngiejski Anno i pasowski Hermanrich), nie pytając Rzymu, samowolnie osadzili M-go w klasztorze szwab-skim, skąd napróżno do Rzymu listy z protestami wysyłał. Dopiero następca Hadryana II, papież Jan VIII, wysłał r. 873 biskupa Pawła ankońskiego jako legata swego, aby biskupów opornych pociągnął do odpowiedzialności, Metodego uwolnił i na godność wprowadzi! pierwotną; zarazem jednak zabronił temuż wyraźnie obrządku słowiańskiego (bulę papieża Hadryana II, upoważniającą do tego obrządku, zachowaną tylko w tekście słowiańskim, uznano dziś powszechnie za podrobioną). Mimo rozporządzeń papieskich M. do Panonii nie wrócił więcej (sam Kocel około r. 874 umarł), zatrzymał tylko tytuł arcb-pa panońskiego i morawskiego i osiadł na Morawach, w Welehradzie morawskim, u Świętopełka, rozwijając czynność doniosłą. Legendy i rocznikarz Kóźraa przypisują mu ochrzczenie Borzywoja czeskiego, rzecz nie rozstrzygniętą dotychczas; dalej ochrzczenie książęcia wiślańskiego, małopolskiego, co się temu był opierał, aż zwyciężony i wzięty do niewoli przez Świętopełka chrzest przyjąć musiał. Ale i teraz wznowili księża łacińscy (morawscy z Niemiec) spory o obrządek słowiański, wydając go za kacerski; a były i inne sprawy sporne, np. co do postu i o dodatek flioąue w symbolu przy dogmacie o pochodzeniu Ducha św., w czem księża łacińscy z grekiem Metodym się nie zgadzali; Świętopełk sam o obrządek słowiański nie wiele dbał, ceniąc, jak słusznie, wyżej łączność z Rzymem. Szły więc o to wszystko listy i skargi do Rzymu, aż papież Jan VIII w czerwcu r. 879 wezwał Metodego do usprawiedliwienia się osobistego. Stawił się M. ponownie w Rzymie i nietylko od posądzeń wszelkich się oczyścił, lecz wymógł nawet na papieżu, aż nadto skłonnym do ustępstw wszelakich, że obrządek słowiański, acz z pewnemi ograniczeniami (lekcye miano przy nabożeństwie czytać najpierw po łacinie; ktoby mszy łacińskiej całej pragnął, nie miała mu być odmówiona) potwierdził (w liście do Świętopełka z r. 880; według tego urobiono ów falsyfikat słowiański Hadryana II); widocznie musiał M. papieżowi przedstawiać, jak łatwo przeciągnie opornych Słowian obrządkiem słowiańskim do spól-noty rzymskiej. Lecz mimo tej sankcyi papieskiej, ustępstwa niesłychanego ani przedtem ani potem w całej praktyce rzymskiej, swary kościelne na Morawii nie ustawały, a poddmu-chiwał je walnie Niemiec Wiching, biskup ni-trzański, sufragan M-go, wygrażający się nawet osobistemi jakiemiś zleceniami papieskiemi przeciwko M-mu, których się Jan VIII przed M-dym wyparł (w liście z 881). Widocznie jednak nie liczył zbytnio M-dy na dalsze względy stałe papieskie i wolał dzieło swoje zabezpieczyć nawiązauiem stosunków ściślejszych z Konstantynopolem, dokąd się jeszcze tego roku wybrał, przyjęty łaskawie przez cesarza Bazylego i patryarchę Focyusza; im może dowodził, że obrządek słowiański najpewniej Słowian od

Rzymu oderwie, że więc prędzej czy później dawane nieraz, przez MikJosicha i in., ostatnie do cerkwi wschodniej się przyłączą. Po powrocie z obfitym bardzo wstępem o całej obu braci z Carogrodu zajął się M. według legeudy wy- działalności, wygotował Franc. Pastrnek „Deji-kończeniem przekładu całego pisma św. (oprócz ny slovanskÿch apostolu Cyrilla a Methoda s ksiąg machabejskich), dopełnionego w ciągu rozborem a otiskem hlavnich prameuu“, Praga sześciu miesięcy (od marca do 26 października), 1902); krótka legenda łacińska, zwana wioską, za pomocą dwu skoropisców; przekład ten nie głównie o znalezieniu relikwii Klemensowych doszedł nas w całości. Opowiada jeszcze le- prawiąca; inne szczegóły zawierają żywoty św. genda o spotkaniu się M-go z „królem“ niby Klemensa (bułgarskiego) i św. Nauina (świeżo węgierskim (t. j. z cesarzem niemieckim, we- odnaleziony). Dawniejsi historycy (Dummler dług termiuologii greckiej; znajdował się ten rze- np.) i filogowie (Jagić i in.) opierali się przy czywiście w „stronach naddunajskich“ w r. 884), kreśleniu dzieła braci soluńskich na legendach poczem już tylko o bogobojnem zejściu, 6 kwiet- owych, zawierzając im najzupełniej i biorąc je nia r. 885, rozprawia; przy żegnaniu się ze dosłownie (nawet w szczegółach wręcz niemo-światem błogosławił M. cesarza (t. j. greckiego), żliwych, np. z „królem węgierskim“ chrześcia-księcia (Świętopełka), księży i lud cały - legen- ninem, na półtora wieku przed św. Szczepa-da nie wymienia wcale tego, komu M. i uwol- nem!); dopiero A. Brückner zwrócił uwagę w nienie z więzienia i posadzenie na stolicy ar- studyach licznych, polskich i niemieckich, umie-cybiskupiej i potwierdzenie obrządku słowian- szczonych w „Przeglądzie Polskim“ r. 1905, skiego jedynie zawdzięczał, t. j. papieża. Praw- w „Rocznikach poznańskich“ t. XXX i in., że da, Jan VIII już nie żył, a (trzeci), jego następca, te legendy, to nie naiwna hagiografia, lecz że Szczepan V, miał niebawem Wichingowi oddać są to pisma tendencyjne na wskroś, pełue nie-kościół morawski, a zabronić na zawsze obrząd- domówień, wymysłów jawnych, mające na ce-ku słowiańskiego. Po śmierci bowiem M-go, który lu obronę liturgii słowiańskiej i działalności obu po sobie Morawianina Gorazda następcą był nazna- braci przeciw najlżejszemu posądzeniu; według czył, przybyli posłowie papiescy z listem do niego żywot Cyryla napisał jeszcze Metody sam, Świętopełka (i z instrukcyą, która się również do- żywot Metodego zaraz po śmierci, jeszcze może chowała): papież uznawał Wichinga jako bisku-    w r. 885, uczniowie    skreślili, poczęści według

pa morawskiego, potwierdzał dogmat i zwyczaj    informacyi, zaczerpniętych od Metodego saine-

rzymski ( filioąne i post), twierdził, że M-dy sam go; żywot Konstantego posiadamy w odpisach przysiągł był Janowi VIII nad grobemPiotrowym, licznych, acz późnych (z w. XV dopiero); ży-jako obrządku słowiańskiego nadal używać nie wot Metodego jest już w rękopisie ruskim wie-będzie, i zabronił go ostatecznie pod klątwą,    ku XII, odpisy jego    wyszły bardzo nie liczne,

Ten list papieski zniszczył odrazu całe dzieło    wszystkie z jednego,    już źródła interpelowane-

Metodowe, na Morawach przynajmniej; Święto- go.—Literatura o Cyrylu i Metodym jest olbrzy-pełk bowiem, posłuszny wezwaniu papieskiemu mia, obejmuje ponad tysiąc numerów w jęz. naj-i w zgodzie z Wichingiem (co niedługo trwało; rozmaitszych, przeważnie w rossyjskim, niemie-w parę lat opuścił Wiching Morawę), usunął ckim i czeskim; u nas pisał (przeciw wywo-z kraju uczni i stronników Metodowych doraź- dom Brücknera), oprócz innych, Karol Potnie: jednych wydalono, drugich sprzedano Ży- kański „Konstantyn i Metodyusz, Krak. 1905 (od-dom jako niewolników (wykupili niektórych bitka rozszerzona z „Przegl. Powsz.“); u Czechów Grecy w Wenecyi). I tak runął odrazu na Mo- bronił braci soluńskich uczony ksiądz, Franc. Suo-rawie obrządek słowiański, utrzymując się tam, pek „Konstantin-Cyril a Metliodëj, slovausti apo-dokąd wpływ Świętopełka i Rzymu mało albo stole, slovo na obranu historické pravdyjejim prà-wcale nie sięgał, na półwyspie Bałkańskim: na telüm“ (Ołomuniec 1908); badania te zaczął nie-pobrzeżu Chorwackim, gdzie wprost z Panonii gdyś patryarcha slawistyki, Dobrowsky, dziełem przeszedł; w Czechach samych (ostatecznie tyl- p. u. „Cyrill und Method, der Staven Apostel, ko w klasztorze sazawskim, gdzie św. Prokop ein historisch-kritischer Versuch“ (1823). Z nie-jeszcze w w. XI piastował gorliwie księgi i ob- mieckich wymienić można Karl Goetz ,,Ge-rządek słowiański; najgłębsze puścił korzenie schichte der Slavenapostel itd.“ (Gotha 1897); u Słowian obrządku greckiego, u Bułgarów i szczególnie zaś V. Jagić „Entstehungsgeschichte Serbów (a od pierwszych i na Rusi), nie jako- der kirchenslavischen Sprache“ (Wiedeń 1900); by cerkiew grecka kiedykolwiek językowi na- z francuskich dzieło Jezuity S. Lapótre „le pa-rodowemu sprzyjała, lecz sił nie miała po te- pe Jean VIII („L’Europe et le Saint-Siège à mu, aby go stłumić.—Źródła do dziejów (Kon- l’époque carolingienne“) (Par. 1895); z rossyjskich stantego-Cyryla i Metodego, są dwojakie) spół- dzieła i nauki Woronowa i in., ostatuie (wcale czesne i urzędowe, listy papieskie Jana VIII fantastyczne) Łamanskiego w „Żurnału min. i Szczepana V (nieraz w szczegółach ważnych prosw.“ r. 1907; cała literatura dawniejsza, np. z sobą wręcz sprzeczne) i późniejsze, obszerne dzieła Filareta (Moskwa 1846, tłumaczone i na legendy, żywoty Konstantego i Metodego, zwa- jęz. niemiecki), Górskiego, Gintzela (ultra-kato-ne mylnie panońskiemi (chociaż powstały na lickie, wydane dwukrotnie) itd. jest zupełnie Morawach!), pisane w języku cerkiewnym (wy- przestarzała.—Dzieło Metodego (i Cyryla) prze-

A, Br.

trwało wieki, wywarło wpływ olbrzymi na cały rozwój Słowiaństwa, rzuciło podwaliny pod język piśmienny, używany na Rusi i Bał-kanie niemal do w. XIX, wyodrębniło tych Słowian od Europy, od Łacinników jak i od Greków i skazało ich na szczupły żywot umysłowy, czerpiący sił i soki z zakresu drobnego, głównie teologicznego przez język słowiański cerkiewny, zrozumiały i bez głębszej nauki szkolnej (jakiej czy łacina czy greka wymagały koniecznie), usunięto tę potrzebę i nie wytworzono szkoły, w Średniowieczu zawsze od kościoła zawisłej; więc korzyść, że stworzono dla Słowian od razu język piśmienny, przepłacono aż nadto późniejszym zastojem zupełnym. Dziełu temu należy się więc ocena bardzo krytyczna, daleka od stałych (do niedawna) uniesień nad jego stroną moralną i narodową; za misę soczewicy, za obrządek narodowy, wyrzekli się Słowianie łączności z oświatą europejską i skazali się na wiekowe unieruchomienie umysłowe.

Metodyka nauczania. Zasady, dotyczące metody udzielania wiedzy. Ponieważ udzielanie wiedzy tj. nauczanie tworzy część pracy wychowawczej, więc i M. może być uważana za część pedagogiki i tylko wskutek rozległości swego przedmiotu, rozrosła się w naukę odręlbną. Rozróżniamy zwykle M. ogólną (dydaktykę), obejmującą zasady wszelkiego nauczania, oraz szczegółową, wskazującą, jak prowadzić przedmioty poszczególne nauki (np. czytania, rachunków, geografii itp.). Zarówno M. ogólna, jak i szczegółowa, wskazując nauczycielowi sposoby racyoualne postępowania, liczyć się musi z dwoma czynnikami: z celem nauczania i z warunkami, w jakich się to uauczanie odbywa. Celem nauczania kształcącego czyli wychowawczego jest nietylko dać pewną sumę wiadomości, lecz także za ich pośrednictwem ćwiczyć zdolności umysłowe ucznia, rozszerzać zakres interesów umysłowych, budzić chęć do dalszego kształcenia się. Warunki zaś pracy nauczyciela określa natura ucznia, z którym w wypadku danym ma do czynienia, a więc: jego zdrowie fizyczne, ogólny rozwój umysłowy, zasób wiedzy dotychczasowy, kierunek i stopień różnych zdolności, rodzaj i siła upodobań i interesów umysłowych, wpływ środowiska, w którem przebywa itp. Metoda nauczania, polegająca na wyborze i zastosowaniu środków odpowiednich dla osiągnięcia wskazanych wyżej celów w pewnych warunkach ściśle określonych, powinna zatem posiadać właściwości następujące: 1) podawać wiedzę w sposób najłatwiejszy i najskuteczniejszy tj. dążyć najprostszą drogą do ugruntowania tych wiadomości, o które chodzi w danym razie; 2) dawać jak najwięcej sposobności do ogólnego ćwiczenia umysłu; 3) budzić najszerszy interes umysłowy; 4) wskazywać uczniowi drogę dalszej pracy samodzielnej; 5) stosować się ściśle do praw ogólnych przyswajania umysłowego, do odrębnej psychiki dzieci w okresie szkolnym

» i do warunków indywidualnych danego ucznia lub klasy. Wobec tego nie może być mowy o jednej jakiejś metodzie doskonałej, któraby, jakby jakieś lekarstwo powszechne, była jedynie godną polecenia wszędzie i dla wszystkich,

; gdyż jeśli nawet cele nauczania są zawsze jednakie, środki muszą się zmieniać zależnie od treści, którą chcemy przyswoić umysłowi ucznia i od właściwości jego umysłu: inaczej uczymy historyi, inaczej—matematyki, inaczej wykłada się dzieciom, a inaczej młodzieży dorastającej; inaczej nawet uczymy dzieci normalne i inteligentne, a inaczej tępe i słabo rozwinięte. W każdej zaś z tych kategoryi znajdziemy całą różnorodność wypadków indywidualnych, których M. jako nauka przewidzieć nie może; należą już do sztuki nauczania tj. do umiejętności trafnego doboru metod i środków metodycznych. To pojęcie wartości względnej metod i środków nauczania tworzy istotną różnicę między M. naukową dzisiejszą, a M-ą dawniejszą, która wszystkie swe wskazówki podawała w sposób całkiem dogmatyczny, często nawet bez uzasadnienia dostatecznego. W przeciwieństwie do tego dog-matyzmu, M. współczesna stara się żadnego ze swych uogólnień nie podawać a priori, lecz dla każdego znaleźć uzasadnienie naukowe; czasem nawet powstrzymuje się narazie od uogólnienia, lecz dochodzi do niego stopniowo drogą indukcyjną po przez długie i mozolne poszukiwania, posługując się tak jak inne nauki: statystyką, obserwacyą i doświadczeniem. Z trzech źródeł czerpie swe podstawy naukowe ta nowa M. zwana już czasem przez rzeczników swych eksperymentalną. Pierwszem jej źródłem są doświadczenia i obserwacye czysto psychologiczne, np. badania uwagi i zmęczenia, pamięci, obrazów umysłowych, kojarzenia wyobrażeń, tworzenia pojęć itp , wykrywają pewne prawa zjawisk psychicznych, z któremi musi się liczyć nauczanie. Drugiem źródłem są badania, dotyczące wyłącznie umysłowości dziecka i jej różnicy z umyslowością dorosłego, a więc badania pedologiczne, np. badanie zasobu wyobrażeń, pojęć i wyrazów u dzieci wieku określonego; badanie zdolności do uwagi, siły różnych popędów i zainteresowań w okresach rozmaitych dzieciństwa — takie badania bowiem wskazują, jaka treść istnieje już w umyśle, jakie zdolności ocknęły się w chwili, gdy nauczyciel rozpoczyna swą pracę tj. wyjaśniają mu, na ozem może się oprzeć, gdy zechce przez naukę systematyczną zasób pojęć dziecka rozszerzyć i zdolności jego rozwinąć. Wkońcu trzecie źródło tworzą badania właściwie pedagogiczne, dotyczące wartości różnych M-d i środków nauczania; wartość ich, dająca się po części wywnioskować z założeń psychologicznych, które są dla nich podstawą i punktem wyjścia, okazuje się dopiero w całej pełni w zastosowaniu praktycznem, wówczas bowiem widzimy, jak dana M-a działa na umysł dziecka, które z jej pomocą uczymy,

czy i o ile prowadzi do celu, jakie są jej zalety i braki, których nie można było przewidzieć z góry, np. gdy przed laty kilkunastu wielu hy-gienistów żądało wprowadzenia pisma prostopadłego, wprowadzono je tytułem próby do niektórych klas szkół wiedeńskich i zbierano dokładne dane co do dzieci, poddanych tej próbie; niedawno w Paryżu istniejące tam t-stwo badania dzieci podjęło sprawę, o ile uczenie się na pamięć wyjątków poezyi i prozy wpływa na poprawę stylu, w tym celu w pewnych klasach zrobiono próbę odpowiednią tj. w przeciągu pewnego czasu przyswojono pamięci uczniów znaczną liczbę wyjątków z najcelniejszych autorów francuskich, a następnie porównano wypracowania piśmienne, pisane przed tą próbą i po jej ukończeniu; zestawiono je również z wypraeowaniami uczniów z odpowiedniej klasy, w której nauka języka polegała przeważnie na wykładzie gramatyki, a czytanie, objaśnianie i uczenie się na pamięć utworów literackich, było zaniechane itp. Ponieważ badania wszystkich trzech wskazanych przez nas rodzajów są rzeczą stosunkowo nową, więc i oparta na nich M. doświadczalna należy do rzędu nauk młodych, znajdujących się dopiero w okresie pierwszym swego rozwoju. Względem M-i dawniejszej, której podstawy położyli tak wielcy pedagodzy i myśliciele, jak: Komeński, Rousseau, Pestalozzi, a którą najdokładniej opracował i podniósł był do wysokości naukowego systematu Herbart i jego szkoła, nowa M-a zajmuje stanowisko nie wrogie lecz krytyczne: wszystkie zasady dawniej głoszone poddaje ona rewizyi ścisłej, po której jedne przyjmuje, a inne odrzuca. Wskutek tego hasła wielkich pedagogów nie tracą znaczenia: przeciwnie, to, co oni głosili, znajduje często uzasadnienie w świetle nauki dzisiejszej i staje się dorobkiem trwałym M-i, a słowa Norwida „Syn minie pismo, lecz ty wspomnisz, wnuku“, stosuje się i do pedagogów wielkich, którzy są obecnie lepiej rozumiani, uiż przez swych współczesnych; odrzucamy tylko błędy, od których nawet najwięksi myśliciele nie mogli być wolni w czasach, gdy nauki, podstawne dla M-i, a zwłaszcza psychologia, nie istniały prawie, lub były dopiero w kolebce.—Jeżeli teraz od tych założeń ogólnych przejdziemy do treści właściwej przedmiotu, znajdziemy pewną liczbę zasad, które przeszły już próbę pierwszą i mogą uchodzić za obowiązujące dla wszelkiego nauczania. Są to: 1) Zasada poglądów ości i uzmysłowienia nauki. Treść każdej nauki uczeń powinien poznawać bezpośrednio przez zetknięcie się z przedmiotem; żaden bowiem opis ani opowiadanie nie zastąpi wrażenia samej rzeczy. A więc w zoologii uczeń powinien poznawać zwierzęta, w botanice rośliny, w mineralogii —minerały, w fizyce, w Chemii robić odpowiednie doświadczenia dla poznania różnych zjawisk, w literaturze czytać utwory, a nie słuchać opowiadania o autorach i ich dziełach, które bezpośrednio nie są mu znaue. Tam, gdzie przedmiotu danego nie możemy okazać w naturze, podajemy jego model lub obraz, np. w geografii i historyi pokazujemy krajobrazy, typy różnych ludów, modele budynków’, ubiorów, uzbrojenia w różnych czasach, mapy, globusy, plany itp. Pojęcia nawet abstrakcyjne przedstawiamy w sposób poglądowy np. używając rysunków dla oznaczenia pewnych pojęć matematycznych. Acz wyraz „poglądowość“ w źródłosłowie swoim wskazuje pochodzenie od wzroku (oglądanie) i dlatego proponowano go zastąpić wyrazem „unaocznienie“, jednak przy bez-pośredniem poznawaniu wielu przedmiotów używamy i innych zmysłów np poglądowość w nauce języków (wymawiauie, akcent) polegać będzie w części znacznej na wrażeniach słuchowych; przy poznawaniu kształtów, wielkości, obok wzroku rolę ważną odgrywa dotyk i zmysł mięśniowy, dlatego w wielu razach nie wystarczy widzenie rzeczy, lecz lepszą drogą będzie wykonanie pewnej czynności. Z tego powodu właściwsze tu będzie miano ogólniejsze — „uzmysłowienie nauki“.—2) Nauka winna być zajmującą i żywotną. Materyał naukowy wówczas tylko może być należycie przyswojony, gdy uwaga ucznia jest czynna podczas nauki; stopień zaś tej uwagi zależy od zajęcia, jakie dana treść budzi. Nauka więc winna być zajmującą, a jednetn ż zadań M-i wskazać środki, które do tego celu wiodą. Najważniejszy z nich polega na wiązaniu treści nauki z istniejącą już w umyśle ucznia treścią; wynika stąd: a) konieczność wiązania nauki z życiem, a więc jej żywotność; b) częste odwoływanie się do pojęć, których uczeń nabył na innych lekcyach, a więc wskazywanie i uświadamianie związków pomiędzy różnemi dziedzinami wiedzy, ześrodkowanie całego materyału naukowego około takich pojęć podstawnych — czyli ześrodkowanie nauczania (koncentracya); e) odwoływanie się do wiadomości, nabytych już na lekcyach poprzednich danego przedmiotu, a więc systematyczność w składzie lekcy i i stopniowanie trudności. Nauka powinna być zajmująca z innego jeszcze powodu: wszelkie nauczanie szkolne tworzy tylko cząstkę wiedzy i ma znaczenie głównie przygotowawcze do badań dalszych w danym kierunku. Najlepiej więc spełnia swe zadanie, gdy do tych badań budzi ochotę, rozwijając zaciekawienie i zamiłowanie do danej gałęzi wiedzy. Stąd nauczyciel powinien się starać nietylko o to, aby wykład jego był zajmujący, lecz i to, aby rozbudzał interes zajęcie na całe życie. — 3) Uczeń przy nauce powinien być możliwie czynny i samodzielny; do czego sam dojść może, nie należy mu podawać w formie gotowej. Zgodnie z tą zasadą M-i daje pierwszeństwo metodzie heurystycznej tj. takiej, przy której uczeń sam niejako wiedzę odkrywa, a nauczyciel jest mu tylko przewodnikiem i pytaniami toruje drogę, nad M-ą akr o a-matyczną tj. wykładową. I w tym jednak razie należy stosować wspomniane przez nas prawo wartości względnej metod tj. posługiwać się jedną lub drugą, zależnie od danej treści nauki, a niekiedy łączyć jedną z drugą np. przy nauce historyi nauczyciel opowiada pewne fakty (metoda akroamatyczna), ale uczniowie powinni samodzielnie wyprowadzić z nich wnioski odpowiednie i wytworzyć sobie pewien podgląd na dzieje (metoda heurystyczna); innym razem uczniowie sami czytają wyjątki z kronik, dokumentów, pamiętników i na ich podstawie odnajdują nawet fakty (met. heurystyczna), nauczyciel zaś w wykładzie swoim oświetla te fakty, malując ich tło historyczne, niedostateczne w przeczytanych urywkach (met. akroamatyczna). 4) Chcąc spełnić zasadę poprzednią samodzielności uczuia, nauczyciel poza dostarczeniem mu odpowiedniego materyału poglądowego powinien się starać o właściwy porządek w przedstawieniu tego materyału, a to pod dwoma względami; co do treści wykładów, następujących po sobie, czyli co do toku nauki, oraz co do następstwa materyału w lekcyi poszczególnej tj. co do p 1 a n u lekcyi. Tok każdej nauki zależny jest w pewnym względzie od treści tej nauki, która w układzie systematycznym ma pewien porządek ściśle określony i logicznie uzasadniony; w szkole jednak, a zwłaszcza w nauce początkowej obowiązują nas bardziej jeszcze względy psychologiczne, dla których ów porządek często zmieniać musimy. Zasadę główną najłatwiej można sformułować w słowach: od rzeczy znanych do nowych, od ujętnych do oderwanych. Wszystkie dodatki, będące już komunałami w pedagogice, jak: od bliższego do dalszego, od prostego do zł ożonego nietylko są zgoła zbyteczne, lecz niekiedy wprost bałamucą zdrowy sąd nauczycieli: nie zawsze bowiem rzeczy blizkie i proste są najłatwiejsze i najlepiej znane, często się dzieje wprost przeciwnie. Najdostępniejsze dla dziecka są przedmioty ujęte, zjawiska, fakty, a więc rzeczy czasem bardzo złożone; rozbiór dopiero wykrywa w nich pierwiastki składowe i różne cechy, rzeczy prostsze, a przecież mniej dostępne, bo wymagające od r y-wania pojęć. Z drugiej zaś strony każdy przedmiot poszczególny jest dostępniejszy od pojęcia ogólnego jakiejś grupy lub klasy, bo to właśnie osiąga dziecko wskutek sprawy uogólnienia. Zgodnie z tem ogólnem prawem tok nauki będzie częścią analityczny, częścią syntetyczny np. w zoologii elementarnej zaczynamy od opisu zwierząt znanych dzieciom, i podczas tych lekcyi opisowych dajemy poznać stopniowo: budowę ciała zwierzęcego, znaczenie różnych narządów i ich czynności, warunki życia zwierząt itp. — do uogólnienia zaś tj. do klasyfikacyi naukowej i określenia każdej klasy przechodzimy dopiero wtedy, gdy uczeń zna dostateczną ilość przedstawicieli świata zwierzęcego, a wskutek tego umie porównywać ich między sobą, wykrywać cechy wspólne, a na tej podstawie odpowiednio zestawiać. To samo dotyczy planu każdej lekcy i: pytania nauczyciela powinny być tak sformułowane i uporządkowane, aby uczeń dzięki nim zbliżał się coraz bardziej do pojęcia, które jest celem danej lekcyi; i tutaj analiza wyprzedza syntezę, poznanie i porównanie faktów wszelkie określenie, prawidła, uogólnienia. Wyniknie stąd, że w nauczaniu metoda indukcyjna musi mieć przewagę nad dedukcyjną, ale i tu nie należy zapomnieć o prawie względności metod: każdy z łatwością odnajdzie wypadki, gdzie przeciwnie dedukcya będzie właściwsza (uczeń zna już zasadę i wyprowadza z niej wnioski), albo trzeba będzie łączyć indukcyę z dedukcyą. Tok nauki zresztą i sposób prowadzenia lekcyi w szczegółach musi pozostawić wiele pola indywidualności nauczycieli: ten sam przedmiot można wykładać w porządku rozmaitym i z równą korzyścią dla uczniów, byle porządek ten był logicznie i psychologicznie uzasadniony. 5) Skuteczność wiedzy zależy od jej posiadania trwałego. Dawna zasada mało a dobrze nie może być odrzucana i przez M-kę współczesną. Znaczy ona, że w całości nauki i w każdej jej części należy wykryć punkty główne, pojęcia podstawne i około nich skupić wszelkie inne szczegóły. Gruntowne przyswojenie tych pojęć podstaw-nych wystarcza do wykształcenia ogólnego, szczegóły należą do badań samodzielnych. Nie wynika stąd bynajmniej, aby należało od uczniów wymagać bezwzględnie pamiętania każdego szczegółu, który im podajemy; przeciwnie możemy im powiedzieć lub przeczytać wiele więcej, choćby dlatego aby dać im lepsze pojęcie o treści nauki wykładanej, ale należy zarazem wyjaśnić, w jakich wypadkach człowiek wykształcony posługuje się słownikiem lub ency-klopedyą, a gdzie ma obowiązek liczyć wyłącznie na pamięć swoją. 6) Wszelka teorya łączyć się winna z praktyką. Jeżeli nauka ma ćwiczyć zdolności ucznia i przygotowywać go do życia, samodzielność ucznia powinna się ujawniać nietylko w zdobywaniu wiedzy, lecz i w jej stosowaniu, w działaniu. Nie-rozdzielną więc częścią wszelkiego nauczania powinny być zajęcia praktyczne, w których uczeń zastosowuje wiedzę nabytą, ćwiczy swe zdolności rozumowe i twórcze, a jednocześnie przez doświadczenie zdobywa pojęcia, których żadna nauka wyłącznie teoretyczna dać nie może. W Niemczech jest już dziś cała szkoła pedagogów, którzy na miejscu dawnej Lernschule (szkoły, gdzie się uczy) chcą wznieść tzw. Arbeitsschule (szkoły, gdzie się pracuje), tj. rozszerzając kształcenie intelektualne, połączyć je zarazem z kształceniem woli.— Lit. W jęz. polskim niema dzieła, zawierającego całość przedmiotu; w Galicyi istnieją tylko podręczniki, przeznaczone dlaseminaryów nauczycielskich—z nich

A. Sz.

przytoczymy: Kaz. Twardowski „Zasadnicze pojęcia logiki i dydaktyki“ (Lwów 1901).— Uwagi dotyczące M-i nauczania, istnieją w wielu dziełach pedagogicznych treści ogólniejszej: A. Dygasiński „Pierwsze nauczanie w domu i w szkole“ (Warsz. 1880); tenże „Jak uczyć się i jak uczyć innych"? (Warsz. 1889); J. Wł. Dawid „Nauka o rzeczach“ (Warsz. 1892); H. Wernic „Pierwszy rok nauki systematycznej“ (Wilno 1882); A. Szycówna „Nauka w domu“ (Warsz. 1896). Literatura niemiecka natomiast jest b. bogatą w tym dziale, prace najnowsze, dotyczą M-ki doświadczalnej: W. A. Lay „Die experimentelle Didaktik“ (Lipsk 1906, t. 2); E. Meumann „D. experimentelle Pädagogik“ (Lipsk 1908, t. 2); Itschner „Unterrichtslehre“ (Lipsk 1908). Z literatury francuskiej najświeższą pracą jest: Le Néve „Les bases psychologiques de la didactique“ (Bruksela 1910). Dość obfity materyał znaleźć również w książkach ogólniejszych: Lucien Cellerier „La science de l’éducation“ (Paryż

1910); E. Roerich „Philosophie de l’éducation“ (Paryż 1910).

Metodyści, stowarzyszenie religijne, które wyłoniło się z Kościoła anglikańskiege i dążyło, nie wprowadzając nowej nauki, do pogłębienia chrystyanizmu i uczynienia go w zastosowaniu praktycznem bardziej ożywczym. Nazwa sama uwydatnia właśnie te dążenia i przeświadczenie, że religijność może być wynikiem zastosowania jakiejś lepszej metody w ujmowaniu religii. Założycielami byli bracia John i Karol Wesley, którzy utworzyli r. 1729 w Oksfordzie związek spieszący z pomocą chorym i więźniom, zbierający się na modlitwy wspólne i na czytanie biblii, uczący lud prosty Ewangelii.

R. 1732 po związaniu się z Jerzym Whitefiel-dem, Wesleyowie rozpoczęli działalność rozle-glejszą, nauczali nawet w Ameryce (1735), a wróciwszy do Anglii ok. r. 1739, stworzyli związek ściślejszy i stowarzyszenie M-ów. Duchowieństwo episkopalne nie pozwoliło M-om przemawiać z kazalnic, ci poczęli głosić naukę swoją pod otwartem niebem, a wydaleni z Kościoła anglikańskiego znaleźli wielu zwolenników w Szkocyi (od 1741) i Irlandyi (od 1747). Zbiegiem czasu zasady M-zmu uległy zmianom; przyjął on od sekt amerykańskich i protestanckich, z któremi Wesleyowie stykali się w Ameryce, system podwójnego ugrupowania: tworzono mianowicie koła rozleglejsze, united societies, a w ich obrębie mniejsze, select societies, do których dostęp mieli tylko obdarzeni łaską szczególną nieba (w odróżnieniu od pospolitych członków, którzy „się zbudzili" dopiero); w r. 1742 wprowadzono system inny: gminy M. dzieliły się na klasy, złożone z 20 mniej lub więcej osób płci tej samej i sfery społecznej, a na czele klasy był zwierzchnik (dass leader). Członkowie otrzymywali dowody (society tickets) odnawiane co kwartał. Kilka klas tworzyło dzielnicę zosta-

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVI. Zesz. 367*.

jącą pod kierownictwem superintendeuta. Przyjmowano wspólnie komunię. Naogół zarówno rytuał jak dogmatyka była taka sama jak w Kościele anglikańskim, kładziono tylko większy nacisk na znaczenie Ducha św. i od jego łaski uzależniano nawrócenie. Różnice w poglądach na predestynacyę i znaczenie łaski stały się r. 1741 powodem rozłamu wśród M-ów. White-field i jego zwolennicy uznawali działanie łaski w wypadkach poszczególnych, Wesleyowie natomiast i Fletcher głosili jej powszechność. Najwyższą iustancyą M-ów jest od r. 1744 istniejąca coroczna konferencya generalna, która przyjmuje uchwały dotyczące karności wewnętrznej, mianuje b-pów i proboszczów (ministers), sprawami gospodarczemi zajmują się osoby odrębne (stewards). Dla Ameryki północnej wyświęcił Wesley r. 1784 odrębnego superintenda Tom. Cokea, który przyjął tytuł biskupa i utworzył w Ameryce Methodist Episcopal Ghurch, ze zwoływaną co cztery lata konferencyą generalną na czele. R. 1835 powstał nadto w Stan. Zjedn. M-czny kościół niemiecki, założony przez Wilhelma Nast. Na gruncie amerykańskim znalazły uście rozległe, zapał i gorliwość M-zmu: wędrowni ministrzy urządzali tam liczne zebrania po miastach, revivais (odrodzenia); po wsiach —zbory obozowe (Campmeetings), na których starają się rozmyślnie stworzyć nastrój podniecenia sztucznego i roznamiętnienia religijnego, co wywoływa niekiedy objawy jakby obłąkania tłumnego: jęki, łkania, okrzyki dzikie rozlegają się, drgania konwulsyjne wstrząsają ciałem (stąd nazwa Jumpers, podskakujący). Wpływ M-ów oddziaływał był w Ameryce b. dodatnio pod wielu względami, zwłaszcza ongi w stosunku do niewolników. W r. 1845 poglądy na sprawę niewolnictwa stały się nawet przyczyną rozłamu wśród M-ów; powstały wtedy północno i południowo amerykańskie Kościoły M-czne. Anglia była również widownią nieustających waśni wśród M-ów po śmierci Wesleya, który całą władzę przekazał konferencyi generalnej, złożonej ze stu wędrownych kaznodziejów, niezadowoleni utworzyli sektę Nowo-M-cznę (New-connexion). W r. 1810 powstała sekta Primitive Methodists, albo Rant er s (marzyciele), którzy pragnęli powrotu do prostoty pierwotnej (kobiety zaczęto tu przyjmować na kaznodziejów). W r. 1835 zrodziła się London Wesleyan Methodists Association, ar. 1857 United Methodist Free Churches. Obie wprowadziły przedstawicielstwo z pośród osób świeckich, co zmusiło i M-ów prawomyślnych do reform w tym kierunku. W r. 1814 powstały dwa stowarzyszenia misyonarskie: Wesleyskie i biskupowe. Na lądzie Europy M. należą przeważnie do amerykańskiego Kościoła episkopalnego: w Szwaj-caryi istnieją w kontonie Waadt (lud nazywa ich Mômiers), w Niemczech w Wirtembergii i Bremie („Ąlbrechtsleute“). Po r. 1859 zaczę-

M. Ko.

A.

ob.

nocną.

fora.

to w W. Brytanii i na lądzie stałym urządzać zebrania na wzór amerykańskich Revivals, cieszyły się one wielkiem powodzeniem, zwłaszcza wystąpienia Pearsall Smitha, Sankeya i Moody-go. We Francyi M. uzyskali spory wpływ po rewolucyi r. 1830, należą oni do Société Evangélique i mają swoje katedrę w Montau-

ban. Według danych dostarczonych w r. 1901 przez Sobór M-ów zbierający się co 10 lat,— ogólna liczba wyznawców M-zmu wynosiła 7 500 000 głów; Amerykański kościół episkopalny M-czy liczył r. 1904 3 031918 osób. Prócz 6 episkopalnych Kościołów M-czych Ameryki płn. i płd. istnieje jeszcze w Ameryce około kilkunastu sekt: samodzielne gminy murzyńskie, nadto Protestant Ghurch, amerykańscy Wesleyaniści, Kongregacyonaliści, wolni M., independyści, Primitive M. Churh itd. M. Wesleyaniści w Anglii utworzyli t. zw. Armię Zbawienia (ob.).— Bibl.: Smith „Hist. of Wesleyan M.“ (Londyn 1859 — 62, 3 t.): Jacoby „Gesch. d. M.“ (Brema 1871); Stehens „Hist, of M.“ (nowe wyd. Lond. 1878, 3 t.; wypisy 1885Jüngst „d. M. in Deutschland“ (2-e wyd., Gotha 1877); Lecky „Enstehungsgeschichte u. Charakteristik d. M.“ (Lipsk 1880); Williams „The constitution a. polity of Weslayan M.“ (Lond. 1881); Crookhand „Hist, of Methodism in Ireland“ (tamże 1885 — 86, 2 t.); Atkinson „Centeunial hist. of American M.“ (N.-York 1885) i „The beginning of the Wesleyan movement in America“ (tamże 1896); Kolde „d. M. u. seine Bekämpfung“ (Erlangen 1886); Neely „The évolution of episcopacy and organie M.“ (N.-York 1888); Nippold „Handb. d. neuesten Kirchengesch.“ (Berlin 1892, wyd. 3-e, t. 4); Curtis „M. épiscopal church hi-story in the U. S. (N.-York 1893); Buckley „Hist, of M. in the U. S. (tamże 1897, 2 t.); Loofs i Nuelsen w Realenencykl. f. protest. Theologie“ (Lipsk 1903, wyd. 3-e, t. XII i XIII); J. F. Hurst „The hist, of M.“ (N.-York 1902 —04, 7 t.), oraz wydawane w Londynie „Wesleyan methodist connexial Record a. Yearbookfc.

Metodyści nazwa pisarzy Jezuickich, którzy w w. XVII zwalczali protestantyzm według pewnej metody dyalektycznej.

Metojkowie (gr. ó piToucoę = przybysz), tak zwano cudzoziemców osiadłych w Atenach, a korzystających z opieki. Liczba ich była b. znaczną, w r. 309 przed Chr. było mężczyzn dojrzałych AL ok. 10 000: Korzystali z opieki prawa, za co opłacali podatek właściwy, od tego podatku zwalniano M-ów którzy służyli w marynarce; nie wolno było im nabywać własności ziemskiej, w sądach stawał zamiast nich któryś z obywateli. Niekiedy, dla powiększenia liczby obywateli, przyjmowano M-w w ich poczet (np. 509 przed Chr.). Wolni od służby wojskowej i publicznej i oddani całkowicie zarobkowi, M. doszli w Atenach do wielkiej potęgi handlowej i pieniężnej.

Metoksybenzosowy aldehid, ob. anyżowy aldehid,

kwas.

Metoksyl jednowartościowy rodnik CHS. O.—

Metoksyparoksycynamonowy kwas,

feruło wy kwas.

Metol, siarczan monometyloparamidofeno-lu CH₃NH.C₆H₄.OH, kryształy bezbarwne rozpuszczające się w wodzie. M. odtlenia sole metalów ciężkich, znajduje przeto zastosowanie w fotografii jako wywoływacz. Takież zastosowanie znajduje mieszaniua soli M-u z hidrochino-nem, sprzedawana pod nazwą ortol. Dr A- J* G

Meton, astronom grecki z w. V przed Chr., ułożył kalendarz meteorologiczny i ustawił na placu w Atenach „heliotrop“, tj. gnomon wykazujący chwilę przesilenia słonecznego. Największą jednak zasługą jego jest rachuba nowa czasu, oparta na cyklu słoneczno-księży-cowym, znanym pod nazwą twórcy swego („cykl M-na“). Wobec niedokładnej znajomości długości roku, uroczystości greckie, które stosowały się do słońca i księżyca, coraz bardziej oddalały się od pór właściwych roku. M. zauważywszy, że po upływie 235 miesięcy księżycowych słońce i księżyc wracają do dawnego położenia wzajemnego, zalecił okres ten uważać za 19 lat cywilnych, mianowicie za 12 lat zwyczajnych (tj. 12-miesięcznych) przeplatanych 7 latami przestępnemi (13-miesięcznemi): za przestępne podał lata 3, 6, 8, 11, 14, 17 i 19. Rachubę nową czasu przyjęto w Atenach w r. 433 (zmianę pewną wprowadził Kallipos w r. 331). Miejsce roku danego w okresie 19-letnim nazywa się liczbą złotą; w kalendarzu juliańskim liczba złota określa datę wielka-

A. Ł

Metonymia (gr. p.erwvDpia=zmiana znaczeń), zamiennia, postać retoryczna, polegająca na zastąpieniu wyrażeń właściwych iunemi, pod wpływem narzucających się skojarzeń z wyobrażeniami treści pokrewnej, np. w zwrocie: „trumny się nie boję“ zm. „śmierci“... (Ko-marnicki „Stylist, polska“, Warsz. 1910, § 24). W ten sposób wyrażamy się nietylko w poezyi, lecz i w mowie potocznej, wymieniając: przyczynę zm. skutku („Praca wybitna“ —o dziele), przedmiot obejmujący coś zam. zawartości („wychylić kielich“) miejscowość zam. rzeczy wyrabianej tamże („Cognac“), znak zam. rzeczy („sługa tronu“ zm. króla), nazwę oderwaną zam. zmysłowej itp. W rozwoju znaczeń wyrazowych M. jest czynnikiem doniosłości wielkiej.—Por.: Darmesteter „La vie des mots étudiée dans leurs significations“ (Paryż 1887) oraz art. Meta-

K. A

Metopa (budownictwo) — używane we fryzach doryckich przerwy, odstępy prostokątne pomiędzy paskami tryglifu. Początkowo przerwy te były przedziałami pustemi, w których na architrawie, stawiano naczynia i posążki, albo do których przytwierdzano tarcze. Potem przerwy te wypełniano płaskorżeźbami, przedstawiaj ą-

u Pliniusza („Hist, nat.“ XXV, 135), nic więcej nie wiadomo o nim.

cemi przedmioty powyższe oraz sceny z różnych cyklów mitycznych.—Por.: Benndorf „Die Meto-pen v. Selinunt“; L. Julius „Le metope del.tem-pio di Teseo in Atene“ (1878).

v.

E Cli w.

Metrokilogram, ob. Kilogram me tr. Metrokles filozof grecki ze szkoły cyników,

,    \ brat Hipparchii, która, pochodząc z zamożnej

sa-

Metr, miara długości, podstawa układu me- j rodziliy trackiej, porzuciła dostatki, aby połą-trycznego miar i wag, bywa określana jako dłu- J ó się z Kratesem i towarzyszyć mu w jego gość wzorca międzynarodowego, przechowywa- ż yciu tułackiem. Uczeń Teofrastesa i Kseno-nego w Biurze Międzynarodowem Miar i Wag kratesa) przychylił się następnie ku nauce Kra-w Paryżu. M. równy jest z wielkiem przybił- tesa któ uleCzył go był z jego pomysłów żeniein jednej dziesięciomiliowej części południka mob’ójczych acz wkońcu M. się powiesił, ażeby ziemskiego i tak też bywa często, aczkolwiek uniknąó dolegliwości wieku zgrzybiałego. Po-me zupełnie ściśle, określany (ob. Miary me- między uczniami M-a najgodniejszym uwagi jest

A-

tryczne>    Menippos z Synopy.

Metrodoros, filozofowie greccy: 1) M.zLam-    Metrologia, ob. Miary,

au-

psaku, uczeń Anaksagorasa, w w. V przed    Metronom, przyrząd do oznaczenia takiego

Chr., pierwszy jął się wyjaśniania mitów, za- tempa w kompozycyach muzycznych, jakiego wartych u Homera, doszukując się w nich ale- tor pragnie. Używany dziś M. jest wynalaz goryi i znaczenia moralnego ukrytego, jak to ku Mälzla, który, jak mówią, zużytkował po robili później cynicy i stoicy. Te wyjaśniania M-a mysły Winkla.    a. roi.

A-

Metropolita, zarządzający prowincyą kościelną, składającą się z kilku dyecezyi, czyli metropolią. Tytuł arcybiskupów dawano w początkach tylko patryarchom, nast. przeszedł do metropolitów, tak że oba te tytuły stały się prawie jednoznaczne. Różnica jednak jest ta: że można być arcybiskupem, nie mają prowin-cyi kościelnej. M. zaś jest zawsze naczelnikiem kilku dyecezyi. Po zaprowadzeniu na Rusi re-ligii chrześciańskiej przez Włodzimierza I hierarchia kościelna tamże składała się pierwotnie z jednego M-y i 6 biskupów z Greeyi przybyłych. M-ę obierał, albo tylko (jak później było) wybór potwierdzał i wyświęcał patryarcha kon-stantynopolski. Pierwszym na Rusi (w Kijowie) M-ą był Michał, rodem z Syryi. M. przebywał w Kijowie, dopiero Cyryl (+ 1280) jął zamieszkiwać częściej w Włodzimierzu nad Kla-źmą, a następca jego Maksym Grek r. 1299 opuścił Kijów i przeniósł się tam na stałe, Piotr zaś r. 1325 z Włodzimierza przeniósł się do Moskwy. Gdy metropolici kijowscy częściej we Włodzimierzu, a potem w Moskwie niż w Kijowie przesiadywali, duchowieństwo litewsko-ru-skie, z polecenia Witolda, obrało M-ą kijowskim r. 1414, ihumena Camblaka Gtz ego-

często kładzie się błędnie na rzecz Anaksago- Metropolia. Grecy nazywali metro poli a-rasa.—2)M. z C h i o s u, jeden z głównych przed- mi, to jest „miastami macierzami“ miasta, z stawicieli szkoły atomistycznej, uczeń Nessusa, których wychodziły osady, mające zamieszkać a może nawet samego Demokryta. Przyjmował na innych ziemiach, a te osady uważano jako większość twierdzeń Demokryta o atomach, próż- „córy“ miast, z których wyszły. Por. Fröhlich ni, nieskończoności materyi i przestrzeni, wie- „Ueb. die Kolonien d. Griechen“ (Nissa 1834); lości światów. Odchylał się od mistrza głównie Pfellerkorn „Die Kolonien d. Altgriechen“ (Kró-w wyciąganiu z nauki jego wniosków sceptycz- lewiec 1839); Fustel de Coulanges „La cité nych: odrzuca świadectwo zmysłów („nie mo- antique“. Rzymianie nazywali M-ą miasto sto-żemy nic wiedzieć, nawet tego czy wiemy co- łeczne. Rząd kościelny, naśladując pod tym kolwiek“). M. był może mistrzem Anaksarchosa, względem rząd cywilny, postanowił że kilka towarzysza Aleksandra i przyjaciela Pyrrbona, dyecezyj tworzą prowincyę kościelną, M-ę, ko-w każdym razie był ogniwem pośredniem po- ścioły tych miast nazwał metropolitalne-rniędzy nauką Demokryta i Pyrrhona. —3) Filo- mi; biskupi tu naznaczeni, otrzymali nazwisko zof grecki, rodem z Lampsaku, uczeń i przy- M e tr o po li t ó w (ob.), a później A r c y b i s k u-jaciel Epikura (Cycero nazywa M-a nawet „wtó- p ó w. rym Epikurem“), jedyny, którego Epikur obdarzył mianem mądrego. Ur. ok. r. 330 przed Chr., umarł w wieku lat 53, na lat siedem wcześniej przed mistrzem, który w testamencie powierza uczniom swoim opiekę nad dziećmi M-a i Leonią, uczenicą swoją, a żoną, bądź kochanką M-a. Poglądy M-a w niczem nie prze-niewierzają się naukom mistrza, nawet wyłączył brata swego Timokratesa ze szkoły epiku-rejskiej, ponieważ usiłował do doktryny Epikura wprowadzić niejakie poprawki. Ułamki pism M-a zebrał Düning „de M-ri Epicurei vita et scriptis“ (Lipsk 1870) i Körte w „Jahrb. f. Philologie“ (Suppl, t. XVII, J889I. - 4) M. ze S t r a t o u i k i, uczeń Apollodorosa, należał początkowo do szkoły epikurejskiej, później przeszedł do Karneadesa—jedyny to zbieg z pośród Epikurejczyków, a gorący zwolennik nowego swego mistrza,—5) M. filozof i malarz, w w. II przed Chr. Ok r. 168 przed Chr. zażywał wielkiego znaczenia w Atenach, kiedy Paulus Aemi-lius, po zwyciężeniu Perseusa, zwrócił się do Ateń-czyków o wskazanie sobie filozofa, któryby zajął się wychowaniem jego dzieci, a zarazem malarza, któryby odtworzył pendzlein jego tryumfy, ci wskazali M-a. Prócz tej opowieści, zawartej

rza i r. następn. zastępując prawo wzbraniającego się patryarchy, wyświęciło go w Nowogródku. Rozdział ten metropolii na kijowską (dla Rusi litewskiej) i moskiewską nastąpił roku 1416. M. Jo w (od początku 47, od odłączenia się zaś metropolii moskiewskiej 17), był wyniesiony do godności patryachy w. ks. moskiewskiego r. 1589. Odtąd, prócz patryarchów, ustanowiono 4 M-ów: w Nowogrodzie, Kazaniu,

przy zawieraniu małżeństw z tytułu pokrewieństwa: z powodu braku dowodów o pochodzeniu krewni w stopuiu kanonicznie zakazanym zawierali między sobą małżeństwa. Spisy te oddawały wielkie usługi nietylko władzom duchownym. ale i władzom świeckim i osobom prywatnym. Jednak były nie wszędzie i niestarannie prowadzone. W w. XVI władza królewska we Francyi poraź pierwszy nakazuje prowadzenie spisów chrzcin (ordonans 1539). Sobór Trydencki (1563) nakazał, aby parochowie wpisywali w księgi osobne każdy wypadek chrztu i zaślubin. Później ustawodawstwo świeckie we Francyi coraz częściej i szczegółowiej zajmowało się aktami stanu cywilnego. Ponieważ M-i, sporządzane przez duchowieństwo protestanckie, nie były przez państwo francuskie uznawane, więc, kiedy Ludwik XVI w r. 1787 przywracał protestantom wolność wyznania, powołał jednocześnie do życia po raz pierwszy instytu-cyę urzędników świeckich stanu cywilnego, których obowiązkiem było wówczas sporządzanie aktów stanu cywilnego wyłącznie protestantów. Idea sekularyzacyi aktów stauu cywilnego dojrzała w w. XVIII i usankcyonowa-na została najprzód przez konstytucyę z r. 1791, a następnie ostatecznie w życie wprowadzona na mocy prawa z dn. 20—25 wrześ. r. 1792, które stanowiło, że księgi stanu cywilnego mają być prowadzone przez urzędy municypalne i że tylko księgi miejskie będą posiadały znaczenie dowodu bezspornego. — W Polsce księgi stanu cywilnego przez czas cały istnienia Rzpltej były prowadzone przez proboszczów. Ustawodawstwo w tych sprawach władze świeckie ujęły dopiero pod koniec Rzplitej. Uchwały Soboru Trydenckiego przyjęte zostały w Polsce r. 1564 i 1577. Od drugiej połowy w. XVI częściej już znajdujemy księgi stanu cywilnego, często jednak pomijano w nich dzień urodzenia, chociaż chrzciny odbywały się nieraz dopiero w kilkanaście lat potem. Konstytucya r. 1764 przyznała tym księgom znaczenie urzędowe. Według tej konstytucyi biskupi winni byli co rok podawać metryki ochrzczonych do aktów grodu własnego. Przepis ten jednak nie był wykonywany. Konstytucya r. 1789 nakazała plebanom prowadzić M-i chrztów, ślubów i pogrzebów i odsyłać je co rok do komisyi porządkowych, a następnie do komisyi skarbowych. Pod koniec Rzpltej i ustawodawstwo kościelne zwróciło uwagę baczniejszą na księgi stanu cywilnego. M-i świeckie zostały wprowadzone w Ks. Warszawskim wraz z wprowadzeniem Kod. Nap. (1 maja 1808), przetrwały jednak niedługo, gdyż już d. 23 list. r. 1809 przywrócony został dawny system M-k kościelnych („Dzień. Praw“, I, 195). Według prawa obowiązującego w Król. Polskiem M-i osób wy-

Rostowie i na Krutycach. W r. 1698 metropolia kijowska (za M-y Gedeona Czetwiertyńskie-go) zależną została od patryarchy moskiewskiego. Dziś tytułu M-ów używają w Rossyi arcybiskupi prawosławni w Petersburgu (m. nowogrodzki i petersburgski), Moskwie, Kijowie i Wilnie (M. litewski)* pierwszym metropolitą litewskim, po zniesieniu Unii r. 1839 w guberniach zachodnich, mianowany był Józef Siemaszko. W Polsce, ob. P o 1 s k a (K o ś c i ó ł). a*

Metrosideros, niezrąb, żeleźniak, rodzaj roślin z rośliny mirtowatych. Drzewa w Australii i Afryce płd. Najbardziej znane jest M. vera, drzewo nani, wielkie drzewo na Molukkach, mające liście lancetowate, skórza-ste; młode gałązki pokryte włosem jedwabistym czerwonym, kwiaty w połowie długości gałązek gęsto naokoło w kształcie szczotki osadzone, barwy żywo czerwonej. Drzewo to jest niesłychanie zbite i twarde i tylko w stanie świeżym obrabiane być może, po wyschnięciu bowiem opiera się narzędziom zwykłym. Z drzewa M. robustum (dąb nowozelandzki, rata), wyrabiają krajowcy maczugi.

Metryczna konwencya (Convention internationale du metre), zawarta d. 20 maja r. 1875 w Paryżu, celem jak najdokładniejszego wytwarzania miar metrycznych i peryodycznego zestawiania ich z prawzorami. Prusy i inne państwa już od r. 1860 zestawiały pierwowzory miar swych z miarami, przechowującemi się w archiwum francuskiem. Konwencyę zawarły:

Niemcy, Austro-Węgry, Rossya, Szwecya, Nor-wegja, Danja, Belgja, Szwajcarya, Francya,

K. Gr

Hiszpania, Portugalja, Włochy, Turcya, Stany Zjedn., Am. Półn., Wenezuela, Peru, Argentyna i Brazylja. Uchwalono założenie i utrzymywanie biura międzynarodowego miar i wag z siedzibą w Paryżu. Do konwencyi przyłączyły się później inne państwa: Anglia r. 1884. Konferen-cya generalna miar i wag uznała prototyp pewien metra i kilogramu; oba te przedmioty złożono w biurze.

Metryczne miary, ob. M i a r y metryczne.

Metryka, akt urodzenia—jest to akt oficyal-ny, sporządzony przez właściwego urzędnika stanu cywilnego i będący dowodem stanu cywilnego danej osoby t. j. stwierdzający jej pochodzenie i datę urodzenia. Nowoczesne akty stanu cywilnego powstały z rozwinięcia średniowiecznych katolickich spisów chrzcin; znań chrześijańskich są prowadzone przez przemiały one na celu umożliwienie przestrzega- łożonych parafii, będących zarazem urzędnika-nia przepisów kanonicznych co do przeszkód mi stanu cywilnego; są oni obowiązani przy

droit civil“ (I, JNsJMs 459 in.).

sporządzaniu M-k przestrzegać przepisów prawa cywilnego. Do wyznań chrześciańskich, których M-ki mają znaczenie urzędowe, należą: katolicy, prawosławni, ewangielicy, menoniści oraz ma-ryawici. Akta stanu cywilnego dla wyznań niechrześciańskich prowadzą burmistrze, wójtowie gmin, a w Warszawie policya(ob. Akta stanu cywilnego). Każde dziecko nowonarodzone powinno być przedstawione przed upływem dni ośmiu od urodzenia właściwemu urzędnikowi stanu cywilnego w celu sporządzenia M-i, nawet, jeżeli należy ono do wyznania, według którego obrząd religijny odbywa się później (art. 95, 96 Kod. Cyw.). Jeżeli termin 8-dniowy został opuszczony, wówczas w akcie należy wymienić przyczynę opóźnienia (art. 97). Obowiązek zawiadomienia o urodzeniu dziecka i zażądania sporządzenia M-i ciąży przede-wszystkim na ojcu; jeżeli ojciec nie żyje, lub dla innych przyczyn obowiązku tego spełnić nie mógł, wówczas spada ten obowiązek kolejno na: lekarza, chirurga, akuszera, urzędnika sanitarnego, wkońcu na inne osoby, które były obecne przy porodzie; jeżeli poród nastąpił nie w miejscu zamieszkania matki, obowiązek zawiadomienia o urodzeniu ciąży na właścicielu mieszkania, gdzie poród się odbył (art. 98). Skoro kto znajdzie noworodka, obowiązany jest oddać go, wraz z ubraniem i rzeczami, przy nim znalezionemi, przełożonemu jakiej parafii, oraz wyjaśnić wszelkie okoliczności, dotyczące czasu i miejsca, kiedy i gdzie dziecko znaleziono (art. 104). Każda M-a musi zawierać: dzień, godzinę i miejsce, płeć dziecka, nadane mu imię lub imiona, oraz imiona, nazwiska, stan i miejsce zamieszkania rodziców (art. 99). Jeżeli ojciec się nie stawił, należy wymienić w akcie przyczynę jego nieobecności; świadków musi być dwuch (art. 98). W akcie urodzenia dziecka znalezionego (podrzutka) należy opisać okoliczności jego znalezienia, wymienić jego wiek przypuszczalny, nadane mu imię, wkońcu osobę lub instytucyę dobroczynną, które je biorą na wychowanie, lub władzę cywilną, która jest obowiązana wziąć je pod opiekę swoją (art. 104). Ojciec dziecka nieślubnego tylko w tym wypadku może być w M-e jako ojciec wymieniony, jeżeli jest obecny przy sporządzeniu aktu i uznaje dziecko za swoje (art. 100). Akt uznania dziecka nieślubnego zapisuje się do księgi pod właściwą datą, na marginesie zaś M-i, jeżeli ona istnieje, należy uczynić wzmiankę właściwą (art. 101). Ojciec dziecka, u-rodzonego z kazirodztwa lub cudzołóstwa, nie może być wcale wymieniony w M-e (art. 103). W wypadku przysposobienia wyrok drugiej instancyi, zezwalający na przysposobienie, powinien być wciągnięty do księgi urodzeń miejsca zamieszkania przyspasabiającego w przeciągu 3 miesięcy, pod karą nieważności przysposobienia (art. 324). Po wykonaniu tego warunku osoby iuteresowaue mogą się domagać,

aby została uczyniona właściwa wzmianka na margiuesie M-i przysposobionego (art. 102). Dziecko, które przyszło na świat żywe, lecz zmarło przed sporządzeniem M-i, powinno być zapisane zarówno do księgi urodzeń, jak i do księgi zejść. Jeżeli urzędnik stanu cywilnego nie widział dziecka, kiedy jeszcze żyło, powinien w M-e zaznaczyć, że mu przedstawiono dziecko zmarłe z nadmienieniem, że urodziło się żywe. —B i b 1.: Okolski „Prawo cywilne“, 56 in.; Rasiński „O znaczeniu świadków przy akcie urodzenia“, „Gaz. Sądowa“, 1878, JV° 15; Szaniawski „Uwagi z powodu zakazu art. 103“ (,,Ternis Polska“, V, 107); Planiol. „Traité de

Dr Z. N.

Metryką koronna w Polsce, ob. A r c h i w u m; litewskie, ob. W i 1 n o.

Metrykant. Za czasów dawnych w Polsce kanclerze mieli swoich pisarzy, którzy utrzymywali archiwum. Później, a mianowicie za królów elekcyjnych, tych pisarzy kanclerskich nazywano metrykantami. M-ów większych mianował kanclerz, a mniejszych podkanclerzy. M. większy miał pod dozorem archiwum tajne. Podług Lengnicha w Koronie bywało dwuch, na Litwie tylko jeden M. — Lelewel utrzymuje, że na Litwie także było 2 M-tów. Zostawali oni na swych urzędach poty, póki kanclerz ten sam urzędował: chyba że i przez następcę zatrzymywani byli. Za Jana III Marc. Badowskiemu i Mik. Schultzowi, M-om kancelaryi koronnej większej i mniejszej, urząd ten dożywotnio dano i publiczną ustawą zatwierdzono, z zastrzeżeniem jednak zachowania zwyczaju dawnego co do ich następców. M-ci składali przysięgę na wypełnienie obowiązków swego urzędu według roty przepisanej, w której wyrażono było: iż sprawiedliwie, podług woli Boga i prawa, zapisy zeznających i ich rozporządzenia lub odwoływania stron, dyplomy i przywileje królewskie, do ksiąg kancellaryi koronnej wpisywać i przyjmować będą lub polecą; iż do przyjęcia zeznań od chorych, za pozwoleniem tylko króla, kanclerza lub podkanclerzych na miejsce się udadzą i że o wszystkiem coby królowi szko-dliwem być mogło, jak skoro tylko się dowiedzą, temuż lub kanclerzom doniosą. Powierzonych sobie tajemnic nikomu nie wyjawią, królowi i kanclerzom zawsze wiernymi będą i wszelkich właściwych sobie czynności ściśle i gorliwie dopełnią we wszystkiem sumienia czystego swego słuchając. Podług kon-stytucyi r. 1775 M-tom urodzenia szlacheckiego dozwolono zasiadać w sądach asesorskich; o-statnim był W. Skorochód Majewski (ob.). „Większa Enc.“ Orgelbranda.

Metsovon (Minezu), m-to w wilajecie tureckim Janina, 30 km. na płn. wschód od Janiny, warownia, leży u stóp wąwozu łączącego Epir z Tesalją (1551 m.), 1000—1200 m. npin. Tutaj zbiegają się cztery wielkie doliny rzeczne: Salamwryi, Aspropotamosu, Artinosu i Vio-

M. Ko.

M. Ko.

A. Pol.

M.

su. Ok. 5 000 m-ców, którzy zajmują się handlem, rzemiosłami, hodowlą koni i bydła.

Metsu (Metsue, Metz u) Gabryel, malarz hollenderski (* 1630 w Leydzie — f 1667 w Amsterdamie), syn malarza Jakóba M., pochodzącego z Flandryi, a uczeń G. Dowa, wzorował się jednak przeważnie na Remhrancie. R. 1648 został członkiem gildyi malarskiej w Leydzie, r. 1650 udał się do Amsterdamu, gdzie ożenił się i uzyskał obywatelstwo. M. malował głównie sceny obyczajowe mieszczańskie, które ujmował częstokroć ze strony humorystycznej, niekiedy robił portrety. Najsłynniejsze z obrazów jego są to: Targ jarzyn w Amsterdamie i Dama przy klawikordzie (Paryż: Louvre), Uroczystość króla migdałowego i Kucharka w spiżarni (Monachium, Pinakoteka); Stary handlarz i młoda handlarka drobiem, Handlarka zwierzyną i koronkarka (Galerya drezdeńska); Rodzina kupca Geelvinka i Kucharka (Berlin, muzeum ces. Fryderyka); Duet i lekcya muzyki (Londyn, Galerya narodowa); Grający na basach i Pijąca dama (Londyn, pałac Buckingham); Śniadanie i Podarunek myśliwca (Amsterdam, Muzeum państwowe); Syn marnotrawny, Ostrygi i Biesiada rodzinna (Petersburg, Ermitaż). M. jest jednym z najwybitniejszych malarzy rodzajowych szkoły hollenderskiej.

Metsys, ob. Mas sys Ointe n. Mettenleiter Jan (* 6 kwiet. 1812 w St. Ulrich pod Ulmem — f 6 październ. 1858 wRa-tysbonie), kompozytor muzyki kościelnej, dyrektor chóru i organista przy kolegiacie ratys-bońskiej. Napisał liczbę znaczną mszy, hymnów „Stabat mater“. — Wydał: „Euchiridion chorale.“ i „Manuale breve“, z towarzyszeniem organu.

Metternich stara rodzina nadreńska z linii panów udzielnych na Hemmerichu, do pocz. w. XIX dziedziczni kanclerze kolońscy. Imię M. otrzymała w w. XIV od majątku w okręgu pruskim Enskirchen; z 12 linii pozostała w w. XVII jedyna, otrzymała w r. 1635 godność baronów, w r. 1670 hrabiów, w r. 1803 — książąt cesarskich osobistą, w r. 1813 od ces. Franciszka I dziedziczną. Obecnie M-owie posiadają w Czechach i na Morawach dobra Königswart i Plass, oraz obszary ogromne nad Renem i nad jez. Bodeńskiem. — 1) Klemens Lotar Wacław książę austryacki, mąż stanu (* 15 maja 1773 w Koblencyi —f 11 lipca 1859). Syn Franc. Jerzego Kar. (f 1818), kształcił się w 1. 1788--90 w Strasburgu, r. 1790—94 w Moguncyi. R, 1795 ożenił się z Eleon. Kaunitz, wnuczką kanclerza; żona wniosła mu spory posag i stosunki rozległe. M. wstąpił na drogę dyplomatyczną w r. 1797, mianowicie był czynny przy zawieraniu pokoju Rastadzkiego, jako delegowany od kolegium hrabiów westfalskich. R. 1801 został posłem cesarskim w Dreźnie, r. 1803 w Berlinie, gdzie podpisał w r. 1805 podczas trzeciej wojny koalicyjnej przeciw Francyi umowę przymierza poczdamskiego między Austryą, Prusami i Rosyą. R. 1806 poseł w Paryżu, należał do liczby tych, którzy zmierzali do wojny z Napoleonem, przyczem Polaków usiłował zjednać dla polityki austryackiej przeciwko Francuzom i nakreślił cały plau, który jeduak nie zyskał uznania Stadyona. R. 1807 wyjednał punkty korzystne dla Austryi w traktacie w Fontainebleau, wprowadzającym w wykonanie warunki pokoju Preszbur-skiego tyczące się granic włoskich. Po wybuchu wojny w r. 1809 zatrzymany przez Napoleona, był świadkiem biernym klęski Waagramskiej i dotkliwego dla Austryi pokoju Schónbruńskiego. D. 19 paźdz. r. 1809 mianowany ministrem spraw zewnętrznych; na stanowisku tern pozostawał przez lat 38. Narazie niewiele od niego oczekiwano, uważając go za stronnika francuskiego w Austryi. Warunki, w których M. ujął ster rządu, były dla Austryi niezwykle ciężkie; zwłaszcza zaważyła na losach Austryi ręka Napoleona, zarówno w polityce niemieckiej jak włoskiej; w polityce wewnętrznej panował rozstrój ogólny i wyczerpanie państwa, zniszczona było wojsko, skarb pusty. To też, obejmując kierunek polityki zewnętrznej po pokoju Schön-bruńskim, rozumiał M., że mierzyć się z potęgą Napoleona nie może i w swej polityce uawskroś realnej, na krótką metę obliczonej, nie u-względniając bynajmniej nastroju społeczeństwa, jego dumy i pragnień, zdążał przede wszy stkiem do pokoju z Francyą: zachowywał ostrożność niezwykłą w działaniu i umiał czekać na warunki; usiłował utrzymać Austryę w wypadkach współczesnych na stanowisku neutralnem, bez-czynuem, drogą jedynie dyplomacyi i dwulicowości, półśrodkami, pragnąc rozerwać sojusz Francyi z Rosyą, bądź biorąc na siebie rolę pośrednika, wpływał i to zwykle w sposób doniosły, a zawsze dla Austryi korzystny, na bieg spraw ogólnoeuropejskich. W stosunku do Napoleona I nie wiązał Austryi zobowiązaniami, chował jej siły na czasy lepsze, gdyż dzieło Napoleona uważał za tymczasowe, narazie więc zmierzał do porozumienia pokojowego z Francyą; środkiem do tego miało być małżeństwo Napoleona z arcyksiężuiczką Maryą Ludwiką. W rozprawie francusko-rossyjskiej zachowywał się powściągliwie, za to wystąpił jako pośrednik po klęsce r. 1812 między osłabionymi przeciwnikami. Po zjeździe M-a z Aleksandrem I w Opocznie w początku czerw. r. 1813, związkowi przyjęli pośrednictwo Austryi; M. udał się do Drezna, miał z Napoleonem słynną rozmowę d. 28 czerw., która jednak do porozumienia nie doprowadziła, ponieważ Napoleon odrzucił warunki pokoju, stawiane przez Austryę, tj. utrzymanie stanu posiadania Francyi, bez Iliryi, Włoch, Związku nadreńskiego i Księstwa Warsz. rozpoczął wówczas zręcznie lawirować między Napoleonem a Związkowymi, wytykając sobie cele nie ogólnoeuropejskie, ani nawet ogólnoniemie-ckie, lecz wyłącznie austryackie; na tej drodze udało mu się za cenę przystąpienia do koalicyi wytargować u niej znaczne dla Austryi ustępstwa; Austrya wydała d. 11 sierp, wojnę Fran-cyi, d. 9 wrześ. przyłączyła się do poczwórnego Przymierza, w którym M. odegrał rolę najwpły-wowszą. By nie dopuścić do zbytniego wzmożenia się Prus w Niemczech, przeszkadzał wyzyskaniu zwycięstwa osiągniętego nad Francyą, traktatem w Ried (zawartym z Bawaryą) pokrzyżował politykę niemiecką Prus, nawiązy wanemi ustawicznie rokowaniami z Francyą trzymał ciągle w szachu Prusy i Rosyę i w ten sposób obejmował kierunek polityki międzypaństwowej. Austrya wywierała wpływ silny wbrew swym zasługom i swej roli czynnej; zato M. całkowicie zasłużył od Austryi na tytuł dziedziczny księcia, który otrzymał d. 20 paźdz. r. 1813. W dalszym ciągu polecono M-wi prowadzenie rokowań z hr. Artois, przebywającym w Nancy. W imieniu mocarstw połączonych podpisał w Paryżu umowę zawartą z Napoleonem w Fontainebleau; pokój paryski z d. 20 maja r. 1814 umożliwił zwycięzcom zaprowadzenie „ładu“ w Europie. M. wraz z przedstawicielami Prus i Rosyi udał się do Anglii, gdzie otrzymał tytuł doktora od uniwersyt. Oksfordzkiego. D. 29 czerw, zawarł nowe przymierze poczwórne. -Przewodnicząc obradom kongresu Wiedeńskiego, M. wywierał wpływ rozstrzygający na interesy krzyżujące się mocarstw, uzyskał dla Austryi „zaokrąglenie granic" (m. in. przez przyłączenie ziem polskich i włoskich), utrwalił jej przewagę w pozostałych poćwiartowanych Włoszech i nad Związkiem Niemieckim, utworzonym przeciw hegemonii pruskiej. Zapoczątkował i poparł zasadę „legitymizmu“ w ustroju politycznym ówczesnym, opartym odtąd wyłącznie na interesach dynastycznych, dał pobudkę do systemu reakcyi bezwzględnej w stosunku do wszelkich żądań życia społecznego, prądów narodowo-wolnościo-wych i postępowych. Jednocześnie nie zaniedbywał własnych interesów osobistych; otrzymał upominki bogate od mocarstw wdzięcznych, od Rossyi pensyę, a po powtórnem wygnaniu Napoleona i drugim pokoju paryskim z d. 20 list. r. 1815 wielkie odznaczenia od książąt przywróconych; król obu Sycylii mianował go r. 1818 księciem Portella z uposażeniem 60 000 dukatów, król hiszpański r, 1826 nadał mu tytuł granda I klasy i tytuł księcia. Od kongresu Wiedeńskiego M. zyskał wpływ przemożny na całą Europę za pośrednictwem swego dzieła, S-go Przymierza (ob.). Restauracya ogólna w Europie pociągnęła za sobą ucisk reakcyjny, wywołujący chęć odwetu wśród rewolucyonistów: w samem zaraniu rokowań kongresowych powstała organizacya związkowa powszechna, zwłaszcza wśród młodzieży i w kołach wojskowych, wol-noinularska, która popierana początkowo nawet przez rządy dla celów dynastycznych, prędko weszła na tory tajne, rewolucyjne. M. śledził te związki, a kiedy zabójstwo Kotzebuego

przez Sanda i zamach Löninga na prezydenta Ibella w Schwalbachu rzuciły były postrach na rządy niemieckie, pośpieszył natychmiast wyzyskać to na rzecz swojej polityki reakcyj-nej. Omijając narazie współczującego z liberalizmem jeszcze Aleksandra I (zarzucał mu, że agenci rossyjscy przewodzili w klubach kar-bonarskich), zwrócił się do Prus i na zjazdach z Fryderykiem Wilhelmem III w Cieplicach i Karlsbadzie w lipcu i sierpniu r. 1819 uzyskał zgodę Prus na rozpoczęcie wielkiej a wspólnej działalności przeciw związkom tajnym, urządził pierwszą a osławioną Demagogenverfolgung, którą w obrębie całej Rzeszy prowadziła wielka komisya Centralna Śledcza, przebywająca w Mo-guncyi, ten pierwowzór licznych komisyi śledczych w Europie, m. in. w Królestwie Polskiem, a która zrobiła z Austryi siedzibę ciemuoty i ucisku, kraj karności klerykalnej i policyjnej w dziedzinie wychowania publicznego, osławionej cenzury i reglementacyi całego życia. M. rozwijał działalność swą na zjeździe ministrów państw niemieckich w Wiedniu, na Kongresie Opawskim (jesień 1820), po którym, zjednawszy ostatecznie dla swego systemu Aleksandra I, rozpoczął niczem niepowstrzymane ściganie ruchów wolnościowych we Włoszech i w Niemczech, a polityka wiedeńska objęła ostatecznie w Europie i przodownictwo na całej linii stosunków wewnętrznych i międzynarodowych. Zwycięstwo to zostało utwierdzone na Kongresie w Lublanie (wiosna 1821), gdzie uchwalono zabezpieczenie przymusowe Europy przed „mrocznemi zamysłami konspiracyi rozgałęzionej“ i gdzie M. osiągnął przewagę nad Aleksandrem I w sprawie wschodniej. Na Kongresie Werońskim (lato 1822) przeprowadził przy dzielnej pomocy Aleksandra I okólnik przeciw wszelkim „rewolucyom i wywrotom“ na Zachodzie i na Wschodzie, poczem rozpoczął się ucisk straszny w królestwie Lombardzkiem, w Medyolanie i w We-necyi. Wszędzie i zawsze na zjazdach Ś-go Przymierza M. działał wyłącznie i skutecznie w interesie polityki austryackiej reakcyjnej. Popierany przez pióro zręczne Gentza, zdołał przeprowadzić, jako podstawę zasadniczą polityki europejskiej, pogląd, że jedynie do książąt należą rządy nad ludami, że monarchowie za czyny swe odpowiedzialni są jedynie przed Bogiem; w imię interesów dynastycznych zdołał połączyć mocarstwa do solidarnego działania przeciw ruchom ludowym; tem samem pogłębił przepaść między rządami a ludami i niecił uczucia narodowe. Nie wszystkie wprawdzie usiłowania M-a kończyły się powodzeniem, mianowicie późniejsze. Na Wschodzie nie zdołał przeszkodzić Rosyi, popierającej powstanie greckie; we Francyi dynastya legitymistyczna musiała usunąć się; nowo utworzone królestwo holenderskie zostało rozbite; to też po r. 1830 wpływ M-a ograniczył się do Niemiec i Włoch, gdzie jednak utrzymał moc swoją, a nawet podniósł swę

się.

Dr A. J. G.

Dr A. J. G.

o w y j o e etylen w

V! F

wpływy, zawsze w kierunku zdławienia ruchów wolnościowych. R. 1821 mianowany kanclerzem państwa i dworu cesarskiego, w r. 1826 otrzymał przewodnictwo w konferencyi ministrów do spraw wewnętrznych, a przez to kierownictwo nad całym mechanizmem państwowym. Po śmierci Franciszka I (1835), pozostał przy urzędach i wpływach w polityce zagranicznej, kierunek zaś spraw wewnętrznych przeszedł do konferencyi państwowej, w której większością rozporządzali arcyks. Ludwik i Kolowrat (Rzeź galicyjska!). Pomimo to podczas wybuchu rewolucyi (1848), cała nienawiść ludu zwróciła się przeciw M-owi, jako wcieleniu reakcyi, ducha ciemnoty i tyranii klery-kalnej, arystokratycznej i biurokratycznej. Zmuszony d. 13 marca podać się do dymisyi, uciekł M. przez Hollandyę do Anglii. W list. r. 1849 wrócił do Brukseli, w czerw. r. 1851 do Joha-nisbergu, a we wrześniu już do Wiednia, gdy reakcya zatryumfowała. Odtąd jawnie nie mieszał się do polityki, służył jednak w dalszym ciągu radą rządowi, z którym współczuł. Doczekał się jeszcze początku wojny włoskiej; pochowany w Plass. Ożeniony w r. 1795 z hr. Eleonorą v. Kaunitz (f 1825), w r 1827 z bar.

v. Leykam (f 1829), w r. 1831 z hr. Mel. Zi-chy-Ferraris (f 1854); pozostawał w stosunkach bardzo bliskich i długotrwałych z głośną podówczas p. Lieven (ob.). Żostawił pamiętniki które ogłoszono w r. 1879 po franc., a r. 1880 — 84 po niem., w Wiedniu „Aus M-s nachgelassenen Papieren“ (t. 8).—Liter.: Binder „F. Kl. v. M. u sein Zeitalter“ (Ludwigsburg 1836); Gross-Hoffinger „F. M. u. das öster. Staatssystem“ (Lipsk 1846); Schmidt-Weissenfels „F. M. Gesch. seines Lebens u. seiner Zeit“ (Praga 1860); Beer w „Neuen Plutarch“ (Lipsk 1877). Mazade „Un chancelier d’ancien régime: Le régne diplom. de M.“ (Par. 1889); Fedor v. Demelitsch „M. u. seine auswärtige Politik“ (Stuttgart 1898). Z liter, polskiej: „Metternicha zmartwychwstanie“ (Lwów 1848); „Odpowiedź na list szlachcica polskiego (Wielopolskiego) do M-a z d. 15 kwiet. 1846“ (Paryż 1847). Nadto dzieła dotyczące S-go Przymierza i polityki Kongresów.— 2) Ryszard, syn najstarszy poprzedniego (* 1829 —f 1895). Wstąpił na drogę dyplomatyczną jako attaché w Paryżu i Londynie; r. 1855 sekretarz poselstwa w Paryżu, r. 1856 poseł nadzwyczajny i minister pełnomocny Austryi na dworze saskim; podczas wojny włoskiej (1859), wezwany do Werony w celu przygotowania sprawozdania o stosunkach zagranicznych dla cesarza; w tymże roku został posłem w Paryżu, gdzie wraz z żoną hr. Pauliną Sandor v. Slavnicza, należał do zauszników dworu napoleońskiego; żona jego, przyjaciółka ces. Eugenii, była uczestniczką jej rozrywek i zabaw ekscentrycznych. Z upadkiem cesarstwa karyera polityczna M-a jako rzecznika polityki napoleońskiej skończyła

N. G.

Metteur en pages, metrampaż, zecer, który złożone do druku wiersze porządkuje w kolumny czyli lamie i do odbijania przygotowuje.

Mettmann, m-to okręgowe w reg. Düssei-dorfskiej, w czarującej dolinie, na linii Düsseldorf-Schwelm, 114 m. npm., seminaryum nauczycielskie, wyższa szkoła średnia, wyrób towarów jedwabnych, wełnianych i bawełnianych, stalownie, fabr. maszyn, młyny, gorzelnie, pokłady wapienia, 8 000 m-ców (ok. 3 500 katolików). Wpobliżu nad rz. Düssei dolina Ne ändert hal ze zburzoną prawie jaskinią Ne anderhöhle, w której znaleziono szczątki człowieka przedhistorycznego, ob. Rasy przedhistoryczne.

Metyl, CH₃, rodnik jednowartościowy, wchodzący w skład budowy wielu związków organicznych. W wolnym stanie nie wydzielono go dotychczas i przypuszczalnie istnieć w wolnym stanie nie może; w tych razach gdy oczekiwa-nem jest wydzielenie się metylu, powstaje zawsze etan (dwumetyl) C₂H₈ przez złączenie się dwu grup CH₃.

Metylal (eter metylenodwumetylowy) C₃H₈02 tworzy się przy destylacyi alkoholu metylowego z braunsztynem i kwasem siarkowym jako ciecz bezbarwna o c. gat. 0.855, o mocnym zapachu aromatycznym, przypominającym zapach chloroformu i eteru octowego (estru etyloocto-wego). M. wre przy 42°, rozpuszcza się w wodzie, wyskoku i eterze, a z kwasem siarkowym stężonym daje kwas metylosiarkowy i aldehid mrówkowy. M. wywołuje silny sen, lecz działa przez krótki tylko czas, na dokniętych szałem opil-czym, przy rozpoczynających się chorobach umysłowych i rozdrażnieniach podczas nocy nie działa wcale. Zastosowany do wdychań wywołuje znieczulenie całkowite, podobnie przy użyciu zewnętrzym.

Metylen, dwuwartościowa grupa CH₂.

Metylenitan, ob. Met Metylenowa zieleń, ob.

błękit.

Metylenowy błękit C₁₆H₁₈N₃SC1 chlorek tetra-metyloamidodifentiazyny tworzy się przez od-tlenienie roztworu nitrozodwumetylaniliuy w stężonym kwasie siarkowym zapomocą siarczku cynku lub pyłu cynkowego i utlenienie powstającego przytym dwumetyloparafenilenodwua-minu zapomocą chlorku żelaza w obecności siarkowodoru. Z roztworu wysala się M. b. solą lub chlorkiem cynku. Według nowego sposobu utlenia się mieszaninę dwumetyloaniliny z dwume-tyloparafenilenodwuaminem zapomocą podsiar-czynu, a tworzący się tiokwas tetrametylendwua-minu zamienia przez gotowanie z rozcieńczonym kwasem w leukozasadę M. b. M. b. jest proszkiem ciemnozielonym lub czerwonawobrunatnym, łatwo rozpuszczającym się w wodzie na ciecz błękitną, mniej rozpuszczalny w wyskoku; ulega odbarwieniu od działania ciał odtleniają-cych, lecz powstającą przytein leukozasadę utlenić można znów do barwnika, M. b, zabarwia

z trudnością wełnę, natomiast dobrze ciągnie na jedwab i bawełnę uprzednio zaprawioną taniną i emetykiem. Zabarwienia te są w znacznym stopniu trwałe na działanie światła; M. b. znajduje przeto znaczne zastosowanie w drukarstwie i farbiarstwie bawełnianym. M. b. przemienia się od działania kwasu azotawego na barwnik zielony, t. zw. zieleń metylową, która zaprawioną bawełnę zabarwia na kolor zielony i znajduje też zastosowanie w drukarstwie. M. b. okazał się w użyciu wewnętrz-nem i zastrzykiwaniach podskórnych środkiem dzie, przy oziębieniu skrapla się na ciecz bez-nieszkodliwym, znieczulającym bóle neuralgicz- barną, wrzącą przy 7.2° o zapachu amoniakalne i dolegliwości reumatyczne. Także stosowa- nym.—T r ó j m et y 1 o a m i n N(CH₃)₃ znajduje się no go z powodzeniem przeciw gorączce powro- w wielu kwiatach (głogu, jarzębiny, jabłoui), tnej, w razach gdy użycie chininy nie było wska- w zielu Chenopodium vulvaria, w sporyszu, zane, przy cukrzycy moczu, albuminuryi, rze- w wielu cieczach zwierzęcych, powstaje przy żączce. M. b. jest dobrem ciałem barwiącem gniciu i jest przeto częścią składową lagru śledziowego. Obficie występuje trój metyloamin przy destylacyi wywaru melasy buraczanej, otrzymuje się z niej i zwykle przerabia na chlorek metylowy (ob. niżej). Ciecz bezbarwna o zapachu, przejmującym przykrym, łatwo rozpuszczająca się w wodzie i wyskoku, palna, wre przy-f-3.5⁰, posiada odczyn silnie alkaliczny i tworzy sole łatwo rozpuszczalne w wodzie. Małe dawki trój -metyloaminu działają pobudzająco, większe wywołują znieczulenie i obezwładnienie nerwów obwodowych.

uy, palny, o zapachu amoniakalno-rybim, w zimnie skrapla się na ciecz bezbarwną o p. w.— 6°, łatwo rozpuszcza się w wodzie a roztwór posiada własności amoniaku, jak oto: smak ługowy, odczyn silnie alkaliczny, z kwasami tworzy sole.—D_ w umetyloamin NH(CH₃)₂ znajduje się w guano peruwiańskim i w occie drzewnym; tworzy się wraz z poprzednim z melasy i jodku etylu i amoniaku, najłatwiej otrzymać go można z nitrozodwumetyloaniliny i ługu potasowego. Gaz bezbarwny łatwo rozpuszczający się w wo

do celów mikroskopowych.

Metylenowy chlorek (dwuchlorometan) CH₂C1₂, tworzy się przy działaniu chloru na metan lub chlorek metylu lub też przez odtleuia-nie chloroformu CHC1₃ zapomocą cynku. Ciecz bezbarwna o zapachu chloroformu, c. wł. 1.378, wre pzy 41°, posiada takież cechy rozpuszczalności jak chloroform i jak on jest trudnoza-palny. M. chi. działa usypiająco równie prędko jak chloroform, lecz działanie jego przemija prędzej. Angielski M. chi., który jest mieszaniną alkoholu metylowego z chloroformem, ma działać lepiej niż M. chlorek i czysty chloroform.

Dr A J. G.

Dr A. J, G.

Dr A. J G,

Metylenowy jodek (d wuj odometan) CH₂I₂ tworzy się przy ogrzewaniu jodoformu z jodem, z alkoholanem sodu, z kwasem jodo-wodorowym, lepiej z arszenikiem i ługiem sodowym. Ciecz bezbarwna o zapachu przyjemnym, posiada smak słodkawy, c. wł. przy 15° 3.28; zastyga przy 0° na masę krystaliczną, składającą się z blaszek, które się topią przy 4°; wre przy 181° z rozkładem częściowym. M. j. daje ze szczawianem srebra trój oksy metylen C₃H₆0₃, z którego, przez gotowanie z wodą wapienną, tworzy się metylenitan C₆H₁₀O₅, ciało o charakterze gumy, izomeryczne z błonnikiem. M. j. znalazł zastosowanie do oddzielania minerałów według ich ciężaru właściwego.¹'1- A-J- G-

Metyloaminy (aminy metylowe), zasady organiczne, które można wyprowadzić z amoniaku (NH₃) przez podstawienie jednego, dwu lub trzech atomów wodoru przez grupę, wzgl. grupy metylowe (CH₃). Me ty loamin NH₂ CH3 znajduje się w Mercurialis annua i w M. per-ennis, w surowym alkoholu drzewnym i oleju kostnym, a tworzy się przez suchą destylacyę wytworu odparowania wywaru melasy buraczanej a także przy rozkładzie wielu alkaloidów. Sztucznie otrzymuje się metylamiu przez działania amoniaku na jodek etylu, łatwiej z ace-toamidu (amidu kwasu octowego) od działania bromu w obecności ługu sodowego. Gaz bezbarw-

Wlelka Enc. Powsz, Ilustr. Ser. I. Tom XLVI. Zesz. 367a,

Metylobenzoiloekgonina, ob. Kokaina. Metylobenzol, ob. Toluol. Metylocłlinoliny. Z pomiędzy siedmiu przewidywanych przez teoryę M-nolin najbardziej znanemi są lepidyna (ob.):

CeH‘\N:CCH/CH 1

C₆H₄/    \ch ; druga z nich znajduje się

\JN. CLrl₃/

Dr A. J. G.

w smole węgla kamiennego, a została też otrzymana syntetycznie, m. in. przez ogrzewanie par-aldehidu z aniliną i kwasem solnym. Chinal-dyna jest ciałem ciekłem o p. w. 247°, z kwasami daje sole dobrze krystalizujące. W fabry-kacyi barwników znalazła zastosowanie do wyrobu farby żółtej chinolinowej (z chinaldyny i bezwodnika kwasu ftalowego).

Metylofeniloketcn, tyleż co acetofenon. Metyloguanidynooctwowy kwas, ob. K r e a-t y n a.

Metyloindol, ob. Skatol.

Metyloizopropylofenol, ob.Ty mol i Kar-w a k r o 1.

Metylokawowy kwas, ob. Ferulowy kwas.

Metylcmorfina, ob. Kodeina.

Metyloparamidofenol, ob. M e t o l.

Metylopropanol, ob. Alkohol butylowy.

Metylopropanowy kwas, ob. Masłowy kwas.

Metylosulfonal, ob. Trional.

kteryi.

Dr. A. J. G

(Berlin 1903).

Metylowy błękit (Bł. metylowy na bawełnę) C₃₇H₂₆N₃S₃0₆Na₃, sól sodowa trójsulfokwa-su trójfenilopararozaniliny. pawstaje przez działanie aniliny na pararozanilinę i działanie na wytwór tej reakcyi stężonym kwasem siarkowym. Proszek błękitny w wodzie rozpuszczając się, używany do barwienia zaprawionej bawełny.

Metylowy chlorek, chlorek metyluCH₃C1, tworzy się przy ogrzewaniu alkoholu metylowego z solą kuchenuą i kwasem siarkowym, z metanu i chloru, lub przez ogrzewanie chlo-rowodzianu trójmetyloaminu do 260 — 300°. W ten sposób otrzymuje się M. chi. z wodnistego wytworu destylacyi suchej resztki odparowania wywaru melasy buraczanej. M. chi. jest gazem bezbarwnym o zapachu przyjemnym eterycznym, posiada smak słodkawy, skrapla się przy—36° lub pod znacznem ciśnieniem na ciecz bezbarwną, wrzącą przy— 22°. M. chi. znalazł zastosowanie w fabrykacyi lodu, przy wyciągu olejków eterycznych z kwiatów, a także używano go pierwej do wyrobu barwników zawierających grupy metylowe. Zalecają go jako środek do znieczulania miejscowego, ulatniając się pochłania bowiem tak wielką ilość ciepła, że przez znaczne ochłodzenie działa w duchu pożądanym. Roztwór M. chi. w chloroformie

Metylowy alkohol CH₄0, najprostszy z alkoholów rzędu metanowego, posiada budowę CH₃. OH (wodorotlenku metylu), znajduje się w przyrodzie pod postacią estru metylo-salicylowego w olejku rośl. Gaultheria. Na wielką skalę M. a. otrzymują przez suchą destylacyę drzewa (alkohol, spirytus drzewny, [metyl po grecku wino drzewne]) obok acetonu i kwasu octowego, a także z wywaru melasy buraczanej, przyczem zgę-czcza się z wytwarzającemi się jednocześnie parami wody, kwasu octowego i występuje przeto w surowym occie drzewnym. Przez szereg I pod nazwą płynu Richardsona zalecano jako czynności odpowiednich oddziela się frakcye j środek usypiający zamiast chloroformu, niższe (aceton), wyższe (oleje drzewne) i otrzymuje się wytwór handlowy M-a 90—99.5$, zktó- i tworzy się przy ogrzewaniu alkoholu metylo-rego przez utlenienie delikatnie działającymi ' wego kwasem siarkowym; w ciepłocie zwykłej

Melyloteobromina, ob. Kofeina. Metylowa fijołkowa C₂₄H₂₈N₃C1 mieszanina chlorowodzianów cztero, pięcio-i-sześciometylo-pararozaniliny, tworzy się przy utlenieniu dwu-metyloaniliny za pomocą mieszaniny siarczanu lub azotanu miedziowego z solą kuchenną w obecności fenolu. Niekrystaliczne masy o połysku szkła, łatwo rozpuszczające się w wodzie i wyskoku na ciecze fljołkowe; z roztworów wodnych M. zostaje wysolona przez sól kuchenną. Służy do zabarwiania jedwabiu, wełny i bawełny (zaprawionej taniną i emetykiem). Gatunki M. f. bardziej błękitne zawierają więcej sześciometylorozaniliny. Fiolet krystaliczny CgąHgoNgCl jest czystym chlorowodzianem sze-ściometylorozauiliny, otrzymywanym również z dwumetyloaniliny; tworzy kryształy bezwodne o połysku kantarydy. Działaniem chlorku benzylu i ługu otrzymuje się z M. f. znacznie bardziej błękitny barwnik fioletowy (f. benzylowy, paryski). M. f. służy do wyrobu zieleni metylowej, a także znalazł zastosowanie jako środek

przeciwgnilny i w mikroskopii do barwienia bani- A. J. G.

Metylowa pomarańczowa, ob. D w u m e-

tyloazobenzol (związki azowe).

Metylowa zieleń (jasna zieleń paryska), chlorometylowa, pochodna chlorku sześcio-metylo - pararozaniliny C₂₆H₃₃N₃C1₂ tworzy się z fijoletu metylowego (ob.) przez działanie chlorku metylu w obecności zobojętniającej zasady alkalicznej; w sprzedaży znajduje się jako podwójna sól z chlorkiem cynkowym. Zielone blaszki z połyskiem złotawym, łatwo rozpuszczalne w wodzie. M. z. używa się do farbowania jedwabiu i bawełny zaprawionej taniną. Do farbowania wełny należy kąpiel zobojętnić amoniakiem. Inny barwnik tej grupy, zieleń etylowa, tworzy się z błękitu metylowego od działania bromku etylu; zielony proszek o kolorze mchu, daje bardziej żółte odcienie. Obydwa barwniki wyrugowane zostały przez tańszy, „malachitową zieleń“.—M. z. służy w mikroskopii do zabarwiania jądra komórek.

Metylowy aldehid, Ob. mrówkowy alde-h i d.

odczynnikami i wielokrotną destylacyę cząstkową, a także za pomocą nie ujawnionych jeszcze sposobów otrzymują M. a. absolutnie czysty. Wolny od acetonu M. a. jest cieczą bezbarwną o c. wł.

0.812 przy 20°, posiada znamienny zapach wyskokowy, smak palący, wre przy 66", pali się płomieniem ledwo świecącym, miesza się z wodą, wyskokiem i eterem, jest takimż rozpuszczalnikiem jak alkohol etylowy i wogóle posiada podobny charakter chemiczny; daje pochodne analogiczne co do własności lecz bardziej lotne niż odpowiednie połączenie etylowe. Ciała utleniające działają na M. a. i wytwarzają zeń aldehid mrówkowy (ważne zastosowanie M. a.), kwas mrówkowy, wkońcu spalają go na kwas węglowy. Na ustrój zwierzęcy M. a. działa podobnie jak wyskok etylowy. W przemyśle znajduje dość znaczne zastosowanie przy wyrobie formaliny (aldehidu mrówkowego w rostworze wodnym, ob. wyżej), rozmaitych połączeń metylowych, farb sztucznych itd., jako materyał do palenia, do wyrobu lakierów, politur itp. (szczególnie w Anglii, ze względu na wysoki podatek od wyskoku etylowego), do skażania spirytusu (w Niemczech z więcej niż 30$ acetonu). — Por.: Klar „Technologie der Holzverkohlung und der Fabrikation der Essigsaüre, Aceton, Methylalkohol und sonstiger Holzdestillate“

Dr A. J. G.

Dr A. J. G.

Dr A. J. G.

Metylowy eter C₂H₆0 o budowie CH₃.O.CH

można skroplić.

Metylowy jodek (jodek metylu) CH₃I, tworzy się przy działaniu jodu na alkohol metylowy w obecności fosforu czerwonego; ciecz bezbarwna o c. wł. 2.19, zapachu eterowym, przypominającym nieco zapach czosnku, nieco gryzącym; wre przy 43°, prawie nierozpuszcza się w wodzie, łatwo w wyskoku i eterze, z wodą daje przy oziębieniu wodzian 2CH₃I-j-H₁0. M. j. rozkłada się od działania światła, z amoniakiem daje metyolamin, służy do otrzymywania rozmaitych połączeń zawierających grupy metylowe.

gaz bezbarwny o zapachu eterowym i c. wł.

1.617 (w stosunku do powietrza); przy — 24° skrapla się na ciecz bezbarwną, ruchliwą; rozpuszcza się w wodzie, łatwiej w^wyskoku, roztwór w drugim ma smak pieprzny. Pali się płomieniem mało świecącym.—M. e. zalecano do zastosowania w maszynach do wyrobu lodu, względnie do chłodzenia, przyczem przez szybkie ulotnienie M. e. uzyskać można znaczne obniżenie ciepłoty, a następnie pary tegoż znów

Dr A. J. G,

Dr A. J G.

Metz, miasto główne prowincyi Rzeszy niemieckiej Lotaryngii, twierdza pierwszego rzędu, przy uściu rz. Seille do Mozelli, 180 m. npm. M. nosi piętno starożytne i w części znacznej francuskie. Mozella przepływa kilku odnogami i na niej zbudowano 14 mostów. Z bram miejskich zasługują na uwagę: brama ks. Fryderyka Karola, dawna Rzymska. W pobliżu Espla-nady posąg konny Wilhelma I, pomniki ks. Fryderyka Karola i marsz. Neya. Z innych placów: Paradeplatz z pomnikiem marsz. Faberta i Ludwigsplatz z arkadami pięknemi, starożytnemi. Plac teatralny ze studnią piękną; 9 katolickich i 4 ewan-gielickie kościoły (katedra zaczęta w w. XIII a dokończona w w. XVII; przy kościele św. Wincentego piękna wieża gotycka). Pałac sprawiedliwości, ratusz piękny, teatr, pałac biskupi, arsenał. Na wyspie Chambier cmentarz z pomnikiem dla 7 200 Francuzów poległych r. 1870. Oświetlenie elektryczne częściowo. M-ców było (1905) wraz z 24 000 załogi — 60 791 (Ewan-gielików —17 452, katolików — 41805 i Żydów 1466). Liceum wyższe, szkoła realna, sernina-ryum duchowne i nauczycielskie, iustytut dla głuchoniemych, szkoła wojskowa, rolnicza, muzyki i rysunków, biblioteka miejska, muzeum miejskie (starożytności i obrazów), muzeum Mi-gette (obrazy), kilka t-rzystw i związków naukowych. Siedziba władz administracyjnych prowincyi, sąd krajowy, główny urząd celny, dy-rekcya poczt, zarząd leśny, rewir górniczy, bp-stwo katolickie, konsystorz protestancki i żydowski. — Po przyłączeniu Lotaryngii do Niemiec przemysł i handel tutejszy przechodziły przesilenie ciężkie. Wiele fabryk zamknięto, handel upadł i dopiero później nastąpiło polepszenia (obecnie fabryki wyrobów skórzanych, garbarnie, siodlarnie, fabryki obuwia, sukna, kapeluszy, kwiatów sztucznych, igieł, broni etc).

W okolicach M. wielkie zakłady metalurgiczne. Tramwaje elektryczne ułatwiają komunikacyę wewnątrz miasta, a M. jest punktem węzłowym wielu linii kolei żel. Okolice M. są b. żyzne (owoce, jarzyny i wino).—Hi story a miasta. M. za czasów rzymskich nosiło nazwę Divodo-rum a. Mediomatrica. Zniszczone przez Atyllę, wchodziło w skład państwa frankońskiego i było stolicą Austrazyi, za Karolingów zaś przeszło do państwa wsch.-frankońskiego (Niemcy). Z początku zależne od b-pa, na początku w. XIII stało się miastem Rzeszy i wyswobodziło się z pod rządów biskupich. R. 1552 Henryk II francuski zawładnął M-em. M-sto straciło samorząd, a urzędników zaczęli znowu mianować biskupi. Wielu obywateli wyemigrowało i ludność zmniejszyła się znacznie i mimo że Ludwik XIII zrobił go siedzibą parlamentu, jednak M. nie wrócił do świetności dawnej (1552 —1698 liczba m-ców spadła z 50 000 na 22 000). W w. XIX M. odegrał rolę ważną jako twierdza: r. 1814 i 1815, wytrzymał oblężenie nie poddając się. M. było od-dawna twierdzą znaczenia wielkiego. R. 1550 na miejsce dawnych murów fortyfikacyjnych, usypano tutaj wały i odtąd wzmacniano je kilkakrotnie (1562 — 74, 1728—31). Po r. 1815 fortyfika-cye zaniedbano, ale r. 1830—45 je wzmocniono. Napoleon III zbudował kilka fortów, rząd niemiecki powiększył ich ilość tak, że M. jest obecnie jedną z twierdz najsilniejszych w Europie. — Oblężenie M-u. W przededniu wojny fraucusko-niemieckiej stare forty, wobec udoskonaleń techniki wojennej, straciły swe znaczenie. Od r. 1867 zabrano się z pośpiechem do budowy fortyfika-cyi, ale w chwili wybuchu wojny paru fortów nie wykończono. Gdy zwycięstwa niemieckie zniweczyły prowadzenie przez Francuzów walki zaczepnej, postanowiono ściągnąć na brzeg prawy Mozelli wojsko nadreńskie i tutaj przyjąć bitwę, Bazaine, objąwszy, 12 wrześn. dowództwo, zmienił plan ten i postanowił maszerować przez Verdun do Châlons, aby tam połączyć się z niedobitkami wojska francuskiego. Ale nieumiejętne kierownictwo, oraz ataki Niemców przeszkodziły wykonaniu planu tego. Bazaine, nie oryen-tując się w zamiarach przeciwnika i nie domyślając się słabości jego, mniemał że Niemcy wytężają siły wszystkie byle odciąć go od M., zrzekł się myśli połączenia z Mac-Mahonem i 17 wrześ. postanowił wracać pod M., pozostać tam i korzystając z osłony twierdzy i nagromadzonych zapasów żywności, wytrwać na tej placówce niezdobytej prawie i w ten sposób unieruchomić część wojska niemieckiego. Rozumując tak, B. nie usiłował nawet przedarcia się poprzez otaczający go pierścień wojsk nieprzyjacielskich, Niemcy ze swej strony, zadowoleni z osiągniętego wyniku, pragnęli utrzymać nadal rozdział wojsk francuskich, nie nacierali też zbyt ostro i poprzestali na tem, że na zachodzie i północy, gdzie grozić mogło natarcie ze strony Bazainea, zgromadzili siły znacz-

niejsze, na południu zaś i wschodzie rozstawili cia wstąpił do korpusu artyleryi konnej w stop-lekkie posterunki. Dopiero wiadomość o zbli- niu podoficera, w r. 1792 otrzymał na sejmie żaniu się Mac-Mahona w celu połączenia się szlachectwo i pierwszy krzyż polski Virtuti z wojskiem nadreńskiem, wyrwała Bazainea z jego Militari. W kampanii t. r. jako kapitan dowo-bezczynnoćci. Ale, nieudolny, nie umiał skorzy- dził bateryą artyleryi i odznaczył się świetnie stać z warunków — wkońcu było już zapóźno. w bitwie pod Zieleńcami. W r. 1795 zakończył Po bitwie Sedańskiej Niemcy rozpoczęli oblę- zawód wojskowy, osiadł na dworze Szczęsnego żeuie M-u. I znowu nieudolność Bazainea sprowa- Potockiego w Humaniu i urządził w latach na-dziła klęskę. Zamiast przedsiębrania większych stępnych słynny ogród Zofijówkę (ob.). W r. 1816 wycieczek, poprzestawał na utarczkach straży po ogłoszeniu Król. Polskiego, objął zarząd ro-przedniej. Oczekiwał rychłego zawarcia po- bót komunikacyi lądowych i wodnych w komi-koju; dopiero wkońcu września i w pierwszych syi spraw wewnętrznych. Pod jego sterem zbu-dniach października działania wojenne ożywiły dowano pierwszą szosę, oraz na Wiśle statek się nieco. Położenie wojska francuskiego po- maszynowy jego pomysłu, holujący pod garszało się i do d. 7 paźdz. utraciło ono w żabi- dę zboże i browarkę. W r. 1786 wynalazł tych i rannych 2100 oficerów i 90 000 żołnie- most wojskowy długo obmyślany, składający rzy. Dżdżysty wrzesień i październik czyniły obo- się z 16 pontonów płóciennych, który wy-zowanie niebezpiecznem dla zdrowia. Zapasy wołał podziw współczesnych i podziękowanie żywności zmniejszały się i od początku paźdz. ks. Józefa Poniatowskiego. W r. 1827 członek wydawano wojsku już po 250—300 gr. koniny b. T-stwa warsz. Przyjaciół nauk; w r. 1833 uwol-na głowę. Kawalerya nie miała koni, a arty- niony od służby. Życiorys: K. Wł. Wójcickiego lerya zaprzęgów. D. 10 paźdz. Bazaine zwołał „Cmentarz powązkowski“ (t. II). radę wojenną i postawił wniosek rozpoczęcin Metzger J a u D a n i e 1 (* w Strasburgu < lut. rokowań. Początkowo chciał B. prowadzić układy 1739—f w Królewcu 1805) lekarz. Wykształ-wprost z rządem pruskim i w tym celu wysiał cenie zawodowe otrzymał w mieście rodzinnem, do Wersalu gen. Bayera, który zażądał wypu- a w r. 1766 po obronieniu rozprawy „De primo szczenią z twierdzy wojsk francuskich z orężem, pare nervorum“ tamże dyplom osiągnął i ale pod warunkiem, że podczas wojny nie będą stał docentem prywatnym. W r. 1777 powoła-walczyły przeciwko Niemcom. D. 25 paździer. no go na profesora do Królewca, gdzie wykła-

B. wysłał gen. Changarniera du Corny do ks. dał anatomię, fizyologię, patologię, chirurgię i Fryderyka Karola, który zażądał poddania twier- medycynę sądową, o której pisał najwięcej, z dzy i wojska. D. 27 paźdz. kapitulacya była licznych prac jego tej treści posiadamy w ję-postanowioną. Niemcy wzięli: 3 marszałków, zyku naszym „Zasady medycyny sądowej. Z piąt. 4000 oficerów i 173 000 żołnierzy (20000 ran- wyd. niem. przełożył M. Mianowski“ (Wilno nych i chorych), 800 dział, materyał na 85 ba- 1823). — Por. „Biogr. méd.“ (VI, 268): „Allg. teryi, 300 000 karabinów, wielką ilość szabel, Deutsche Biogr.“ (XXI, 530) i Kośmiński „Słów. 2000 wozów wojskowych, 53 orły i chorągwie, lek. polskich“, 314).    r,r J'

wo-

zo-

a d. 29 paźdz. Niemcy zajęli forty. Kapitulacya Metzig Jan Henryk Krystyan (* w uruchomiła 1-ą i 2-ą armię niemiecką i pozwo- Skwierzynie nad Wartą 20 maja 1804    *j*

iiła jej podążyć na pomoc wojskom oblegającym/^ w Lesznie 1 paźdz. 1868) lekarz-, aczkolwiek Paryż. Postępek Bazainea wywołał we Frań- Niemiec, jednakże obrońca gorliwy Polaków, cyi oburzenie. Gambetta oskarżył Bazainea o zdra- Początkowo kształcił się w Neuzelle, następnie dę (ob. Bazaine). M. przeszedł do Niemiec, ukończył gimnazyum w Berlinie, poczem wstą-mimo wszelkich zabiegów Thiersa, który chciał pił tamże do szkoły wojskowo-lekarskiej, a w r. nawet Luksemburg kupić i na M. wymienić.—    1826, po obronieniu rozprawy „De bubonibus

szcze-

Bibi.: „D. deutsch. - franc. Krieg 1870“ (wyd. syphiliticis“ dyplom dokorski otrzymał. Jako sztabu gener., Berlin 1872); „Les guerres de stypeodysta rządowy wstąpić musiał do służby 1870 — 1871: Les operations autour de M.“ wojskowo-lekarskiej, w której dość długo przebrane. sztab gen., Paryż 1903—4, t. 2); Bazaine trwał; dosłużywszy się stopnia lekarza batalio-„L’armée du Rhin“ (1871), oraz „Episodes de nowego podał się do dymisyi i osiadł w Lesz-la guerre de 1870 et le blocus de M.“ (Madryt nie, gdzie zajmował się wykonawstwem lekar-

1883); Herissou „La legende de M.“ (Par. 1888); skiem, ciesząc się uznaniem społeczeństwa pol-Fircks „Die Verteidigung y. M. im J. 1870“ skiego, którego zawsze był przyjacielem (wyd. 2-e, Berlin 1893, 3 cz.); Paulus „Die Zer- rym i otwartym, jak też o tym świadczą bro-nierung v. M.“ (tamże 1875); v, Scherff „Die szury przezeń wydane: „Worte der Versöhnung Zernierung v. M. u. d. Schlacht v. Noisseville“ an die Bewohner des Grossherzogthums Posen“ (tamże 1876); Coster „Gesch. d. Stadt u. Fe- (Leszno i Gniezno 1848); „Noch ein Paar Wor-stung M.“ (Trewir 1871); Westphal „Gesch. d. te üb. d. Grossherz. Posen“ (Poznań 1849); Stadt M.“ (Metz 1875— 77, t. 3); Albers „Gesch. „Suum cuique. Die rechte Antwort auf d. Po-d. Stadt M.“ (tamże 1902).    M’ Ko len u. d. grosse Zeitfrage. Zur Beherzigung f.

Metzeil Ludwik, inżynier znakomity (* , d. europäischen Staatsmänner“ (Hamburg 1856); 1764 w Gdańsku —-j- 1848). W 17-ym roku ży- ¹ „D. Zusammenkunft in Warschau und d. europ.

Congress. Ein Nachtrag z. d. Schrift Suum cuique etc.“ (tamże 1861);    „D. Wiederherstel

lung Polens durch e. europ. Congress, als Noth-wendigkeit f. d. friedliche Zukunft Europas, f. d. Einigkeit Deutschlands, f. d. Ehre u. Grösse Preussens u. d. Hauses Hohenzollern dargethan“ (t-że 1862); „D. Polen-Frage im wahren Interesse Europas, im Geiste d. Civilisation "beantwortet“ (t-że 1863); „Faktische Berichtigungen u. persönliche Bemerkungen in d. Rede d. H. Abgeord. v. Röder d. polnische Frage, insonderheit d. Demarkationslinie betreffend“ (Leszno 1849) i „Vive la Pologne! Ein Weckruf an das traumbefangene Europa“ (Leszno 1867).— Prace lekarskie M-a zajmują się głównie chirurgią. — Por.: Callisen „Med. Schriftsteller Lex.“ (XIH i XXX, 355); „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV, 220) i Kośmińskiego

Dr J. p.

no

M. Ko

M. Ko.

Meum, wszewłoga, kopr, rodzaj roślin z rodziny baldaszkowych, zbliżony do rodzaj u koperka, obejmuje zioła trwałe w Europie. M. athamantium, oleśnik; korzeń opatrzony kiścią pendzlową, smaku gorzkiego i korzennego, którego używano niegdyś w chorobach dróg pokarmowych; roślina ta dostarcza wybornego pokarmu dla bydła, nadającego mleku i masłu woń i smak balsamiczny. M. musłellina, na wyżynach Alp, główny pokarm bobaków.

Menng Jan (Jean de M., zwany Clopi-nel tj. Kulawy), znakomity pisarz starofrancuski (* w Meung-sur-Loire, dziś dep. Loiret, ok. 1250 — f w Paryżu ok. 1315). Posiadał dom piękny w Paryżu i większą część życia tam spędził. Kształcił się w uniw. paryskim; podobno dr. teologii (Bouchet) czy prawa (Fauchet). Znał osobiście Dantego. Erudycyi niepospolitej: przytacza pisarzy klasycznych, ś. Augustyna, Rogera Bacona, Jana Salisburego i in.; z klasyków łac. nie zna tylko Tacyta i Lukre-cyusza (często coprawda pożycza, nie przytaczając źródła, lub powołuje się na pisarzy, np. Homera, których był nie czytał). Tłumaczył „De Re militari“ Wegecyusza (1282), listy Abe-larda i Heloizy, „Consolatio Philosophiae“ Boe-cyusza (dla Filipa Pięknego), „Topogr. hiber-nica“ Geralda de Barry i „De Amicitia spiri-tuali“ (dwa ostatnie przekłady zaginęły). Oprócz

„Sł. lek. polskich“ (314).

Metzu Gabryel, ob. Mets.

Meudon miasteczko pod Paryżem, dep. Sei-ne-et-Oise, ok. 8 000 m-ców, stacya dr. żel. Zachodniej. Fabryki pudru (puder M.), guzików, amunicyi, narzędzi żelaznych. W pobliżu kopalnie gipsu i łomy kamienia młyńskiego. Na wzgórzu Fleury wznoszą się zabudowania zakładów dobroczynnych (założone przez księżnę Gallie-ra). M. występuje w w. XVI (Rabelais był tu proboszczem); zamek tamtejszy był własnością rodziny de Sanguin, po śmierci Ant. Sanguin, biskupa Orleanu, dostał się jego siostrzenicy słynnej księżne d’Etampes, która założyła wielki park, a w r. 1552 sprzedało tę posiadłość kardynałowi Guise-Lorraine, który na miejsce starego zamku wzniósł gmach wspaniały. Wnętrze ozdobił malowidłami licznemi (m. in. posiedzenia soboru Trydenckiego). W parku zbudowano grotę, będącą, według świadectw współczesnych, istnem arcydziełem sztuki. Przechodząc z rąk do rąk, majątek ten stał się własnością i rezydencyą wielkiego delfina, syna Ludwika XIV. Wtedy na miejsce groty słynnej wzniesiono pałac drugi, mały, ozdobiony wewnątrz malowidłami Mignarda. W pałacu tym mieszkała księżna de Berry, Stanisław Leszczyński. Podczas rewolucyi w pałacu M. urządzono warsztaty i pracownie wojskowe. Dla utrzymania doświadczeń w tajemnicy otoczono zamek wałami i rowami, wewnątrz urządzono zastawy liczne, osłony. W r. 1803 zamek stary zburzono, a nowy odnowiono. Napoleon I chciał urządzić tutaj szkołę, w której kształciliby się synowie panujących. Podczas wojny r. 1812 Marya Ludwika i król Rzymski wieszkali w M. Po upadku cesarstwa przebywali tutaj kolejno: Dom Pedro portugalski, jego córka donna Marya, książę orleański, marszałek Soult. W r. 1870, nazajutrz po kapitulacyi Paryża, pałac spalili Niemcy. Na zwaliskach jego wzniesiono obserwatoryum astronomiczne, obok urządzo-pracownię chemii organicznej. W parku dawnym Chalais znajdują się obecnie zakłady

aerostatyki wojskowej. Park M. i Chalais łączą się z laskiem M. obejmującym 1074 ha przestrzeni.

Meulen Adam Franciszek van der, malarz flamandzki (* w Brukselli 1634—-j- 15 paźdz. 1690). Pochodził z rodziny zamożnej, wcześnie poświęcił się malarstwu i uczęszczał do szkoły Snayersa, którego wskazówkom zawdzięcza w części znacznej lekkość, swobodę i przejrzystość w wykonaniu krajobrazów, bitw, i przeglądów wojskowych, będących głównemi przedmiotami jego obrazów. Pierwsze już prace zwróciły uwagę Karola le Brun, który go polecił Colbertowi. M., wezwany do Paryża, otrzymał pensyę 2000 lirów, mieszkanie w Gobelinach i obietnicę zamówień od króla. M. został rychło malarzem - historyografem Ludwika XIV. Z pendzlem w ręku udawał się na pole bitw; przy ważniejszych potyczkach i oblężeniach. Obrazy M-a są jako ilustracye do historyi czasów Ludwika XIV. Z punktu widzenia historycznego wartość ich podnosi dokładność w odtworzeniu szczegółów najdrobniejszych w kostyumach ówczesnych. M. celował szczególnie w malowaniu koni, podobno do pomocy jego odwoływał się le Brun malując swoje bitwy Aleksandra W. Większa część obrazów M-a znajduje się w Luwrze i Wersalu, a kolorytem przypominają one nieco obrazy Teniersa. W muzeum w Douai jest jego portret wielki Ludwika XIV. — Bibl.: Cli. Blanc „Hist. des peintres“ („École française“); Aiph Wauters, „Les tapisseries bruxelloises“.

sentencyi („Les sept articles de la foy et les proverbes dorez“, Paryż 1503) i poematów teologicznych, pomiędzy r. 1291 a 1296 napisał wierszem „Testament“ (wyd. w Paryżu 1501), pełny wycieczek przeciw kobietom i mnichom. Głownem dziełem M-a jest „Roman de la Rose“ (ok. 1277 ), a właściwie ciąg dalszy olbrzymiego a słynnego w Średniowieczu poematu, który Wilhelm de Lorris rozpoczął, ale na wierszu 4070 przerwał r. 1237. M. dodał przeszło 18 tys. wierszy 8-zgłoskowych, sporo zapożyczając od innych poetów, np. ze 2 000 wierszy od samego Owidyusza, którego „Ars amandi“ i „Metamorfozy“ naśladował usilnie obok Boecyusza i „De planetu naturae“ Alana z Lille (Alanus ab Insulis, poety z w. XII); prócz tytułu i bajki luźnie z treścią związanej (występują tu postaci alegoryczne jak Miłość, Wstyd, Strach, Male-bouche=Obmowa, Faux-Semblant=Qb\ada, itd.), utwór M-a nic nie ma wspólnego z poematem rycerskim swego poprzednika, piewcy wzniosłej miłości dworskiej, której M. ani zrozumieć nie zdoła, ani chce uszanować. Lorris gani surowo zdradę małżeńską, M. zaś rubaszny wierność uważa za głupotę. Jego „Romans o Róży“ jest encyklopedyą chaotyczną wszech umiejętności ówczesnych, od teologii i filozofii aż do alchemii i geometryi. Posługując się materyałein tak obfitym, M. przedewszystkiem jest pamfłe-cistą namiętnym, satyrykiem złośliwym i niemiłosiernym, myślicielem nieraz śmiałym Utwór ten to głos budzącego się mieszczaństwa, protest przeciwko feudalizmowi i wszechwładzy Kościoła. Nigdzie negacya Wieków Średnich nie zaszła tak daleko i nie wyraziła się tak dosadnie. M. nienawidzi obłudy i świętoszkostwa, napada zjadliwie na duchowieństwo, zwłaszcza zakonne (w dominikanach widzi wrogów niemal osobistych), gromi ucisk, wyzysk, przekupstwo, potępia monarchię, krytykuje pojęcie o pochodzeniu boskiem władzy, w państwie narzędzie jedynie społeczeństwa upatruje. W imię praw natury odrzuca nietylko ascetyzm i celibat, lecz i wszelką powściągliwość i głosi zupełne wyzwolenie zmysłów (toutes por tous et tons por toutes). Za-rówuo wolnomyślicielstwo M-a pod względem społecznym i religijnym jak ten sensualizm cyniczny, w którym wyprzedza Villona i Rabelais’ go, wywoływały zgorszenie powszechne i oskarżenia (pomiędzy przeciwnikami najwybitniejsi: Gerson, kanclerz uniw. paryskiego, i Krystyna de Pisań, poetka z końca w. XIV). Ale i powodzenie było olbrzymie, a o rozpowszechnieniu utworu świadczy to, iż biblioteki Europy posiadają 200 przeszło rękopisów tego poematu (z nich Bibl. Narodowa w Paryżu — 67). „Romans o róży“ miał moc wydań (r. 1527 Marot nadał mu postać nieco zmodernizowaną, chętnie czytaną w w. XVI i XVII), Za granicę dostał się w końcu w. XIII i licznych doczekał się przekładów (flamandzki — Henryka van Aken, włoski—Durantego, przeróbka ang. — Chaucera

itd.). Wydania nowsze „Roman de la Rose“: w Paryżu 1813 (4 t. przez Méona) i 1864 (t. 2, przez Michela), w Orleanie 1879 (t. 5, przez Croissandeau, z przekł. nowoczesnym). Langlois zapowiedział wydanie krytyczne. — Bibl.: Paris (który nazwał M-a „Voltairem wieków średnich“): „J. de M.“ („Hist. littér. de la France“ t, XXVIII) i „La littér. franc, au moyen-âge“ (1890); Quicherat „J. de M. et sa maison à Paris“ (1880); Langlois „Origines et sources du Roman de la Rose“ (1890); Guillon „Jean Clopine! dit de M.“ (1903).    M; Ab-

Meunier Amadeusz Wiktor, publicysta francuski (* w Paryżu 1817). Był czynny w pismach krańcowo-społecznych; r. 1842 został redaktorem „Revue synthétique“, później pisywał w „La Phalange“ fourierystycznej, a od r. 1845 w „Démocratie Scientifique“. Po zamachu stanu zmuszony do ostrożności, jął się pracy popularyzatorskiej. Napisał: „Hist. philosophique des progrès de la zoologie général“ (Paryż 1839); „Jesus-Christ devant le Conseil de guerre“ (Paryż 1847); „Apostolat scientifique“ (Paryż 1859); „Science et démocratie“ (Par. 1865 — 66); „Les Grandes Chasses“ (Paryż 1866); „Les Grandes Pêches“ (Paryż 1868); „Les Ancêtres d’Adam“ (Paryż 1875); „Scènes et types du monde savant“ (Par. 1889) i inn. M Ko-Meunier Konstanty, znakomity rzeźbiarz i malarz belgijski (* 1731 w Brukselli— -j- tamże 1905), poświęcił się początkowo rzeźbie, ucząc się w Akad. Szt. Pięk. w Brukselli, następnie jednak przerzucił się do malarstwa, w którem kierownikiem jego był Degroux, malarz scen z życia robotniczego. Stosunek z tym artystą wpłynął bardzo silnie na działalność późniejszą M-a pod względem jej treści. Występuje on w całym szeregu swoich kreacyi jako świetny ilustrator sfery robotniczej, jej pracy różnorodnej, żądzy i uciech światowych. Rysem charakterystycznym dla tych kreacyi, wykonywanych zarówno w dziełach rzeźbiarskich jak w malarskich, jest ich zabarwienie so-cyalistyczne, wszystkie zaś imponują siłą wyrazu plastycznego, kompozycyi i charakterystyki typów. Cierpienie jest w nich pierwiastkiem przeważającym, który nie mniej silnie przejawia się w utworach M-a, powstałych pod wrażeniem jego pobytu w klasztorze La Trappe, treści religijnej, jak np. Męczeństwo S. Szczepana, lub rodzajowej jak: Pogrzeb trapisty. Obrazy M-a, wykonywane bądź olejno, bądź pastelami, oraz rysunki, nakreślone po większej części szkicowo, odtwarzają nadto widoki całe miast fabrycznych i samych fabryk, zwykle w oświetleniu znamiennem, efektownem. Rzeźby, wyobrażające robotników różnych gałęzi pracy, jak: Kowali, Górników w kopalniach węgla, Hutników, Rolników i t. p. charakteryzuje zawsze silna modelacya głów, która tern jaskrawiej uwydatnia rysy postaci, wzrosłych w pracy ciężkiej. Pośród utworów rzeźbiarskich M-a do

K, B.

E. Chw.

A-

„Maître „Les Deux

M. Ab.

skiej „Finlandyi“, obecnie należy do skrzydła finnomanów sympatyzującego z Rosyą. Od r. 1887 prezes finlandzkiego T-stwa Oświaty Ludowej, przełożył wiele dzieł na jęz. fiński i r. 1883—1890 wydał finlandzki słownik kon-wersacyjny. Jego liczne prace mają dużą wartość: „Om fińska folkskolaus organisation“ (nagroda konkur. Abo 1857); „Om vâra partiför hâllanden“ (Helsingf. 1883); „La Finlande d’autrefois et d’aujourd’hui“ (Par. 1890); „Hungerären pâ 1860 talet“ (1892); „Huru fińska

M. Ko.

Chorier (1612—92).

Meurthe, rzeka we Francyi, dopływ Mozelli, bierze początek w dep. Wogezów z połączenia Wielkiej i Małej M. Dorzecze jej obejmuje 291000 ha. Dług. 170 kim. Połączona kanałami z Renem.

M. Ko.

najwybitniejszych należą: Powrót syna marnotrawnego (bronz, w Galeryi narodowej w Berlinie), Chrystus na Krzyżu, wykonany w kości słoniowej, olbrzymia płaskorzeźba, wyobrażająca Przemysł (znajduje się w Albertinum w Dreźnie) oraz grupa bronzowa p. n.: „Le grison“, przedstawiająca pod postacią matki nad zwłokami syna katastrofę w kopalni (w „Muzeum brukselskiem“). M. był odznaczony medalami wielkiemi na wystawach w Monachium, Dreźnie i Paryżu. Przez czas pewien zajmował stanowisko profesora Akademii w Leodyum.

Meunier Stefan Stanisław, geolog francuski spółczesny (* 18 lip, 1843 w Paryżu), syn znanego publicysty Amadeusza Wiktora M. (ob.); r. 1863 preparator chemii w polit, paryskiej, r. 1866 pomocnik laboranta w Muz. geologicznem M. Daubregea, r. 1889 kierownik seminaryum geologicznego w Szkole Narodowej agronomicznej w Grignon, r. 1892 profesor geologii. Napisał m. inn.: „Des causes actuelles en géologie“ (1875); „Méthodes de synthèse en minéralogie“ (1890), „Géologie régionale de la France“ (1889), „Descriptions géologiques à travers la France“ (1882), „Traité de paléontologie pratique“ (1884), „Meteorites“ (1884).

Meurice Dezyderyusz Franciszek Froment, złotnik francuski (* w Paryżu 1802 —f 1855), który zmienił we Francyi to rzemiosło na sztukę piękną. Balzak nazwał M-a rzeźbiarzem klejnotów. M. zwykle zajmował się kompozycyą wzorów i był duszą pracowni, bo ducha swego umiał wcielić w robotników. Wykształcił wielu bardzo zdatnych uczniów, którzy wraz z synem mistrza dalej jego sposoby rozwijali.

Meurice Paweł, pisarz francuski (* w Paryżu 7 lut. 1818 —f tamże w st. 1906). Sam lub pospołu z przyjaciółmi (Vacquerie, Dumas, Gautier i inn.) napisał wiele utworów dramatycznych, oryginalnych lub przerobionych z dzieł innych pisarzy (Szekspira, G. Sanda, W. Hugo itd.). Oto tytuły niektórych: „Benvenuto Cellini“ (1852), „Schamyl“ (1854), d’école“ (1859), „Drac“ (1864),

Dianes“ (1865), „Cadio“ (1868). Dziś zupełnie zapomniane, zarówno jak powieści jego: „Léonard Aubry“ (1854), „Le Songe de l’Amour“ (1869) i inn. Wielbiciel zapalony W. Hugo, w paźdz. r. 1848 redagował: „L’Evénement“, a r. 1851 skazany na 9 mies, więzienia za artykuł Karola Hugo o karze śmierci. R. 1869 przyczynił się do stworzenia „Rappela“, gdzie prowadził dział krytyki. Po śmierci Huga pracował nad wydaniem jego puścizny literackiej i założył muzeum jego imienia.

Meurmann A g a t o n, polityk i pisarz finlandzki (* 9 paźd. 1826 w Kangasali), od r. 1849 posiadacz wielkich, poprzednio koronnych, dóbr Liuksiala, rósł pod wpływem J. W. Snell-mana i prędko stanął w pierwszych szeregach finnoraanów, których dążności szerzył gorliwie wśród włościan w sejmie (od 1872) i w prasie. R. 1885 — 88 redaktor umiarkowanie finuomań-spràket bief officielt“ (1893).

Meursius (d e Meurs) 1) Jan, starszy, filolog i historyk hollenderski (* 1579 w Looz-duinen pod Hagą—-J- 1639 w Soroe w Danii). Przykładał się do nauk w Leydzie, r. 1610 profesor historyi, a r. 1611 języka greckiego tamże, r. 1625 zaś historyi w Akademii w Soroe. Prace jego zawierają moc nieuporządkowanego wprawdzie, ale z wielką troskliwością zebranego materyału do historyi, literatury i dziejów Grecyi Starożytnej. Wydał Katona „De rerustica“, Platona „Timajos“; Teofrastesa Charaktery i wielu późniejszych autorów greckich. Prócz tego napisał: „Atticarum lectionum libri VI“ (Leyda 1677); „Glossarium graeco-barbarum“ (tamże 1614); „Res belgicae“ (tamże 1612); „Athenae batavae“ (tamże 1625); „Historia danica“ (Kopenhaga 1630) i inn. monografie o Starożytności greckiej (przeważnie w „Thesaurus antiquitatum graecarum“). Sporządził wydanie zbiorowe prac M-a Lami (Flo-rencya 1741 — 63, 12 t.). —2) Jan syn poprzedniego, Młodszy (* 1613 w Leydzie—\ 1654 w Danii), badacz Starożytności. Wydane pod jego nazwiskiem „Elegantiae latini sermonis“ (wyd. najlepsze Leyda 1757) napisał Mikołaj

M. Ko.

M. Ko

Meurthe dawny departament francuski. Obejmował Lotaryngię i Trois-Evêchés, graniczył na płn. z dep. Moselle, na płn. wschód i na wschodzie z dep. Dolnego Renu, na płd. z dep. Meuse; obejmował 609 416 ha powierzchni, liczył r. 1866 m-ców 428 387. Dzielił się na 5 obwodów (Nancy, Château-Salins, Luneville, Sarrebourg, Toul). Na mocy traktatu frankfurckiego w r. 1871 prawie cały okręg Château-Salins i Sarrebourg z 242 gminami i 197 621 ha. powierzchni oraz 120174 m-ców, przeszedł do Niemiec. Pozostałe części wraz z szczątkami dep. Moselle połączono w jeden departament Meurthe-et-Moselle.

Meurthe-et-Moselle départ, położony na północ}' Francyi, graniczy z Alzacyą i Lotaryngią, Luksemburgiem i Belgią, 523 234 ha powierzchni;

przedstawia dorzecze rzek Meurthe i Mozelli, skąd ha; rz. Chiers, Loison, Tinte, Biesme, Thone, pochodzi jego nazwa. Powierzchnia falista, usia- Othain), inne do dorzecza Sekwany (254000 ha) na wzgórzami licznemi, wśród których ciągną się i inne wkońcu do dorzecza Renu (87 000 ha), doliny, przeważnie żyzne, i wspaniałe łąki, zwła- Klimat dość jednostajny i zdrowy, zimy dłu-szcza dolina rz. Mozelli celuje łąkami piękne- gie i śnieżne, wiatry przeważnie płd.-zachodnie, mi. Ze wschodu na zachód ciągną się trzy w dolinach częste mgły. Grunty żyzne, sprzy-pasma Wogezów. Klimat b. zmienny. Sąsiedz- jają rolnictwu. Pszenica główny ziemiopłód, na-two Wogezów i wielka obfitość lasów wpływa stępnie owies. Winnice znajdują się przeważna obniżenie ciepłoty. Nadto dep. jest wysta- nie w dolinie rz. Ornain. W lasach moc zwie-wiony na działanie wiatrów północnych i płc.-wschodnich, gdy od południa zasłaniają go Wogezy. — Cztery okręgi: Nancy, Briey, Lunéville, Toul; 29 kantonów i 596 gmin. R. 1891 było 444150 m-ców. Z bogactw mineralnych: przedewszystkiem największe we Prancyi kopalnie żelaza, które r. 1892 zatrudniały 3 773 robotników, a wydajność wynosiła 2 928 000 ton tj- 73 produkcyi żelaza w całej Prancyi; następnie kopalnie soli dobywanej już w w. VII (r. 1692 wytwórczość wynosiła ¹/g wytwórczości całej Francyi); wapień, łupek, gips Przemysł żelazny zajmuje miejsce poczesne: w pobliżu kopalń liczne huty (największe Micheville, Pom-pey 1 200 rob., Gorcy i Joeuf 1 000 rob.). R. 1893 było 431 zakładów metalurgicznych (24 huty z 48 wielkiemi piecami — na 95 w całej Francyi), z wydajnością 1 213 143 ton (tj. więcej niż połowa produkcyi całej Francyi). Wiele fabryk przetworów chemicznych (największa fabryka Varangeville-Dombasle 900 rob.); kilkadziesiąt garbarni i fabryk wyrobów skórzanych. Niezbyt rozwinięty jest przemysł włóknisty, choć ksemburg francuski, istnieją przędzalnie bawełny i wełny, fabryki flaneli, koronek, haftów, waty. Dość wielkie znaczenie ma przemysł szklany, ceramiczny oraz budowlany. Wogóle większa część ludności zajęta jest w przemyśle, ledwie 28°/₀ pracuje na roli. Wśród zbóż uprawianych miejsce pierwsze zajmują pszenica i owies. Handel b. rozwinięty. Wytwory miejscowe idą do Anglii, a stamtąd do Australii, Japonii; ziemiopłody pochłania przeważnie Alzacya i Lotaryngia.

rzyny, rzeki obfitują w ryby. Ludność przemysłowa, dość liczna, choć wielki przemysł nie istnieje (ubóstwo bogactw mineralnych). Znajduje się jednak nieco fabryk wyrobów z metalu, konfitur, cukierków, serów, wód gazowych, dysty-larnie, browary, fabryki przetworów chemicznych, przędzalnie wełny i bawełny, fabryki guzików, haftów, pasmauteryi, trykotaży, fabryka-cya konfekcyi damskiej i męskiej, bielizny, instrumentów muzycznych, przyrządów naukowych, szkieł optycznych, zegarków, kompasów, wyrób szkła i ceramiki, tartaki b. liczne i fabryki wyrobów drzewnych. Handel dość ożywiony; komunikacyę wodną ułatwiają kanały. Kanał Marne-Ren przecina departament z zachodu na wschód, K. wschodni biegnie wzdłuż Mozy; wiele dróg żelaznych. Cztery okręgi: Bar-le-Duc, Commercy, Montmedy, Verdun, 28 kantonów i 586 gmin. Miasto główne Bar-le-Duc. Departament M. utworzono r. 1790. W skład jego weszła część Lotaryugii, Trois - Evêchés i Szampania, dodano nadto b-stwo Verdun i Lu-

M. Ko.

Meusebach Karol Hartwig Grzegorz, freiherr v.—znawca jęz. i literatury niemieckiej (* 1781— f 1847), kształcił się w Getyndze i Lipsku, urzędował jako sądownik (wkońcu 1842 jako prezes izby kasacyjnej nadreńskiej). Zamiłowany zbieracz druków niemieckich od czasów Lutra, pozostawił bibliotekę wspaniałą, którą nabyła Bibl. publiczna w Berlinie (1849). Pisma M>a, wydane bezimiennie, odznaczają się humorem w rodzaju J. Paula: „Geist aus meinen Schriften durch mich selbst herausgezogen u. an das Licht gestellt v. M. Hüpfinsholz“ (Frankf. 1809). Ulubionym pisarzem jego był Fischart, M. pozostawił też o nim dziełko: „Fischart-Studien“, wyd. pośmiertne ze szkicem biograf, autora przez Wendelera (Halla 1879). Tenże wydał kcrespondencyę M-a z braćmi Grimmami (Hlbg 1880). O bibliotece M-a pisał Zacher

K. A.

Liczne drogi kolei żel. jak i rozgałęziona sieć dróg wodnych, połączonych kanałami. Miasto główne Nancy (ob.). Departament M. utworzono r.

1871, w skład jego weszły dawne dep. Meurthe,

Moselle, a właściwie te ich części, które po wojnie r. 1870 pozostały przy Francyi.—Bibl.:

„Annuaire de M. et M.“; Joanne „Geogr. de M.-et-M.“; Peuchet et Chalaire „Statist, de la M-the“ (1806) i „Statist de la Moselle⁻ (1807); (Lipsk 1852).

Meusel Jan Jerzy, estetyk niemiecki (* 1743 w Eyrichshof, niedaleko Bambergu—f 1820 Erlangen), r. 1766 prywatdocent w Halli, a w r. 1769 profesor historyi w Erturcie, następnie w Erlangen. Z pism jego: „Deutsches Künstlerlexikon“ (1778—1780, 2 t.); „Neueste Literatur der Geschichtskunde“ (1768—80, 6 t.); „Literatur d. Statistik“ (1790, 2 t.).

Meweńskie a. Mewskie sstwo, ob. Gniew:

A. Braconnier „Richesses minerales du dép.

de M.-et-M.“ (1886).

Meuse, rzeka, ob. Moz a.

Meuse departament nad rz. Mozą, na płc.-wschodzie Francyi, graniczy z Belgią, dep. Meurthe - et - Moselle, Wogezów i Ardęnów. Powierzchni 622 700 ha. Z północy na południe ciągną się dwa łańcuchy gór: Argony i Ardeny wschodnie i zachodnie, pokryte przeważnie lasami i pastwiskami. Wielka obfitość rzek, z których jedne należą do dorzecza Mozy (283 000 |

M. Ko.

A-

s - s t w o.

Mewlewi (arab. mewia—mistrz), członkowie

M. Ko.

zakonu religijnego założonego przez mistyka perskiego, Dżelńla-eddin Dîu Rûmi, przydomku Mewlânâ (f 1273). Zakon ten cieszy się wiel-kiem poważaniem i klasztory jego są bogato uposażone. Celem ich jest pomnażanie chwały Allacha przez ciche życie klasztorne, modlitwy i wypełnianie pewnych obrzędów. Dwa razy w tygodniu odprawiają nabożeństwo uroczyste, chodzą wtedy wkółko powoli z namaszczeniem złożywszy ręce, wśród bicia czołem, potem zdejmują płaszcze i w białych bogato fałdowanych spódnicach, przy dźwiękach muzyki, rozpoczynają tańce z wzrastającą szybkością, obracają się już to dokoła siebie już to według zakreślonego kola—jedną rękę wznoszą przytem w górę na znak przyjmowania w siebie bóstwa, drugą opuszczają niedbale ku ziemi, na znak pogardy dla wszystkiego co ziemskie, głowę pochylają na ramiona, oczy zamykają, niekiedy po pół godziny nie wypoczywając. Europejczycy nazywają ich „Derwiszami tańczącymi“. Odzienie ich tworzą długie płaszcze (dzubbe) barwy brunatnej, oraz czapki (hulali) pilśniowe, wysokie.

rzą przedmiot ważny handlu w niektórych krajach, np. w Norwegii; mięso niejadalne. — Rodzaj ten liczy 60 gatunków, bardzo rozpowszechnionych, zwłaszcza w krajach podbiegunowych.—U nas znanych jest kilka gatunków wędrownych nad rzekami i jeziorami, do najpospolitszych należą: M. pospolita (L. canus) — dziób przed nozdrzami zaledwie tak wysoki, jak gruby poza niemi; dwie pierwsze lotki czarne, przy końcu białe, sam zaś koniec czarny; grzbiet i ramiona jasno-popielato-niebieskie, pozostałe upierzenie w lecie białe, w zimie na ciemieniu, w tylnej części szyi i po bokach piersi brunatno nakrapiane; młode brunatno-szare, ciemniej nakrapiane; dziób u nasady zielono-żółty (w zimie szaro niebieski), na końcu żółty, u młodych czerwonawy z końcem czarnym; nogi czerwonawo żółte, w zimie niebiesko-szare; dłu-

Mewy (Laridne)—rodzina ptaków pływających (Natatores) z podrzędu długoskrzy-dłych (Longipennes).—Dziób u nasady prosty, na końcu mniej lub więcej zakrzywiony, zazwyczaj krótszy od głowy; nozdrza szparkowate po bokach dzioba; błona pławna między palcami przednimi całkowita lub wycięta; palec tylny, jeżeli istnieje, zupełnie wolny. Rodzina ta liczy 132 gatunki, rozpowszechnione po całej kuli ziemskiej. M. żyją towarzysko, trzymając się najczęściej wybrzeży, niektóre jednak gatunki przebywają przez czas krótszy lub dłuższy na wodach słodkich; żywią się rybami i mięczakami.— Do rodziny M-w należą następujące rodzaje:

1) w y drży k (Lestris), 2) mewa (Larus), S)    gość—45 cm., długość skrzydeł—36 cm., ogo-

Rissa, 4) Xema, 5) rybołówka (Sterna),    na 14 cm. — Pospolita na wybrzeżach mórz Eu-

6) Hydrochelidon, 7) Anons, 8) Rhynchops.—    ropejskich.—M. żółtonoga (L. fuscus)—dziób

Rodzaj Mewa (Larus) posiada cechy następu-    przed otworami nosowemi nie wyższy, niż gnijące: dziób mocny bez woskówki, na końcu ha-    by poza niemi; skrzydła sięgają za ogon; lotki

czykowaty; nozdrza mieszczą się po środku dzio-    czarne z białem zakończeniem; grzbiet i ramio-

ba, podłużne, szparkowate; pierwsza lotka naj-    na łupkowo-czarne; pozostałe upierzenie białe,

dłuższa; ogon prosty; skpk prawie takiej dłu-    w zimie na głowie i w części tylnej szyi prę-

gości, jak palec środkowy; palec tylny istnieje,    gi brunatno-szare; młode na stronie grzbieto-

Ubarwienie jednostajne (czarne, białe lub sza-    wej szaro-brunatne, z żółto-białemi obwódkami

re) zmienia się zależnie od płci i wieku, co    po brzegu piór, od spodu białe z brunatno-sza-

niezmiernie utrudnia określenie gatunku.—Wiel-    remi plamami; dziób żółty, u młodych czarnia-

kość bywa rozmaita: niektóre gatunki nie więk-    wy; nogi barwy jaskrawej czerwonawo-żółtej;

sze od kawki, inne zaś dochodzą prawie wiel-    długość ciała 60 Cm., skrzydeł 40 cm.,—ogona

kości orła. Żyją zazwyczaj towarzysko, szcze-    15 cm. Morza północne europejskie.—M. śmie sz-

gólnie w porze lęgowej, tworząc wprost nie-    ka (L. ridibundus) — stosina pierwszych dwuch

zliczone stada. Samica składa 2 — 4 jaj, dość    lotek aż do samego wierzchołka biała; końce

dużych o skorupie grubej, grubo-ziarnistej, koloru    lotek czarne; skrzydła sięgają poza ogon pra-

brudno lub buro-zielonawego z plamkami popie-    wie na 5 cm.; grzbiet i ramiona popielato-nie-

lato-szaremi lub czarno-buremi. —M-y są to pta-    bieskie; głowa w lecie brunatno-czarna, w zimie

ki nadzwyczaj żarłoczne, doskonale nurkują    biała; reszta upierzenia biała; młode na stronie

i żywią się przedewszystkiem rybami, mięcza-    grzbietowej brunatnawe; dziób czerwony, u mło-

kami, także padliną.—Jaja M-w b. smaczne two- 1 dych na końcu czarny; nogi czerwone; długość

Wiel. Eac. Powsz. Ilustr. Ser, 1. Tom XLVI. Zesz. 367a.

181

4,

riß

iS:

Fig. 76. Mewa (Larus fuscus).

ciała 42 cm., —skrzydeł 31 cm.; ogona 13 cm. wicowego“ odcienia i niejednokrotnie bronił Wybrzeża mórz Europy środkowej i południo- w Dumie poglądów, niezgodnych z zapatrywa-wej, na północ nie przekracza 62° szer. półn. niami większości stronnictwa. Występował przeżywi się nietylko rybami, lecz i dżdżownicami ciw projektowi znoszącemu odrębność Finlan-

Cz. St.

j larwami owadów.

tanicznych skrócenie nazwiska Karola Antoniego M e y e r a (* 1 kwiet. 1795 w Witebsku—f 24 lut. 1855 w Petersburgu). Dyrektor ogrodu botanicznego w Petersburgu, napisał „Flora altaica.

Z Meyenberga Konrad, ob. Konrad zMe-genberga, t. XXXVIII, 670.

Meyenburg m-czko w reg. poczdamskiej, punkt węzłowy kolei pruskiej państwowej oraz meklein-burskiej Fryderyka Franciszka, niegdyś warowna twierdza pograniczna. Znajduje się maślarnia wielka, zakład budowy maszyn, Ludność wynosi około 2 000 m-ców, wyłącznie prawie protestantów. W pobliżu zamek M., odbudowany r. 1865, a przy nim park wielki. W stronie zachodniej leży dawny klasztor żeński Marien fliess, założony r. 1230; od czasów Reformacyi zamieniony na instytut dziewcząt pochodzenia szlacheckiego. Już w r. 1285 M. występuje jako miasto.

Meyendorf rodzina zniszczonych magnatów inflanckich, pochodząca z Saksonii i wyprowadzająca się od Konrada v. M., który ok. r. 1200 przybył do Inflant — 1) J erzy, syn Kazimierza generała kawaleryi rossyjskiej (* 1790—f 1863); zasłynął z podróży z Orenburga do Buchary („Voyage d’Orenbourg à Boukhara fait en 1820“ Paryż 1826). Podczas rewolucyi polskiej r. 1831 dowodził oddziałem kirasyerów Albrechta pruskiego; odznaczył się pod Grochowem, a po zdobyciu Warszawy, został generał - majorem. Podnosząc się w godnościach, r. 1855 został nadkouiuszym i głównozarządzającym urzędem chowu koni. — 2) Aleksander brat Jerzego (* 1792 —f 1865 w Petersburgu). R. 1840—1 uczestniczył w wyprawie geognostycznej Mur-chisona i Verneuila na północ Rossyi. Prezes moskiewskiej Izby handlowej, zasługi wielkie położył około podniesienia handlu i przemysłu; przyczynił się do powstania szkół fabrycznych. R. 1842 wydał wraz z Pawłem Zinowjewem mapę przemysłową Rossyi (1844—po niemiecku w Berlinie). — 3) Piotr, brat poprzednich (* 1796 —f 1863). Uczestniczył w kampanii r. 1812 i 1813; potem wszedł na drogę dyplomatyczną; a po przebyciu niższych stopni został r. 1832 posłem w Sztutgarcie, r. 1839 — w Berlinie. W sierp. r. 1850 występował jako delegat ros-syjski w charakterze pośrednika w sprawie sporu austryacko-pruskiego. R. 1854 powołano go do Petersburga na członka Rady Państwa, r. 1857 dyrektor cesarskiego gabinetu prywatnego. Znakomity geolog.—4) Aleksander, baron. Wybitny członek frakcyi październikowców, poseł do 3-ej Dumy Państwowej (* 1858). Z pochodzenia Niemiec. Docent prywatny uniw. petersburskiego, gdzie wykładał prawo prowincyi nadbałtyckich. Należy do październikowców „le-

E. Gr. i T. R.

dyi oraz przeciw rusyfikacyi szkolnictwa. Cie-Mey, także C. A. Meyer przy nazwach bo- szy się opinią liberalnego, ale stałego i niezależnego w swych przekonaniach działacza politycznego. Przez jakiś czas wice-prezes Dumy Państwowej.

Meyer Urszula, ob. M e i e r i n.

A-

E. Chw.

Meyer Jan Henryk, artysta malarz i archeolog niemiecki (* 16 marca 1760 w Stäfa nad jez. Zürychskiem—f 11 paźdz. 1832 w Jenie). Znany pod nazwą „Goethe-Meyer“, kształci! się początkowo w malarstwie w Zürychu u J. Fiisslego, r. 1784 udał się do Włoch, gdzie (1786) zapoznał się w Rzymie z Goethem i Tischbeinem, a w Neapolu z Herderem.—Pod wpływem Win-ckelmana nabrał zamiłowania do zabytków sztuki klasycznej i rozpoczął badania waz starożytnych Muzeum Neapolitańskiego. — Wróciwszy do Szwajcaryi, M. w r. 1792 powołany został do Weimaru na stanowisko profesora rysunków do akadem. miejscowej. R. 1795 pojechał powtórnie do Włoch, skąd go wojna r. 1797 wygnała do Szwajcaryi. Straciwszy w rozruchach wojennych r. 1806 całą tekę rysunkową, przeszedł do badań dziejów sztuki. R. 1807 dyrektor Akad. Sztuk Pięknych w Wej-marze i radca dworu. Większego znaczenia są jego prace archeologiczne. Wspólnie z Ferno-wem i J. Schulzem wydał dzieła Winckelmana (Drezno 1808 —1817, t. 8). Z Böttigerem ogłosił: „Archäologische Hefte, Abbildungen u. Erläuterungen d. klass. Altersthums“ (t-że 1801), „Die Al-dobrandinische Hochzeit“ (t-że 1810). Poglądy na istotę sztuki zawarł w pracach: „Ub. d. Altargemälde v. Lucas Cranach in d. Stadtkirche zu Weimar“ (Weimar 1813); w „Gesch. d. bildenden Künste bei d. Griechen v. ihrem Ursprünge bis zum höchsten Flor“ (Drezno 1824—36, t. 6), które ukończył dopiero Riemer. Wybór dzieł M-ra wydał P. Weizsäcker „Kleine Schriften zur Kunst“ (Heilbronn 1866).

E. Chw.

Meyer Ernest Henryk Fryderyk, botanik niemiecki (* 1 stycz. 1791 w Hanowerze— f 7 sierp. 1858), profesor botaniki w Królewcu. Napisał m. in. „Geschichte d. Botanik“ (Królewiec 1854—57, t, 4).

E. Chw.

Meyer Karol (* 1795 w Witebsku—f 24 lut. 1855 w Petersburgu), dyrektor ogrodu botanicznego w Petersburgu. Do rzędu najważniejszych prac jego, prócz opisu roślin znalezionych podczas podróży po Kaukazie i nad. m. Kaspijskiem (Petersburg 1831), i nad Saisang-Norem oraz Irtyszem (t-że 1841); należą: „Florula provinciae Tambow“ (t-że 1844), „Versuch einer Monogr. d. Gauttng Ephedra“ (t-że 1846, z 8 tabl.), „Florula provinciae Wiatka“ (Lipski 848).

Meyer Józef, przemysłowiec i wydawca niemiecki (* 1796 w Gocie — -f 1856 w Hildburghausen), syn szewca, wstąpił w r. 1809

na praktykę do handlu kolonialnego we Frankfurcie n. M., r. 1816 udał się do Londynu, a powróciwszy do Goty żył z lek-cyi jęz. angielskiego, wkońcu przerzucił się do wydawnictw literackich. Rozpoczął od wydawania w Gocie pisma peryodyczn. dla kupców, później jął się przekładów z Szekspira i Walter Scotta.

dziej zasłynął. Stąd go też przezwauo der Kin-der-Meyer (Dziewczę opowiadające bajkę, Dziadek z wnuczką, Najmłodszy braciszek, Pierwszy pocałunek (1878), Mali ubodzy (1879) i inn.). Prace M-a przeważnie znajdują się w muzeach angielskich i amerykańskich. M. był również akwarelistą doskonałym.

Meyer Jerzy Herman v. (* w Frankfurcie n. M. 16 sierp. 1815 —*j* 1892), lekarz, anatom ceniony. Zawodowo wykształcił się w Heidelbergu i Berlinie, dyplom doktorski otrzymał w r. 1837. W r. 1840 został docentem

E. Chw.

Wpadł na pomysł wydawania wielkich dzieł zeszytami w drodze prenumeraty i przedpłaty i na tern dorobił się majątku. R. 1826 założył w Gocie słynny „Instytut bibliograficzny“

pryw. w Tybindzie; w r. 1844 powołano go do Zurychu na prosektora; następnie tamże został prof. anatomii; obok licznych prac mniejszych treści anatomiczno-fizyologicznej ogłosił: „Lehrbuch d. Anat.“ (Lipsk 1856; wyd. 2-e 1861), „Statik u. Mechanik d. menschlichen Knochengerüstes“; „Unsere Sprach Werkzeuge u. deren Verwendung Bildung d. Sprachlaute“; „D. Mensch als lebender Organismus“ i „Ueb. d. richtige Gestalt des Schuhes“ (1858). — Por.: „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV, 223).

Meyer Fryderyk v. Waldek, pisarz niemiecki (* 1824 w Arolsen—f 1899 w Heidelbergu), początkowo poświęcał się górnictwu, następnie filologii, był nauczycielem w Kuronii, r. 1852—72 objął redaktorstwo „St.-Petersb. deutsch. Zeitung“ i lektorat (od 1835) jęz. i literatury niemieckiej w uniwersyt. petersburskim. R. 1874 porzucił Rossyę, wstąpił do uniw. w Heidelbergu, został r. 1880 docentem, a wkrótce profesorem tamże. Dał się poznać jako wzorowy poeta: „Paria“ (1843), „Bilder aus d. Bergmannsleben“ (1844). „Blätter aus d. Gedenkbuch eines Bergmanns“ (1854) i dramaturg: „Der Feind v. Odessa“ (1854), „Der Pathe d. Kardinals“ (1855), „Childerich“ (1872) i w. inn. Z prac naukowych M-ra zasługuję na uwagę: „Studien üb. deutsche Gesch. Art und Kunst“ (Lipsk 1851); „Die Statistik d. ethischen Volkszustandes“ (t-że 1851), „Hero u. Leander“ (Petersburg 1858); „Russland. Einrichtungen, Śitten u. Gebräuche“ (Lipsk i Praga 1884— 1887). Zajęcie wielkie obudziła w swoim czasie serya artykułów M-a „Über d. russischen Nihilisten“, („Unsere Zeit“ 1879).

Meyer Herman Juliusz, księgarz-wy-dawca i przemysłowiec niemiecki (* 1826 w Gocie—f 12 marca 1909), syn Józefa, założyciela Inst. bibliograficznego w Niemczech, r. 1848 uczestniczył w ruchu politycznym, co zmusiło go do ucieczki do Ameryki, gdzie założył filię Instytutu. Po powrocie r. 1856, objął zarząd Instytutu, przeniósł go r. 1874 do Lipska i znakomicie rozszerzył. Tutaj wyszły liczne nowe lub wydanie starych encyklopedyi słynnych pod nazwą M-a, wiele encyklopedyi spe-cyalnych, dotyczących najróżnorodniejszych dziedzin wiedzy, i moc cennych dzieł wielkich (Brehma, Rankego i in.). Wskutek jego zabiegów Instyt.

E. Chw.

(przeniesiony r. 1828 do Hildburghausen), wydał klasyków niemieckich, bibliotekę dzieł dla ludu, wiele dzieł historycznych, przyrodniczych, atlasy, dzieła ilustrowane, wkońcu jął się encyklope-dyi znanej p. n. jego. Czynny w różnych działach przemysłu, r. 1848 przystąpił do ruchu rewolucyjnego.

Dr J. P.

Meyer Krystyan Eryk Herman, paleontolog niemiecki (* 3 wrześ. 1801 we Frankfurcie n. M. — f 2 kwietn. 1869), początkowo pracował w zawodzie bankierskim, później przykładał się w Heidelbergu do kameralistyki i chemii, a do mineralogii w Monachium. R. 1834 członek zarządu m. Frankfurtu, r. 1837 ze szkodą dla swych badań naukowych, objął stanowisko członka zarządu kasy związkowej niemieckiej.

Poświęcał się początkowo mineralogii i chemii, następnie geologii i paleontologii. W paleontologii zasłynął, jako znawca niezrównany. Z prac M-ra zasługują na uwagę: „Paläontologica zur Geschichte d. Erde und ihr. Geschöpfe“ (Frankf. n. M. 1835); „Beiträge zur Paläontologie Wür-tembergs“ (wyd. z Plieningere'm w Stuttgarcie od 1844); „Zur Fauna d. Vorwelt“ (Frankf. n.

M. 1845—60, 4 części); „Homeosaurus u. Rham-phorhynhus“ (t-że 1847); „Die Reptilien über Säugetiere d. verschiedenen Zeiten d. Erde“

E. Chw.

(t-że 1852). R. 1846 wspólnie z Dunckerem przedsięwziął b. ważne wydawnictwo w Cassel „Pa-laeontographica“, które doprowadził do t. 17 (ciąg dalszy prowadził Zittel). — Por.: Zittel „Denkschrift auf M.“ (Monach. 1870).

Meyer Jan Jerzy, malarz rodzajowy niemiecki (* 28 paźdz. 1813 w Bremie—f 4 gr.

E. Chw.

1886 w Berlinie), przezwany od miejsca u-rodzenia von Bremen, w 1. 1833 —

1842 kształcił się w Akadad. Sztuk pięknych w Dusseldorfie u K. Sohna i Schadowa. Z początku malował obrazy religijne wielkich rozmiarów (Śmierć Mojżesza, Eliasz na pustyni,

Abraham i Sara, Chrystus biadający nad upadkiem Jerozolimy itd.), lecz wkrótce przekonał się, że lepiej udają mu się wątki ludowe. Dla zapoznania się z bytem ludu, przedsięwziął podróże po Hessyi, Bawaryi i Szwajcaryi. Owocem tego były prace rodzajowe: Jubileusz proboszcza heskiego (1842), Wigilia (1843), Powrót żołnierza do domu (1845), Ofiary powodzi (1846), Skrucha córki (1852, Muzeum Berlińskie) itd. Po osiedleniu się r. 1853 w Berlinie przeszedł M. do wątków z życia dzieci i temi obrazami najbar- bibliograficzny przeobraził się w wielką firmę

dawniczą księgarską, mającą liczne filie (w Ame- glera „Kunstlexikon“, Fiedler wydał zbiór jego ryce, w Wiedniu), własną drukarnię, litografię, pism: „Zur Gesell. u. Kritik d. modernen deutsch, grawernię, zakład galwanoplastyczny i introli- Kunst“ (Lipsk 1895). gatornię, (ok. 550 pracowników). R. 1885 M. techniczne kierownictwo powierzył swym synom Arndtowi i Janowi. R. 1888 założył w Lipsku wielkie T-stwo budowy |mieszkań tanich, które w krótkim stosunkowo czasie wzniosło 39 domów, przy których urządził szkołę wspólną, łaźnię, pralnię, ochronkę, szkółkę rzemieślniczą, bibliotekę, kasę samopomocy, kasę ubezpieczeniową itd.

M. Ko

Meyer Lotar Juliusz, wybitny chemik niemiecki (* 1830 w Varel nad Jadą—-f* 1895 w Tybindze); uczył się od r. 1851 medycyny w Zurychu i Wurzburgu, następnie chemii i fizyki od r. 1854 w Heidelbergu, a od r. 1856 w Królewcu. R. 1858 habilitował się we Wrocławiu jako docent chemii i fizyki i objął tamże kierownictwo pracowni chemicznej instytutu fizyologieznego. R. 1866 został profesorem Akademii leśnej w Eberswalde, r. 1868 politechniki w Karlsruhe, a w r. 1876 uniwersytetu w Tybindze. M-owi zawdzięcza chemia badania związku pomiędzy ciepłem wła-ściwem a ciężarami atomowymi i cząsteczkowymi, prawa Avogadry, izomorfizmu azotanu sodu i węglanu wapnia, a znaczenie szczególne posiadły prace jego o naturze pierwiastków chemicznych, w których starał się własności tychże przedstawić jako funkcye pe-ryodyczne ich ciężarów atomowych. Dzieło M-a „D. modernen Theorien d. Chemie“ (Wrocław 1864, wyd. 6-e, 1896) jest ważnym przyczynkiem dopojmowania chemii jako nauki o szczególnym rodzaju ruchów cząsteczkowych materyi. Wespół z Seubertem wydał: ;;D. Atomgewichte d. Elemente aus d. Originalzahlen neu berechnet“ (Lipsk 1883); „D. natürliche System d. Elemente“ (tablica ścienna, wyd. 2-e, t-że 1896). Prócz tego M. napisał „Grundzüge d. theoretischen Chemie“ (t-że 1890, wyd. 3-e, oprać, przez Rimbacha 1902, przekł. polski Znatowicza „Zasady chemii teoretycznej“, Warszawa 1899). Praca M. „Abhandlungen üb. d. natürliche System d. Elemente“ wydana została przez Seu-berta jako zeszyt 68 Ostwaldowskiego zbioru

Dr A. J. G.

I£, Chw.

Meyer Jürgen Bona, pisarz filozoficzny niemiecki (* 1829 —f 1897), od r. 1868 do końca życia profesor uniwersytetu w Bonn. Podtrzymywał tradycyę filozofii Kanta i wzorem Friesa pragnął przerobić kantyzm w duchu em-piryzmu psychologicznego. Wpływu nie wywarł; natomiast jego działalność miała znaczenie dla reform szkolnictwa wyższego w Niemczech.

Prócz licznych prac pedagogicznych powodzeniem cieszyły się następujące rozprawy filozoficzne: „D. Idee d. Seelenwanderung (Hamburg 1861), „Kants Psychologie“ (Berlin 1869),

„Philosoph. Zeitfragen“ (Bonn 1870, wyd. 2-e,

1874), „Weltelend u. Weltschmerz, eine Rede gegen Schopenhauers u. Hartmanns Pessimismus“ (Bonn 1872). Nadto kilka prac historyczno - filozoficznych (o Arystotelesie, Wolterze,

adz,

Rousseau, Fichtem, Schopenhauerze) oraz podręcznik historyi filozofii.

Meyer Edward (* w Dessau 13 listop. 1838), Lekarz okulista, wykształcony w Halli, Berlinie i Paryżu; w Berlinie był uczniem A. Graefego (ob.) i tamże w r. 1860 dyplom uzyskał. W r. 1863 osiadł w Paryżu i zajął się tam z powodzeniem wykonawstwem okulistyki. M. in. wydał „Traité pratique des maladies des yeux“ (Paryż 1873), po polsku „Wykład chorób oczu. Przekład uzupełniony dzieła „Traité etc.“ przez S. Koźmińskiego“ (Warszawa 1875— istnieją też przekłady: hiszp., ros. i włos. — oraz wyd. późn. po franc.). Od r. 1882 M. wspólnie z Dorem z Lyonu wydawał w Paryżu „Revue génér. d’opthalmologie“. — Por. „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV, 225) i Koźmińskiego

Dr. J. F.

Meyer Leon, lingwista i filolog klasyczny (* 3 lipca 1830 w Hanowerze — f 1899), u-czył się w Getyndze i Berlinie, habilitował się r. 1858 z gram. porównawczej w Getyndze i został tam prof. nadzwyczajnym, r. 1865 powołany na katedrę jęz. niemieckiego i gram. porównawczej do Dorpatu, r. 1899 powrócił do Getyngi i wykładał jako prof. honorowy. Wraz klasyków, z Benfeyem i Fickiem uchodzi za jednego z przedstawicieli „szkoły getyngeńskiej“ w językoznawstwie. Główne prace M. dotyczą jęz. germ. i klasycznych: „Der Infinitiv d. homer. Sprache“

(Getynga 1856), „Vergleichende Grammatik d. griech. u. latein. Sprache“ (Beri. 1861—65; rzecz nie bez wartości w swoim czasie; wyd.

2-e 1882 — 84 zupełnie przestarzałe), „Die gotische Sprache“ (podręcznik jęz. gockiego, opracowany porównawczo z sanskrytem; Beri. 1869).

Ostatnie większe dzieło M. „Handb. d. griech.

K. A.

Etymologie“ (Lipsk 1901—2) jest tylko zbiorem niekrytycznie zestawionych materyałów.

Meyer Juliusz historyk sztuki (* 1830 w Akwizgranie—f 1893 w Monachium), kształcił się w Mannheimie, Gietyndze i Heidelbergu. „Sł. lek. polskich“ (315).

Meyer Rudolf Herman jeden z oryginalnych i wybitniejszych publicystów niemieckich (* 19 grud. 1839 w prow. Brandenburskiej — f 1899 w Dessau). Kształcił się w Berlinie,

W r. 1859 osiadł w Monachium i oddał się sztuce. R. 1872 dyrektor królew. Galeryi obrazów w Berlinie, później zaś profesor. M. podróżował wiele. Dzieła: „Gesch. d. modernen französ. Malerei“ (Lipsk 1866—67); „Corregio“ ulegając wpływom H. Wagenera; pracował w pra-(tamże 1871); przez czas długi M. był głównym - sie konserwatywnej, zbliżył się z Rodbertusem redaktorem nowego wydania encyklopedyi Na- ! i wydał jego „listy“ (Beri. 1880 — 81, t. 2).

M. Ko.

sora do

K' A.

E. Gr.

E. Gr.

E Chw.

R. 1877 wyd. „Polititische Gründer u. d. Korruption iii Deutschland“, czem obraził Bismarcka i ministrów Camphausena i Palka. Skazany na więzienie, osiadł w Wiedniu, gdzie czynny jako redaktor „Wiener Vaterland“, prowadził walkę z Bismarckiem i krzątał się nad stworzeniem demokracyi chrześciańskiej. Napisał nadto: „Der Emanzipationskampf d. vierten Standes“ (1872 — 74, t. 2; t. I-y wyd. 2-e 1882— rzecz b. cenna), „Ursachen d. amerik. Konku-renz“ (tamże 1883), „Heimstätten u. andre Wirtschaftsgesetze d. Verein. Staaten, v. Kanada, Russland, China, Indien, Rumänien, Serbien u. England“ (tamże 1883); „La question agraire“ (Paryż 1887), oraz „Le mouvement agraire (t-że 1889, jedno i drugie razem z G. Ardaut); „Hundert Jahre konservativer Politik und Literatur“ (1895) i parę pamfletów społecznych. Jeden z najlepszych znawców sprawy rolnej. Ku schyłkowi życia zaczął pisywać w socyaldemokrat. „Neue Zeit“ (t. X—XIV).—Por. o nim Mehringa („Neue Zeit“ t. XVIII Nr. 18).

Meyer Paweł romanista francuski (* w Paryżu 17 stycz. 1840), słuchał wykładów w „École des Chartres“ (1858), pracował jako archiwista w Tarasconie (1861), przy „Bibl. publicznej“ w Paryżu (1863), oraz „Archiwach cesarskich“ (1866). R. 1869 powołany na zastępcę profe-„École des Chartres“ (1882 tamże), profesor jęz. romańskich, od r. 1876 wykładał jęz. i literatury płd.-europejskie w „Coli. de France“ (po Edgardzie Quinet); w r. 1882 dyrektor „École des Chartres“, 1884 członek „Acad. des inscriptions“. Jako współredaktor czasopism zawodowych „Rev. critique“ i „Romania“ przyczynił się wiele do ugruntowania we Fran-cyi poważnej pracy filologicznej. Toż samo, jako prof. filologii romańskiej i wydawca tekstów staro-prowansalskich, staro-francuskich i in., wkońcu jako autor licznych monografii i dzieł poważnych z tej dziedziny. Z nieskończenie bogatej działalności naukowej M-a wymieniamy: „Rapports sur les documents manuscrits de l’ancienne littér. de la France conservés dans les bibl. de la grande Bretagne“ (w „Arch. d. miss, littér. et scient.“ (1871); „Recueil d’anciens textes bas latins, provençaux et. français“ (1874— 76); „Alexandre le Grand dans la littér. française du moyen âge“ (1886). Czynny w wydawnictwach „Anciens poètes de France“ (wraz z prof. Guessardem, od 1861), „Biblioth.de l’Éc. des Chartres“ (1879); „Soc. de l’hist. de France“ (1875 — 79, 1891, i in.). Z rozpraw mniejszych M-a przytoczymy: „Études sur la chanson du Gi-rart de Roussillon“ (1861); „Recherches sur l’Epopée française“ (1867), „Les derniers Troubadours de Ja Provence“ (1869 — 70), „Rapports de la poésie des trouvères et des troubadours“ (1890). Szczegółową bibliografię prac M-a podaje G. Körting („Encykl. d. roman. Phüol.“ Heilbronn 1888, Suppl. 58 — 60).

Meyer Jerzy prawnik niemiecki (* 1841

w Detmold—f 1900 w Heidelbergu). M. przykładał się do nauk w Jenie, Heidelbergu, Gie-tyndze i Berlinie; habilitował się r. 1868 w Marburgu, gdzie r. 1872 został profesorem nadzwyczajnym; r. 1875 powołano go do Jeny na prof. zwyczajnego, r. 1889—do Heidelberga. Wykładał prawo publiczne. R. 1881—1890 posłował do parlamentu niemieckiego; należał do stronnictwa liberalno-narodowego. Napisał m. inn. „Das Recht d. Expropriation“ (Lipsk 1868), „Lehrb. d. deutsch. Staatsrechts“ (Lipsk 1878; wyd. 4-e 1895), „Lehrb. d. deutschen Verwaltungsrechts“ (1883—84, t. 2; wyd. 2-e 1893—■ 94). Wraz z Jellinkiem wydawał „Staats - u. völkerrechtliche Abhandlungen“, a w drugim tomie tego wydawnictwa opracował „D. Natur d. erworbeuen Rechte“ (Lipsk 1895).

Meyer Hans miedziorytnik niemiecki (* 1846 w Berlinie). Uczeń E. Mandla, u którego pracując, uczęszczał równocześnie do Akademii sztuki. R. 1871 — 72 był we Włoszech. Po powrocie do Niemiec wykonał sztych portretu Molt-kego (Juliusza Schradera), co umożliwiło mu podróż powtórną do Włoch (1874—75). R. 1888 profesor w „Hochschule für die bildenden Künste“. Jako artysta samodzielny stworzył m. in. cykl 19 obrazów p. n. Taniec śmierci.

Meyer Łukasz, wódz Boerów (* 1846 w Rzpltej Orańskiej w Afryce płd.—f 8 sierp. 1902 w Brukselli). Jako pacholę wyjechał z rodzicami do Natalu, a następnie w r. 1865 do Transwaalu, gdzie w r. 1881 był czynny w walkach z Anglikami i dosłużył się stanowiska land-drosta w prowincyi utrechtskiej. Wkrótce wyjechał z Transwaalu i w r. 1884 został jednym z założycieli nowej Rzpltej ńa ziemiach Zulów oraz pierwszym jej prezydentem. Po połączeniu się nowej Rzpltej z Rzecząpospolitą płdn.-afrykańską, M-a powołano do Rady Narodowej republiki związkowej, a następnie na przewodniczącego w tej Radzie. W ostatnich walkach z Anglikami M. dowodził pospolitem ruszeniem z prowincyi utrechtskiej i oryheidskiej. Pod rozkazami Jouberta dokonał w r. 1899 przyłączenia Natalu. Uczestniczył w bitwie pod La-dysmithem oraz w rokowaniach o pokój z Anglią. Po zawarciu pokoju, wyjechał do Europy i zakończył żywot w Brukselli.

Meyer Wiktor, znakomity chemik niem. (* 1848 w Berlinie — f 1897 w Heidelbergu), kształcił się od r. 1865 w Berlinie i Heidelbergu, w r. 1867 został asystentem Bunsena (ob.), r. 1871 profesorem politechniki w Stuttgarcie, r. 1872 w Zurychu, w r. 1885 uniwersytetu w Getyndze a r. 1889 objął katedrę po swym mistrzu Bunsenie w Heidelbergu. M. dokonał odkryć epokowych z rozmaitych dziedzin chemii, jak prace jego o związkach nitrowych rzędu tłuszczowego, o różnicach pomiędzy ciałami pierwszorzędowemi i trzeciorzędowemi tej grupy, o mieszanych związkach azowych, o wartości i zdolności łączenia się atomu węgla i o związkach

nitrozowych, odkrył aldoksymy, ketoksymy i tiofen, 1895); „Zur Theorie u. Methodik d. Geschichte,, badał powolne palenie mieszanin gazowych, ulep- (Halla 1902).    M Ko-

szył sposoby oznaczania ciężaru właściwego par Meyer Hans, syn Hermana Juliusza (ob.) i odkrył rozkład atomów chlorowców w ciepło- (* 1858). W Strassburgu doktoryzował się („Die cie wyższej. M. napisał „Pyrochemische Unter- Strassburger Goldschmiedezunft v. ihrem Ent-suchungen“ (z Langerem, Brunswik 1885); „Che- stehen bis 1681" w Schmollera „Staats u. So-mische Probleme d. Gegenwart“ (Heidelberg zialwissensch. Forsch., 1881), poczem udał się

1890); „Ergebnisse u. Ziele d. stereochemischen ' w 2-letnią podróż po Indyach, Malezyi, Azyi Forschung“ (t-że 1890, przekł. polski Znatowi- wschodniej i Ameryce. Na Filipinach prowa-cza); „Tabellen zur qualitativen Analyse“ dził badaDia tubylców. R. 1887 udał się do (z Treadwellem, wyd. 2-e, Berlin 1904); „D. Thio- Afryki płd., stamtąd dotarł na północ, zwiedził phengruppe“ (Brunświk 1888); „Aus Natur u. Kilimandżaro i pierwszy wdarł się na szczyt Wissenschaft“ (Heidelberg 1892); „Lehrbuch pokrytego lodem Kibo (5700 m.). Podczas wy-d. organischen Chemie“ (z Jakobsonem, Lipsk prawy do Afryki środkowej r. 1888 M. dostał 1891—96, t. I i H, cz. 1; część 2 z Reisser- się do niewoli i dopiero wzamian za okup od-tem 1903, wyd. 2-e, Jakobsona 1906); „Pro- zyskał wolność. Ale r. 1889 udał się znów z bierne d. Atomistik“ (Heidelb. 1896).—Por.: Th. Moinbassy do Kilimandżaro i dotarł na szczyt Curtius „Victor M.“ (z księgi jubileuszowej pro- Wilhelma (5010 m.). R. 1898 odbył czwartą po-fesorów heidelberskich, 1903).    r>r a j, o. dróż d₀ Kilimandżaro i wdarł się na Kibo od

Meyer Gustaw, lingwista niemiecki (* 15 strony północnej. W r. 1903 w towarzystwie listop. 1850 na Śląsku—f 29 sierp. 1900 w za- malarza Reschreitera, badał Chimborazo i Co-kładzie dla umysłowo chorych pod Gracem). Przy- topaxi. R. 1901 członek rady kolonialnej. Nakładał się do nauk we Wrocławiu, doktoryzo- pisał m. inn. „Ostafrikauische Gletscherfahr-wał się r. 1871; nauczyciel gimnazyum w Go- ten“ (tamże 1898, wyd. 2-e 1903 — rzecz b. do-cie (do 1874), r. 1876 habilitował się w Pradze bra); „D. Kilimandjaro“ (Beri. 1900); „Die czeskiej, a r. 1877 objął katedrę językoznaw- Eisenbahnen im tropischen Afrika“ (Lipsk 1902); stwa porównawczego w Gracu. Prace główne „Die Eiszeit in d. Tropen“ („Geogr. Zttsch.“ M. dotyczą jęz. staro-i nowo-greckiego oraz al- 1904).    M' Ko'

Meyer Ryszard Mary a, germanista i językoznawca współczesny (* 5 Lipca 1860 w Berlinie). Przykładał się do nauk w Lipsku, Berlinie, Strasburgu, uczeń Wilh. Scherera, którego „Poetykę“ wydał po śmierci mistrza (Berlin 1888). Habilitował się r. 1886 w Berlinie. Pracował nad historyą literatury i jęz. niemieckiego. Zajmowały go szczególnie badania z zakresu wersyfikacyi, oraz zagadnienia językoznawstwa ogólnego. Wydał m. in.: „Jonathan Swift und Lichtenberg“ (Beri. 1886); „Grundlagen d. mittelhochdeutsch. Strophenbaues“ (Strasburg 1886); „Die altgerman. Poesie nach ihren formelhaften Elementen beschrieben“ (Berlin 1889); „Deutsche Charaktere“ (tamże 1897); „Goethe“ (w wyd. „Geisteshelden“ Bettelhei-ma, Berlin 1895, 3 t., wyd. 2, 1898); „Die deutsche Literatur im 19 Jahrh.“ (Berlin 1900). Jako lingwista poruszał zawsze w sposób nowy i oryginalny zagadnienienia żywotne nauki: „Künstliche Sprachen“ („Indoger. Forschungen“, 1901, t. XII); „Zur Gesch. einiger Hypothesen“ (tamże, t. 13, 1902); „Verba pluralia tantum“ (tamże 1909, t. 24, s. 3—4); „Isolirte Wurzeln“ (w wydawn. „Wörter u. Sachen“ Meringera, t. I, 1901); „Bedeutungssysteme“ (w „Zeitschift f. vergleich. Sprachforschung“, t. 43, 1910). K- A-Meyer von Knonau: 1) Ludwik historyk szwajcarski (* 1769 w Zurychu—f 1841). Przykładał się w Halii do filozofii i historyi, podróżował po Europie. R. 1797 sekretarz pełnomocnictwa szwajcarskiego w Rasztadzie, r. 1805 członek Małej Rady. Objął katedrę prawa w politechnice szwajcarskiej; r. 1831 członek Rady

bańskiego; próby pierwsze jego były z dziedziny gram. porównawczej jęz. indo-europejskich: „Die mit Nasalen gebildeten Praesensstämme“ (Jena 1873), „Zur Gesch. d. indogerman. Stammbildung u. Déclination“ (Lipsk 1875), „Griech. Grammatik“, w wyd. zbiorowem: „Bibi, indogerra. Gram.“

Hartkoffa w Lipsku; praca oryginalna, odzwier-ciadlająca stan ówczesny nauki (1880; wyd.

3-e 1896), „Albanesische Studien“ („Verhandl. d. Wiener Akad.“ 1883 — 97, 5 części), „Albanesische Grammatik“ (Lipsk 1888), „Etymologisches Wörterbuch d. alban. Sprache“ (Strasb.

1891, rzecz nagrodzona przez „Instytut francuski“; nagroda Volneya). Prace M-a o jęz. albańskim stworzyły podwalinę naukową do poznania tego jęz. „Neugriech. Studien“ („Verhandl. d. Wiener Akad.“ 1894 — 95). Prace pomniejsze z dziedziny jęz. i etnografii (przeważnie popularnej M. zgromadził w wyd. „Essays u. Studien zur Sprachgeschichte u. Völkerkunde“

(Beri. 1885 — 92).

K. A.

Meyer Edward wybitny historyk niemiecki (* 1855 w Hamburgu). Przykładał się w Bonu i Lipsku do filologii i dziejów starożytnych; po kilkoletnim pobycie w Konstantynopolu, habilitował się w Lipsku r. 1879. R. 1885 profesor w Brukselli, r. 1889 w Halli, r. 1902 w Berlinie. Napisał m. in. „Gesch. d. Altertums“

(t. 5 Stuttg. 1884 — 1902); „Gesch. des alten Aegyptens (w Onkena „Allg. Geschichte“ Beri.

1888); „Forschungen zur alten Gesch.“ (Halla 1892 — 99, t. 2); „Untersuchungen zur Gesch. d. Graccheu“ (t-że 1894); „D. wirtschaftliche Entwickelung d. Altertums“ (rzecz ważna, Jena

M. Ko.

K. A.

rządowej, po zamieszkach r. 1839 wycofał się z życia politycznego. Najważniejsza praca: „Handbuch d. Gesch. d. schweizer Eidgenossenschaft“ (Zurych 1826 — 29, t. 2). Ciekawe są jego „Le-benseriunerungen“ (wydał wnuk Gerold M.

v. K.).—2) Gerold Ludwik syn poprzedniego (* 1804—f 1858). R. 1837 kierownik zurych-skiego archiwum państwowego, w r. 1852 objął redakcyę „Amtliche Sammlung d. altern eidgenössischen Abschiede“. Najważniejsze prace: „Erdkunde d. Schweiz. Eidgenossenschaft (Zurych 1838 — 39, t. 2), dalszy ciąg zaczętego przez Vögelina „Historisch-geograf. Atlas d. Schweiz“ (zesz. 5, tamże 1848—55), oraz prace o kantonach Zurych (St.-Gallen 1834, wyd. 2-e 1844— 46, t. 2) i Schwytz (tamże 1835). Wydawał Hallera „Bibliothek d. Schweizer Geschichte“. 3) Gerold, historyk szwajcarski, syn poprzedniego (* 1843 w Zurychu). Habilitował się r. 1867 w Zurychu, r. 1870 nadzwyczajny, a r. 1872 zwyczajny profesor historyi powszechnej tamże. Pisał wiele, wszystko z dziejów Szwajcaryi, m. in. „D. Schweiz, histor. Volkslieder d. XV Jahrh.“ (Zurych 1870), „Die Sage v. d. Befreiung d. Waldstädte“ (Bazylea 1873), „Alemannische Denkmäler in d. Schweiz“ (Zurych 1873 — 76, zesz. 2), „Die kritischen Tage d. Gebirgskamp-fes 1799“ (tamże 1897), „Aus einer zürcherischen Familienchornik“ (Frauenfeld 1884), „Jahrb. d. deutsch. Reiches unter Heinrich IV u. Heinrich V“ (Lipsk 1891 — 1904, t. 5). Nadto wydał st.-galleńskie materyały historyczne (St.-Gallen 1889—81, t. 5), „Cartular v. Rheinau“ („Quellen zur Schweizergesch.“); doprowadził do końca wydawnictwo atlasu historycznego Vögelina (Zurych 1867 — 69). Redaktor wydawanego przez T-stwo badaczy historyi szwajcarskiej „Jahrb. f. schweizer. Gesch.“

Meyer-Lübke, Wilhelm, współczesny lingwista niemiecki (* 30 stycz. 1861 w Kantonie Zürich), badacz jęz. romańskich, uczeń Jana Schmidta, G. Parisa, A. TobJera, od r. 1884 docent językoznawstwa porównanego w Zürychu, r. 1887 prof. filologii romańskiej w Jenie, roku 1894 w Wiedniu. M. jest jednym z badaczy najzasłużeńszych jęz. romańskich i znawców ich dyalektologii. Badawczy umysł jego łączy wyjątkową erudycyę faktyczną z bystrością oryentacyi i poglądem szerszym na istotę zjawisk językowych. Niezmiernie czynny, uczestniczy w licznych wydawnictwach zawodowych, jako współpracownik samodzielny, oraz sprawozdawca, pilnie śledzący rozwój romanistyki. Ma poza sobą dzieło pomnikowe, gramatykę porówn. jęz. romańskich, które zajęła godnie miejsce obok pracy Dieza (ob.): „Gramm, d. roman. Spracheu“ (t. I „Lautlehre“, H, „Formenlehre“, III, „Syntax, Lipsk 1890—99. Do tego „Index“ specyalny i przekład francuski gram.). Z prac licznych M-a, które wzbogaciły naukę pod względem faktycznym i teoretycznym, wymienimy: „Die Schicksale d. latein. Neutrums“ (rozprawa habilitacyjna, Halla 1883); „Italienische Grammatik“ (Lipsk 1890)—gram, uwzględniająca stosunki dyalektologiczne; „Einführung in d. Studium d. roman. Sprachwissenschaft“ (Heidelberg 1901, wyd. 2-e, 1909), książka, rozszerzająca widnokrąg językoznawczy wogóle, i stąd niezbędna dla lingwisty każdego: „Historische Grammatik d. französ. Sprache“ (t. I, 1908, Heidelberg! — znakomity podręcznik, wdrażający czytelnika do naukowego pojmowania właściwości językowych francuszczyzny.—Jako współpracownik encyklope-dyi filologii romańskiej Gröbera („Grundriss d. roman. Philologie“, Strassb. 1888, wyd. 2-e, 1904 nst.), opracował oryginalnie dział o łacinie ludowej: „Die lateinische Sprache in d. roman. Ländern“ (I, 451—97) i częściowo o jęz. włoskim.—M. jest współredaktorem pisma, poświęconego badaniu historyi kultury w związku z językiem: „Wörter u. Sachen“, Heidelberg od r. 1909, gdzie zamieścił już kilka prac nowych. Obecnie pracuje nad słownikiem etymologicznym jęz. romańskich i semazyologią romańską (nauką o znaczeniu wyrazów). Zawdzięczamy też M. L-mu kilka rozpraw z dziedziny literatury staro-francuskiej.

Meyer-Siegler Konrad Ferdynand, słynny poeta niem.-szwajcarski (* 11 paźdz. 1825 w Zurychu—f 1898 w Kilchberg pod Zurychem). Syn historyka Ferdynanda, słuchał w Zurychu prawa, przebywał czas niejaki w Paryżu i poznał dobrze język i literaturę francuską. W r. 1858 był w Rzymie; powróciwszy do kraju, osiadł w Kilchbergu. Działalność literacką rozpoczął dość późno. Pierwsze jego utwory nie miały powodzenia. Natomiast prace późniejsze: „Huttens letzte Tage“ (Lipsk 1871)—wiązanka poe-zyi liryczno-epicznych, „Engelberg“ — poemat idylliczno-epiczny, oraz nowele i opowiadania pełne siły, kolorytu i uczucia i, zyskały mu rozgłos. Utwory M-a odznaczają się przedmiotowo-ścią niezwykłą i mistrzowstwem w odtwarzaniu charakterów. M. jest jednym z najwybitniejszych nowelistów niemieckich czasów ostatnich. Poezye jego i opowiadania wyszły w wielu wydaniach.—Porówn. Reitler „K. M.“ (Lipsk 1885); Mauerchof „K. M. od. d. Kunstform d. Romans“ (wyd. 2-e, Zurych 1897); Stickelberger „D. Kuust-mittel in K. F. M. Novellen“ (Burgdorf 1897); A. Frey „K. F. M. Sein Leben u. seine Werke“ (Stuttgart 1899); Betsy Meyer „K. F. M. in d. Erinnerung seiner Schwester“ (Berlin 1903); Langmesser „K. F. M. Sein Leben, seine Werke u. sein Nachlass“ (t-że 1905); Stössl „K. F. M.“ (tamże 1905); Moser „Wandlungen d. Gedichte K. F. M-s“ (Lipsk 1900); Kraeger „K. F. M. Quellen u. Wandlungen seiner Gedichte“ (Berl. 1901); Blaser „K. F. M-s Renaissance-Novellen“ Bern 1905); nadto odczyty i studya o M.: Francosa (Berl. 1899), W. Uhla (Hamb.

sei“ Beri 1906).

„Nord-„ Di norah“

md »

ËË

Y:

1900, i Eug. Wolfa. Korespondencya M-a z Luizą

v. François, wydał Bettelheim („Ein Briefwech-

M. Ko.

Meyerbeer Jakób (* 5 wrześ. 1791 w Berlinie—f 2 maja 1864 w Paryżu), kompozytor słyuuy oper. Właściwe jego nazwisko było Beer; później z nazwiskiem własnem złączył nazwisko swego krewnego Meyera, który mu zapisał majątek. Pochodzenia żydowskiego, syn bankiera berlińskiego, M. od młodości wczesnej ujawniając o-gromny i wszechstronny talent muzykalny, otrzymał wykształcenie gruntowne. Uczył się u słynnego mistrza kontrapunktu, Voglera, gdzie kolegował i zaprzyjaźnił się z Weberem. Pierwsze jego opery napisane po ukończeniu nauk, nie miały wielkiego powodzenia. We Włoszech, pod wpływem Rossiniego napisał: „Romilda e Costanza“, „Croziatto in Egitto“, „Semiramida“, „Emma“ i kilka innych, wystawionych z ogromnem powodzeniem wPadwie, Turynie, Wenecyi, Medyolanie i inn. miastach włoskich. Wymówki Webera, że będąc Niemcem wyrabia muzykę włoską, odniosły ten skutek, że M. ani jednej więcej opery nie napisał w stylu włoskim. Odtąd, idąc za przykładem Mozarta, marzył o pogodzeniu muzyki niemieckiej z włoską i franc. Wystawienie jego „Roberta Dyabła“ na scenie paryskiej d, 21 listop. r. 1831, uchodzi u wiele krytyków współczesnych za fakt, tworzący epokę w historyi rozwoju „wielkiej opery“ francuskiej, a nawet w historyi opery wogóle. I rzeczywiście znajdujemy w tej operze wiele czynników nowych, których napróżno szukalibyśmy w dziełach poprzedników M-ra. Przedewszystkiem: w dramacie podkład historyczny, a w muzyce dążność do skojarzenia jej z dramatem, która później posłużyć miała Wagnerowi do wytworzenia stałej zasady reformy i budowy „dramatu muzycznego“. Świetną myśl miał M.; że jednak nie posiadał dość energii, wytrwałości, wykształcenia estetycznego, a może i chęci, by ją szerzej rozwiuąć i w czyn wprowadzić, ograniczył się na skojarzeniu powierzchownem, po-zornem muzyki ze słowami tekstu w operach następujących: „Hugonoci“ (najlepsza, 1836), „Das Feldlager in Schlesien“ (1844), stern“ (1854), „Prorok“ (1849),

(1859) i w ostatniej „Afrykance“, wystawionej już po śmierci M-a (1865). Zwłaszcza w operach ostatnich stawia M. swym dziełom zadanie o wiele skromniejsze: wywołanie głównie wrażeń jak najsilniejszych na widzu i słuchaczu, przy pomocy spółdziałania jednoczesnego muzyki i akcyi, nagromadzenia scen wstrząsających nerwami, sytua-cyi naprężonych, nadzwyczajnych efektów orkiestrowych, dekoracyjnych i przepychu wystawy wzbudzającego podziw — wogóle tego wszystkiego, czem można olśnić tłumy i bezpośrednie, piorunujące wywrzeć na nich wrażenie. A czy odpowiadało to warunkom prawdy dramatycznej, estetyki scenicznej, zasadom logiki; czy środki, którymi się posługiwał, były godne prawdziwego kapłana sztuki, o to się M. coraz mniej, a wkońcu nawet wcale nie troszczył. Dopiął celu zamierzonego: część większa jego oper wielkich obiegła wszystkie sceny świata i w ciągu kilku dziesiątków lat nie schodziła ze scen całej Europy, wzbudzając wszędzie zapał. Jak do chwili wystawienia ważniejszych dramatów muzycznych Wagnera opery M-ra powszechnie uchodziły za arcydzieła, tak znów w czasach ostatnich wagnerzyści odmawiają im wszelkiej wartości, a samego M-ra poczytują za kompozytora podrzędnego, co jest oczywiście nonsensem, Miał on niewątpli-

Fig. 77. Jakób Meyerbeer (wedł. litografii Krie-hubera).

wie wiele wad (które powyżej pobieżnie zaznaczono), ale też wiele zalet kompozytorskich pierwszorzędnych. Podał w swej muzyce próby dosadnej charakterystyki osób działających na scenie; orkiestrze nadał plastykę nadzwyczajną; chóry powołał do współrzędnego działania z bohaterami głównymi dramatu, niekiedy nawet, jak w „Hugonotach“, najważniejszą może rolę im oddając; wkońcu urobił styl „wielkiej opery“, który długo uchodził za wzór tego rodzaju muzyki. Każda prawie z tych „wielkich oper“ posiada bardzo dużo siły dramatycznej, wyborną instrumentacyę i mnóstwo efektów, może niekiedy brutalnych i nielogicznych, lecz silnie działających na zmysły słuchacza i potężne wy-

„Teuerdanks

E. Chw.

ił®

wierających wrażenie. Na scenie warszawskiej śpiewano: „Emma“, „Robert“, „Hugonoci“, „Prorok“, „Dinorah“ i „Afrykanka“.    A- Po1

Meyerheim, malarze niemieccy: 1) Fryderyk Edward (* 1808 w Gdańsku — f 1879 w Berlinie). Kształcił się w Berlinie pod kierunkiem Schadowa. W r. 1832 wykonał seryę widoków litografowanych Gdańska, a r. 1833 wraz ze Strackiera „Architektonische Denkmäler d. Altmark Brandenburg“. Pod wpływem Diisseldorfczyków malował głównie romantyczne obrazki rodzajowe, później jął odtwarzać wyłącznie sceny z życia mieszczan i chłopów: Westfalii, Turyngii, Hessyi i Harcu. Najlepsze obrazy M-a: Mieszkaniec Altenburga powracający z kościoła (1838), Towarzysze gry (1842), Mały bohater (1843), Szlafkamraci, Stołownik (1844), Mieszkanka Harcu z dzieckiem, Oczekiwanie (1845, najbardziej ceniony), Ulubieniec dziadunia, Odpoczynek, Szczęście rodzinne (1847), W drodze do kościoła (1850, trzy ostatnie mieszczą w Galeryi narodowej w Berlinie), Łakocie (1851, Berlińska galerya narodowa), Śniadanie, Tak się robi na drutach (1852), Dzień dobry drogi ojcze (1858), Przestrogi ojcowskie (1864). R. 1870 choroba umysłowa położyła kres jego działalności.—Por. autobiografię, wyd. Pietscha, Beri. 1880. 2) Brat jego Wilhelm (* 1815 —f 1882), był również malarzem, jako i synowie 3) F r a n-ciszek (* 1838—f 1880) i o wiele wybitniejszy 4) P aw e ł (* 1842 w Berlinie), uczył się u ojca, w Akademii berlińskiej i w podróżach (Belgia, Hollandya, Paryż). Wątki do obrazów wybiera przeważnie z życia zwierząt, zwłaszcza lwów i małp; maluje również obrazy rodzajowe z życia ludu, sceny humorystyczne, de-koracye sal i in. — olejno i akwarelą. Niesłychanie płodny. Z pośród wielu jego obrazów na uwagę zasługują: Dzieje lokomotywy (7 obrazów), Antykwaryusz amsterdamski (1869, Gal. narodowa w Berlinie), 4 pory roku w życiu ptaków, Portrety ojca i D. Chodowieckiego (1887, Muzeum Gdańskie), Menażerya (1891), Teatr małp, Żaby (1892), Oprowadzający niedźwiedzia, Poskromicielka zwierząt w klatce, Turyści w górach (1893).    E-Gr-

Meyera - Hohenberg Gustaw, poeta niemiecki (* 1820 w Kalvörde w Brunświckiem — f 1878 pod Konstancyą), r. 1843—1878 radca ministeryalny i intendent teatru ks. Koburskie-go. Wystąpił poraź pierwszy z utworem „Monatsmärchen. Bilder u. politische Gedichte“, (1850) nast. z poematem „D. Weifenlied“ (1854). Poczem przerzucił się na pole dramatyczne i wydał wiele dramatów jaskrawych: „Ein Kaiser", „Heinrich v. Schwerin“, ,,D. Braut Konradins“ (1859), „Prinz Eugen“ (1860); „D. Kavaliere“ (1874); ,,D. Ehrenwort (1873), „Ein Kind des Eisass“ (1873), ,,D. Haus d. Posa“, „D. Malteser“ i inne. Prócz tego: „Zeitgedichte“ (1870), ,,Ein Märchen aus unseren Tagen“ (1875), „Balladen

Wfelka Enc. Pqwsz. Ilustr. Ser. I Tom'XLVI Zesz. 367*.

von Eisass“ (1876) i romans ßrautfahrt“ (1878).

Méyet Leopold, literat współczesny (1910), z zawodu w życiu społecznem prawnik-obroń-ca (* 1850 w Warsz.). Nauki początkowe pobierał na pensyi Leszczyńskiego (ob.). Po ukończeniu gimnazyum w r. 1866 wszedł do Szkoły Głównej, do wydz. prawa i administracyi; wyszedł z kwalifikacyą naukową do obranego zawodu już z uniwersytetu warszawskiego. Na dalsze nauki udał się po r. 1870 do Lipska, który pociągał wówczas młodzież z Królestwa doskonałością sił nauczających (m. in. wykładał wówczas O. Peschei, ob.). Tu miał M. za kolegów: Chmielowskiego, Ochorowicza, Świętochowskiego i razem z nimi i wielu innymi przystał do obu ówczesnych „Młodych“, skupionych około „Prz. Tygodniowego“. Po powrocie z nauki i podróży zagranicą do kraju w zwartym szeregu postępu był jednym z założycieli „Niwy“ (1872), jej współredaktorem i czynnym współpracownikiem, aż do chwili, gdy wspólny organ przeszedł na własność Mścisława Godlewskiego (1877), poza którym widniał już obóz zachowawczy. Jako prawnik napisał M. rozprawę „O dowodzie z ksiąg handlowych“ (Warszawa 1873), odbył aplikacyę wstępną w sądownictwie, został patronem przy Trybunale Cywilnym, a od reformy jest adwokatem przysięgłym. rzadko już teraz oddając się praktyce obrończej; zaznaczyć tu trzeba uczestnictwo M-a w pracach nad słownictwem prawnem, podejmowanych w Warszawie przez prawników zawodowych. Wcześnie już rozmiłowany w twórczości Słowackiego, pociągnięty urokiem samej postaci wieszcza, za cel sobie wytknął wyjaśnienie jego stosunków rodzinnych i momentów biograficznych przez zebranie i ogłoszenie odpowiednich dowodów, zwłaszcza jedynych w literaturze świata „Listów do matki“, haniebnie skażonych w pierwszem wydaniu lwowskiemu Dążenie do tego celu, częściowo osiągniętego, wypełniało M-owi głównie życie umysłowe czynne. Docieranie do oryginałów, do niewątpliwych źródeł prawdy, a najprawdopodobniejszych danych domniemania—stale uważał za zadanie swej pracy nad Wielkim Marzycielem, poetą tęsknot i nieszczęść, do którego raz już sympatyą swą był przylgnął. Owocem żmudnych poszukiwań, dochodzeń i zestawień było wydanie dwu tomów „Listów do matki“ (Lwów 1899, 129) w tekście poprawnym. Staranność tego wydania, powszechnie uznana przez krytykę, tworzy główną zasługę M-a jako wydawcy naukowo-literackiego; wzmacnia ją jeszcze zbieranie pamiątek i szczątków ocalałych, dochodzenia genealogiczne dotyczące rodów Słowackich i Januszewskich, ogłoszenie listów obojga wujowstwa poety, ustalenie daty jego urodzin na d. 4 września kalendarza gregoryań-skiego, wydobycie z zapomnienia lub popraw

go w wydz. I.    ⁸

Meyn Antonina, autorka norweska (* 4 lut. 1827 w Konsbergu), córka dyrektora fabryki broni w Konsbergu, r. 1842 przeniosła się z rodzicami do Cbrystyanii i tutaj pod pseudonimem Maryi pisywać zaczęła. R. 1871 wystąpiła poraź pierwszy ze zbiorkiem prostych, lecz bardzo głęboko pomyślanych obrazków „I. Tusmörket“, którymi zdobyła sobie uznanie w kraju i zagranicą, liczne jej utwory przełożono na jęz. szwedzki i niemiecki, Z utworów M. ważniejsze: „Gjennem Kamp“ (1876), „Fra min Födeby“ (1877), „I des Stille“ (1878), „Vedegen Kraft?“ (1879), „Hjemmet“ (1881), „Fra Fars og Mors Tid“ (1884), „Dyvekes Hus“ (1885) i „Dryvente

E. Chw,

(Wiedeń 1884).

Meyr Melchior, poeta i filozof niemiecki (* 1810 -f 1871 w Monachium). Przykładał się z początku do prawa, później do filozofii i estetyki w Monachium, Heidelbergu, Erlangen. Działalność literacką rozpoczął idyllą „Wilhelm u. Rosina“ (Monachium 1835) i r. 1841 osiadł w Berlinie, gdzie do r. 1852 zajmował się publicystyką, później przeniósł się do Monachium. Wsławił się r. 1851 tragedyą „Herzog Albrecht“ (Stuttg. 1862).—R. 1856 wydał „Gedichte“, r. 1856 — 70 „Erzählungen aus dem Ries“ — najlepsze dzieło. Z innych prac wydał: „Dramatische Werke“ z przedmową o dramacie współczesnym niemieckim, w Hanowerze roku 1868. Z prac filozoficznych napisał parę rzeczy kierunku deistyeznego. Wielkiem powodzeniem cieszyła się praca anonimowa: „Gespräche mit einem Grobian“ (Lipsk 1866, wyd.

E. Gr.

1905).

niejsze oświetlenie niejednego stosunku jego w życiu, w końcu przygotowanie do druku rozproszonych, w części wcale nieznanych listów, jako tomu trzeciego korespondencyi, M., ciążąc od młodości ku wielkiej trójcy romantycznej, zbierał wydania pism wszystkich trzech poetów, zgromadził i uporządkował wiadomości o 347 wizerunkach Mickiewicza („Pamięt. Tow. im. A. Mick.“, Lwów 1888—9), usunął wątpliwości co do kalendarza, według którego oznaczać należy dzień urodzin twórcy „Dziadów“, ogłosił listy Krasińskiego do Bobrowej, przy sposobności uwydatniał jakiś moment życia lub tworzenia, jakąś okoliczność związaną z utworem, utrwalającym go rękopisem i jego losami. Wspólnie z Hoesickiem wydał w r. 1903 utwory i pisma Słowackiego w 6 tom. (nakł. „Wędrowca“ warsz.). Zamiłowany zbieracz, ma nieliczne, ale cenne zbiory muzealne z w. XIX. Artykuły literackie M-a mieszczą się w „Niwie“, „Bluszczu“, „Świecie“ (pod redakcyą główną Konopnickiej przy współdziałaniu M-a), „Prawdzie“, „Świecie“ i wydawnictwach okolicznościowych i jubileuszowych. Z drobnych utworów belletrystycznych wymieniamy: „Liście“ (Warszawa 1895) i „Do nieznajomej“ (Wilno 1882). Mianowany już dawniej członkiem Kora. Literackiej Akad. Um., jest M. od r. 1909 członkiem Tow. Nauk. warszawskie-

Skyer“ (1887).

Meynert: 1) Herm an, historyk i nowelista niem. (* 1808 w Dreźnie—f 1895 w Wiedniu), r. 1841 zamieszkał w Wiedniu. Napisał: „Gesch. Österreichs, seiner Völker und Länder“ (Peszt 1843—46, t. 6), „Gesch. der österreichischen Armee“ (Wiedeń 1852 — 54, t. 4), „Gesch. des Kriegswesens u. der Heerverfassungen in Europa“ (t-że 1868, t. 3). Autor wielu opowiadań i nowel, oraz monografii historycznych o Józefie II (1862) i Franciszku I (1872). — 2) Syn jego Teodor Herman (* w Dreźnie 15 czerw. 1833—f w Wiedniu 1892) lekarz, znawca wielki chorób umysłowych i nerwowych. Wykształcenie otrzymał w Wiedniu, gdzie też następnie przebywał do śmierci. W r. 1861 uzyskał dyplom doktorski r. 1865, jako docent pryw. rozpoczął wykłady o budowie i czynnościach mózgu; r. 1866 został prosektorem wiedeńskiego zakładu dla obłąkanych; r. 1870 profes. nadzw. chorób umysłowych i zarządzającym kliniką;

r.    1873 otrzymał katedrę zwycz. chorób nerwowych. M. redagował „Wiener Jahrb. f. Psychiatrie“, był przewodniczącym tow. „Verein f. Psychiatrie u. forensische Psychologie“, spół-wydawcą berlińskiego „Archiv f. Psychiatrie u. Nervenkr.“, a m. in. ogłosił drukiem: „Anatomie d. Hirnrinde etc.“ (w „Leidesdorfa, Lehrb. d. Psych.“ 1865); „D. Bau d. Grosshirnrinde u.

s.    örtichen Verschieden!}.“ (Neuwied 1868); „Vom Gehirn d. Säugethiere“ (w Strickera „Handb. d. Lehre v. d. Geweben“ Lipsk 1872) i „Psychiatrie, Klinik d. Erkrankungen d. Vorderhirns“

M. Ko. i Dr J. P.

2-e, 1867).

Meysenbug Malwida, autorka niemiecka (* 1816—f 1903 w Rzymie). Po r. 1848 przebywała czas dłuższy w charakterze wychowawczyni w domu Aleksandra Herzena w Londynie. Później udała się do Włoch, naprzód do Florencyi, później do Rzymu, gdzie miała styczność z wielu osobistościami wybitnemi. Jako autorka zyskała rozgłos przez „Memoiren einer Idealistin“ (Beri. 1876, 3 1.; wyd. 9-e, 1903). „Stimmungsbilder aus d. Vermächtniss einer alten Frau“ (Lipsk 1879), jak i „D. Lebensabend einer Idealistin“ (Berl. 1898; wyd. 6-e, 1905) i „Individualitäten“ (tamże 1901; wyd. 2-e, 1905). W Londynie, obcując często z wychodźcami politycznymi, M. zajmowała się żywo ich ideałami i teoryami, później zaciekawiały ją zagadnienia etyczne i estetyczne. Zbliżyła się do Ryszarda Wagnera, do Fr. Nietschego, z którym prowadziła korespondencyę ożywioną (por.: „Nietzsches Gesammelte Briefe“, Lipsk

M. Ko.

Mezeccy (od m. Mezecka, kolejno Meszcze-ska, dziś Meszczowska, gub. Kałuska), kniaziowie, wywodzący się z Rurykowiczów, z gałęzi Czernihowskiej. Dymitr Wsiewołodo wicz, potomek Ruryka w. XIV pokoleniu, syn Wsie-wołoda Jurjewicza Taruskiego, otrzymuje od W. ks. Lit., Kazimierza Jagiellończyka ok. ro-

E. Chw.

St. Min.

E, Chw.

1855).

ku 1440 potwierdzenie ojcowizny, którą tworzyły Meszczesk i Kolkowicze. Po jego śmierci bezpotomnej, ojcowizna spadła na synów brata jego, Andrzeja, z których trzej Fedor, Roman i Iwan tytułowali się kniaziami M-ckimi. Ci są protoplastami właściwymi rodu. Kazimierz Jagiellończyk potwierdza im ok. r. 1450 posiadanie ojcowizny „którą ojciec ich Andrzej i stryj Dymitr wysłużyli“ u Witolda. Potomkowie ich od końca w. XV zależeli od Litwy. Córka Romana Fedorowicza, Helena (f 1483) wyszła w r. 1470 za ks. Audrzeja Wasilewicza, rodzonego brata w. ks. moskiewskiego, Iwana Wasilewicza. Kiedy umową z r. 1494 Mezeck i wszystkie włości kniaziów M-ckich przeszły pod panowanie Moskwy, spotykamy na Litwie już tylko dwuch M-ckich, Fedora i Piotra Fedorowiczów. Z nich Piotr umarł na Litwie, Fedor zaś na początku w. XVI przeniósł się do Moskwy, gdzie miał zginąć r. 1515 pod Me-szczerą. Z linii, która przesiedliła się do Moskwy, Borys wybudował Archangelsk r. 1584

1    był wojewodą w Astrachaniu, D a n i ł o, ulubieniec Borysa Godunowa był w r. 1610 okol-niczym i tegoż roku posłował wraz z innymi dygnitarzami do Zygmunta III dla załączenia mu aktu powołującego na tron moskiewski królewicza Władysława. Wygaśli w poł. w. XVII. —Por.: „Barchatnaja kniga“ (Moskwa 1787,

2    cz.); J. Wolff „Kniaziowie litewsko-ruscy od końca w. XIV“ (Warsz. 1895).

Mezenchyma, odmiana mesodermy, czyli środkowego trzeciego listka (warstwy) zarodkowego zwierząt (Ob. Listki zarodkowe iMe-soderma); występuje pod postacią luźnie rozrzuconych w jamie pierwotnej ciała komórek, które wwędrowują do niej z ekto-i - entodermy lub z mezoblastu (mesoblast —forma mezoder-my o komórkach nabłonkowo ułożonych) i układają się między dwiema warstwami pierwotnemu Z M-y powstają podczas różnicowania się ustroju głównie tkanki łączne.

Mezeń: 1) rzeka w g. Wołogodzkiej, wypływa z błot leśnych, za pograniczu gub. Archan-gielskiej i Wołogodzkiej i biegnie początkowo na zach. płd. zach., poczem skręca na płn. i w tym kierunku płynie do m. Białego, a właściwie do zat. Mezeńskiej. Przepływa 765 w. W biegu górnym ma 30—80 sążni szer. i 5 stóp głębokości, przy uściu Piźmy ok. 200 s. szer. i 7 st. głęb., poniżej rz. Waszki od 400 do 700 s. szer. i do 15 stóp głęb., w biegu dolnym 2Va wiorst szer. W biegu górnym prąd wartki, w dolnym wolny, ulegający zmianom znacznym wskutek dopływów morskich. Płynie śród brzegów wysokich, obfitujących w łąki i lasy, i stosunkowo gęsto zaludnionych. Przyjmuje dopływy: Itwę, Piźmę, Mezeńską, Waszkę, Szczelję, Letnią i Pezę. 2) m-sto pow. gub. Ar-changiełskiej, o 4 w. od uścia Mezeni i 40 w. od morza, otoczone od płn. i wsch. trzęsawiskami. Szpital, 6 cerkwi, 2 szkoły niższe męskie i 1 żeńska, więzienie i przystań. R. 1904 było 2560 m-ców (97.4# Rossyan, 0.7# Polaków, 0.1% Żydów, 0.1 % Niemców i 1.7% innych), trudniących się głównie połowem łososia i hodowlą bydła oraz reniferów. M-sto powstało r. 1780 z dwuch osad Okładnikowej i Kuźniecowej, niegdyś przez wychodźców nowogrodzkich założonych. Handel lnem, zbożem i drzewem.—Me-żeński powiat 84121.3 w. kw. powierzchni, zajmuje wybrzeże O. Lodowatego i morza Białego i Karskiego. Przeważnie tundra błotnista, prócz brzegów Mezeni, lesistych. Mnóstwo rzek i jęzor: uajwiększe Okładnikowo (55 w. kw.). Bogactwa naturalne kraju, prócz lasów i zwierzyny dzikiej nie są spożytkowane. Na płd. odkryto naftę. R. 1909 było 32 100 m-ców, w tem ok. 2 500 Zyrian i ok. 2 000 Samoje-dów. Ludność prawie nie trudni się rolnictwem (uprawiają jedynie żyto i jęczmień), lecz hodowlą bydła i reniferów, rybołówstwem i rnyśliw-stwem. Handel słabo rozwinięty. Ogrodownictwo warzywne nieznane. Zyrianie z nad Izmy wyrabiają zamsze ze skór jelenich w b. dobrym gatunku.

Mézéray FranciszekEudes, historyk francuski (* w Rye pod Argentan 1610—f w Paryżu 1683). Kształcił się w Caen. R. 1640 przełożył traktat o religii chrześciańskiej Gro-tiusa; r. 1643 ukazał się tom 1-szy jego „Hist. de France“ (Paryż 1643—46—51, t. 3; wyd. 2-e 1685, odbite 1830). Praca ta zyskała M-owi uznanie wielkie, dziś gromi ją ostra krytyka (mało opierał się na źródłach oryginałuych). Podobno jest autorem licznych pamfletów z czasów frondy (ob.), pod pseudonimem de Saudri-court. I. „L’Abrégé chronologique⁴' (Par. 1668; wydania wielokrotne) zostało również b. przychylnie przyjęte. W ustępach tyczących się skar-bowości, M. mówił z taką bezwzględnością o poborcach podatkowych i tak karcił całą gospodarkę finausową, że Colbert zagroził mu cofnięciem pensyi historyografa. Gdy to nie poskutkowało, zmniejszono mu istotnie pensyę, później nawet odebrano ją zupełnie. Dotknięty tem M. przestał pisywać. —Bibl.: Daniel de Lar-roque „Vie de Fr. E. de M.“ (Amsterdam 1720); Scipion Combet „Notice sur M,“ (Alais 1844); Sainte-Beuve „Causeries du Lundi“; Gustaw Levasseur „Notice sur les trois frères Jean Eudes, François E. et Charles E. de M.“ (Par.

M. Ko.

Mezières, m-sto w dep. Ardennów, w dolinie Mozy, ok. 7 000 m-ców. Niewielkie z uliczkami wąskiemi i krętemi, otoczone dokoła wałami. Miasto starodawne, powstało w końcu

w. IX (Maceriae od czczonego w tych okolicach bożka, którego posąg znaleziono w pobliżu). Franciszek I zbudował tutaj silne fortyfikacye, Ludwik XV założył szkołę wojskową. M. było wielokrotnie oblegane, słynna jest obrona bohaterska Bayarda w r. 1521 (posąg wzniesiono

mu 1893). R. 1870 M. poddało się po bombardo- W pobliżu majątki rządowe M. ze słynną stad-waniu trzydniowero.    M> Ko-    niną, zaprowadzoną w r. 1785 przez Józefa II.

Mezologiczne obszary—dzielnice na ziemi, odrębne pod względem ukształtowania warunków bytu ludzkiego, takie jak stepy Azyi, pustynie Sahary, porzecze Nilu, knieje Brazylii. Cywilizacya pomiędzy człowiekiem a tern otoczeniem przyrodzonem stwarza środowisko sztuczne dorobku technicznego, powściągające wpływy O. M-ego. Ale w okresie pierwotnym dzieje się zgoła inaczej: tam otoczenie nakłada zarówno na charakter duchowy ludu, jako i na jego tryb życia piętno tak potężne, iż niepodobua rozpatrywać człowieka niezależnie od tego otoczenia przyrodzonego. Geografowie z jednej (kierunek Rittera), etnografowie z drugiej strony u-względnili rozlegle tę sprawę, a nawet ukazały się próby zbudowania dziejów ludzkości na ta-kiem podłożu i nowego podziału historyi na okresy: cywilizacyi nadrzecznych, nadśródziemuo-morskich i oceanicznej. Przyczynki ważniejsze: A. Preville „Les sociétés africaines“; E. Desrno-lins „Les Français d’aujourd’hui“, oraz w przekł. polskim „Szlaki dziejowe a typy społeczne“; Mieczników „Les grands fleuves et les civilisations“; L. Krzywicki „Rasy psychiczne“.

Mezopotamia (z gr.—śródrzecze), w niu rozleglejszem cała równina, zawarta pomiędzy nurtami Eufratesu i Tygrysu, a nawet dzielnice przyległe, uprawne; w ściślejszem część północna, większa tej równiny, zwana przez Arabów El Dzezyre (wyspa), wówczas gdy południowa, Babilonia dawna, słynie dziś pod nazwą Irak Arabi.—Już w Starym Testamencie część północna, wskutek położenia swego pomiędzy Eufratesem i Chaborasem, miała nazwę Aram Naharaim (Syrya dwóch rzek), M. zaś jest tylko przekładem greckim

Mézières F i lip, pisarz francuski (* w zamku Kanal (1889) doprowadza wody Maroszu do fa-M. prawdopodobnie 1327—f w Paryżu 1405). bryk M.    ¹¹ ' Ko

Uczył się w Amiens. Rychło obudziła się w nim namiętność do przygód wojennych, zaciągnął się do wojska, uczestniczył w kilku bitwach, a r. 1346 w wyprawie krzyżowej na Wschód.

Bił się pod Smyrną i został pasowany na rycerza. Później udał się na w. Cypr i przebywał u dworu Piotra hrabiego Tripoli, syna króla (Hugona IV), późniejszego króla Cypru i Jerozolimy. Należał kilkakrotnie do wypraw przeciw niewiernym, jeździł nad Dunaj, do Norwegii i usiłował wywołać nową wyprawę krzyżową.

!.. K.

znacze-

M. Ko.

Po tragicznej śmierci króla Piotra, znalazł się na dworze Karola V, a po jego śmierci zamieszkał u ojców Celestynów w Paryżu i tam przebywał do końca życia, acz nie przywdział habitu zakonnika. Od czasu pierwszej podróży na Wschód, przejął się M. ideą utworzeuia królestwa Jerozolimskiego. Myśl ta nie opuszczała go do śmierci. Marzył nawet o założeniu zakonu rycerskiego. Wszystkie pisma jego (znaczna część zaginęła) mają piętno podburzające wezwań skierowanych do świata chrześciańskiego, do książąt i biskupów, lub też są to długie powieści alegoryczne. Zaletę ich tworzy oryginalność myśli, piękność stylu, zarówno w utworach po łacinie jak po francusku. Z prac tych niektóre tylko drukowano. —Bi bl.: N. Jorga „Phil, de M. et la croisade au XIV s.“ (Par. 1896).

Mézières Alfred, pisarz i polityk francuski (* 1826). R. 1854 profesor literatury w Nancy, r. 1861 w Sorbonie paryskiej, r. 1874 członek Akademii, r. 1881 deputowany (przez czas krótki).

nazwa

tego wyrazu i ukazuje się za czasów Aleksandra W. Dzielnica ta przedstawia równinę, po większej części kamienistą i piaszczystą, obniżającą się ku południowi. Prócz Eufratesu i Tygrysu, które płyną na jej krawędziach, istnieją jeszcze dopływy Eufratesu: Chaboras (dziś Chabur), Mygdonios (dziś Dżagszaga) i Belichas (Belik). Powierzchnia M-ii, prócz części południowej, wynosi ok. 140 000 kim. kw.; miejscowości dzielnicy północnej w pobliżu gór Armenii znajdują się pod uprawą wskutek obfitych deszczów podczas zimy, a ludność szybko zaludnia je, o ile znajduje bezpieczeństwo; natomiast część, która ciągnie się stąd na południe do Bagdadu, jest pustynią, i tylko w pobliżu rzek istnieją pola uprawne. Jako dzielnica tzw. przechodnia, M. nie ma dziejów własnych: już zależała od Babilonii, Assyryi, Persyi, już od Se-leucyi, Ktezyfouu i była ciągłem jabłkiem niezgody. Za czasów rzymskich M. właściwa, pól -nocua, dzieliła się na dwie dzielnice: Osroenę Zachodzie (ob. Osrhoene), r. 136—217 po

s. p.

Ogłosił; „Shakespeare, ses oeuvres et ses critiques“ (1861), „Prédécesseurs et contemporains de Shakespeare“ (1864), „Dante et l’Italie nouvelle“ (1865), „Pétrarque“ (1867), „Goethe, ses •oeuvres expliquées par la vie“ (1872), ,,Vie de Mirabeau“ (1891). Jest stałym współpracownikiem dzienn. „Temps“ i „Revue des deux Mondes“ w dziale historyi nowoczesnej.

Meznik Antoni, polityk czeski (* 1831 w Krzyżanowie na Morawach — f 1907 w Kr. Vi-nobradech), po uzyskaniu doktoratu w Pradze, profesor prawa handlowogo i wekslowego w politechnice praskiej oraz w szkole przemysłowej. R. 1862, wybrany do sejmu morawskiego, należał do prawicy słowiańskiej i podpisał słynną deklaracyę. R.

1873 powołany do parlamentu. Napisał „D.

Ii. Cliw.

Österreich. Wechselrecht“ (Praga 1861), „Strućnń nauka o smënkàch“ (t-że 1864—73), „Politika Moravanu w r. J848“, oraz wiele prac o stosunkach morawskich.

Mezöhegyes miasteczko w komitacie Csanńd (Węgry), punkt węzłowy linii kol. żel. Mezötur-M., Szegedin-M.-Arad, M.-Kétegyhàza; cukrownie, gorzelnie, hodowla koni, trzody chlewnej i wołów, uprawa buraków, kukurydzy, tytoniu.

M ców 7 331 (r. 1901), przeważnie Węgrów, na

E- Chw.

a ro-

mm.

mm.

0/, st.

St. M.

Chr. państwo samodzielne ze stolicą E d e s s ą, iMygdonię na wschodzie ze stolicą Nisi-bis, którą podbił L. Verus r. 165 po Chr. ostatecznie. Już wcześniej r. 113 Trajan podbił całą M., ale niebawem Rzym utracił ją. Za Marka Aureliusza i L. Verusa zajął znów M-ę aż do muru me-dyjskiego, a usiłowano podbój ten utrwalić przez założenie kolonii. Jovianus oddał Persom połowę M-ii. Później należała do kalifów. Dzisiaj wchodzi w skład wilajetów tureckich: Diarbekr, Mosul, Bagdad i Aleppo i liwy Zor. Zamieszkują ją przeważnie Arabowie, nieco Kurdów, Turków, Ormian i chrześciau Syryjskich. Najważniejsze miasta: Urfa, Mardin, Nisibin, Mosul, Ed-Deir, Rakka.

Mezöseg (rum. Kimpia, niem. Siebenbürger Haide), rozległa nizina pagórkowata, pośrodku Siedmiogrodu, między rz. Szamosem i Maroszem, 5 600 kim. kw., zajmuje część wschodnią żupami Koloskiej i Torda-aranyiskiej, zachodnią Ma-rosz-tordzkiej i południową żupanii Soldok-dobo-ckięj, 250 — 360 m. npm. Jest to kraina b. urodzajna, bezleśna, obfitująca w liczne pokłady soli kamiennej oraz setki solanek, źródeł i wód gorzkich (najważniejsze: Kis Ezèg, Nagy Ölyves, Kis Sarmas i Novaly). Liczne stawy rybne, sitowiem porosłe. Zaludniona przez Rumunów (90°/'o) i Węgrów, którzy trudnią się rolnictwem, hodowlą bydła, uprawą latorośli winnej, rybołówstwem, wyrobami z sitowia. Koleje Kolo-szwar-Predeal i Marosz-Ludas-Bystricka przerzynają M.

Mezostomum, rodzaj robaków płaskich (Pla-thelminthes)z rzędu wirków (Turbellaria) dżiny Męsostomidae. Posiadają jeden otwór płciowy, jeden gruczoł nasienny, 2 gruczoły żółtkowe, worek do spółkowania i worek nasienny*, organy wydzielnicze uchodzą do worka przełykowego; jądra wydłużone; żyją, prócz je-duego gatunku, w wodach słodkich; kształt ciała różnorodny, długość jego wynosi 0.5 — 15 Niektóre gatunki, mianowicie M. produ-dum, M. lingua, M. Ehrebergii składają dwojakie jaja: t. zw. letnie, mniejsze, z powłoką szklisto-jasną, miękką, które rozwijają się w ciele matki, wobec czego młode rodzą się żywe; i t. zw. zimowe, większe, ze skorupką twardszą, brunatną, składane na zewnątrz. — Rodzaj ten liczy 31 gatunków: M. productum żółto-bru-natnawej barwy aż do czarno-brunatnawej z brzegami jaśniejszemi; dług. ciała 2--45 m. Europa Środkowa, w kałużach. M. lingua — barwy żółtej, brudno-żółtej aż do czerwono-żółtej, długość—do 5 mm. Europa Środkowa i Rossy a. —M. Ehrenbergii gatunek największy i najpiękniejszy, 10—15 mm. długości, 4—5 szerokości; najczęściej szklisto-jasny, rzadziej blado-żółty. Europa Środkowa i Rossya, w stojących lub wolno płynących wodach czystych; żywi się różnemi drobnemi żyjątkami, głównie skorupiakami (cyklopami, rozwielitkami,.

Mezotyp, synonim Natrolitu (ob.).

Mezozoa—d wuwarstwowce. Grupa zwierząt o wątpliwem stanowisku systematycznem, uważana przez wielu zoologów za przejściową, pomiędzy ustrojami jednokomórkowemi (kolo-nialnemi) — pierwotniakami (Erotozoa) a tkankowcami (Metazoa). Ciało ustrojów do grupy tej należących, pozbawione jest wszelkich narządów i zbudowane z dwu tylko warstw ektodermy i entodermy, czyli odpowiada mniej lub więcej stopniowi rozwojowemu gastruli zwierząt tkankowych. Do M-a zaliczają m. in. D wüst nice (JDicgemidae) i Prostnice (Ortho-neetidae) — ustroje pasorzytnicze w ciele mięczaków głowonogów, robaków płaskich, pierścienic i szkarłupni. —1) D wustaice, dochodzące długości zaledwie kilku mm., są ustrojami o ciele spłaszczonem, wydłużonem robako-wato, pokrytem na powierzchni rzęskami; powłokę zewnętrzną ciała tworzy ektoderma jednowarstwowa (o komórkach migawkowych), warstwę wewnętrzną (entodermę)—jedna olbrzymia komórka, zawierająca jądro. Samce Dwustnic, mniejsze od samic, mają ciało okrągławe, nie tak wydłużone i warstwę wielokomórkową wewnętrzną. Przewodu pokarmowego, jak i wo-góle wszelkich narządów, nie posiadają, odżywianie odbywa się drogą przesiąkania pokarmów z ciała żywiciela przez całą powierzchnię pa-sorzÿta. Rozmnażają się przez zapłodnienie i drogą bezpłciową; istnieje więc przemiana pokoleń. Rodzaj Dicgema—d w u s t n i c a, pasorzytujący w narządach wydzielczych głowonogów.—2) Prostnice— pasorzytujące w ciele wstężniaków, pierścienic i szkarłupni, mają, jak i grupa poprzednia, ciało niewielkie, robakowato wydłużone, pokryte rzęskami; wyższe nieco zróżnicowanie budowy ciała w stosunku do grupy poprzedniej polega na tern, że pod warstwą zewnętrzną mają warstewkę cienkich włókien, uważanych przez wielu badaczy za włókna mięsne; włókna te tworzą poniekąd narząd ruchu; innych narządów brak. Warstwa wielokomórkowa wewnętrzna ciała służy u samic wyłącznie do wytwarzania jaj, u samców —plemników. Gatunek Rhopalura ophiocomae G i a r d {Uh, giardi Metschnikoff).

Mezozoiczna era, obejmuje środkową część historyi ziemi, mianowicie systemy try aso wy, jurajski i kredowy (ob.), osiągając grubość ogólną częstokroć kilku tysięcy metrów. Pod względem petrograficznym M. era rożni się od paleozoicznej znacznem powiększeniem się ilości skał wapiennych, które tu odgrywają rolę najważniejszą. Natomiast brak tutaj prawie zupełnie łupków gliniastych, łupków krzemionkowych i kwarcytów, tak rozprzestrzenionych wśród osadów paleozoiczmiych. Iły, iły łupko-wate, piaskowce, zajmują ich miejsce i wraz z wapieniami, marglami i dolomitami są skałami najbardziej rozprzestrzenionemi grupy M-ej. Uwarstwienie utworów z ery M-ej jest zazwyczaj mało zaburzone w przeciwstawieniu do

J. L.

stą“.

Z fo-

Przez utlenie-

na

(1901).

utworów paleozoicznych. Gdy paleozoiczne tylko w wypadkach wyjątkowych zalegały poziomo, utwory M-e są najczęściej poziome, a silniejsze sfałdowania lub spękania spotykamy w nich tylko w pobliżu młodszych pasm górskich, jak np. w systemie gór Alpejskich. Na półkuli północnej z początkiem ery M-ej słabnie znacznie działalność wulkaniczna, jeszcze w okresie permskim tak energiczna. W całej prawie Europie nie ma ani śladu M-ych utworów wybuchowych, a tam, gdzie one się znajdują, jak w Szkocyi lub w Tyrolu południowym, sa ograniczone do bardzo małych obszarów. Pod względem paleontologicznym erę M-ą cechuje przedewszystkiem występowanie pierwszych ssaków, ptaków, ryb kościstych i roślin liściastych. Ważne cechy dalsze, odróżniające erę M-ą od paleozoicznej polegają na: wielkim rozwoju gadów, ammonitów i belemni-tów z pośród głowonogów, korali sześciopromie-nistych itd., jak również usuwanie się na plan drugi ramienionogów wobec blaszkoskrzęlnych i liliowców wobec jeżowców; brak w końcu zupełnie ryb pancernych, trylobitów, cystideów, korali z grup Rugosa i Tabulata, lepidondrenów, kalamitów itd. Flora ery M-ej składa się przeważnie z drzew iglastych i z palm sagowco-wych, rośliny zaś okrytonasienne pojawiają się dopiero ku jej końcowi.

Mezuza (hebr. = podwoje). Potem przeniesiono to słowo na oznaczenie pasa kwadratowego pergaminowego, zawierającego w 22 wierszach dwa ustępy Pięcioksięgu (Deut. 6, 4—9 i 11, 13 — 4) i przymocowanego w odpowiednim futerale blaszanym lub drewnianym do podwoi drzwi, a to stosownie do przykazania biblijnego (t-że 6, 9 i 11, 20); „I napiszesz je (tj. słowa boże) na podwojach domu twego i na bramach twoich“. Przepis ten jest przestrzegany po dziś dzień u Żydów, a M. bywa zazwyczaj przymocowana do górnej części podwoi z prawej strony wchodowej. Pierwszy wspomina o zwyczaju utwierdzenia M. na drzwiach historyk Józef Flawiusz, a więc jeszcze za czasów świątyni drugiej. Już dawno upatrywano w M. rodzaj talizmanu, mającego uchronić mieszkanie od złego, a kabaliści średniowieczni kazali umieścić na stronie zewnętrznej pergaminu imiona rozmaitych aniołów, ale Majmonides objaśnia że M. ma na celu, „by człowiek przy swojern wejściu i wyjściu pamiętał o jedności Boga (zawartej w owych ustępach Pięcioksięgu) i przejął się miłością do Niego, albowiem tylko poznanie boże prowadzi człowieka na drogę pro-

Dr, s. p.

Mezytylen (trójmetylobenzol) C₉Hl3 o budowie:

CH ch₃.c cch₃

HC CH

V/ c.ch₃

znajduje się w smole węgli kamiennych i tworzy się z allylenu przez działanie nań kwasem siarkowym stężonym: 3CH₃.C~CH = C₆H₃(CH₃)₃, a także z acetonu; prawdopodobnie powstaje wówczas allylen jako wytwór przejściowy. Przy działaniu środków odwadniających, jak oto chlorku cynku i stężonego kwasu siarkowego na aceton, tworzy się z dwu cząsteczek tegoż 11 e-nek mezytylu (2C₃H₆0 = C₆H₁₀O-j-H₂O), z 3-ch natomiast f o r o n (3₃CH₆0=C₉H₁₄0-|--2H₂0). Obydwa te ciała są jeszcze ketonami, pierwsze—cieczą o zapachu mięty, wre przy 130°, foron jest ciałem stałem o p. t. 28° i p. w. 196°. ronu tworzy się M. przez wystąpienie wody z cząsteczki. M. jest cieczą bezbarwną o zapachu przyjemnym; wre przy 168°. nie M-u otrzymuje się kwasy mezytylenowy C₆H₃(CH₃)₂COOH, mitynowy C₆H₃CH₃ (COOH)2 itrójmezynowy (trimezynowy) C₆H₃(COOH)₃.UrA,J u •

Mezza voce (muzyka) = półgłosem śpiewać.

Mezzofanti Józef (Giuseppe), kardynał i po-lyglotta włoski (* 19 wrześ. 1771 w Bolonii— f 14 mar. 1849 w Rzymie). Otrzymawszy święcenia kapłańskie (1797), wykładał jęz. grecki na wszechnicy w Bolonii (1804). Grzegorz XVI mianował go kustoszem Bibl. watykańskiej (1831), a uast. profesorem w „Coli. de propaganda fi-de“, r. 1838 kardynałem. M. zasłynął jako znawca praktyczny wielu języków: mówił, podobno biegle 29 jęz., rozumiał zaś około 60 Zawdzięczał to pamięci wyjątkowej i sprawności narządów mównych. Badaczem samodzielnym języków nie był i żadnych dzieł z tej dziedziny nie pozostawił. Wskutek niezwykłej dobroczynności dla biednych zyskał nazwę un santo vivente. Biografie M-ego pisali: Rüssel (Lond. 1857), Bellesheim (Wiirzburg 1880) i Mitter-rutzner (Brixen 1885). R. 1906 założono w Wiesbadens T-stwo jego imienia (Mezzofantibund), które ma na celu rozpowszechnianie znajomości praktycznej jęz. za pomocą wykładów, kursów wakacyjnych, wydawania podręczników, stypen-dyów, zakładania bibliotek itp. T-stwo posiada 70 kółek w 40 miastach Europy i pozaeuropejskich, oraz swój organ „Weltwarte“ (w Lipsku). Rok-rocznie zbiera się kongres Mezzofantitag, ostatni w Lipsku (1909). Sekretarzem T-stwa jest obecuie jego założyciel E. Morgenstern, pisarz niemiecki.    K'A

Mezzojuzo m-to na w. Sycylii, 628 m. npm., zboczu północnem lesistej Montagna del Ca-sale (Rocca Busambra 1574 m.), stacya dr. żel. Palermo • San Carlo; założone w w. XV; wytwarza oliwę, wino, pszenicę; 4 848 m-ców

M. Ko.

Mezzolombardo ( Wälschmetz), m-czko w Tyrolu płd., 230 m. npm., leży na brzegu prawym rz. Noce, w pobliżu doliny Adygi. Zamek starożytny, klasztor Franciszkanów; winnice, browary, fabryki cementu, piece wapienne. M-ców 4 510 (1900); handel winem. Po drugiej stronie rzeki wieś Mezzotedesco (Deutschmetz) z ruinami da-

M. Ko

A Pol.

K. B,

Nr. 7).

E. Chw.

E. Chw.

wnego zamku Kronmetz i z pałacem nowożytnym hr. Firinianów.

Mezzosopran, wł. Mezzo soprano — głos kobiecy pośredni między altem a sopranem, tak jak w głosach męskich baryton trzyma środek między basem a tenorem.

Mezzo-tinto, właściwie m e z z a-t i n t a, wyraz włoski, oznacza w malarstwie półton, łączący światło i cień lub przejście między dwiema sąsiadującemi i łagodnie łączącemi się barwami. Termin jednak M-o odnosi się głównie do sztuki rytowniczej. Po francusku nazywa się on manière noire, po niem. Schwarzhunst i oznacza odrębną technikę, polegającą na tem, że płycie miedziorytniczej nadaje się narzędziem od-powiedniem powierzchnię chropowatą, na której miejsca świateł obrazu rytowanego wygładza się skrobaczem i poleruje. (Ob. obszerniej: Ryto w n i c t w o).

MeŻOW Włodzimierz, bibliograf rossyj-ski (* 1831—f 1894). Urzędnik Bibl. Publicznej w Petersburgu. R. 1856 rozpoczął ogłaszać prace bibliograficzne, których wydał ogółem 53 i z których najbardziej znane są: „Rus-skaja istoriczeskaja bibliografia 1865 — 76 g.“ (t. 6 i 2 t. skorowidzów osobow. i przedmiotów., Ptb. 1882 — 90), „Litjeratura russk. istorii za 1859—64 g.“ (Petersb. 1866), „Litjeratura russk: geografji, statistiki i etnografji 1859 — 80 g.“ (t. 9, Petersb. 1861 — 83); „Archeołogija russk. 1859 — 68 g.“ (tamże 1873); „Ukazatel knig i żurnalnych statiej, otnosiaszczichsia do jużno-ruskaho kraja“ (tamże 1862), „Sibirskaja bi-bljografija“ (Petersb. 1891—2, z dodatk. skorowidza); „Bibljografija Azii“ 0;. 2, tamże 1891 — 1892); „Krestjanskij wopros w Rossii..“ (Petersb. 1865; opracowane materyały rossyjskie i cudzoziemskie z lat 1764—1864), „Ziemskij i krestjanskij wopros^...“ (tamże 1873), „Bibljogr. jewrejskaho woprosa w Rossii 1855 — 75“ (1874), „Ukazatiel knig i statjej po czasti jazykoznanija“ (Woroneż 1860 i 63); „Istorija russkoj i wsjeob-szczej słowiesnosti“ (obejmuje dzieła rossyj. z okresu 1855 — 70; Petersb. 1872), „Puszki-niaua“ (1886), „Bibljogr. ukazatjel galicko-russk. litjeratury“ (1862, okres 1830—62); r. 1892—4 wyszły pierwsze 3 tomy dzieła „Russ. istor. bibljografija“ 1800—54“ itd. Oprócz tego r. 1883 Pienkin przy współudziale M-a wydał „Polesje“ (wskazówki bibljogr. 1855- 80 o Litwie i Białej Rusi). —Bibl.; „Istoriczeskij Wiestnik“ (1894,

M. Ab.

Meżyrów, m-czko na Podolu, pow. Lityński, nad rz. Rowem i Rowkiem, o kilka wiorst od st. Serbinowce (d. Sewerynówka), dr. żel. ode-sko-wołoczyskiej, w położeniu malowniczem, między wielkiemi stawami. Kościół parafialny pod wezw. Wniebowzięcia N. M. P. (1794 przez Andrz. Orłowskiego wzniesiony), synagoga, cerkiew, szkółka jednoklasowa, poczta, młyny wodne i cegielnie. M-ców ok. 2 500 (przeważnie Żydów). Targi co drugi tydzień. Niegdyś stał tu pałac Orłowskich, była papiernia i hamernia. M. został miastem na mocy przywileju Zygmunta III, r. 1591 wydanym st-ście barskiemu, Stan. Golskiemu. R. 1612 zniszczyli je Tata-rzy, r. 1613 odbudował M. w-da kijowski, Stan. Żółkiewski. R. 1615 ponownie zniszczyli m-ko Kozacy. Wo,iny kozackie za Jana Kazimierza zrujnowały do szczętu M. Podnosić się na nowo zaczął za Stanisława Augusta, wskutek zabiegów Orłowskich, od których, drogą spadku po kądzieli, przeszło w ręce rossyjskie.

Meżyrycz (Międzyrzec), m-czko przy uściu Rosawy do Rosi, pow. Czerkaski, o 15 w. od Kaniowa. Kościół katolicki, cerkiew (r. 1795 wzniesiona na miejscu dawnej uuickiej), dom modlitwy, szkółka ludowa (1844 założona) i szpital. Liczne młyny i tartaki. Ok. 1 500 m-ców. Gród bardzo starożytny, niegdyś Towarowem zwany, r. 1190 w kronice Hypatiewskiej wspomniany. R. 1240 zniszczyli go Mongołowie. Za czasów litewskich M. zaczął się odradzać za staraniem swych możnych panów Proskurów. Ale dobrobyt jego zniweczyły napady tatarskie bądź r. 1483, bądź za dni Aleksandrowych. R. 1648 staje się M. łupem watażków kozackich, mszczących się na Wiśniowieckich, do których M. podówczas należał. Od Wiśniowieckich drogą spadku przechodził do Radziwiłłów, Rzewuskich, Lubomirskich, r. 1787 drogą kupna do Potiomkina i dopiero w r. 1858 wrócił w ręce polskie, do Parczewskich. W okolicy liczne uroczyska: hora Szybenica, hora Kuracza, Horodyszcze i in.

Męcina Krzesz, art. malarz współcz , ob. Krzesz.

Męciński: 1) Wojciech (* 1601), Jezuita, misyonarz umęczony w Japonii. Kończył szkoły jezuickie w Lublinie, a medycynę w Akademii jagiellońskiej. Udał się do Rzymu i wstąpił tam do zakonu Jezuitów w r. 1621. Po ukończeniu nowicyatu wysłany do Polski, przeszedł trzyletni kurs filozofii w Kaliszu. Otrzymawszy w spadku wielki majątek, zapisał go krakowskiemu kolegium jezuickiemu, poczem pojechał po raz drugi do Rzymu, stąd do Portugalii, gdzie uczył się teologii i otrzymał święcenie kapłańskie r. 1628. Powołany przez generała zakonu do Krakowa, zajmował w ciągu dwu lat urząd rektora w kolegium tamtejszem, a za-łatwiszy ostatecznie swe sprawy majątkowe na korzyść Jezuitów, powrócił do Lizbony, skąd wyruszył na misyę do Indyi. Po przebyciu długiej podróży, niepomyślnej, podczas której zajmował się przeważnie opatrywaniem podróżnych na okręcie, wrócił r. 1633 do Portugalii, lecz wkrótce wyruszył do Mozambiku i do Goa, przy-czem po drodze zajmował się nawracaniem ludności na wyspach. Aż do r. 1635 M. przebywał w Malabarze jako misyonarz, stąd w tym samym charakterze udał się do Malakki i Makao. W drodze został pochwycony do niewoli przez korsarzy hollenderskich; przeznaczony przez nich do paszenia bydła, otrzymał po niejakim czasie

wolność za wyleczenie syna wielkorządcy holenderskiego. Udał się wówczas do Kochinchiny, Kambodży i Manilli, gdzie dla celów misyjnych nauczył się języka japońskiego. R. 1642 pojechał do Japonii, gdzie wkrótce wraz z kilku Jezuitami i dwoma chrześcianami świeckimi wtrącono go do więzienia w Nagasaki, wszyscy po kilkomiesięcznych wyrafinowanych torturach stali powieszeni, ciała rozsiekano i spalono w r.

Dr [. P.

zo-

1643 (rok śmierci niepewny, podają 3 daty: 1643, 1661 i 1663). — Liter.: Żywot w jęz. portug. przez Piotra Marques, przekł. na jęz. włoski, francuski; Filipa Alegambe (1657); Tan nera 1675; „Żywot i śmierć M.‘‘ wydany w Krakowie 1643, 1699; „Vita et mors gloriose suscepta R. P. Alb. Mencinski“ (Krak. 1661, 1672, 1858 u Drużbickiego; autor spowiednik, M. podaje w nim jego listy); Życiorys w Żywotach św. Skargi; Skrzynecki Rafał I. J.; „Żywot wiel. ks. Woje. Męc. św. męczennika japońskiego“ (Kalisz 1781); „Pam. rei.-mor.“ (1854, t. 27); Tanner „Math. Compend. narratio vitae et mortis Alb. M.“ — „Przyjaciel ludu“ (Leszno 1838, V); Czermiński M. ks. T, J. „Wyrok banicyjny na ks. W. M.“ („Przegl. powsz.“ 1899, odb. Krak. 1894); Bieżanowski Jan X. „Vita Alb. M.“ (Krak. 1661); Kośmiński „Słown. lek. polskich“ (315), także „Enc. kościelna“.—2) Wojciech Jezuita, dramaturg (* 1715 w Małopolsce—f 1775), do zgromadzenia wstąpił r. 1731, ukończył filozofię i teologię w Lublinie; nauczyciel w szkołach, później kaznodzieja i przełożony drukarni w Ostrogu. Napisał wiele sztuk dramatycznych, grywanych po kolegiach, z nich ogłoszono m. in. „Aloizy, zakonnik Tow. Jez.“ 1752, „Regulus“ (tragedya wierszem 1753). 3) Jó ze f (ze chrztu Wojciech), słynny kaznodzieja, Reformat (* w 1743 w woj. Krakowskim z tejże rodziny co Wojciech męczennik—f 1819). Wykształcenie otrzymał u Jezuitów, później w szkołach krakowskich. W Wieliczce wstąpił do zakonu, święcenia kapłańskie otrzymał w Krakowie. Przebywał w różnych klasztorach, piastując urzędy: kaznodziei, gwar-dyana, definitora, wikaryusza w prowincyi małopolskiej, komisarza zaś generalnego konwentów małopolskich, wkońcu kapelana i kaznodziei więzień w Krakowie. Wydrukował dla księży 28 tomów kazań i nauk; pracując przeważnie wśród ludu wiejskiego, dbał, by kazania i nauki były zrozumiałe dla tego ludu; wykładał w nich naukę wiary, obyczajów, obrzędy kościelne, obowiązki moralne Stanów, nie wdawał się zaś w rozprawy teoretyczne, abstrakcyjne, treści dogmatyczno-teologicznej. —Lit.: A. Grabowskiego „Starożytności historyczne“ I, 493; oraz „Enc, Kość.“. Spis jego prac „Estreicher“ XXII. G-Męczennica, roślina, ob. Passiflora.

Mgczkowski Wacław (* 1863 w Dębach w pow. Łukowskim ziemi Siedleckiej), lekarz warszawski. Oddany w r. 1873 do gimnazyum w Siedlcach, ukończył je w r. 1881, poczem zapisał się do wydziału matematycznego w uniwersytecie warszawskim, w r. 1883 relegowano go z powodu zaburzeń studenckich. Wyjechał wtedy do Radomia, gdzie znalazł zajęcie w biurach kolei żel. Iwangrodzko-Dąbrowskiej. Powróciwszy w r. 1888 do Warszawy, jako wolny słuchacz uczęszczał na wykłady nauk lekarskich, a po złożeniu egzaminów w r. 1894 otrzymał dyplom lekarza, poczem zajął się wykonawstwem, pracując w szpitalu Dzieciątka Jezus, jako ordynator, w grudniu r. 1910 został kierownikiem szpitala nowo otworzonego przy ul. Złotej. Równocześnie zajmował się pracą społeczną; w r. 1910 wiceprezes Towarzystwa Kultury polskiej.—Od r. 1896, w którym M. jąl się pióra, nie licząc artykułów w „Kurjerze Warsz.“ i „Nowej Gazecie“, ogłosił drukiem prac przeszło trzydzieści, bądź w wydawnictwach peryodycznych, bądź osobno, z pośród nich na uwagą szczególną zasługują tyczące się szpitalnictwa, jak oto: „Hist. szpit. sta-rozakonnych w Kaliszu“ (Warszawa 1905); „Hist. szpit. w Milanowie“ (t-że też r.); „Kilka uwag z powodu oczekiwanych zmian w ustroju szpitali warszawskich“ („Gaz. lek.“ 1905); „Kryzys szpit. warsz. i środki zaradcze“ („Zdrowie“ 1906); „Monografie histor. szpit. w Polsce“ T. I (Warsz. 1907 — zaw. hist. szpit. św. Trójcy i św. Ducha w Kaliszu); „Stan i potrzeby szpitali Król. Pols.“ (t-że 1907); „Szpitale w Król. Pols.“ („Kultura polska“ 1908); „Sprawa funduszów Instytutowych“ („Bibi. Warsz.“ 1909); „Zapis Staszica i warsztaty jego imienia“ (tamże 1910). Nadto w „Gazecie lek.“ o-głosił kilka rozpraw o tężcu i o chorobach nerwowych, osobno zaś wydał „O udawaniu objawów nerwowych“ (Warszawa 1908).

Mędrzecki: 1) Adam (* 1762-f 1831), słynny prawnik z czasów Sejmu Czteroletniego, adwokat asesoryi koronnej, obrońca i orędownik miast przed królem i sejmem. Za czasów Ks. Warszawskiego mecenas przy sądzie kasacyjnym. Razem z Franciszkiem Barsem wydobywał z ukrycia stare prawa i przywileje miejskie, akty i dyplomaty. W tym celu wydał M. bezimiennie dzieła następujące: „Prawa Miast Polskich do Władzy Rządowey, wy-konywającey i sądowniczey. Wywód z Praw, Statutów, Konstytucyi, szczególnych, Przywilejów i Dyplomatów tak w Woluminach Praw, iakoteż w Archiwum Metryki Koronnej w Oryginałach, tudzież w Archiwum Miast niektórych, znajdujących się, wiernie zebrany, dowodzący: Że Miasta Królewskie w Polszczę na wzór Miast Rzeszy Niemieckiej zawsze formowały stan wolny, nikomu, iak tylko Prawom Narodowym podległy, do Obrad Seymow i Ziaadów, Elekcyi Królów, stanowienia praw, zawierania z postronne-mi Potencyami Traktatów, równo z Stanem Szlacheckim należały; owo zgoła, że Miasta Polskie, Stan Rządowy, wykonywający i sądzący formowały“ (str. 64, Warszawa, w druk. P. Dufoura). „Wiadomość o pierwiastkowey Miast Zasadzie

w Polszczę, ich szczegulnych Przywileiach i Senatorowi Wojewodzie Franciszkowi Grabow-Wolnościach, oraz o przyczynach upadku tychże skieinu).

Dr Z, N.

Mgkławki (Amiidae) rodzina ryb kostołu-skich (Ganoidei). Ciało pokryte łuskami cien-kiemi, zaokrąglonemi z tyłu; płetwa grzbietowa długa, nizka i miękka; promienie skrzelowe liczne; szkielet zupełnie skostniały. Rodzina ta posiada jedyny rodzaj, który wyróżnia się ciałem dość wydłużonem, ku tyłowi spłaszczonem po bokach; otwór gębuy, umiarkowanie szeroki; szczęki i podniebienie uzbrojone w zęby w kształcie raszpli; płetwa ogonowa zaokrąglona; płetwa odbytowa krótka; płetwa brzuszna dobrze rozwinięta. Najlepiej znany gatunek: M-ka (Amia calva). Płetwa grzbietowa składa się z 47—50 promieni; odbytowa z 12 promieni; łuski ułożone w 65—70 rzędów poprzecznych; długość ciała — 60 cm. Zamieszkuje rzeki i jeziora Stanów Zjednoczonych; żywi się małemi rybami, skorupiakami i owadami wod-

Cz. St.

Miast Nayiaśnieyszemu Stanisławowi Augustowi Królowi iNayiaśnieyszey Rzeczypospolitey, Skon-federowanym Stanom pod czas Seymu Roku 1788 zaczętego, a w Roku 1789 Konstytuowanego podana“ (W Warszawie, w drukarni P. Dufoura,

Konsyliarza J. K. Mci i Dyrek Druk. Korp. Kad. str. 99-1-4 karty nlb.).—Treść: —1) Pierwiastkowy stan Miast, Ich Przywileia, ludność i pożytki.—2) Przyczyny upadku Miast. — 3) Propina-cya.—4) Forum i Jurydyki.—5) Jarmarki i Targi.--6) Żydzi. —7) Obcy kupcy i rzemieślnicy.—

8) Reprezentacya.—9) Promocya w Woysku.—

10) Nabywanie Dóbr Ziemskich.—11) Proźba do Stanów. —„Zbiór praw, dowodów i uwag z treści tychże wynikaiących dla obiaśnienia zaszczytów Stanowi Miejskiemu ex juribus muni-cipałibus służących. Prześwietney Deputacyi od Nayiaśnieyszych Stanów Rzeczypospolitey do

Mętlewicz Józef Kalasanty (ze chrztu Jan), kaznodzieja i historyk kościelny (* 21 stycz. 1808 w Radziejowie na Kujawach — f 20 wrześ. 1858 w Łęczycy). Kształcił się u Pijarów we Włocławku; wstąpiwszy do zgromadzenia Pijarów r. 1825, odbył nowicyat w Łukowie. Powołany do kolegium warszawskiego przy ul. Długiej, uczęszczał jednocześnie do uniwersytetu warszawsk. W r. 1829 otrzymał święcenia kapłańskie, zarazem stopień magistra nauk i sztuk pięknych. Do r. 1833 nauczyciel literatury, historyi, jęz. polsk. w konwikcie żoliborskim. Po rozwiązaniu zgromadzenia i zniesieniu szkół pijarskich, uauczyciel prywatny w rodzinie Karn-kowskich w Płockiem, później w gimnazyum warszawskiem. W Warszawie redagował przez czas pewien wraz ze Skimborowiczem „Gaz. poranną“. R. 1838 otrzymał administracyę parafii w Dobrzykowie, sekularyzował się, został kanonikiem honorowym kaliskim; r. 1846 dziekanem oraz proboszczem w Łęczycy. W tym okresie zwłaszcza swego życia M. pisywał do „Pam. religijno-moralnego“. R. 1856 adjunkt Akad. rz.-katolickiej w Warszawie, do wykładu patrologii i homiletyki; w tymże czasie kanonik kaznodzieja metropolitalny. M. posiadał wykształcenie wszechstronne; w młodości pisywał poezye, powieści, w wieku późniejszym oddał się nauczycielstwu, kaznodziejstwu i naukom historycznym, głównie zaś dziejom Kościoła; zostawił wiele kazań i mów oraz rozpoczętą monografię o synodach polskich: „Głos duszy, zbiór nabożeństw katolickich“, 1846 (kilka wydań); „Godzina adoracyi“, 1848, „Książka do nabożeństwa ułożona dla dzieci“ (kilka wydań), 1841. Liczne wydania kazań i mów pogrzebowych. Nadto: „Wiadomość o Biskupach Kujawskich“, „Wiadomość o b-pach kruświckich“ („Pam. rei.-mor.“ 1843); „O pierwszych syno-

rozstrząśuienia Praw i Przywileiów Mieyskich nemi; mięso ma małą wartość, wyznaczoney podany“ (w Warszawie, w Drukarni P. Dufour. M. DCC. XC. str. 172, nume-racya nie ciągła). Zawiera: 1) odezwę do Króla, podpisaną przez sześciu Plenipotentów Miast Koronnych i W. X. Lit., a mianowicie oprócz Adama Mędrzeckiego przez Jana Deker-ta, ówczesnego prezydenta m. Warszawy, Franciszka Barsa, Andrzeya Rafałowicza, Antoniego Chevaliez i Ignacego Grabowskiego- 2) odezwę do publiczności; 3) Akt zjednoczenia Miast Koronnych i W. X. Lit. z d. 24 Listopada r, 1789, podpisany przez przedstawicieli 142 miast. 4)

Akt wyznaczenia Deputacyi do Miast z dn. 19 Grudnia r. 1789 oraz 5) właściwy Zbiór praw, przeplatany uwagami historycznemi i politycz-nemi Autora.—„Do Deputacyi przez Nayiaśniey-szego Króla i Nayiaśnieysze Stany Rzeczypospolitey do m. Warszawy wybraney, podane d. 5 listopada r. 1789“ (Zawiera prawa i przywileje m. Warszawy).—2) Jędrzej, syn Adama, prawnik (* w Warszawie 1786—f tamże 1830), nauki pobierał w konwikcie szlacheckim f pijarskim do r. 1804, wyższe zaś i prawa uczył się w Akademii krakowskiej, po której ukończeniu, r. 1807, wszedł do służby publicznej w sądownictwie w Lublinie. W r. 1810 mianowany patronem przy trybunale cywilnym departamentu warszawskiego; r. 1818 został adwokatem przy sądzie apellacyjnym Królestwa Pol-skiegn, a r. 1826 mecenasem. Wybrany deputowanym na sejm z cyrkułu 4-go miasta Warszawy.—Był jednym z najsławniejszych obrońców w sprawach rozwodowych. Wydał w druku:

•    ,,0 prawie rzeczowem polskiem opartem na jaw

ności Xiąg ziemskich lub grodzkich a wskutku tego o ważności zapisu i przeniesienia od forum proprium recognescentis. Wyjątek z ustaw dawnych polskich przez . . (w Warszawie w Druk.

A. Gałęzowskiego i Ko. przy ul. Żabiej J\° 472 1828, str. 86—Î—2 karty nlb.—Praca poświęcona dach łęczyckich“ („Pam. rei.-mor.“, XVI, XX,

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I Tom XI.VI Zesz. 367b.

XXI); „O źródłach do opisu życia św. Jadwigi“ i para; w powietrzu zupełnie czystem M. nie wy-(„Pain. rel.-mor.“, s. I, t. XXVIII); „O św. Wi- stępuje, a para wodna oziębiana wydziela się cie i Światowicie“ („Bibl. Warsz.‘‘, 1845). Arty- ' jedynie pod postacią rosy. M. w niektórych kuły liczne w „Kalendarzach“ Strąbskiego i Un-gra, w roczniku „Allegorya“, najwięcej w „Pam.

N. G.

E. Chw.

M Ko.

Mglin, m. pow. w gub. Czernihowskiej, nad rz. Sudynką i Mołotkówką, 8700 m-ców (1909,

80$ Rossyan, 20$ Żydów). Sześć cerkwi, trzy. domy modlitwy, dwie biblioteki, czytelnia, szpital (40 łóżek), drukarnia, 2 kasy pożycz.-oszczędnościowe, 5 szkół niższych. Handel znaczny bydłem, lnem i konopiami. Osada starożytna z w, XII (niegdyś Zartym zwana). W w. XIV należała do Litwy i była miastem dość znacznem.

R. 1502 opanował M. car moskiewski. R. 1607 wrócił do Polski. R. 1652 zdobyli M. Ros-syanie i ostatecznie r. 1654 przyłączyli do Moskwy. R. 1661 zburzył je Jurek Chmielnicki.

R. 1668 pod M-nem zaszła walna bitwa Rossyan pod dowództwem ks. Prozorowskiego i Barja-tyńskiego z Polakami. — Mgliński powiat, najbardziej północny w gubernii; 3319.5 w. kw. i 176600 m-ców (1909). Wyżyna schylająca się ralny (zwykle oznaczany w skróceniu: 6r. C.),

ogłoszony r. 1864 przez Johna Herschla zawiera 5079 M., nowy katalog Dreyera (N. G. C., r. 1890) 7840 M., dodatek zaś do niego (r. 1895) 9369 M. Do takiego pomnożenia liczby M-c bardzo wiele przyczyniło się zastosowanie fotografii (Heur. Draper pierwszy r. 1880 sfotografował M-ę Oryona): nie tylko wskazała obecność wielu M-c nieznanych dotychczas, które dopiero później spostrzeżono przez teleskop, ale także umo-sferze, powstaje wskutek skraplania się częścio- żliwiła badauie szczegółowsze ich rozciągłości wego pary wodnej, zawartej w warstwach doi- i kształtów, wówczas gdy teleskopy tej samej M-cy nych powietrza i występującej pod postacią ku- nadawały różne kształty. Między innemi (foto-lek wodnych bardzo drobnych. Przyczyny po- grafie M. Wolfa w Heidelbergu) okazało się, iż wstawania M-y są wogóle takie same, jak chmur, wewnątrz M-c istnieją puste przestworza mające różniących się od M. jedynie wysokością, w kształty kanałów — jak gdyby jakieś ciało ko-której się unoszą. Według Aitkena, do wydzie- smiczne przechodzące przez M-cę zabrało na lania się mgły niezbędna jest obecność w atmo- drodze swojej znajdującą się w stanie niezmier-sferze pyłu, na którym osiada skraplająca się nie rozrzedzonym materję.—Rozmiary M-c są

rel.-moralnym“.

Mężczyzn kluby, ob. Obozy orazStowa-r z y s z e n i a (etnologia).

Mężyk Jan, z rodu osiadłego w Krakow-skiem. Przed bitwą Grunwaldzką r. 1410, gdy dwaj posłowie krzyżaccy przybyli do Jagiełły, M. tłumaczem był ich mowy, bo mało kto z orszaku królewskiego umiał po niemiecku. Należał do tej chorągwi wyborowej, której odwadze powierzono bezpieczeństwo osoby Władysława Jagiełły. Słynny z rozumu jak z waleczności, w r. 1436 był w-dą ruskim.

Mfumbiro (Ufumbiro, Mukawura), jeden ze stożków wulkanicznych grupy pasma Virunga w Afryce Wschodniej, najdalej na wschód wysunięty na dziale wodnym pomiędzy dorzeczem Nilu i Konga, pomiędzy jeziorami Al-bert-Edwarda i Kivu. M. odkryto r. 1861, roku 1894 hr. Götzen dotarł na szczyt i odkrył jezioro Kivu i Mohazi. W. r. 1899 —1900 Beringe ułożył mapę okolicy M.

ku południowi. Z rzek: spławna Ipuć, dopływ Soży, i niespławna Sudość, dopływ Desny. Lasy skupiają się głównie w kącie płd.-zachodnim. Gleba nieurodzajna; podczas posuchy brak niekiedy wody. W pobliżu rzek sadownictwo (jabłka i wiśnie). Jako przemysł domowy kwitnie garbarstwo. Konopie, które uprawiają tu w ilości wielkiej, znajdują zbyt w Rydze.

Mgła, jedna z form opadu wodnego w atmo-miejscach bywa bardzo gęsta i znosi przezroczystość powietrza.—M. suchą czyli śreżo-g ą nazywa się zamącenie powietrza, wywołane przez dym, dają jej początek niekiedy rozległe pożary lasów lub torfowisk, w zakresie mniejszym zachodzi prawie zawsze w wielkich miastach fabrycznych. Gdy dymy te łączą się z mgłą, tworzą się M-y czarne (fogs), częste zwłaszcza w Londynie, uciążliwe dla narządów oddechowych.

Mgławice (łac. Nebulosae), utwory kosmiczne, mające kształty obłoczka, a w zasadzie widoczne tylko przez teleskop. (Argelander przytacza 19, Heis zaś 26 M., które można dostrzedz okiem nieuzbrojonem). Badacze starożytni nie znali tych utworów: Hipparchos wprawdzie dostrzegł 3 M., w tej liczbie dwie w koustelacyi Perseusza, jedną w koustelacyi Raka, ale teleskop rozłożył te M. na zbiór licznych gwiazd.

J. Galileusz nie znał jeszcze M., chociaż Arabowie podówczas wyróżniali widoczną podczas ciemnych nocy M-ę przy gwieździe A w Pasie Andromedy (na Zachodzie odkrył ją przez teleskop Simon Marius r. 1612). Cysat wymienia r. 1619 wielką M-ę w Oryonie, ale zaledwie Huyghens r. 1659 zbadał ją szczegółowiej. Halley r. 1677 dojrzał kilka M. na półkuli południowej, Messier r. 1764—1781 szukał gorliwie M.; katalog przezeń sporządzony wymienia 103 tych utworów, w tej liczbie 61 nowych, ale cała obfitość M. wystąpiła na jaw dopiero po r. 1779, kiedy W. Herschel jął posługiwać się swoim wielkim teleskopem zwierciadlanym: odkrył 2500 M., w tej liczbie 2303 właściwych M. i 197 zbiorowisk gwiazd, i pierwszy usiłowTał wyodrębnić z pośród tej gromady kategorye różne, bądź oparte na mocy światła, bądź według kształtów. Później skwapliwie poszukiwali M. John Herschel, lord Ross, d’Arrest, Schmidt, Stephan, Tempel, Swift, Stone, Barnard, Bigourdan i in. Katalog gene-

olbrzymie: M. JV° 5 (według katalogu Herschla), znajdująca się w pobliżu gwiazdy ß. w Wielkiej Niedźwiedzicy, ma średnicę 2.67”. Gdyby znajdowała się w takiej odległości od ziemi jak gwiazda najbliższa, jej średnica istotna trzykrotnie przewyższałaby średnicę drogi Neptuna, a ponieważ niewątpliwie położona jest znacznie dalej, przeto jej średnica przewyższa stokrotnie a może i w kilkaset razy średnicę orbity Neptuna. Wobec tego, że wiele M. w teleskopach silnych dało się rozłożyć na zbiorowisko gwiazd, sądzono (W. Herschel), że to da się powiedzieć i o wszystkich M-ach. Ale zastosowanie spek-toskropu wykazało błędność tego przypuszczenia (pierwszy zastosował spektroskop do M-c Huggins 1864): otrzymano dla wielu M-c nie widmo ciągłe, jeno pojedyncze linie. Naówczas trzeba i stwierdził jej obecność na przestrzeni 5° zbo-było przypuścić, że przynajmniej te M., które nie ' czenia i 6° wzniesienia prostego; badania póź-

dają widma ciągłego, przedstawiają zbiorowisko materyi rozrzedzonej (spektroskop wykazał w tych widmach linie właściwe helowi, wodorowi). Obecnie i ten probierz uległ zachwianiu, co pozostaje w związku z teoryą Arrheniusa o pochodzeniu M-c. Fakty, które doprowadziły do tej teoryi, także podważyły zasadę klasyfika-cyi dotychczasowej M-c. Jak pospolicie bywa w okresie badań początkowych nad jakąś dziedziną, klasyfikacya początkowa opierała się na kształcie zewnętrznym M-c. Odróżniano M-ce kształtu nieprawidłowego i M. prawidłowe. Do rzędu M-c nieprawidłowych należy wielka M. w Oryonie, po raz pierwszy opisana przez Huyghensa r. 1659, badana następnie przez obu Herschlów, Bonda, lorda Rossa; a Secchi

gil

»5

Fig. 78. Mgławica pierścienio-wata Nr 4964 G. C.

Fig. 79. Mgławica Andromedy.

Fig. 80. Mgławica spiralna w Psach gończych (G.

C. 3572, 74).

...

Fig. 81. Mgławica spiralna (G. C. 2338).

Fig. 82. Mgławice z gwiazdami w Herkulesie-

A.

niejsze rozszerzyły te granice; w części środkowej, najjaśniejszej znajduje się 4 pomniejsze gwiazdy, tworzące t. zw. trapez (0\ Orionis), poszukiwania zaś Robertsa pozwalają przypuszczać, że pomiędzy M-cą a temi gwiazdami istnieje związek natury głębszej. Takie M-e kształtów nieprawidłowych istnieją w konstela-cyi Łabędzia, w Plejadach, M. Omega w Strzelcu, M. Rakowata w konstelacyi Byka. Nazwy te: Omega, Rak, wskazują na kształty niezmiernie różnorodne M-c tego rodzaju. Wśród M. kształtu prawidłowego wyróżniono planetarne, gwiazdy obłoczkowe, M. pierścieniowate, eliptyczne, spiralne. M. przedstawiające się pod szkłem silnego teleskopu jako małe błyszczące krążki ostro odcięte, nazwano M. pl anetarnemi, taka jest M. w Wodniku. Ogniwo dalsze tworzą gwiazdy obłoczkowe a. mgławiczne: gwiazda lub jądro, ostro ograniczone, są otoczone rozpływającym się obłoczkiem lub kręgiem. Do takich M-c pierścieniowych (fig. 1) należy odkryta r. 1779 w konstelacyi Liry M.—Eliptyczne a. owalne zdarzają się najczęściej, do liczby najciekawszych należy M. Andromedy (fig. 2), w której usiłowaDO widzieć jak gdyby zobrazowanie teoryi Kanta-Laplacea o początku świata słonecznego. Spektroskop dla środka jej dał widmo ciągłe, tj. M-a składa się z ogniska materyi bardziej zgęszczonej, otoczonej przez materyę będącą w stanie bezwarunkowo rzadszego skupienia. Zdjęcia fotograficzne Robertsa wykazały, że M. Andromedy ma właściwie kształty spiralne, których nie dostrzegamy, albowiem położenie systemu słonecznego pozwala ją ogłądać ze strony niewłaściwej. I to samo można powiedzieć o wielu innych M-cb, zaliczonych do kategoryi poprzednio wyłuszczonych: wykazują one często tę formę spiralną przy badaniu szcze-gółowszem. Te M. s p ir ał n e (lig. 3,4), na które Ross pierwszy zwrócił uwagę, stały się w czasach ostatnich punktem wyjścia dla teoryi o rozwoju M-c: przedstawiają one materyę niewątpliwie obracającą się około jakiejś osi z niezmierną prędkością, Keeler wykazał, że tworzą one wśród M-c odsetek b. wielki, Arrhenius zaś i inni, że nawet M. pierścieniowate dadzą się sprowadzić rodowodowo do spiralnych. Nadto istnieją pod względem ugrupowania M. podwójne i wielokrotne (J. Herschel pomiędzy 5079 utworami tego rodzaju naliczył 229 M-c podwójnych, 49 potrójnych, 30 poczwórnych, 5 złożonych z 5 części oddzielnych, a nawet jedna z części dziewięciu). WogóleM-ce dające widmo pod postacią linii oddzielnych, przedstawiają zbiorowiska olbrzymie niezmiernie rozrzedzonej substancyi (wodór, tlen, hel, t. zw. uebuloz), ale o bardzo niskiej ciepłocie, kształty zaś spiralne świadczą o odbywaniu się tam zjawisk, przebiegających z mocą niezmierną. Te fakty usiłowano wyzyskać dla poparcia znanej teoryi Kanta-Laplacea o początku systemu słonecznego. W takiem oświetleniu M-ce byłyby pierwszym stopniem rozwoju

nowych układów; od M-cy nieprawidłowej rozwój prowadziłby do spiralnej, eliptycznej lub pierścieniowatej, w końcu do planetarnej, i od niej do gwiazdy mgławicznej; jądro byłoby wy-odrębianiem się ciała środkowego (słońca). Poglądy nowsze odbiegły od takiego pojmowania rzeczy: Arrhenius wyprowadza M-ce z uderzenia się wzajemnego ciał kosmicznych, najczęściej zastygłych prawdopodobnie: ciała te całkowicie lub częściowo zostają zamienione w gazy, w tym drugim wypadku pozostaje jądro, a wytryski, które poszły prostopadłe do linii uderzenia, dają początek kształtom spiralnym. Te kształty w dalszej ewolucyi przejść mogą w eliptyczne lub pierścieniowate. Odbywa się zwolna ewolucya nowego układu, w którym doniosłą rolę odgrywa to, że inne ciała kosmiczne przejść mogą przez to zbiorowisko materyi rozrzedzonej, pozostawiając ślad swego przejścia w owych „kanałach“, ale niekiedy zostają uwięzione w M-cy, jej materyę ściągają ku sobie i obracać się zaczynają około środka układu. Takie gwiazdy uwięzione lub przechodzące przez M-cę może uwydatnia fig. 5.—Wiadomości ogólne o M-ch można znaleźć w każdym podręczniku astronomii; prace naukowe w tej dziedzinie są zwykle opisem pojedyńczej M-c (wylicza je Houzeau „Vade-mecum de l’Astronomie“ Bruksella 1882). Katalogi: Dreyer „A new general catalogue of Ne-bulae a. Clusters of stars“ (wydanie to nowe katalogu J. W. Herschla, Lond. 1890); tenże „New Index Catalogue of the recent discoveries of Nebulae ib.“ 1895); Roberts „Sélection of pho-tographs of Stars, Star - Clusters a. Nebulae“ (tamże 1894).

Miadziolskie s-stwo grodowe w woj. Wileń-skiem pow. Oszmiańskim. Podług spisów pod-skarbińskich z r. 1569 zaliczało się do dóbr stołowych królewskich, ok. r. 1766, jako s-stwo, obejmowało m-to M. i dzierżawę Nowiki; posiadał je Marcin Oskierko, marszałek oszmiański, opłacając kwarty złp. 2 080 (hiberny cały pow. Oszmiański nie uiszczał). Na sejmie z r. 1773 — 75 stany Rzplitej postanowiły przeniesienie grodu z M~łu do sąsiedniego m-ka Postaw. Miadziolskie jezioro, ob. Narocz.

Miadzioł, m-czka w pow. wileńskim: 1) Sta-r y M., na wzgórzu między jeziorami Miastro i Narocz, największym na Litwie, o 49 w. na płu. od Wilejki, kościół par. pod wezw. św. Stanisława, r. 1858 wystawiony, meczet, cerkiew, dom modlitwy, cztery jarmarki doroczne i ok. 600 m ców, przeważnie Żydów. Istniał już w

w. XV, r. 1454 And. Sakowicz, kaszt, trocki, fundował tu kościół św. Stanisława, który zgorzał około r. 1500. Przywileje miejskie uzyskał r. 1736 staraniem Koszczyców, dziedziców ówczesnych. R. 1754 And. Koszczyc, s-sta zarzecki, osadził tu karmelitów bosych, wymurowawszy dla nich klasztor i kościół. Przywiezione z Rzymu przez fundatora relikwie św. Justyna, ściągają do M-ła moc pielgrzymów. W

kościele portrety i groby Koszczyców. Za Rzpltej odbywały się tu aż do r. 1775 sądy grodzkie i ziemskie. W pobliżu góra 106 sążni npm.— 2) Nowy M., m-ko nad jez. Miastro, w pobliżu Starego M-ła, kościół, kaplica, dom modlitwy, dwie cerkwie, dwie szkółki, targi co niedziela i święta, jarmark doroczny, ok. 750 m-ców, przeważnie Żydów. W w. XV dziedzictwo książąt Swirskich, obecnie własność

Mianowane płyny, ob. Mianowanie.

Mianowanie (analiza chemiczno-objętościowa, miareczkowa, wolumetryczna), metoda ilościowej analizy chemicznej, polegająca na mierzeniu objętości odczynników płynnych o ściśle oznaczonym składzie — w przeciwstawieniu do analizy wagowej, której wyniki wyprowadzone zostają wyłącznie zapomocą oznaczenia wagi wytworów jakiejkolwiek ilościowo przebiegającej reakcyi chemicznej. Płyny stosowane w analizie objętościowej noszą nazwę płynów mianowanych, a mianem jest liczba oznaczająca ich skład ilościowy względnie zawartość działającego składnika w litrze. Płyn mianowany, zawierający cząsteczkę jednowartościowe-go związku lub równoważnik gramowy dwu, trój itd. — wartościowego ciała, nosi nazwę normalnego płynu mianowanego, płyny zaś zawierające ułamki tej ilości noszą odpowiednie nazwy (l/₃, lU Vio it(1- normalnego). Oznaczenie objętości płynu mianowanego, zużytej do osiągnięcia pewnego z góry przewidywanego zjawiska chemicznego, daje miarę zawartości poszukiwanego składnika w wziętej do analizy objętości roztworu. Prócz płynów mianowanych o określonej z góry, stałej zawartości, umożliwiających takie wyliczenie wyników analizy,

rządu.

£. Chw.

Miako, stolica Japonii, ob. Kioto.

Miami plemię czerwonoskóre należące do odłamu zachodniego Algonkinów. Obecnie pozostało zaledwie paręset jego przedstawicieli w Stanie Indiana.

K.

Miami River, rzeka w stanie Ohio, bierze początek na wysokości 300 m. npm.; 254 km. długa, płynie w kierunku płd.-zachodnim i o 20 km. poniżej m. Cincinati wpada do rz. Ohio, która o 9 km. od Cincinati przyjmuje również Litt le Miami River, płynącą przez czas

dospad (50 m. spadku).

jakiś równolegle z M. Little M. R. tworzy woni. Ko

Miami Erie, nazwa kanału w stanie Ohio, łączącego rz. Ohio z jez. Brie, 454 kim. długości. Kanał zaczyna się u rz. Ohio pod m. Cincinati i biegnie na płn. do Doyton i Piqua, niekiedy równolegle do rz. Miami. W Défiance    znajdują    też zastosowanie płyny o mianie do-

przecina rz. Maumee i skręca na płn.-wschód,    wolnem;    przy pracy z niemi wyniki analizy

kończąc się u m. Toledo, gdzie wpada do jez.    wyliczać    należy każdorazowo. Analiza zapo

Erie.

E. Chw.

Miani Jan, podróżnik włoski (*    1810

w Rovigu pod Wenecyą—f 1872 w kraju Mom-buttów, w Afryce). Przebywszy lat wiele w Chartumie, poznał doskonale górny bieg Nilu, którego mapę r. 1857 ogłosił; obudziła ona wielkie zajęcie we Prancyi, która dla badań dalszych zorganizowała w roku 1859 przy współudziale M - ego wyprawę naukową do tych okolic. Wyprawa ta atoli, po dotarciu do Chartumu, rozwiązała się, M. zaś w towarzystwie Debona udał się w górę Białego Nilu, przedostał się do Galufi (t. j. dalej [niż jego poprzednicy) i odkrył uście Azua, prawego dopływu Nilu, pod 3°34’ szer. płn. Odkrycia M-ego wywołały utarczkę zdań śród geografów (zwłaszcza ze Spekem), z której wyszedł M. zwycięsko. R. 1864 wspólnie ze Schweinfurtem zbadał M. Suez. R. 1871, poczyniwszy przygotowania do wyprawy nowej do Afryki środkowej, udał się M. do nieznanych okolic górnego dorzecza rz. Uelle, gdzie w ziemi Mombuttów umarł. Notatki jego handlarze kością słoniową przywieźli do Europy. Napisał między innemi: „Spedizione verso le origini del Nilo“ (Kair 1860); „Posi-zione geografica dell’ Offir della Bibbia e del’ origine del Nilo“ (Wenecya 1862); „Lingua de-gli Auidi tribu nilotica équatoriale “ („Comrner-cio d’Egitto“, 1863); „II viaggio di G. M. al Mommuttu“ (Rzym 1875, dzieło pośmiertne, wyd. staraniem Tow. Geograf. Włoskiego).

Miano W chemii, ob. Mianowanie.

E. Clnv.

mocą M-ia daje daleko szybciej wyniki aniżeli wagowa — oczywiście o ile znane jest dokładnie miano płynów używanych. W celu oznaczenia np. srebra w jego azotanie, należy przy analizie wagowej, przez dodanie do roztworu tego ciała rozpuszczalnego chlorku, wsadzić nierozpuszczalny chlorek srebra, odfiltrować tenże, wymyć go, wysuszyć, wyprażyć w tyglu i zważyć. Sposobem M-ia natomiast wystarczy do objętości określonej płynu badanego wpuścić z miarowego naczynia (biuretki) roztwór chlorku sodu o zawartości znanej, a mianowicie tyle, by strącić całkowicie srebro; punkt ten następuje wówczas, gdy wpuszczona kropla roztworu chlorku przestaje dawać z płynem badanym osad. Odczytawszy ilość zużytego roztworu chlorku sodu, z łatwością wyliczyć możemy ilość osadzonego przezeń srebra, które znajdowało się w wziętej do badania objętości płynu. Przez wybór właściwy pewnych reakcyi można zapomocą jednego płynu mianowanego oznaczać ilościowo rozmaite ciała.—Przy M-iunie zawsze tworzy się osad, w większości wypadków koniec reakcyi poznaje się przez zmianę koloru płynu badanego, wywołaną przez obecność wskaźników (indykatorów): lakmusu, pomarańczowej metylo-lowej (methylorange, heliantyna), fenoloftaleiny i in. — Główne rodzaje M-ia są następujące: al ka-limetrya wzgl. acidimetrya (oznaczenie ciał zasadowych, wzgl. kwaśnych) z użyciem wskaźników czułych na przejście od odczynu zasadowego do kwaśnego i naodwrót; j o d o-

Dr A. J. O.

K. A.

leńskiej“ (579—585).

ra e t r y a, służąca do oznaczenia ilości jodu, wzgl. ciał rugujących jod z jego związków z metalami (jodków), a polegająca na reakcyi, jaka zachodzi pomiędzy jodem a tiosiarczanem sodu, Na₂S₃0₃, przy której wolny jod wstępuje z sodem w związek bezbarwny. Wskaźnikiem w jo-dometryi (gdy mianujemy roztworem jodu) jest krochmal, barwiący się od wolnego jodu na kolor niebieski; oksydymetrya, służąca do oznaczenia ciał łatwo ulegających utlenieniu od działania nadmanganianu potasu. Wskaźnikiem w tym razie jest sam nadmanganian, albowiem przy odtlenieniu traci swą barwę fioletową i przechodzi w bezbarwny siarczan manganu. Wkońcu rozmaite M-ia, polegające na tworzeniu się osadów (jak wyżej przytoczony przykład oznaczenia srebra), posiłkujące się też niekiedy wskaźnikami. M. jako sposób szybki analizy ilościowej posiada szczególne znaczenie, gdy zachodzi potrzeba stałej a częstej kontroli przebiegu pewnych reakcyi chemicznych, szczególnie w przemyśle.

Mianownictwo a. Słownictwo chemiczne, ob. Nomenklatura chemiczna.

Mianownik w gramatyce oznacza przypadek, tj. formę gram, deklinacyjną, za pomocą której oddajemy podmiot zdania w przeciwstawieniu do przedmiotu, np. „Bóg stworzył świat“. M. nazywają przypadkiem pierwszy m, bezwzględnym, w przeciwstawieniu do innych przypadków: 2, 3, 4-go itd., czyli w z gl ędny ch, inaczej ubocznych. Dawniej nazywano M. „mianującym“, tłumacząc w ten sposób łac. Nominativus (ob. art. Przypadek w gram.).

Mianownik (matem), ob. Ułamek.

Mianowski a. Przerowa odm., herb: Na tarczy dwudzielnej w polu prawem błękitnem, na zielonej murawie na pieńku —kruk czarny z pierścieniem w dziobie; w lewem polu czer-wonem —chorągiew srebrna ze złotem drzewcem złamanem. Nad koroną szlachecką, na trzech piórach strusich—gwiazda 8-promienna złota. Nadany przez Stanisława Augusta r. 1791.

Mianowski Mikołaj (* w Łucku 1783 — f w Solecznikach pod Wilnem w kwietniu 1843), lekarz, profesor i rektor Akad. med.-chirurg, wileńskiej. Nauki początkowe pobierał w Łu-sku, następnie kształcił się w Wilnie, przykładając się początkowo głównie do botaniki pod przewodnictwem B. S. Jundziłła (ob.), którego był pomocnikiem, a miał chęć zostać następcą jego. W r. 1802 uzyskał godność dra filoz. i przeszedł do wydziału lekarskiego; w r. 1805 został magistrem med., w roku zaś 1807, po obronieniu rozprawy „Dis. therapiam febris nervosae exhibens“, doktorem, poczem rozpoczął starania o otrzymanie katedry, tymczasem bez skutku. M. został wtedy lekarzem przybocznym Al. Chodkiewicza (ob); przebywał u niego na Wołyniu, lub razem z nim w Warszawie. W r. 1810, powróciwszy do Wilna, jako adjunkt rozpoczął wykłady fizyologii; w 1. 1812 i 1813 zastępczo za Lobenweina (ob.) nauczał anatomii. W r. 1815 mianowano M-go prof. nadzw. fizyologii; w roku następnym wyjechał w celach naukowych za granicę, a gdy właśnie wtedy opróżniła się katedra położnictwa przez śmierć Matusewicza (ob.), M-mu ją oddać postanowiono; powróciwszy w r. 1818 objął ją też natychmiast i bardzo prędko klinikę położniczą doprowadził do stanu kwitnącego. Bardzo czynny jako profesor gorliwy, dwukrotnie był wybierany na dziekana wydz. lek.; w ostatnich chwilach istnienia uniwersytetu zastępczo pełnił obowiązki rektora. Gdy po zwinięcia uniwersytetu urządzano w Wilnie Akad. med.-chir. (1832), M-mu polecono tymczasowo pełnić obowiązki prezydenta i prezesa komisyi, która miała powierzone sobie urządzenie akademii oraz usunięcie tego, co po uniwersytecie pozostało. Przez cały czas trwania akademii M. wykładał jako prof. zwycz. położnictwo i przewodniczył klinice położniczej, a w ostatnie il/2 roku jej istnienia sprawował urząd rektora do d. 31 grud. r. 1842; poczem wyjechał do majątku swego Solecznik, pięć mil odległego od Wilna, gdzie po kilku miesiącach rozstał się ze światem. — „Jako profesor, literat, lekarz-prak-tyk, administrator, słowem na wszystkich tych punktach działalności swojej, przedstawiał się M. jako człowiek bezwarunkowo uczciwy, inteligentny, kochający kraj i o dobro jego bardzo dbały“ (J. Bieliński). — Ogłosił szereg prac mniejszych w „Pam. To w. lek. wil.“, w „Dzienn. med. chir. i farmacyi“ oraz w „Wizerunkach i roztrąsaniach nauk.“; napisał „Nauka sztuki położniczej dla niewiast“ (Wilno 1818; wyd. 2-e, t-że 1825) i przełożył Metzgera „Zasady med. sądewej“ (t-że 1823).—Por.: Kośmiń-skiego „Słown. lek. polskich“ (316) i Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów Akad. wiar j. p.

Mianowski Józef (* w Humaniu 1804 —f w Sinigalii 6 stycz. 1879), lekarz, rektor Szkoły Głównej warszawskiej. Po ukończeniu szkół w Humaniu zapisał się do wydziału lekarskiego w Wilnie i ukończył go w r. 1827; w roku zaś następnym, po obronieniu rozprawy: „De teta-no, observationes très cum epicrisi“, uzyskał dyplom doktorski i został adjunktem kliniki lekarskiej prof. Jędrzeja Śniadeckiego (ob.). W r. 1831 powierzono mu wykłady fizyologii, które podobno prowadził bardzo niedbale, nadto otrzymał stanowisko lekarza naczelnego w szpitalu wojskowym, pełnym wówczas chorych i ranionych. Po zamknięciu uniwersytetu, w Akad. med. chirurgicznej wileńskiej do r. 1835 wykładał zoofizyologię, zostawszy zaś w kwietniu tegoż roku profesorem nadzw., objął wykłady fizyologii dla studentów med.; stanowisko przy Śniadeckim zajmował w ciągu dalszym. W r. 1837 na koszt rządu wyjechał za granicę, gdzie głównie zajmował się fizyologią, wówczas roz-

579).

kwitującą bardzo pomyślnie-, wtedy też miał polecone pozyskanie fizyologa Remaka (ob.) dla Akademii wileńskiej, co mu się jednakże nie powiodło. Gdy po dwu latach powrócił do Wilna, dostał się na czas pewien do więzienia; stąd się wydostawszy wskutek poparcia Kawelina, po kilku miesiącach został prot. zwycz. fizyolo-gii. W styczniu r. 1842 przeniósł się do Petersburga, gdzie w Akademii med.-chir. otrzymał katedrę zwycz. fizyologii, a zarazem mianowano go lekarzem naczelnym w dziale chorób wewnętrznych 2-go szpitala wojskowego lądowego. Niezależnie od zatrudnień tych urzędowych M. zajmował się także wykonawstwem lekarskiem, zwłaszcza w zakresie położnictwa i chorób niewieściach i niebawem doszedł przez to do takiej wziętości i rozgłosu, że powołano go na lekarza dworu cesarskiego, za czem poszły różne odznaczenia i tytuły. W r. 1860, do-

41

Fig. 83. Mianowski dr Józef.

służywszy się emerytury, opuścił Petersburg i zamieszkał we Włoszech, atoli nie na długo, okoliczności bowiem powołały go niebawem do zajęcia stanowiska wybitnego w Warszawie. Wskutek zabiegów margrabiego A. Wielopolskiego (ob.) założono Szkołę Główną warszawską; kierownictwo najwyższej w kraju uczelni należało powierzyć przewodnikowi, któryby mógł liczyć zarówno na zaufanie przychylne społeczeństwa, jako też na poparcie konieczne kół rządowych najwyższych. M., jako persona <jra-tissima w Petersburgu, posiadający przytem rozliczne przymioty osobiste, był jakby stworzony na rektora Szkoły Głównej, na której czele stanął też w r. 1862 i nie zawiódł bynajmniej pokładauych w nim nadziei. Na stanowisku tem pozostawał do r. 1869, ostatniego roku istnienia szkoły rzeczonej, poczem osiadł znów we Włoszech w Sinigalii, gdzie i życia dokonał.—M. pracą własną nauki nawet o 7/łos naprzód nie posunął; pozbawiony zdolności pedagogicznych, profesorem był wcale nietęgim, a na domiar i niedbałym; pomimo to umiał zjednywać sobie serca uczniów obejściem nadzwyczaj uprzejmem i życzliwością przyjacielską. Podczas działalności jego w Petersburgu, młodzież polska, kształcąca się w stolicy państwa, znajdowała w nim zawsze opiekuna i doradcę chętnego, nie leniącego się użyć wpływów swych niemałych na jej korzyść. Po za uniwersytetem M. był lekarzam bardzo zręcznym, po salonowemu ugrzecznionym i gładkim, dworakiem umiejącym się obchodzić dyplomatycznie z ludźmi i wyrabiać sobie wpływy przeróżne. Na stanowisku rektora w Warszawie był bez zarzutu i pozostawił po sobie pamięć jak najlepszą, jako przewodnik młodzieży wytrawny, wyrozntniały i szczerze o jej dobro dbający.— Por.: „Tyg. i lustr.“ (1865 nr. 286); „Kłosy“ (1866, nr. 55); Kośmiński „Słown. lek. polskich“ (315, gdzie wymieniono nieliczne i znaczenia nie posiadające prace M-goj i J. Bieliński „Stan. nauk. lek. za czasów Akad. wileńskiej“ (576 —

Dr. J. P.

Mianowskiego Józefa imienia Kasa Pomocy dla osób pracujących na polu nauko wem powstała r. 1881 w Warszawie. Wkrótce po śmierci d-ra J. Mianowskiego (f 6 stycznia 1879) śród grona jego współtowarzy-szów i uczniów zrodziła się myśl uczczenia pamięci pierwszego i ostatniego zarazem rektora b. Szkoły Głównej w Warszawie przez powołanie do życia instytucyi, któraby podtrzymywała w kraju uprawianie nauki czystej. Pierwotnymi założycielami kasy byli profesorowie i uczniowie b. Szkoły Głównej; dr. Tyt. Chałubiński, Jak. Natanson, Stan. Przystański, dr. Konr. Dobrski i Stan. Kronenberg. D. 12 lipca r. 1881 projekt ustawy, po wprowadzeniu w nim zmian i uzupełnień przez administracyę wymaganych, został zatwierdzony. Jako cel (§ 1 ustawy) wytknięto „udzielanie zapomóg pieniężnych, jednorazowych lub peryodycznych, oraz pożyczek osobom pracującym na polu nauko wem lub też osobom, które już poprzednio w tej dziedzinie dały się poznać ze swoich prac naukowych. Zadaniem kasy może być również udzielanie takim osobom środków lub też pożyczek na cele naukowe“. W punkcie drugim ustawy władze ograniczyły zakres osób, które mogą korzystać z zapomóg kasy: „pożyczki i zapomogi nie mogą być wydawane obcym poddanym, jak również poddanym rosyjskim, zamieszkującym za granicą bez pozwolenia rządu“. Fundusze (§ 3) kasy tworzą: wkłady założycieli, składki członków i wpływy z odczytów publicznych, koncertów i widowisk, urządzanych w celu powiększenia funduszów kasy, lecz te odczyty, koncerty i widowiska „winny być urządzane tylko ną mocy przepisów ogólnych co do sposobu wyjednywania na nie zezwoleń“ władz właściwych.-Ini-

E Chw.

cyatorowie szybko jęli się stworzenia instytucyi i, po zaproszeniu do swego grona szerszego koła . głównie wychowańców Szkoły Głównej, zwołali na 6 paźdz. 1881 r. zebranie ogólne założycieli, na którem, pod przewodnictwem dr. T. Chałubińskiego, dokonano obioru pierwszego Komitetu zarządzającego Kasą z 12 osób złożonego. Większością głosów wybrani: Chałubiński Tyt., Chmielowski Piotr, Deike Kar., Dobrski Kon., Godlewski Mścisław, Holewiński Wład., Kronenberg Stan., Natanson Jak., Sienkiewicz Henr., Sliwicki Franc., Struve Henr., i Sulimierski Filip. Komitet powołał z kolei ze swego łona większością głosów na prezesa Tyt. Chałubińskiego, na wiceprezesa Stan. Kronenberga, na kasyera Kar. Deikego i na sekretarza Konr. Dobrskiego. W ciągu pierwszego roku sprawozdawczego (od d. 6 paźdz. 1881 do d. 31 grudn. r. 1882) zjednano kasie 65 członków założycieli, 54—honorowych i 635 rzeczywistych, oraz zamknięto bilans roczny sumą rb. 26,549 kop. 11. Powstanie Kasy było suadź potrzebą palącą, skoro wnet posypały się na nią liczne zapisy, pochodzące, rzecz znamienna, nie tyle od ludzi możnych i znanych, ile przeważnie, od osób nieznanych, z łona inteligencyi wyszłych i doskonale odczuwających konieczność instytucyi naukę wspierającej. Śród licznych zapisów testsmen-towych na rzecz Kasy, do rzędu ważniejszych należą: Jaśkowskiego Jana Nepoin. —15000 rb. (r. 1881, jeden z najpierwszych), Natansona Jak.— 30000 rb. (r. 1885), Augustynowicza Oktaw.— 16000rb. (1887), Bauasiewiczów Anieli i Wład.— 30000 rb. (1890), Pileckiego Zen. — 21500 rb. (1890), Pepłowskiego Wład.—-31200 rb. (1890), Zbyszewskiej Paul. —15000 rb. (1892), Kroneu-berga Stan.—40,000 rb. (1894), Czajczyńskiego Franc. —10000 rb. (1895), Jankowskiej Maryi— 20000 rb. (1897), Szpechta Kar. — 41200 rb. (1898), dr. Mac. Łowickiego —18000 rb. (1893), Nowickiego Wawrz. —10000 rb. (1899), Sterna Jana Joach. — 10000 rb. (1898), Stepowskiego Winc.— 12500 rb. (1902), Sękowskiego Jul.— 26000 rb. (1904), Sokołowskiego Kar. — 10000 (1903), Natansonówny Anton.—30000 rb. (1905) i wiele innych pomniejszych. Wskutek takiej hojności i obrót roczny kasy podnosił się odpowiednio. Drugi rok (1883) istnienia zbilansowano sumą: rb. 45140 kop. 3, r. 1887—rb. 127104 kop. 7; r. 1890—rb. 170712 kop. 37; r. 1895 — 292285 kop. 17; r. 1900—rb. 399899 kop. 83; r. 1905 — rb. 502537 kop. 25, a w ostatnim roku sprawozdawczym (1909) rb. 608,466 kop, 81. Nie można powiedzieć żeby odpowiednio do rozwoju obrotów kasowych wzrastała liczba członków. Liczba członków założycieli z 65 w r. 1881 podniosła się zaledwie do 88 w r. 1909; jeszcze gorzej rzecz się ma z członkami rzeczywistymi, ci wykazują zniżkę i to przerażającą. Kiedy przy zakładaniu Kasy było w r. 1881 członków rzeczywistych 635, liczba ich w r. 1904 doszła swego punktu najwyższego —

1029, lecz odtąd spada stale: w r. 1905—982; w r. 1906 — 832; w r. 1907 — 728; w r. 1908 — 652 i w r. 1909—572. W ciągu 28-iecia istnienia kasy (1881 — 1909) na czele jej stali jako prezesi: Chałubiński Tyt., Kronenberg Stan., Baranowski Ign., Okolski Ant., Struve Henr., Holewiński Władysł. i (ostatni) Dobrski Konrad; jako wiceprezesi: Kronenberg Stan., Baranowski Ig., Holewiński Wład., Struve Henr., Chmielowski Piotr, Dobrski Konr. i (ostatni) Doma-szewski Jan Wacław. Jako sekretarze: Dobrski Konr., Libicki Stan. i (obecnie) Kucharzewski Fel. Kasyerem od początku był Kar. Deike, a po jego śmierci od r. 1906 Józef Natanson. Warunki polityczne uniemożliwiły podejmowanie roli czynnej — inicyatora, bo ustawa zastrzega tylko rolę bierną: Kasa tylko tym pospiesza z pomocą, którzy się do niej zgłaszają, i tylko w zakresie tych przyczynków, które ci podjęli. To z konieczności zwężyło zakres działalności Kasy. Jednak w ciągu 28 lat trwania swego w okresie najcięższym Kasa przyłożyła rękę do powstania całego zastępu sił naukowych, jako też umożliwiła istnienie wielu wydawnictw pe-ryodycznych naukowych jak „Przegl. filozoficz.“, „Przegl. Historyczny“, „Przegl. Pedagogiczny“, „Ekonomista“, „Prace filologiczne“, „Pamięt. fizyograficzny“ i w. in. Tylko wskutek poparcia ze strony Kasy społeczeństwo nasze mogło podjąć takie wydawnictwa, jak „Bibl. przyrodnicza“ wydawana przez ,, Wszechświat“, „Bibl. Filozoficzną“, „Bibl. zapomnianych poetów i prozaików polskich“, „Słownik języka polskiego“, „Monografie w zakresie dziejów nowożytnych“, „Monografie historyczne szpitali w Król. Pol-skiem“, „Poradnik dla Samouków“, „Bibl. matematyczno - fizyczną“ „Raporty składane ko-misyi Edukacyjnej“ itd. Z pomocą Kasy ukończono pomnikowy „Słowu. Geograficzny Król. Polskiego“, „Encykl. Staropolską ilustrowaną“ Glogera, poparciem ze strony Kasy cieszy się i ta „W. Enc. Illustrowana“. Nagrody udzielone z funduszu J. Natansona były wielką pomocą i zachętą dla osób pracujących na polu nauko-wem; nadto zawiadywanie funduszem (wyłączny zapis) Wład. Pepłowskiego umożliwiało wydanie całego szeregu prac z zakresu umiejętności praktycznych. Wogóle większość najpoważniejszych dzieł, wydanych w Królestwie, już to w tłomaczeniu, już też oryginalnie napisanych, z dziedziny medycyny, przyrody, techniki, matematyki, prawa, ekonomii, filozofii i literatury polskiej tylko dzięki zapomogom Kasy Pomocy dla osób pracuj ącyeh na polu naukowem mogła stać się dorobkiem naukowym społeczeństwa naszego.

Miaotao—archipelag. Od brzegów Szantun-ga odległy tylko o 7 kim.- najdalej zaś na północ wysunięta z wysp oddalona jest o 40 kim. od brzegów Liautunga. Są to szczątki międzymorza, które łączyło ongi półwyspy Szantung i Liautung. Świadczy o tem podobieństwo po-

M. Ko.

r.. k.

urzędnicy.

kładów archipelagu i obu półwyspów. Wyspy M. były r. 1899 chwilowo zajęte przez Anglię.

Miaotse (“tubylcy), lud mało znany, przebywający w górach prowincyi chińskich Se-czuan, Kueiczu, Hunan, Hupei, Junnan, Kuang-si i w pasie pogranicznym prowincyi Kuang-tung. Quatrefages uważał M. za szczątki t. zw. rasy białej allofylicznej: wzrostu względnie niskiego, mają ostrzejsze rysy twarzy niż Chińczycy, niekiedy można spotkać mężczyzn z obfitym zarostem twarzy. Wogóle jednak ich stanowisko pomiędzy typami azyatyckimi nie jest ustalone, acz nie ulega wątpliwości, że należą do formacyi przed-mongolskiej, po której pozostało tyle śladów (Ajnowie, górale Indo-Chin). Mowa ich zbliża się najbardziej do rodziny lingwistycznej taiskiej (ob. Tai). Niegdyś zdaje się zajmowali całe Chiny środkowe, dzisiaj siedzą w górach, a Chińczycy wyróżniają dzikich M. (Szeng-M.) i ujarzmionych (Szu-M.); właściwie M. rozpadają się na moc drobnych plemio-nek, które wciąż urządzają przeciw Chińczykom wyprawy od początków dziejów chińskich, nie mają ustalonej władzy książęcej, sądy złożone ze starców rozstrzygają spory, zemsta krwawa jest zasadą. Religia — kult dziadów

1    animizm pierwotny z domieszką budyzmu. Niektóre plemiona zmarłych wieszają w koszach na drzewach, inne grzebią ich, poozem po latach

2    — 3 wyjmują trupy i oczyszczają kości. —Por.: Edkins „The M. tribes“ (Fucza 1870); Playfair „The M. of Kweichoua. Yunnan“ (Lond. 1877).

Miar i wag komisya (Pałata mi er iwje-s ó w) w Petersburgu zawiaduje sprawą miar i wag w państwie rossyjskiem: na uwadze ma jednolitość miar i wag, ich odpowiedniość i dokładność; rozstrzyga sprawy dotyczące miar i wag, przygotowywuje i poprawia ich osobniki, kontroluje stale i peryodycznie miary i wagi. Obowiązkiem jej jest (art. 729 Ustawy Handlowej, t. XI cz. II Zbioru praw): 1) przechowywanie wzorców funta i arszyna, ich kopii zasadniczych, porównywanie ich z kopiami innemi; 2) wytwarzanie i przechowywanie wzorców miar dla ciał sypkich i płynów, miar metrycznych; 3) przechowywanie kopii wzorców miar i wag zagranicznych; 4) wytwarzanie na rachunek skarbu dokładnych osobników miar, które służyć mają władzom lokalnym do sprawdzania miar i wag, porównywanie tych kopii z wzorami co 3 lata; 5) tworzenie tablic porównawczych miar rossyjsk., metrycznych i innych zagranicznych; 6) określanie, po zatwierdzeniu przez ministeryum, największej dopuszczalnej nieścisłości miar idealnych, służących do robienia zestawień w samej komisyi i w iustytucyach miejscowych; 7) zarządzanie miejscowemi ko-misyami miar i wag („powierocznyja pałatki“), tworzenie w miarę potrzeby ich filii, delegowanie urzędników do sprawdzania miar i wag; 8) badanie tych urzędników i urzędników miej-

Wlelka Enc. Pows*. Ilustr. Ser. I. Tom XI.VI Zesa. 367b.

scowych w sprawach miar i wag; 9) ogłaszanie wyników swych prac; 10) wytwarzanie i rozsyłanie coroczne patentów dla komisyi miejscowych. Na czele komisyi stoi zarządzający, a w jej skład wchodzą jego pomocnik, mechanik, inspektorowie starsi i młodsi i inni

E. Gr.

Miara wierszowa, Miarowe w i e r s z e, ob. Poetyka.

Miarka Karol (* 24 paźdz. 1824 w Piel-grzymowicach — f 15 sierpnia 1882 w Cieszynie), działacz, który położył wielkie zasługi dla odrodzenia narodowego Śląska pruskiego. Syn nauczyciela i sam nauczyciel w szkole pszczyńskiej w duchu niemieckim, jak cała prawie inteligencya ówczesna Śląska górnego, dał się M. poznać najpierw z utworów patryo-tycznych pruskich, pisanych oczywiście po niemiecku, w seminaryum bowiem przejął się był zupełnie duchem pruskim. Z domu rodzicielskiego wyniósł trochę znajomości polszczyzny, ojciec jego bowiem uczył w szkole ludowej po polsku, a matka nigdy innego języka nie używała. Wtedy właśnie postanowił ks. Janusz, proboszcz z Zebrzydowicz w Cieszyńskiem, wydać śpiewnik polski, aby wyrugować z kościoła pieśni czeskie, śpiewane dotąd, a niezrozumiałe. Zadanie to poruczył M-ce, który miał trochę talentu poetyckiego. Do tego trzeba było jednak większej znajomości jęz. polskiego, niż M.ją posiadał. Chcąc spełnić sumiennie zadanie sobie powierzone, M. zabrał się energicznie do pracy nad językiem, a pracował ze skutkiem. Śpiewnik był wkrótce gotowy i odpowiedział zupełnie oczekiwaniom wydawców. Wtedy znalazło się dla niego inne zajęcie. B-p Bogedain, Niemiec, ale znający język polski i przekonany głęboko, że dziecko polskie może wychowywać należycie tylko szkoła polska, i zasady te stosujący w szkołach górnośląskich, które zostawały pod jego nadzorem, widząc w M-ce większe zdolności pedagogiczne, zaproponował mu posadę rektora w jednej ze szkół większych w Poznańskiem. Na przygotowanie się do egzaminu i wykształcenie gruntowniejsze w jęz. polskim, którę było tam potrzebne, choć można było się obejść bez niego w objętej po ojcu szkole pielgrzymowickiej, zostawił mu Bogedain rok czasu. Wtedy-to M. zaczął wydawać utwory pierwsze swoje, które mu z czasem zjednały popularność ogromną, a na polu odrodzenia narodowego Śląska odegrały rolę wielką. Najpierw napisał powieść historyczną: „Górka Klemensowa“. Nie czując się pewny jeszcze pod względem językowym, oddał ją do przeczytania Pawłowi Stalmachowi, twórcy głównemu odrodzenia w Cieszyńskiem. Ten wytknął mu błędy nietylko językowe, ale także historyczne, wykazał mu, że te wiadomości o rzeczach polskich, które wpoili weń nauczyciele, są zmyśleniem wierutnem. Od niego dowie-

p.

dział się M„ że Polacy mają literaturę bogatą, widok zaś biblioteki obfitej, złożonej z dzieł polskich, zdjął z jego oczu bielmo, zaciągnięte ręką pruską. Odtąd dopiero jął myśleć po polsku. Za ,,Górką Klemensową“ poszły utwory inne (przeważnie w ,,Gwiazdce Cieszyńskiej“), jak napisany pod wpływem Józ. Chociszewskiego „Głos wołającego na puszczy górno śląskiej“ (1863), w którym wykazał krzywdy wyrządzane ludowi polskiemu na Śląsku; jak „Fragineu-ta z podróży do Gniezna“ i komedyjka „Kul-turnik“. Równocześnie pomagał M. Bogedaino-wi w redakcyi założonego przezeń pierwszego pisma polskiego, „Tygodnika“, a gdy ten upadł z powodu braku poparcia, redagował „Zwiastuna górno-śląskiego“. Pismo to powstało w Piekarach, M, przeniósł je do Huty Królewskiej (1868), uważając to miejsce za odpowiedniejsze i oddał się mu zupełnie. Dla niego porzucił nawet posadę nauczyciela w Pielgrzymowicach, od której nie odszedł był do Poznańskiego, bo go parafianie nie puścili. Zaciężyło to bardzo gorzko na jego doli. Założyciel „Zwiastuna“, widząc, że pismo przynosi dochody znaczne, pozbył się redaktora (1869), i ten znalazł się bez kawałka chleba. Nędza nawiedziła jego rodzinę, składającą się z 9 dzieci. M. przebywał czasy bardzo ciężkie, ale uie upadł na duchu. Ratował się wydawnictwami. Wydał broszurkę na jubileusz Piusa IX, a potem nabył od Chociszewskiego „Katolika“ i zaczął go wydawać na własną rękę w Hucie Królewskiej, przemieniwszy potem na dziennik polityczny. Pismo to wydawane zręcznie, zyskało wkrótce wpływ ogromny na sprawy polityczue Śląska górnego. Okazało się to zaraz przy wyborach pierwszych do parlamentu niemieckiego. Rząd usiłował przeprowadzić wybór księcia Raciborskiego. M. ogłosił w „Katoliku*⁴, że lud górno-śląski w takim tylko razie będzie popierał księcia, jeżeli ten się zobowiąże piśmiennie, że interesom ludu szkodzić nie będzie. Książę, do którego takie żądanie wystosowano, odpowiedział na sposób krzyżacki: czy mogę pozwolić, aby księża i chłopi z pistoletem odemnie rachunku z mej czynności żądali. Wobec tego „Katolik¹* postanowił go zwalczać. Wtedy-to widząc poczytność wielką jego pisma, usiłowano M-a przekupić. Ofiarowano mu znaczną kwotę pieniężną, byleby przestał mieszać się do polityki. Przy ówczesnem położeniu materyalnem M-a pokusa była ponętną. Ale M. odrzucił ją, a w odpowiedzi na propo-zycyę wydał odezwę do wyborców: „Jezus, Mary a, Józef“. Książe Raciborski przepadł, ale odtąd rząd pruski postanowił M-ę zniszczyć. Bismarck przeczytał ową odezwę, w parlamencie, przedstawiając go jako szkodliwego agitatora. M. broniąc się, wystosował list otwarty do Bi-smarka. W nim wystąpił w obronie praw ludu, zaprzysiężonych przez królów pruskich, a pogwałconych, przedstawił zasługi narodu polskie

go wobec cywilizacyi i Kościoła, wykazał krzywdy wyrządzone ludowi śląskiemu przez urzędników i żądał, aby pozostawiono w spokoju ludność, która pragnie tylko w języku ojczystym chwalić Boga w kościele i pędzić spokojnie biedny swój żywot. Zdaje się, sam M. wówczas sądził, iż w oporze ludu przeciw rządowi pruskiemu o to tylko chodzi, że ludności tej wystarczałoby pozostawienie jej w spokoju; innych ideałów jeszcze nie miał. Rozbudził je dopiero rząd pruski swoją walką kulturalną. Walkę tę odczuwał na sobie M. dodatnio i ujemnie. Widnokrąg jego rozszerzał się, energia jego rosła w miarę wzmagającej się zaciekłości rządu, „Katolik“ nabierał coraz więcej rozmachu w obronie praw ludu, a równocześnie powiększała się liczba jego czytelników. Odbiła się ona jednak na M-ce bardzo dotkliwie. Kary spadały co chwila. Za odezwę „Jezus, Marya, Józef“ odsiedział f/ą r°ku więzienia, za przemówienie w „Polskiem kółku*¹, 4 miesiące. W więzieniu stracił zdrowie, ale równocześnie miał sposobność przekonać się, jak był drogi ludowi, który mu przysyłał wsparcia do kaźni i nie mogąc w inny sposób dopomódz, zyskiwał dla „Katolika“ nowych odbiorców. Działalność M-i nie ograniczała się jednak do wydawania „Katolika“. Pisał powieści, które zaprawione dążnością narodową, a poczytne, budziły ducha wśród ludu; pisał sztuki ludowe („Żuawi“, „Dzwonek św. Jadwigi“, „Kwiatek Śląska Górnego“) i sam je ze swoją rodziną odgrywał na scenie, dając początek teatrom polskim amatorskim; wydawał „Poradnik gospo^ darczy“ dla włościan i „Monikę“, tygodnik dla kobiet polskich; założył (1879) Górnośląskie T-stwo włościan, z którego powstało T-stwo Kredytowe, aby bronić lud śląski przed lichwiarzami. Gdy zaś, wskutek karygodnego niedbalstwa rządu o dobrobyt prowincyi, w następstwie nieurodzaju Śląsk górny został nawiedzony klęską, niósł zrozpaczonej ludności pociechę i pomoc materyalną. Owoce pracy M-i żyją do dzisiaj. Jego „Katolik“ jest nadal najpoczytniej-szem pismem polskiem na Śląsku Górnym; acz powstały inne pisma, które go prześcignęły co do poczucia polskości, jednak żadne z nich nie może się równać z nim co do rozpowszechnienia. Ostatnie lata zatruło mu pociągnięcie go do odpowiedzialności przez rząd pruski za zbieranie składek na rzecz głodnych.—Por.: St. Bełza „K. M. Kartka z dziejów Śląska Górnego“ (Warszawa 1880). Życiorys w „Tyg. 111.“ 1882,    214—219.

Miarkołowickie sstwo niegrod. w woj. Mińskiem pow. Rzeczyckim. Podług metryk litew. powstało ze sstwa Czeczerskiego przez odłączenie z niego wsi: Rosochy, Miarkołowicz i Przyklicy z przyległościami; posiadali je kolejno od r. 1582 Ujejscy, Kliszkowiczowie, Zawiszowie, Michałowscy, Turczynowie, Bystry, Pru-

A. F-cz.

1904).

szanowscy. R. 1762 Tad. Pruszanowski opłacał z niego kwarty zip. 613 gr. 26; od 16 wrześ. r. 1772 przeszło pod panowanie rossyjskie. . *.

Miarkowniki gazu —zastosowywane w gazownictwie: ażeby 1 ) utrzymać ciśnienie niezmienne gazu w przewodach; 2) przypuszczać zawsze ilość jednakową gazu do palników oddzielnych; 3) wyrównywać wahania ciśnienia przy silnikach gazowych. Stąd podział M. gazu na M. prężności i M. przepływu gazu; osobliwego rodzaju M. znajdujemy przy wozach kolejowych i przy tramwajach, poruszanych silnikami gazowemi, służące do zmniejszenia ciśnienia gazu, a jeszcze inne przy motorach gazowych dla usunięcia drgania płomieni. Urządzenie M-ów przepływu gazu, używanych przy palnikach oddzielnych przeważnie pod palnikami latarń ulicznych, oparte jest na tej zasadzie, że blaszka metalowa ruchoma, umieszczona w osobnej komorze przy przewodzie gazowym, podnosi się lub opada pod wpływem nadwyżki lub spadku prężności gazu, co sprawia mniejsze lub większe otwarcie przelotu rury, doprowadzającej gaz, przez stożek umocowany do blaszki. Pod względem konstrukcyi odróżniamy dwa rodzaje M-ów przepływu gazu: 1) przy których miejsce nad błoną połączone jest z atmosferą, a gaz z miejsca pod błoną idzie do palnika; 2) w których gaz z pod błony dostaje się nad błonę i dopiero stamtąd do palnika. Tamte zostały zupełnie wyrugowane przez te drugie, ponieważ błona z biegiem czasu zaczyna przepuszczać gaz, co sprowadza ulatnianie się gazu w powietrze, a więc stratę gazu

Miary—jednostki służące do porównywania z innemi wielkościami tego samego rodzaju (ob. Mierzenie). Zwykle nazwę tę stosuje się do jednostek długości powierzchni i objętości. Te miąry__pnwstały już w głębokiej Starożytności; jako jednostki służyły najczęściej wymiary części ciała ludzkiego: długość ramienia, lub przedramienia, stopy, szerokość palca, włosa, rozstawienia Młoni, lub ramion, na co wskazują ićh^do dziś używane nazwy (łokieć, stopa, piędź,_sąg). Rozmaitość tych wymiarów u osobników różnych wywołała potrzebę M-y kon-wencyonalnej obowiązującej; za taką służyły albo pewne M-y średnie, albo wymiary ciała jednej osobistości (naczelnika, panującego). Stworzono różnorodność ogromną M-r, co utrudniało stosunki pomiędzy oddzielnemi skupieniami ludności. W miarę rozwoju stosunków wymiennych, rozrosły się terytorya, na których obowiązywały M-y jednolite. Dziś wszystkie państwa cywilizowane posiadają uprawnione jednostki, których wielkość jest określona przez wzorce, przechowywane w instytucyach państwowych. M-y, używane w handlu muszą być porównywane z wzorcami, przyczem błędy nie mogą przekraczać prawem oznaczonej granicy. Tak samo

jest zapewniona równość innych M-r, używanych w handlu: objętości, oraz ciężaru. Rozwój stosunków międzynarodowych stworzył potrzebę M-r, wspólnych dla wszystkich narodów; potrzebie tej czyni zadość układ M-r metrycznych (ob), wprowadzający powszechne jednostki długości i masy. Innemi dawniej już ogólnie przyjętemi M-i są jednostki czasu: doba, godzina, minuta i sekunda (ob. Czas). W nauce i technice potrzebne są inne jeszcze jednostki, lecz wielka ich ilość daje się wyprowadzić z trzech: długości, masy i czasu; przyjmując za ostatnie centymetr, gram i sekundę, dochodzi się do t. zw. układu M-r bezwzględnego, powszechnie przyjętego w nauce. Inny układ, używany bardziej w naukach technicznych, to t. zw. układ praktyczny, oparty na sekundzie, metrze i ciężarze kilograma, jako jednostce siły. Bliższe szczegóły ob. w Elektryczne jednostki. Liter.: — Dove „Ueb. Mass u. Messen“ (Beri. 1835); Weinstein „Handb. d. physikalischen Massbestimmungen“ (Beri. 1886); Everett „Jednostki i stałe fizyczne“ (Warszawa 1885); Witkowski „Tablice matem.-fizyczne“ (Warszawa

Dr. W . Wer.

Miary metryczne. Ogromna ilość rozmaitych, zupełnie dowolnych miar i wag, używanych nietylko w krajach różnych, ale nadto w różnych prowincyach i miastach, utrudniała stosunki wszelkie, handlowe i naukowe; podział tych miar byTteż dowolny, przypadkowy i niedogodny dla większych obliczeń. To też już w w. XVII pojawiają się projekty utworzenia nowej jednostki długości, któraby była: 1° powszechna; 2° naturalna, t. j. stojąca w prostym stosunku liczbowym do jakiej długości niezmiennej, napotykanej w przyrodzie; 3° posiadałaby podział dziesiętny, odpowiadający układowi dziesiętnemu liczb. Mouton (1670) proponował przyjęcie 0,001 minuty południka ziemskiego; Picard (1671) i Huyghens ( 1673) — długości wahadła sekundowego. Te projekty nie wyszły po za sferę pomysłów akademickich, wartości praktycznej nabrały dopiero z chwilą, gdy francuskie Zgromadzenie Konstytucyjne uchwaliło w r. 1790 na wniosek Talleyranda wprowadzenie w całej Francyi jednolitego układu miar i wag, opartego na jednostce naturalnej, któraby mogła być przyjętą przez wszystkie narody; jednostką taką miała być długość wahadła, bijącego sekundy na poziomie morza pod 45° szer. geogr.; jako jednostka ciężaru miał służyć ciężar wody, ważonej w próżni przy ciepłocie 0° i posiadającej objętość, równą objętości sześciana o krawędzi równej 0,1 długości jednostki. Sporządzenie tych miar poruczono Akad. paryskiej, zapraszając jednocześnie do współudziału Królewskie Tow. Nauk w Londynie (zaproszenia tego nie przyjęło ono z pobudek politycznych). Wybrana przez Akademię komisya (Borda, Lagrange,

Laplace, Monge i Condorcet), nie chcąc wiązać jednostki długości z dowolną miarą czasu ani z określonym równoleżnikiem, nie przechodzącym przez znaczną liczbę krajów, odrzuciła projekt przyjęcia wahadła i uchwaliła uznać za jednostkę długości jedną dziesięciomilionową ćwierci południka ziemskiego. Należało oprzeć się przy-tem albo na istniejących już pomiarach południka, albo też dokonać nowego, używając do niego jednej z istniejących miar. Komisya poszła tą drogą; do pomiaru obrano część południka, zawartą pomiędzy Dunkierką i Barceloną; łuk ten leży po obu stronach równoleżnika 45°, a długość stopnia w tej szerokości można przyjąć za wartość średnią stopnia, którego wielkość rośnie stopniowo od równika do bieguna wskutek spłaszczenia ziemi; poza-tem łuk przechodzi przez Paryż a oba jego końce leżą na poziomie morza. Jako miarę porównawczą obrano t. zw. sążeń peruwiański, który służył La Condamine’owi do pomiarów południka w Peru w r. 1734. To zadanie gieo-dezyjne powierzono Delambre’owi, który dokonał pomiarów od Dunkierki do Paryża, i Mćchai-nowi, który mierzył część między Paryżem a Barceloną. Pracę swoją, utrudnioną wskutek wrzenia rewolucyjnego, ukończyli dopiero w r. 1799. Nie chcąc odkładać chwili wprowadzenia układu metrycznego, postanowiono utworzyć metr tymczasowy, opierając się na pomiarach dawniejszych południka, dokonanych przez Lacaille’a; Lenoir sporządził z mosiądzu wzorzec (= 443,44 linii paryskiej), został on uznany jako metr tymczasowy, za jedyną prawną jedoostkę długości przez uchwałę Kon-weucyi z d. 1 kwiet. r. 1793 i 7 kwiet. r. 1795 (18 germinala r. III). Tymczasem pomiary południka ukończono, a komisya, złożona z 12-u członków Akademii oraz z 11-u delegatów obcych państw, przystąpiła do obliczania i sprawdzania ich wyników; długość metra okazała się nieco mniejsza od metra tymczasowego (443,296 linii paryskich). Sporządzono wzorzec platynowy w kształcie liniału o szerokości 24 mm. i grubości 4 mm., którego całkowita długość przy 0° była ściśle równa obliczonej wartości metra; był to więc t. zw. wzorzec ucięty Przedstawiony d. 4 messidora r. VII (22 kwiet. 1799) Radzie Starszych i Radzie Pięciuset wraz z memoryałem obszernym przez Van Swindena, delegata Republiki Bataw-skiej, został przyjęty przez obie Rady i tegoż dnia złożony w Archiwach republiki, a prawem z d. 19 frimaire’a r. VIII uznany za prawdziwy i ostateczny. Jednocześnie z metrem zlegalizowano i umieszczono w Archiwach wzorzec kilograma. Komisya Akademii, przyjąwszy zaproponowany przez Konstytuantę stosuuek kilograma do metra, zmieniła tylko ciepłotę 0° na ciepłotę największej gęstości wody (około 4°C) i powierzyła urzeczywistnienie wzorca Lavoisierowi i Haiiy; należało w tym celu określić ciężar decymetra sześciennego wody w jednostkach dotychczasowych; użyto metody ważenia w próżni i w wodzie ciała o dokładnie znanej objętości i obliczania pozornego zmniejszania ciężaru; ta metoda jest o wiele dokładniejsza, niż ważenie wody w naczyniu o objętości określonej. Pomiary ze starannością wielką ukończyli Lefèvre-Gineau i Fabbroni, którzy oznaczyli wartość kilograma jako — 18827₄15 granów paryskich z t. zw. funta Karola W. Metr i kilogram złożone w Archiwach Republiki (t. zw. wzorce archiwalne) posłużyły za podstawę do całego układu miar i wag; oprócz nich ustanowiono następujące jednostki zasadnicze: ar = stu metrom kw. jako jednostkę powierzchni gruntu, litr = 0,001 metra sześć, jako jednostkę objętości ciał płynnych i sypkich; za zasadniczą jednostkę ciężaru przyjęto gram, t. j. 0,001 kilograma. Od tych wyprowadzono jednostki pochodne, przyjmując za stosuuek ich do jednostek zasadniczych całkowite potęgi liczby 10; nazwy ich utworzono z nazw jednostek zasadniczych przez dodanie dla jednostek mniejszych od zasadniczych pierwiastków łacińskich: decy (0,1), centy (0,01) i mili (0,001), a dla jednostek większych — pierwiastków greckich deka (10), hekto (100),. kilo (1 000) i myria (10 000). Nadto ustanowiono jako jednostkę monetarną frank, przedstawiający wartość 5 gr. stopu, zawierającego 0,9 czystego srebra, i podzielono go na 10 decymów i 100 centymów. Wszystkie te jednostki, wytwarzające układ M. M-ych, dadzą się ująć w tablicę następującą: (ob. na str. 941). Ale te prawa i dekrety nie rozwiązały we Francyi sprawy wprowadzenia M. M-ych w użycie powszechne; ludność zżyła się z miarami dawnemi i wskutek silnej opozycyi rząd republikański uczynił ustępstwa częściowe; w r. 1802 zezwolono na oznaczanie nowych miar nazwami staremi, zachowując jeduak podział dziesiętny: kilogram nazwano funtem, hektogram un-cyą, kilometr milą (mille), dekametr prętem (perche). R. 1812 rząd poszedł jeszcze dalej, przywracając dla użytku prywatnego dawny podział, ustanawiając tylko prosty stosunek jednostek zasadniczych do M. M-ych. Więc funt otrzymał wartość 500 gr. i dzielił się po dawnemu na 16 uncyi; sążeń Goise) był równy 2 m. i dzielił się na 6 stóp, a stopa na 12 cali. W adininistracyi jednak, a również i w umowach urzędowych handlowych obowiązywały M. M-ne, je też jedynie wykładano w szkołach. Szkolnictwo ludowe, krzewiąc zasady M. M-ych wpośród szerokich warstw, oddało ogromne usługi w sprawie wprowadzenia ostatecznego M. M-ych, co zostało dokonane d. 1 stycznia r. 1840, choć nie bez opozycyi, często energicznej, w miejscowościach poszczególnych.— Biot i Arago przedłużyli pomiar południka paryskiego aż do w. Balearskich, przyczem okazała się niezgodność z pomiarami poprzedniemi:

In-

Wartość

względna

Miary Miary po- Miary długości wierzchni rolnicze

Miary

obiętości

Miary pojemności Ciał ciekłych i sypkich

Wagi

1000000

100000

10000

Kilom. kw.

1000

100

10

Miriametr

Kilometr

Hektometr

Dekametr

Metr

Hektom. kw.

Dekam. kw.

Metr kw.

Hektar

Ar

Centyar

0,1

0,01

0,001

0,0001

0,00001

0,000001

0,0000001

0,00000001

0,000000001

Decymetr

Centymetr

Milimetr

Metr sześcienny

Tonna

Decym. kw.

Centym, kw.

Decymetr sz.

Mikron

Milimetr kw.

Centym, sz.

Milimetr sz.

Hektolitr

Dekalitr

Litr

Decylitr

Centylitr

Kwintal

Kilogram Hektogram Dekagrara Gram Decygram Centy gram Miligram.

nowsze badania ustaliły długość połowy południka^ 10,000,856 m., zamiast przypuszczonych 10,000,000. To dowodzi, że wzorzec metra nie urzeczywistnił swego założenia teoretycznego; błąd, choć drobny (mniej niż 0,1 mm.) jest jednak dostrzegalny. Nadto nie można uważać długości wszystkich południków za równe, ani też za niezmienne bezwzględnie. Z tych względów należy uważać metr za miarę kon-wencyonalną, wprawdzie ogromnie zbliżoną do Vi ooooooo południka paryskiego, lecz ściśle równą długości uznanego wzorca w warunkach, określonych przez akt urzędowy. — Na tym punkcie widzenia stanęła komisya międzynarodowa, zwołana w r. 1872 do Paryża w celu sporządzenia nowych wzorów metra i kilograma, któreby służyły za podstawę M. M-ych międzynarodowych. Zamiast przeprowadzenia nowych pomiarów południka, które mogłyby znów okazać się niedokładuemi, komisya uznała za metr i kilogram długość i ciężar wzorców, złożonych w Archiwach Republiki w r. 1799 i postanowiła według nich sporządzić wzorce międzynarodowe, tylko kształtem i materyałem różniące się od pierwowzorów. Jako materyał przyjęto stop 0,9 platyny i 0.1 irydu, najbardziej odpowiadający celowi przez swą trwałość, wytrzymałość, małą rozszerzalność i podatność do polerowania powierzchni. Z tego stopu, uroczyście odlanego w r. 1874 w Konserwato-ryum Sztuk i Rzemiosł, miały być sporządzone pręty o przekroju w kształcie litery X; przy wygięciu pręta długości powierzchni dolnej i górnej ulegają zmianom drobnym, niezmieniona tylko pozostaje długość t. zw. pasa obojętnego, który przy obranym kształcie przekroju, mieści się w miejscu skrzyżowania gałęzi litery X. Na tej części, starannie wygła-

dzonej, znajdują się dwie kreski cienkie, prostopadłe do osi pręta; odległość między nimi przy 0° jest jego długością normalną; jest to więc t. zw: wzorzec kreskowy, mający tę wyższość nad wzorcem uciętym, że porównywanie z innym wzorcem odbywa się wyłącznie metodami optyczuemi, a nie mechanicznemi, które mogą sprawiać powolne zużywanie się wzorca i zmianę jego długości. Ponieważ sporządzony stop okazał się zanieczyszczony dro-bnemi ilościami żelaza i rutenu, zamówiono nowy, zupełnie czysty w Anglii. Szereg sporządzonych z niego prętów i ciężarów porównywano ze starannością nadzwyczajną z wzorcami archiwalnemi; te które okazały się zupełnie równemi pierwowzorom uznano w r. 1899 za wzorce międzynarodowe metra i kilograma; inne, o ile różniły się od nich mniej niż o 0,01 mm. lub 1 mg. rozesłano rządom państw, które przystąpiły do kouwencyi metra, zawartej d. 20 maja r. 18 75. W celu prowadzenia dalszych badań M-r M-nych założono w r. 1878 na koszt tychże państw Biuro Międzynarodowe Miar i Wag w Sèvres pod Paryżem i tam złożono wzorce międzynarodowe. Z pomiędzy prac, wykonanych w Biurze zasługuje na wyróżnienie porównanie metra z długością fali świetlnej, dokonane przez Michelsona; znalazł on długość metra równą 1 553 164 długościom fali, wysyłanej przez kadm w powietrzu o 15° i ci-śnieniu 760 mm.. Doświadczenie to, powtórzone po 15-u latach, dało tę samą liczbę, co dowodzi, że długość metra nie uległa zmianie w tym czasie. W ten sposób porównano metr z pewną długością naturalną, niezmienną i łatwo dostępną, co dozwoliłoby na odtworzenie go w razie zniszczenia wzorca, ne ważne badania były przeprowadzone w celu

sprawdzenia ciężaru 1 dm. sześciennego wody; ciężar tenokazał się o 28 mg. mniejszy od klgr. wzorcowego. Wskutek tego komisya międzynarodowa przyjęła jako określenie litra tę objętość, którą zajmuje kilogram wody destylowanej przy ciepłocie swej największej gęstości i przy ciśnieniu 760 mm. rtęci, a więc objętość nieco większą od dm. sześć., jednak o wielkość tak małą, że tylko przy badaniach nadzwyczajnie dokładnych zachodzi potrzeba uwzględnienia tej poprawki. Prócz tego, mając na uwadze, że ciężar jest wielkością zmienną wraz z położeniem geograficznem, komisya uznała kilogram jako jednostkę masy, a nie jak dotąd ciężaru (ob.

cy V₂₄ częścią łokcia małego. Długość stopy, wynosząca około połowy takiego łokcia, ¹/₆ zaś sięga, nazwana została „stopą“. Skok człowieka rozpędzonego uważano za największą miarę kroku ludzkiego, większą od „sięga“ a równą połowie „laski“ czyli pręta i ze stu takich skoków stworzono „staje“, ,,stajanie“. Zwykły garnek gliniany do warzenia strawy, zwany w sta-ropolszczyźnie „garncem“, stał się miarą nalewną czyli „garncem piwnym“, gar zaś dwa razy większy, używany do przechowywania czy sypkich, został garncem podwójnym czyli „zbożnym“, t. j. zbożowym. Słowem wszystkie miary, które wystarczały w życiu domowem, noszą nazwy polskie. Wszystkie zaś ściślejsze, które weszły w użycie przez zawiązanie stosunków handlowych z kupcami zagranicznymi,

naz-

rze-

Masa).—M. M-ne są dziś b. rozpowszechnione.

Jako obowiązujące wprowadziły je kraje: Argentyna, Austrya, Belgia, Brazylia, Bułgarya,

Chili, Czarnogórze, Finlandya, Francya, Hisz- wzięto od sąsiadów i tylko spolszczono ich pania, Hollandya, Kolumbia, Luxemburg, Mek- wy cudzoziemskie: cal, mila, wierteł, łaszt, syk, Niemcy, Norwegia, Peru, Portugalia, Ru- kłofta, tatra, antał, fasa, tuzin, mędel, łut, funt, munia, Serbia, Szwajcarya, Szwecya, Urugwaj, gwicht, giry, szalki, centnar, gruntwaga, mórg, Węgry i Włochy. Użycie M. M-ych jest do- sznur, huba, łan i inne. W prawodawstwie wi-zwolone, lub też częściowo obowiązujące: w An- dzimy z jednej strony usiłowanie ujednostajnie-glii, Boliwii, Danii, Egipcie, Grecyi, Gwatemali, nia miar i wag w państwie, z drugiej wyrozu-Costa-Rice, Nicaragui, San-Salvadorze, Hondu- miałość na różnice prowincyoualue, odwiecznym rasie, Japonii, Paragwaju, Rosyi, Siamie, St. zwyczajem miejscowym uprawnione. Prawo z Zjednoczonych A. P., Turcyi i Venezueli. Nadto r. 1420 powiada: „Miary zboża, sukien i innych Chiny i Japonia unormowały miary używane rzeczy ziemnych, przez kmiecie do targu wożo-według ich stosunku do M-r M-ych. W pra- nych, przez wojewody na każdy rok stanowio-cach naukowych i technicznych M. M-ne są ne być mają“. W r. 1511 uchwalono, że „mia-powszechnie używane; one też posłużyły za ra z starodawna postanowiona, ma być od kup-podstawę do utworzenia szeregu jednostek, uży- ców chowana, którą gdyby kto utracił, według wanjch w fizyce i technice (ob. Miary, Elek- statutu przez wojewody i starosty karany być try czne jednostki). — Liter.: Mćchain ma“. („Vol. leg.“ I, f. 376). W r. 1565 posta-et Delambre „Base du système métrique“; Bi- nowiono, że ,,miary i wagi wszelakie wszędzie gourdan „Le système métrique des Poids et jednakie być mają, które wojewodowie po tym Mesures“; Guillaume „La convention du mètre sejmie, każdy w swojem województwie, uczy-et le Bureau intern, des Poids et Mesures“; ni wszy konwokacyę dygnitarzów i urzędów sta-„Travaux et Mém. du Bureau intern, des poids rościch, i Rady miasta główniejszego, w onem-et mesures“ (XI tomów); Tallent „Hist, du że województwie powinni opowiedzieć i spra-Système métrique“ (Paryż 1910); Kramsztyk wiedliwie wymierzawszy, oneż na zamki głów-„Stulecie metra“ („Ateneum“ 1895). Dr-W Wer-    ne starostom, i do każdego miasta i miastecz-

Miary w Polsce. Do najdawniejszych na- ka pod swą cechą oddać, gdzie na ratuszu ma-leżeć muszą takie określenia głębokości jak: po ją być chowane, darmo każdemu wymierzone kostki, po kolana, w pas, w pachy, głęboko na i wszędy pod winami w statuciech opisanemi chłopa, na dwa lub trzy chłopy. Ręce rozkrzy-    używane“. R. 1507 waga i łokieć krakowski z

żowane poziomo “dawały „siąg“ czyli długość,    poznańskim zostały porównane, a lwowski i lu-

do której sięgały ich kończyny. Tkanina trzy-    bełski w swojej mierze zostawiono. R. 1532

mana za jeden brzegipalcami a drugim do-    miara płocka z poznańską zrównana. R. 1565

ciągnięta do środka piersi dawała „łokieć przepisany wszystkiej Koronie łokieć krakowski, wielki“, zaś od palców do pachy — mały. jako też zalecono, aby w jednem województwie Później łokieć wielki nazwany „giętym“ lub    jednakie były miary. R. 1569 w-dztwu Podla-

„strzałą“, miał bowiem długość strzały od łu-    skiemu (na żądanie Podlasian przyłączonemu

R. 1616 po-

ku, mały zaś, przyjęty przez kupców, nazwano od W. Księstwa Lit. do Korony) nakazano mieć „kramnym“ a w w. XVIII pozyskał nazwę u- miary takie, jak w Warszawie, rzędową „warszawskiego“. Obwód głowy raęż- stanowiono, aby we wszystkich miasteczkach, czyzny dorosłego dawał także długość zbliżoną tak królewskich jako też duchownych i szla-do łokcia małego. Największa długość rozwar- checkich, wszystkie miary w każdem w-dztwie tości pomiędzy końcem palca wielkiego i ser- były jednakowe. R. 1613 nastąpiła uchwała decznego dała „piędź“. Takich piędzi liczono    co do miar wileńskich i kowieńskich. Nakazano

w łokciu wielkim 4, w małym 3. Szerokość    także, aby miary wymierzone i cechowane by-

palca wielkiego (w brzuścu) dała cal, będą- ły żelazem, okowane, albo z miedzi urobione,

A. Kr.

A-

jedne na ratuszu a drugie w grodzie zostawały i potrzebującym dawane były. W latach 1565 i 1633 porównano miary księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego z krakowskiemi. („Enc. Staropol.“, t. III).

Miarz lekarski, ob. Imperatoria O s-t r u t h i u m.

Miaskowski Kacper Malcher, poeta polski w. XVII, Leliwczyk, urodzony w Smogo-rzowie (nad granicą śląską, koło Wielkiego Strzelcza w pow. Krobskim), żył w warunkach skromnych; jeden z braci, Baltazar, urn. r. 1633 jako sufragan włocławski. Parał się rolą i dzierżawcami, np. między Mazurami w Włoszczowie pod Gąbinem; wkońcu osiadł w ojczystym Smo-gorzowie, gdzie i umarł d. 12 kwiet r. 1643 w 73 r. życia, jak z własnego nagrobku w kościele wielkostrzeleckim wypływa: żywot spędził „w pobożności chrześciańskiej na czytaniu i pisaniu pism uczonych“, jak tam czytamy. Do ogłaszania rzeczy własnych drukiem wziął się bardzo późno; jego „Zbiór rytmów pizez Malch-ra (!) Miaskowskiego spisany“ wyszedł dopiero r. 1612 w Krakowie (wyd. 2-e, w dwu częściach, „Zbiór rytmów p. Kacpra M.“ itd., w Poznaniu 1622; powtórzył je Rymarkiewicz, dodawszy wstęp i komentarz, w Poznaniu 1855); przeważna część zebranych tu wierszy okolicznościowych odnosi się do wypadków dopiero od r. 1605 począwszy. Osobno wychodził (od 1612 do 1643) jego „Pielgrzym Wielkanocny albo rozmowa podróżnych z Jeruzalem do Emaus“; „Łódź Opaleńska albo na wjazd na biskupstwo (poznańskie) Jędrzeja Opaleńskiego“, oda r. 1608; „Herkules słowieński“ (do J. S. Herbur-ta), 1612. M. jest wyłącznie lirykiem; wyszedł ze szkoły Kochanowskiego, którego szczerze miłował i podziwiał, ale mało naśladował, skoro żywioł religijny w jego pieśniach przeważał, np. Antyfony adwentowe, Rotuły na narodzenie Syna Bożego, Historya na godziny kościelne rozdzielona jgorzkiej męki o okrutnej śmierci Boga wcielonego, Hymny rozmaite i Psalmy i t. d. I stylem znacznie się różnił od prostoty klasycznej Kochanowskiego; lubuje się w wymysłach, ozdobkach, kwiatkach (za co go Herburt podziwiał), całkiem w guście barokowym, wynaturzonym; miesza fatalnie Olimp pogański z chrześciańskim, język i wiersz twardy, chociaż energiczny i wyrazisty; nie ustrzegą się gwary wielkopolskiej. Oprócz wierszy religijnych pisał liczne okolicznościowe, nagrobki, powitania, tryumfy (kirchholmski i in.), nenie (na śmierć J. Zamoyskiego i in.), polityczne (na rokosz Zebrzydowskiego; mimo zażyłości z Her-burtem staje tu po stronie królewskiej, pisze nawet apologię króla przeciw paszkwilowi i in.); niektóre, odnoszące się do własnych przejść życiowych poety, wcale się udały, np. Waleta Włoszczonowska (żegnająca i charakteryzująca dobitnie miłych Mazurów) albo rzewny wiersz na śmierć małego Rybskiego i in.; Hieronima

Powodowskiego (archipresbitera krakowskiego) nazywa Arystarchem swoim i dziękuje mu „za mych hebel rytmów niechędogich“. Znać na wierszach, że pisane w wieku podeszłym: rzadko uchybiają powadze; szeroko opisują (jego „mięsopust polski“ tułał się długo po sylwach szlacheckich). Są i inue znaki czasu: nietole-rancya religijna już się jawnie zgłasza (np. w liście Lutera z piekła i in.). U nas go nieco przeceniano.-Por. monografie J. Wierzbickiego (w „Sprawozd. gimnaz. wadowickim“ 1893) i L. Dziamy ,,Zapatrywania polityczne K. M-go“ („Roczn. poznański“, 1895).

Miaskowski Baltazar, brat Kacpra, d-r teologii (* ok. 1562 w Smogorzewie); poświęciwszy się stanowi duchownemu, w r. 1592 przeniósł się z Poznania do Włocławka i mianowany został przez biskupa Hier. Rozrażew-skiego kanonikiem kujawskim i kaznodzieją, a następuie archidyakonem pomorskim. B-p Paweł Wołucki wyniósł go na swego suffragana i biskupa margarentańskiego. Słynął z pobożności, przykładnego życia, gorliwości o dobro Kościoła i nauki. Um we Włocławku r. 1633, pochowany w katedrze tamecznej, gdzie dotąd ma nagrobek. Jest w druku: „Próba na obieranie wiary do zbawienia koniecznie potrzebnej“ (Krak. 1616), przekład jęz. łacińskiego.

Miaskowski 1) W o j c i e c h, dyplomata polski, herbu Bończa, syn And. komornika poznańskiego, dworzanin łożniczy i cześnik królewski, nast. podkomorzy lwowski. R. 1632 podpisał elekcyę Władysława IV, a w r. 1648 Jana Kazimierza. W 1. 1638, 1640 i 1641 odbywał poselstwa do cesarza Rudolfa, do Amurata IV i Ibrahima, cesarzów tureckich. R. 1647 wyznaczony był z sejmu do zasiadania w komissyi złożonej w połowie z Węgrów, w połowie z Polaków do sądzenia spraw wynikająch między pogranicznymi mieszkańcami państw obu. R. 1649 odbywał poselstwo do Chmielnickiego. Żył jeszcze w r. 1658. Kiedy umarł, nie wiadomo. Zostawił opisy po polsku poselstw odprawionych, z tych ogłoszono w druku: „Dyaryusz drogi do wojska zaporożskiego w r. 1649“ („Zbiór pam. o dawnej Polsce“, Niemcewicza i daleko lepiej z poprawniejszego rękopismu w „Źródłach do dziejów Polski“, A. Przeździeckiego i Grabowskiego) i „Opisanie poselstwa do Ibrahima i Murata cesarzów ottomańskich“ u Niemcewicza.— Por.: „Pam. izdanija Kijów, komissii“ 1848 I; Michałowski „Księga pamiętnicza“ 1864.—2) Zygmunt, brat poprzedzającego, kaznodzieja zakonu dominikanów w Poznaniu, dr teologii, sławny swego czasu mówca, marsz, trybunału kor. 1629, na sejmie r. 1639 wyznaczony posłem do Turcyi. Jest w druku godne wspomnienia jego dziełko: „Laurea doctoralis Sigism. Miaskowski Ord. Pred. quam Alberto Mianowski legato ad Imper. Tur car. offerunt studiosi“ (Ołomuniec 1638). — Por.: Barącz „Rys Zak. kaznod.“ II, 61—3.

t. XXII).

Miaskowski Józef, h. Bończa, pierwszy i ostatni zarazem biskup warszawski (* 1741—f 1804 w Warszawie), syn Kacpra, rotmistrza kawaleryi autoramentu obcego, i Joanny Skar-bek-Malczewskiej. Kiedy staraniem nuncyusza Litty’ego doszło w r. 1798 do skutku rozgraniczenie kościoła katolickiego w Polsce według granic politycznych trzech państw rozbiorczych, nastąpiło utworzenie na ziemiach polskich pod zaborem pruskim odrębnej dyecezyi warszawskiej. Najwięcej zabiegał koło tego Fryderyk Wilhelm pruski i przedstawił to papieżowi d. 20 lut. r. 1797. Pius VI przystał na ten podział kościoła polskiego i dekretem konsysto-rza z paźdz. r. 1798 (z Florencyi) utworzył samodzielne bpstwo warszawskie, kollegiatę św. Jana wywyższył do godności kościoła katedralnego, a pierwszym pasterzem utworzonej dyecezyi ustanowił i potwierdził na przedstawienie rządu pruskiego bezbarwnego proboszcza katedry św. Jana w Warszawie, ks. Józefa Bończę-M-go. M. objął rządy nowej dyecezyi w r. 1800, co też dyecezyanom swoim obwieścił przez list pasterski z d. 9 lut. r. 1800, napisany przez Woronicza, i sprawował je do samej śmierci w r. 1804. Oddany wyłącznie sprawom kościoła, niczem się nie odznaczył.—Por.: T. Bukowski „Illustr. J-o Bończa M. episcopo varsoviensi in solemni eius ingressu od cathedram episco-palem recens erectam“ (s. 1. 1799).

Miaskowski Stanisław, kanclerz kra-kantor gnieźnieński i sandomierski,

u nas

v.

Miaskowski Adryan, Jezuita, matematyk i teolog (* w Wielkopolsce 1656—f 1737), był w różnych kolegiach profesorem matematyki, filozofii i teologii, ząrządzał kolegiami w Poznaniu, Krakowie i Jarosławiu, domem profe-sów w Krakowie i całą prowincyą polską. Wydał wiele dzieł w jęz. łac.: ,,Expedita sa-lutis via per exercitia spiritualia a S. Ignatii monstrata“ 1718, tłum. na jęz. poi. „Nieomylna do zbawienia droga“; „Introductio in uni-versam Aristotelis philosophiam“ (1720); „Deus in essentia unus in personis Trinus“ (1823); „Deus Homo seu Incarnatio Verbi divini et ex-cellentia deiparae Virginis Mariae“ (1728); „Angeli theologice propugnati“ (1730 i 32) (obszerne genealogie Wodzickich); traktaty teologii o końcu ostatecznym, o czynach ludzkich itd. (Dokładny wykaz dzieł w Bibliogr. Estreichera,

u. a

E. Chvr,

kowski,

książę sieluński, proboszcz płocki, syn Jana herbu Bończa, nauki pobierał u Jezuitów w Poznaniu i w Kaliszu, kończył zaś w Akad. krakowskiej. W Rzymie słuchał teologii i wyświęcony został na kapłana. Za powrotem do kraju, wnet uczyniony kanonikiem gnieźnieńskim, a r. 1728 krakowskim, mianowany tamże kanclerzem r. 1735, był administratorem generalnym sede vacante arcyb-pstwa gnieźnieńskiego po Teod. Potockim, Prezydował na trybunale koronnym w r. 1739. Urn. w Gnieźnie r. 1750.

Miaskowski Feliks, publicysta i ekonomista polski (* 1809 —f w styczuiu 1889 w Paryżu), kształcił się u O. Pijarów na Żoliborzu, r. 1829 ukończył wydział prawny uniwersytetu warsz. ze stopniem magistra. Wysłany przez ks. Ksawerego Lubeckiego za granicę dla poznania się z instytucyami kredytowemi, po powrocie do kraju, wszedł do komisyi spraw wewnętrznych, gdzie został komisarzem fabryk. Od r. 1850 był dyrektorem kancelaryi w Izbie obrachunkowej. R. 1854 przeniósł się do Petersburga i wstąpił do służby w sekretaryacie stanu Król. Polskiego. R. 1876 wysłużył emeryturę. W literaturze wystąpił naprzód z tłumaczeniem na jęz. francuski niektórych utworów A. Mickiewicza (wspólnie z Gustawem Fulgen-ce Olivierem przełożył: „Conrad Wallenrod, Le Faris, Sonnets de Crimée“, Paryż 1830). Próbował i dziennikarstwa: r. 1838 wydawał „Korespondenta“ (dwa razy na tydzień) wraz z dodatkiem tygodniowym „Rozmaitości“. Najwięcej wszakże rozgłosu osiągnął rozprawami ekono-micznemi, skierowanemi do większego uprzemysłowienia kraju. Wiele w tym względzie cennych uwag zawarł w pracy „Rzut oka na wystawę płodów przemysłu krajowego i rossyj-skiego w Warszawie r. 1845 odbytą“ (Warsz. 1846), gorąco popierał żeglugę parową na Wiśle („O przedsięwzięciu żeglugi parowej na Wiśle“, Warsz. 1846), przełożoną przez siebie na jęz. polski pracę L. Somojłowa „O zakładach przemysłowych gub. Moskiewskiej“ (Warszawa 1848) zaopatrzył w b. ciekawy wstęp „O zamierzonym związku celnym handlowym między Polską i Rossyą“, skreślił „Zarys projektu założenia Banku handlowego“ (Warsz. 1859) oraz pracę „Du crédit foncier et son avenir en Russie“ (Petersburg 1860). Pisywał artykuły do pism ekonomicznych francuskich oraz do „Journal de St. Petersbourg“. Był członkiem rzeczywistym Tow. petersb. geograficznego. E- Ghw-Miaskowski August von, ekonomista niemiecki (* w Pernau [Inflanty] 1828 — f 1899 w Lipsku), pierwotnie docent w Rydze, potem profesor w Jenie, Bazylei, Wrocławiu, Wiedniu, Lipsku. Pisma ważniejsze „D. Verfassung d. Land-, Alpen-u. Forstwirtschaft d. deut. Schweiz XIII Jahrh. bis in d. Gegenwart“ (1878); „D. Schweiz. Allmend v. XIII Jahrb. bis in d. Gegenwart'⁴ (1879); „D. Erbrecht u. d. Grundeigentumsverteilung in deut. Reiche“ ( 1 884 — 6); „Agrarpolit. Zeitfragen“ (1889); „D. Problem d. Grundeigenthumsvererbung“ (1890, po franc, w ,,Rev. d’écon. polit.“ 1890); „Lorenz v. Stein“ (1890); „Die Anfänge d. Nationalökonomie“ (1891).    s’ P-

Miasta (łac. urbs, civitas, municipium, oppidum, niem. Stadt, Staroniem. Burg, Weich, Wich-, starołac. vicus — gr. ootoę, miejsce obwarowane; słów. lirad, gorod\ ang. city. town, franc, cité, ville) w znaczeniu społecznem jest przeciwstawieniem wsi. 1) P o j ę c i e. Podział

ognisk ludności na miejskie i wiejskie, wyraźny w ogniskach swoich krańcowych, nie ma tej przejrzystości w utworach pośrednich. Cechy, niegdyś wyróżniające M., dziś przeważnie nie mają znaczenia. Wały i mury opasujące gród starożytny znikły obecnie; wyłączne prawa targu i organizacyi cechowej, posiadane przez M-a średniowieczne, ustawodawstwo współczesne uchyliło również, jak i dawne różnice prawne i ekonomiczne w stanowisku prawnospo-łecznem mieszczanina i wieśniaka. Probierz urzędowy nie jest również dostateczny do określenia skupienia ludności, jako M-a, często bowiem napotykamy zarówno wielkie wsi, o piętnie wybitnie miejskiem, jak i liczne urzędowe M-a o piętnie wyłącznie wiejskiem. Także chwiejny jest podział skupień ludzkich na M. i wsi zależnie od przewagi zajęć bądź przemysłowo-handlowych bądź rolniczych: przenoszenie się wielu gałęzi przemysłu wielkiego na wieś, przekształcanie się przemysłu domowego wiejskiego na wielkoprzemysłowy, rozwój środków komunikacyjnych oraz wtargnięcie przemysłu do rolnictwa, sprawiły pod tym względem zmiany znaczne Pomimo to w statystyce ludności przyjęto uważać skupienia ludności powyżej 2 000 m-ców jako M-a, poniżej—jako wsi. Lecz i ten podział, przez statystyków francuskich wprowadzony, nie jest właściwy. Bądźcobądź wszyscy uznają jednomyślnie, że skupienia ludności ponad 100,000 m-ców uważać należy za wielkie M-a. Wyróżniają się one dziś zarówno szybszym wzrostem liczebności swej ludności, jek i rozlewnością życia. Rozrastają się nietylko na rzecz wsi, ale i z ujmą dla wzrostu M. pomniejszych, tak że wzrost M. dzisiejszych jest właściwie wzrostem M. wielkich. U nas, w Król. Polskiem, w osta-tniem 50-leciu (1856 — 1905), kiedy ogół ludności wzrósł o 149$, a ludność wiejska powiększyła się zaledwie o 123$, to ludność miast i osad podniosła się o o 197$, Warszawa zaś w tym samym czasie wzrosła o 392 $ . Nie dość tego. Małe M-czka i średnie prawie wyłącznie żyją życiem własnem, oddziaływując co najwyżej na okolice bezpośrednie, wielkie natomiast M-a wywierają wpływ rozległy, nabierają doniosłości narodowej, często nawet międzynarodowej przez łączenie się coraz gęstszemi nićmi interesów materyalnych i duchowych ze światem całym. Z tego względu wielkie M-a są oddzielnie uwzględniane w wielu prawodaw-stwach spółczesnych, a w klasyfikacyi ludności uznał je Międz. Instyt. Statystyczny za grupę osobną, w dziale ludności miejskiej. Z M. polskich do tej grupy należą w Król. Polskiem —Warszawa, Łódź, w Galicyi — Lwów i Kraków, w W. Ks. poznańskim — Poznań. 2) Powstanie M. M- ukazują się w (rozwoju społecznem z dawnych miejsc obronnych: grodów, sypanek (lit. pile, gr. 7ioXię) i nadewszystko są ogniskami

Wielka Enc. Pows*. Ilustr Ser. I. Tom XEVT. Zesz. 367b.

tworzącej się władzy książęcej. Wyodrębnienie się rzemiosła z pośród domowej rolniczej gospodarki naturalistycznej i ześrodkowanie powstających rzemiosł ostatecznie ustaliły M. jako odrębny utwór społeczny—stały się ogniskami wyodrębnionej działalności przetwórczej, a nadewszystko handlowej, dźwignią gospodarstwa towarowo-pieniężnego, które stąd przedostawało się do wiosek i rozsadzało dawne wzory życia. Jedynie na wybrzeżach Azyi Mniejszej, Gre-cyi, wogóle w obrębie Śródziemnomorza rozwój poszedł nieco odmiennie, wogóle przekształcając wszelkie skupienia ludności w ogniska większe, miejskie (por. Desmolins „Szlaki dziejowe“).— Przechodząc do początku M. średniowiecznych, warto zaznaczyć, że w obrębie dawnego państwa rzymskiego municipia rzymskie były przeważnie punktem wyjścia dla miast nowoczesnych. Co do Niemiec, które w większości swej leżały po za obrębem urządzeń miejskich, to i tutaj pierwsze są zazwyczaj pochodzenia celtyckiego, niekiedy rzymskiego: Bazylea (Basilea), Breisach (Mons Brisiacus), Strasburg (Argentoratum), Worms (celtycki Bor-betomagus), Moguncya (Moguntiacum), Wiesbaden (Castellum Matiacum), Koblencya (Confluentes), Kolonia (Colonia Agripeusis), Wiedeń (Vindobona) i t. d. Frankońskie M-a były w zasadzie rozrosłemi dworami książęcemi; nieobwarowane, nosiły nazwę vïllae, która to nazwa pozostała dotąd M-om francuskim (villes).—Wielką dźwigną twórczą w Średniowieczu był Kościół: około klasztoru i siedziby biskupa osiadało kupiectwo i rzemieślnicy. Zwykle rozstrzygała obecność rzeki spławnej, blizkośó brodu, dogodność portu i inne ułatwienia komunikacyjne (M-a kończące się na Furt, Bruek lub Brück, np. Frankfurt, Osnabrück). Pierwotną nazwą M-a niemieckiego jest Burg i dopiero później powstaje nazwa Stadt (Pierwszej nazwie odpowiadają łacińskie civitas, urbs, oppidum, castrum a. castellum, drugiej locus, viens, villa, curtis t. j. miejsca nieobwarowane). W w. X wskutek najazdu Madziarów i obaw przed wtargnięciami Słowian zaczęły powstawać w Niemczech M-a strategiczne: Quedlinburg, Mezibor, Goslar. Wogóle jednak Wieki Średnie nie sprzyjały rozwojowi M-st. Stawał na przeszkodzie brak sposobów tłumnego a taniego dowozu żywności. M. musiały budować śpichlerze municypalne dla zapewnienia sobie zboża na wypadek nieurodzaju, starać się o przywileje co do zatrzymywania zboża w swojej okolicy. Rozmiary ich były prócz Hollandyi i Włoch bardzo niewielkie, w w. XV kilka, co najwyżej kilkanaście tysięcy. Dopiero powstanie kolei żelaznych umożliwi wielkie M. nowoczesne. Do liczby M. większych w Średniowieczu należały: Medyolan, Wenecya, Rzym, Bolonia, Barcelona, Florencya, Neapol, Palermo, Londyn, Brügge, Kolonia, Lubeka i jeszcze kilka

K. Chw.

M. francuskich i hiszpańskich, Jedynie Caro-gród oraz ogniska handlu wschodniego, jak Bagdad, Kair i Damaszek były w bredniowieczu istotnie M-i wielkiemi. Dopiero przewrót techniczny w środkach wytwórczości i komunikacyi

w. XVIII i XIX wpłynął stanowczo na rozwój M. i nadał im piętno nowe: powstawać zaczęły nowe M-a, swego rodzaju jarmarki rok cały trwające, gdzie każdy obywatel o każdej porze wszystkiego dostać może. W ostatniem zaś 30-leciu M-a, a raczej wielkie M-a, rozpowszechniły się do tego stopnia i dosięgły tak zdumiewających rozmiarów, że dało to uczonym niektórym pobudkę do twierdzenia, że żyjemy w okresie cywilizacyi wielkomiejskiej. Istotnie, M. wielkie które, już w okresie początkowym swego wzrostu, stały się ogniskami przekształcenia państw w duchu mieszczańsko-konstytacyjnym, dzisiaj są dźwignią, stwarzającą centralizacyę społeczną a nawet międzynarodową. Taki Paryż i Londyn tworzą w państwach odrębne państwo, większe niż niejedno z samodzielnych państw europejskich co do liczby obywateli. Przewaga ta nawet uwidocznia się m inn. w tym fakcie, że w krajach przemysłowych ludność miejska wzrasta o wiele prędzej, niż ludność kraju całego. Ludność zaś wiejska wszędzie wykazuje o wiele słabszy przyrost liczebny i nawet zmniejszenie swej ludności. Tak w Stan. Zjednoczonych kiedy to w r. 1840 ludność wiejska tworzyła 91 '48$, a miejska (M. powyżej 8 000 m-ców) — 8.52 $, w r. 1900 pierwsza wynosiła już 66.9 $ ogółu, druga — 33.1$. W Anglii ludność miejska (powyżej 3 000 m-ców) w r. 1850 wynosiła—50$ ogółu, w r. 1991 już 77.03 $ ogółu. W Prusach ludność miejska wynosiła: w r. 1849—26.52$, r. 1858—29.61$, r. 1871-32.33$, r. 1885 — 37.27$, a w r. 1900 już 55.55$. We Francyi podniosła się z 24.46$ w r. 1846 do 37.4$ w r. 1891. Nowoczesne wychodztwo ludności wiejskiej do M. i okręgów przemysłowych nie ma sobie równego w dziejach i przez niektórych uczonych poczytywane jest za oznakę, że znajdujemy się w przededniu nadejścia nowego okresu dziejowego: tułactwa cywilizowanego,

t. j. ciągłej zmiany miejsca zamieszkania przez człowieka pracy. A jednak pomimo takiego przenoszenia się ze wsi do M-st przybysze zaledwie wypełniali luki, wywołane po M-ach przez wysoką śmiertelność. Ostatniemi dopiero czasy stosunki polepszyły się i M-a wykazują już przyrost naturalny ludności własnej. Francuskie i włoskie nie zdołają wprawdzie utrzymać swego poziomu drogą własnego przyrostu naturalnego, ale w Niemczech, Szwecyi i Austryi Węgrzech M-a wykazują już od 22$ do 50$ własnego przyrostu, w Anglii zaś—75$ i więcej. Wskutek tego M-a przestały być, jak dawniej, pożeraczami ludności, a przeciwnie same poniekąd już dzisiaj przyczyniają się do jej wzrostu. 3) Charakter M, nowoczesnych. Struktura ludności M-st jest nieco odmienną od takiejże struktury wsi (ob. L u-d n o ś ć). Pod względem płci M-a wyróżniają się stosunkową przewagą płci żeńskiej uad męską i to w stosunku prostym do wielkości M-a. Dalej, kiedy ludność w ogólności ugrupowana według wieku, przedstawia kształt piramidy lub dzwonu, ludność M, uszeregowana według wieku, tworzy formę bąka mającego średnicę, której wielkość zmienia się w stosunku prostym do wielkości M-a. Pod względem urodzeń, ślubów i zejść M-a nie wiele się różnią od wsi. A kiedy wytwórczość M. średniowiecznych składała się tylko z wyrobów rzemiosła, obliczonych przeważnie na popyt miejscowy lub co najwyżej wsi okolicznych, to dzisiejsze M-a liczą na popyt narodowy, a wielkie nawet na międzynarodowy. Z M-i śre-dniowiec/uemi M. obecne mają tę cechę wspólną, że są również wytwórcami, natomiast z M-ami sta-rożytnemi nic ich nie łączy. Od obu zaś odróżnia je rola czynna, z jaką w stosunkach gospodarczych i prawno-społecznych występują. Przekształcają wieś pod względem społeczno-gospodarczym i dodają bodźca do rozwoju napiętej uprawy roli i udoskonalenia techniki rolnej. Nie mniej głębokim jest wpływ społeczny M-a spółczesnego na wieś., niosą tam wiedzę i nowe wzory życia. —Por.: M. w Polsce, Ludność, Samorząd miejski. Ob.: Hüllman „Städtewesen im Mittelalter“ (Bonn 1825—1829, 4 t.); Below „Territorium u. Stadt“ (Monachium 1900); Rietschel „Markt u. Stadt in ihr. rechtlichen Verhältniss“ (Lipsk 1897); Below „Die Entwickelung d. Grosstädte in Europa“ (1894); K. Bücher „Die inneren Wanderungen u. das Städtewesen in ihr. entwick-lungsgeschichtl. Bedeutung“ (w „Entstehung d. Volkswirstscliaft“, Tubinga 1893); L. Krzywicki „Wieś i miasto“ („Kwestya rolna“, Warsz.

1903) oraz „Ludy“ (dobór antropologiczny wywoływany przez miasto); Meuriot „Des agglomérations urbaines dans l’Europe contemporaine“ (Paryż 1897); R. Pöhlman „D. Ueber-völkerung d. antiken Grosstädte im Zusammenhang m.d, Gesammtentwicklung städtischer Civilisation dargestelt“ (Lipsk 1884), R. Moyo-Smith „Statistics a. Sociology“ (Nowy Jork 1895); E. Vandervelde „L’exode rural et le retour aux champs“; A. Weber „The Growth of Cities in the XIX Century“ (Londyn 1899);

E. Chwalewik „Wielkie M-a, ich rozwój, wzrost i przyszłość“ (Warsz. 1907); oraz „Jak M. organizuje wieś“ („Wiedza“ 1908, J\sJ\2 29 i 30); dr. J. Polak „Wykład hygieny M. z uwzględnieniem stanu zdrowotnego i potrzeb M. polskich“ (Warszawa 1908).

Miasta w P o 1 s c e. 1) Okres pierwszy. a) P o-czątki. Pojęcie prawne M-a wytwarza się później, niż samo ich powstanie. W całej Europie zachodniej powstawanie miast przypada na wiek X i XI, u nas w Polsce na wiek XIII, natomiast pojęcie prawne M. wytwarza się w w. XII. M. jako pojęcie prawne musi mieć jarmark i wogóle rynek zbytu i dostarczania towarów, własny samorząd i niezależność, nawet polityczną.—Zarówno w Polsce, jak i w Europie zachodniej, przyczyną powstania miast jako odrębnego czynnika państwowego, były zmiany gospodarcze w społeczeństwach ówczesnych ( wiek IX i X), a mianowicie przejście od gospodarstwa naturalnego do wymiennego. M-o kształtuje się powołi, jako nowy czynnik polityczny i społeczny, nim wykończy swój ustrój. Jego początkiem jest założenie i zorganizowanie targu w jakiemś miejscu danego okręgu, tj. stworzenie punktu, dokoła którego zbierałaby się ludność okoliczna celem wymiany wzajemnej towarów. Dokoła takiego punktu, czyli targu, gromadzą się kupcy. Ci kupcy tworzą z czasem organizacyę w odmiennych niż inne stany żyjące warunkach, a zatem potrzebujące dla siebie uregulowania odmiennego swych stosunków prawno-pry watnych i politycznych. To jest pierwszy okaz M-a i prawodawstwa miejskiego, które dalej rozwija się i coraz szersze zatacza kręgi, bardziej wyodrębnia się od innych stanów, swojem prawodawstwem i ustrojem, swoją niezależnością silną i instytucyami. U nas w Polsce rodowody M-a są podobne, ale już nie takie same. I tu rosły z biegiem lat potrzeby ludności i sama ludność w miarę rozrostu samego państwa Piastów. Jakoż w okresie Bolesławów zjawiają się ogniska, jak Kruszwica, Poznań, Gniezno, Kraków, Kalisz, Sandomierz itd., bogatsze ludnością i znaczeniem wobec innych, ogniska całej okolicy i to nieraz niemałej, w których życie skupia się silniej i objawia goręcej, ale nie są to M. w pojęciu prawnem, istotne. Są to siedziby biskupów i dostojników państwa (wojewodów, kasztelanów, żupanów). Z czasem stają się one M-mi. Ludność polska żyje wyłącznie z ziemi, jako ludność rolnicza i wszystka podległa jest pośrednio lub bezpośrednio księciu. A tymczasem wraz z chrześciaństwem i klasztorami, skutkiem ciągłych wojen z Niemcami, kultura niemiecka wpływać poczyna coraz silniej na Polskę i powoli wytwarza potrzebę gospodarki wymiennej. Ten wpływ kultury niemieckiej, rosnące wymagania ludności miejscowej, cały szereg wypadków politycznych w w. XII i na początkach w. XIII, wszystko to razem sprowadza kolonizacyę niemiecką, która rozpoczyna się od zakładania mnóstwa nowych wsi, na surowym korzeniu, tj. miejscu nieza-mieszkałem (lasy i puszcze, jeziora bagniste itd.), a kończy wytworzeniem M-a. Kolonizacyę wogóle w Polsco rozpoczynają Zakony do Polski sprowadzone i jako same pochodzenia obcego (np. Niemcy, Włosi), obcych sprowadzają osadników na owe puste, rozległe obszary, nadane sobie przez księcia czy innego magnata. Czynią to przedewszystkiem Cystersi. Widok osady takiej czyli kolonii, a zarazem porówna-

Die jej dobrobytu, a bogactwa zakoiiu, którego są własnością, widok uadto napiętego gospodarstwa, zachęca i książąt samych i możnych do naśladowania przykładu. Dzieje się to naprzód na Śląsku, sąsiadującym z marchiami niemieckiemi, a którego książęta, Piastowie, pozostają w ścisłych stosunkach z dworami niemieckiemi. I oni pierwsi nadają prawo niemieckie całemu szeregowi osad i miejscowości, a za ich przykładem możni. Ta „kolo-nizacya“ przedostaje się do Polski, i bardzo podatny znajduje tu grunt. Nietylko sprowadza się kolonistów z Niemiec, i to nawet z księstw i palatynatów zachodnich, i nowe tworzy się osady, ale i starym nadaje się prawo niemieckie. Nadanie czy przeniesienie na prawo niemieckie jest to nadanie samorządu, niezależności zupełnej. A zaznaczyć trzeba, że w połowie w. XIII to sprowadzanie żywiołu obcego dla Polski było bardzo potrzebne z powodu najazdów tatarskich i wyludnienia siluego, a jednocześnie i w Niemczech zaszły takie wydarzenia, taki nastał zamęt z powodu „Wielkiego bezkrólewia“ i ucisk ludów przez wasalów mniejszych i rozboje na drogach, że wy-chodźtwo niemieckie wzrosło, a „kolonizacya niemiecka“ przynosi z sobą kapitał i wymianę, jako zasadnicze podstawy życia gospodarczego. Ta kolonizacya wsi musi pociągnąć za sobą konieczność „kolonizacyi“ miejskiej, Wieś zajmuje się tylko uprawą ziemi, musi się więc zaopatrzyć w inne potrzeby życia codziennego, a to zaspokojenie mogą dać tylko M., stają się zatem koniecznością. Były w Polsce z czasów dawnych znane targi, ale te, kupiące się koło zamków czy kościołów, dla wymiany towarów nie miały znaczenia większego. Powstają więc w Polsce M. I powstają w w. XIII i XIV coraz liczniej, jako ustroje w swem urządzeniu zasaduiczem odrazu skończone. Bo Polska nie wytwarza M. rodowodowo, a zatem powoli, jak państwa zachodnie, ale bierze gotowy wzór z Niemiec i wogóle z Zachodu. M-ern najwcześniej-szera, w tern znaczeniu prawnem, jest Wrocław, który w r. 1241 otrzymuje „prawo niemieckie“. Później powstaje cały ich szereg, jużto nowych, już to dawnych, znaczniejszych osad i ognisk na to „prawo niemieckie“ przeniesionych: Poznań w r. 1253, Legnica w 1255, Sandomierz (1255), Kraków (1259), Gniezno i Kalisz (1282), Wieliczka (1290), Łęczyca (1292), Lublin (1317), Bochniaitd.—b) Wzory zagraniczne. Wzorem gotowym dla organizacyi M. polskich jest Magdeburg. Z niego biorą swój ustrój cały bez zmiany żadnej, ale niektóre mają ten typ magdeburski w ustroju swoim tylko pośrednio, bo wzięty z Halli, która się na Magdeburgu była wykształciła, ale też i pewne zmiany drobne u siebie wprowadziła. Organizacyę Halli przyjmuje m. Środa (Neumarkt) na Śląsku i na jej ustroju kształcą się niektóre M. polskie. Podo-

bnież ma się rzecz, jak ze Środą i jej naśladowcami, z Chełmnem w Prusach. M-a polskie, później powstałe, wzorowały się zatem albo na Magdeburgu i Środzie, albo na Chełmnie. Prawo zatem miejskie nazywano w Polsce niemiecki e m, albo magdeburskie m (średz-k i e m), albo chełmińskie m. Środa była pierwszem M-em, która otrzymała prawo miejskie. Otrzymała je w r. 1214 z Halli, co podniosło jej stanowisko, bo ona miała to swoje prawo spisane. Niedługo potem (1233) zakłada W. m. Krzyżacki m. Chełmno i osadza na prawie niemieckiem według wzoru Magdeburga, ale rożnem od niego w szczegółach pewnych prawa prywatnego, prawdopodobnie przyjętem we wszystkich M-ch pruskich, a także i na całem Mazowszu; magdeburskie (średzkie) zaś na pozostałym obszarze państwa polskiego. —Z ak łada n i e M-a, lokacya czy również przeniesienie danego grodu i miejscowości większej z prawa polskiego na niemieckie, odbywało się wszędzie w sposób jednaki. Książe sam, biskupi, duchowieństwo wogóle i panowie świeccy za zezwoleniem księcia, gdy chcieli na swoim gruncie założyć M-o, umawiali się z przedsiębiorcą, wyznaczyli mu obszar ziemi, obdarzali go pewnemi, jemu przysługującemi prawami, a wogóle wydawano dla przyszłego M. osobny przywilej lokacyjny, a przedsiębiorca miał się zająć sprowadzeniem ludności na ten obszar, który stać się miał M. Przedsiębiorca ów zajmował się całym rozdziałem gruntu między przybyszów i ułożeniem wszystkiego, czego wymagało M. Wytykano więc rynek, jako główny plac M-a j i dla jego okolicy ognisko życia handlowego i targowego, na nim stawał zwykle kościół i gmachy publiczne; od rynku prowadzono ulice. Każdy z osadników otrzymywał grunt (area), czyli dworzyszcze, na którem stawiał dom; area wynosiła średnio 36 łokci szer., 26 ł. długości (w Krakowie). Z dworzyszcza tego płacił czynsz roczny (census terrestris) na rzecz właściciela M-a, innych względem niego nie mając obowiązków. Tym właścicielem najczęściej był książę, a dopiero później pojawiają się M. prywatne. Z tych, choć niekiedy i z królewskich mniejsze, miasteczka, mają także cechę rolniczą, więc obok dworzyszcz, są w nich i łany. Zasadź ca M-a, czyli ów przedsiębiorca, był w przeważnych razach naczelnikiem M-a i zwał się wójtem (jak na wsi sołtys) i rządził M-em. Zajmował stanowisko uprzywilejowane, godność jego, jako wójta, stawała się dziedziczną i była taką przez czas długi. Otrzymywał zwykle ¹/₆ część dworzyszcz M-a całego i nie płacił z nich czynszu, a za to pobierał czynsz z jatek i kramów, część czynszów z dworzyszcz i część kar sądowych. Stał na czele ławy, do której należało sądownictwo miejskie; ławników było zwykle 7, wybieranych co roku z pośród rzemieślników. Na ręce wójta wystawiał pan dokument lokacyjny M-a,

w którym spisane by dokładnie wszystkie obowiązki, prawa i przywileje mieszczan i stosunek ich do pana. — d) Prawo obywatelstwa. Ludność M-a jest zupełnie wolna. Rządzi się tylko swojem prawem, a w stosunki M-t nikt z obcych, nawet książę, mieszać się nie może i nie ma prawa, zwłaszcza w stosunki wewnętrzne. Prawo obywatelstwa miejscowego otrzymywauo bardzo łatwo i nie skąpiono uiem wcale. Dopiero później, gdy M-o zaludniło się dostatecznie, zaczęto zwracać uwagę większą na przypływ i żądać „listu“ dobrego urodzenia, wymagać by do czasu pewnego przybysz nabył grunt i ożenił się, a dopiero wtedy otrzymywał „prawo miejskie“. W M-ch większych i dawniejszych (np. Kraków) utrzymała się ludność miejscowa obok napływowej niemieckiej; innemu też ona podlegała prawu, czyli zależną była wprost od księcia i jego urzędników. Ale w czasie krótkim zżyły się z sobą te dwie katego-rye i też miejscowa pozyskała prawo miejskie przez wzajemne między sobą stosunki. Ale niebawem zaczęły się tworzyć różnice społeczne między mieszkańcami jego. Na górze stał uprzywilejowany patrycyat, złożony z kupców bogatych i wogóle ze starszych rodów (z osadników pierwszych) a jedynie uprawomocniony do piastowania godności w mieście i do rządzenia, i pospólstwo (plebejusze), przeważnie ubodzy rzemieślnicy i robotnicy bezdomni, ci nie mieli żadnego udziału w rządach M-a. Założenie czyli lokacya M-a również jak przeniesienie, czyli nadanie prawa niemieckiego przynosiły wielkie materyalne korzyści dla właściciela pod względem finansowym, dlatego też i książę (król), jak i pan prywatny chętnie dla tych korzyści wyzbywali się swej władzy i wpływu na stosunki miasta. Pozostają one w luźnym stosunku prawno-publicznym względem państwa, tworząc jakoby państwo w państwie, nie mieszające się w jego sprawy, ale niczem nie przyczyniające się do jego dobra i potęgi. — e) Samorząd. Miasto ma zupełnie osobną autonomię o zakresie szerokim. Do jej wykształcenia się i utrwalenia przyczynia się nietylko osobne, tylko M. obowiązujące prawo niemieckie, zupełnie różne od polskiego, pochodzenie odrębne, ale także wytwarzająca się w miastach Rada miejska. Stan mieszczański w w. XIII i XIV jest i czuje się wyłącznie niemieckim, ze swoimi współbratymcami w ciągłych pozostaje stosunkach i to bliskich, potrzeby państwa nic albo niewiele go obchodzą, i tę swoją odrębność prawną i narodową silnie zaznacza. Dopiero w w. XVI mieszczaństwo zaczyna się spolszczać. Kiedy i jak powstała w naszych M-ch Rada miejska, nie wiadomo. Stanowisko jej było wcale nieznaczne początkowo. Ale z czasem wyrabia sobie stanowisko jedyne w obrębie miasta. Dzieje się to po długiej walce z wójtami, dotychczas wyłącznymi rządcami M., a tę walką ułatwia Radzie nieprzychylne stanowisko wój-

tów niektórych M. wobec królów polskich, którzy też część znaczną władzy, a uawet i charakter urzędowy wójta w znaczeniu dawnera przenoszą na Radę. Mowa tu głównie o buncie wójta poznańskiego i krakowskiego Alberta przeciwko Łokietkowi. Rada miejska przedstawia M-o na zewnątrz, stara się o przywileje nowe, wydaje uchwały obowiązujące mieszkańców, t. zw. Wi 1 k i e r z e. Członkowie Rady zwą się rajcami, a na jej czele stoi burmistrz. Rada jest albo wybieralną i sama się uzupełnia co roku (jest to t. zw. Rada nowa i stara), albo rzadziej naznacza ją pan miasta. Co do owej starej i nowej Rady, to rzecz się ma tak, że pewna część członków ustępuje z rady i na jej miejsce wchodzą nowi; ta Nowa jest właściwą władzą rządzącą i reprezentującą miasto, ale w częstych wypadkach, jako mniej doświadczona, pyta się o zdanie owej Starej rady. W skład tej rady wchodzą także głównie przedstawiciele patrycyatu. Organem wykonawczym Rady miejskiej jest magistrat, z gronem swoich urzędników. Rzemiosła poszczególne tworzą osobne stowarzyszenia, cechy, będące obok Rady miejskiej drugim ważnym czynnikiem w ustroju M-a (ob. cechy) Ta organizacya Rady miejskiej i cechów przyczynia się do szybkiego rozwoju M-a, one tworzą główną przyczynę świetnego rozkwitu ekonomicznego Polski od w. XVI. M. większe, jak Kraków, Lwów, ujęły w swe ręce pośrednictwo w handlu transito przez Polskę, i wchodzą w styczność bezpośrednią z okolicz-nemi i dalszemi państwami: Flandryą, Węgrami, Wschodem, koloniami włoskiemi nad m. Czar-nem itd., kupcy krakowscy lub lwowscy prze-wrożą wprost przez Polskę surowe i przerobione towary z nad m. Czarnego, np. do Niemiec i Plandryi. A ten handel i stosunki rozległe, jak niemniej prawo składu, na mocy którego kupiec obcy przejeżdżający przez M-o, posiadające to prawo, musiał się przez czas określony ze swoim towarem zatrzymać i wystawić go na sprzedaż, przyczyniło się to do zamożności M. (np. uczta Wierzynka w Krakowie, jako jeden z dowodów). Rada miejska rośnie początkowo w znaczenie i atrybucye. Zamiast wyłącznie władzy administracyjnej i reprezentacyjnej przechodzi na nią i sądowa. Wójt i ławnicy wyznaczani są przez nią i wprost od niej zależą; M-o może nawet znieść czy zmienić wyrok sądu wójtowskiego.—Zwolna te M. zaczynają się spolszczać. Krokiem pierwszym, który się był przyczynił do osłabienia stanu mieszczańskiego w jego stosunkach z macierzą niemiecką, było założenie przez Kazimierza W. dwuch instytucyi: l)Sądu wyższego prawa niemieckiego na zamku krakowskim, który był sądem leńskim dla sołtysów, a zarazem wydawał porady prawne, przez co ustała potrzeba posyłania po ortyle do Magdeburga; 2) Sądu sześciu M., gdzie zasiadali wójtowie wymienionych M. w dokumencie założenia tego sądu, który był najwyższą instancyą i ostatnim apelacyjnym sądem miejskim. Instytucye te jednak rozwijały się słabo i poszukiwanie rad i ortyli w Magdeburgu trwało i dalej. — II okres u-padku; a) Warunki wewnętrzne. Ten ustrój miasta, tj. wytworzenie się Rady miejskiej o szerokim zakresie władzy administracyjnej i sądowniczej przez skup wójtostw (tak, że istniejący wójt jest już urzędnikiem miasta) i powstanie cechów, zatrzymuje się w dalszym ciągu. M-a mają samorząd, swoje prawa i przywileje, ale od połowy w. XV zaczynają powoli podupadać, aż z końcem tego wieku pojawiają się szkodliwe dla ich rozwoju i stanowiska konstytucye, które zdają je na łaskę właścicieli i szlachty. M. nie idą naprzód; jedynie usiłują zachować zupełną swobodę Rady. Ale to nie bardzo się im udaje. Wpływ obcy działa na nie i miesza się w jej sprawy coraz silniej. Stan mieszczański zachowuje się obojętnie wobec spraw państwa, mimo wezwań kilkakrotnych wcale nie. wysyła delegatów na sejmiki, ani potem na sejmy, wogóle zamyka się w sobie. Przez to M. nie zapewniły sobie miejsca w sejmie, który opanowuje zupełnie szlachta, a M. nie mają potem siły, ani prawa przeszkodzenia wydawaniu ustaw szkodliwych. Zmieniają się warunki rozwoju ustroju państwa pod względem ekonomicznym. Jest to zdobycie Prus i Bałtyku po wojnie 13-letniej z Krzyżakami, przez co Polska staje się państwem czysto rolniczetn, spichrzem zbożowym Europy. Handel zbożem i jego wywóz prowadzi na rękę własną szlachta i sprowadza sobie towary zagraniczne wprost, bez pośrednika, którym dawniej były M., jako uprzywilejowana i wolna od wszelkich opłat celnych, którym podlegały M. Nadto zajęcie i zdobycie przez Turków półwyspu bałkańskiego, co zburzyło w Europie cały dawny handel wschodni, na M-ach polskich odbiło się silnie, wkońcu odkrycia geograficzne w w. XV i XVI, w inną stronę cały handel europejski skierowały i podkopały stanowisko M. polskich w handlu wszechświatowym. — b) Stosunki wewnętrzne. I w M-ch zaczyna ustrój dotychczasowy się przeżywać. Niektóre M. zdołały uzyskać tyle, że ich Rady miejskie z obieralnych przemieniły się w dożywotnie, ale ta zmiana także zaszkodziła interesom M., bo członkowie takich Rad dbali raczej o korzyści swoje, niż M-a. Cechy zaczynają wyrodnieć jeszcze w w. XVI (Popieranie tylko członków rodzin należących do cechów, choćby nieuzdolnionych wcale jako rzemieślników, zapomocą wysokich opłat wstępu dla innych, choćby i bardzo zdolnych, ale nie posiadających krewniaków w cechu). Dawna organizacya staje się formą przeżytą. Wpływ na rządy M-a uzyskują z czasem i cechy po walce z patrycyatem, a także i pospólstwo, communiłas, które wybiera jako swoich przedstawicieli w części kupców, w części cech-mistrzów w liczbie 20 — 40, bo ilość członków

c)

na

Rady miejskiej była się zwiększyła. Ma też pospólstwo przez swych wybranych kontrolę nad gospodarką Rady, zwłaszcza skarbową, i głos w sprawach ważniejszych, w których Rada musi przedtem porozumieć się z nimi. W M-ach mniejszych rolę tę odgrywają sądy ławnicze. Wójtostwa nie mają żadnego znaczenia, a w miastach prywatnych są w ręku pana, który ma także silny wpływ i na M. samo, bo od niego zależy potwierdzenie Rady miejskiej lub też często sam ją naznacza i każdą uchwałę zatwierdza. Co więcej, zjawiają się w obrębie miast obszary zupełnie niezależne, j u r y-d y k i, osobne domy należące do szlachty, która rządzi się osobno i sądzi również, której mieszczanin nie może pociągnąć do odpowiedzialności za krzywdę, a która przez swoje przywileje wyrządziła wielkie szkody miastom (przez prawo propinacyi i popieranie rzemieślników osiadłych w jurydyce itd.). Polityka celna szlachty, różne jej objawy i nowe rozporządzenia nie były tyle świadomym czynem szlachty, acz dla miast szkodliwe, ale wypływem poglądów ekonomicznych, mających na celu korzyści jednego tylko stanu szlacheckiego, oraz zasad wspólnych wówczas całej Europie. Ale M. były już podkopane i przez rozprzężenie ustroju własnego i zmianę warunków handlowych Europy, utraciły przeto handel transito, a w samej Polsce zmienił się i przedmiot handlu (zboże i bydło, które sam rolnik mógł wywozić, nie potrzebując do tego pośrednika w kupcu miejskim). M. podupadają jako czynnik państwowy, a nie zapewniwszy sobie udziału w sejmie, nie mają możności ratowania się od tego upadku. Cechy podupadają, wyroby ich stają się bez wartości, więc też nie mają możności zbytu i otwierają tern samem pole towarom zagranicznym, lepszym, a nawet i tańszym. Bogatsze i wybitniejsze rody mieszczańskie, np. Bonero-wie, przechodzą do stanu szlacheckiego. A wojny XVII w., zwłaszcza najazd szwedzki, pozbawiają miasta zupełnej świetności i bogactwa. Ustawy przeciw miastom. Pierwsze ustawy konstytucyjne, szkodliwe dla M., pojawiają się w statutach: wareckim (1423) i nie-szawskim (1454). Tam uwydatniają się pierwsze dążności szlachty, by zaprowadzić w miastach cenniki i by te taksy na towary krajowe i dowożone wydawali wojewodowie, jako urzędnicy szlacheccy. Utrwaliło się to ostatecznie w r. 1565. Wtedy już stanowczo oddano wojewodzie całą władzę ustanawiania cen i taks na towary, prócz zboża, które taksie nie podlegało. Wtedy także postanowiono, że kontrola nad budżetem M., jego finansami należy do starosty. Ci zatem dwaj urzędnicy, a zwłaszcza starosta, wyzyskując swoje stanowisko, stali się gnębicielami i zupełnymi panami M. Z biegiem czasu rośnie ten wpływ coraz silniej, zaostrzają się cenniki wojewodzińskie i pojawiają coraz częściej, oczywiście na korzyść szlachty, a z wielką krzywdą

stanu mieszczańskiego, który nie może wytrzymać konkurencyi zagranicznej. Parę razy tylko cenniki takie wydał sejm, a komisye wybierane w tym celu nie spełniały nawet swego zadania. Statut nieszawski z r. 1454, a jeszcze wyraźniej piotrkowski z r. 1496 zabroniły mieszczanom nabywania dóbr ziemskich i warowały cały szereg dostojeństw kościelnych dla szlachty wyłącznie. Prawda, że M., w tych czasach jeszcze niemieckie, usuwały się zupełnie, zajęte swym handlem. Rzadko i tylko niektóre spieszyły w razie wojny z jakąś pomocą zbrojną i to drobną (np. Kraków podczas „Wielkiej wojny“, Grunwald), mimo wezwań ani pomocy zbrojnej nie udzielały, ani na sejmiki nie wysyłały delegatów, nie strzegąc przez to na przyszłość swych interesów własnych. Niechętnie patrzyła szlachta na ich świetność a obojętność i usunęła mieszczan od nabywania ziemi, której posiadanie nadawało wówczas prawa znaczne. Zygmunt Stary opiekował się jeszcze M-i i bronił przed szlachtą, ale ta w r. 1538 wznowiła ustawę o zakupywaniu dóbr ziemskich przez mieszczan i uie dopuściła ich do sejmu, jako stanu trzeciego. Albowiem miasta, a zwłaszcza Kraków, spostrzegły się, jak szkodliwe dla nich jest nie uzyskanie sobie miejsca w sejmie, ale już było zapóźno. Sejm był już urządzony zupełnie. Parę tylko miast, jak Kraków, Warszawa, mogły wysłać swych delegatów sejmy, ale ci nie mieli tam znaczenia. Tylko trzy miasta pruskie: Toruń, Gdańsk i Elbląg odgrywały rolę wybitniejszą w sejmikach generalnych pruskich i tam miały swój głos. A wo-góle posłów miejskich spotyka się od w. XVII wyłącznie tylko na sejmach bezkrólewia, a i to jest zwykłą formalnością, bez większego znaczenia. I sądownictwo samodzielne zaczyna podupadać. Są sądy ławnicze i rady miejskiej, sąd wyższy prawa niemieckiego w Krakowie, Bieczu, Sandomierzu, Sanoku, które wydają swoje ortyle, już odrębnego typu polsko-niemieckiego (bo i samo dawne „prawo niemieckie“ zmieniło swój charakter), dawne sądy leńskie i sąd sześciu M., ale sądy te częściej zaczynają znikać zupełnie, oraz mają coraz mniejszy zakres działania. A właściwym sądem apelacyjnym staje się w w. XVII sąd assesorski, złożony z kanclerzy, referendarzy, rejentów i sekretarzy królewskich, którzy zajmowali się apelacyami od sądów miejskich niższych czy wyższych. W w. XVII wydano także ustawę, zabraniającą mieszczanom noszenia futer i palt kosztownych, inną zabierającą szlachectwo szlachcicowi, który osiedli się w mieści i odda się zajęciom właściwym mieszczanom. Były te kon-stytucye wyrazem pogardy dla stanu mieszczańskiego, a pośrednio niekorzystne i dla M-st, bo jednostki wybitniejsze i bogatsze różnemi sposoby do stanu szlacheckiego się przenosiły, a M-ta tylko traciły na ubytku takich osób. Nadzwyczajnym podatkiem, jaki M-ta płaciły

geschichte⁴'.

do skarbu państwa, był szos. Według przywilejów lokacyjnych M-ta prócz opłat i czynszów niczem nie były związane z państwem; obrona M-a przed każdym nieprzyjacielem i utrzymanie jego w stanie obronnym było jedynym obowiązkiem mieszczan. Pojawiają się w w. XVI i XVII niekiedy ustawy korzystne dla miasta, ale mają w istocie rzeczy małe znaczenie, a na przyszłość żadnych skutków głębszych; pojawiają się w czasach Zygmuntów na wybitniejszych aktach podpisy przedstawicieli miast, np. na dokumencie Unii lubelskiej w r. 1569, ale i to tylko formalność. Próbują bronić się M-ta przez ograniczenia i lub wypędzenie Żydów lub mnożenie targów i jarmarków, ale to nie wiele przynosi pożytku. Stanowisko nieco samodzielniejsze zajmują tylko większe M-ta królewskie, prywatne zaś żadnego nie mają wpływu. — III, Wiek XVIII, Dopiero po śmierci Augusta III zaczęto się o M-ta troszczyć, bo zrozumiano ich rolę w państwie. Na kon-wokacyi w r. 1764 zniesiono jurydyki, acz tylko te, które nie były oparte na przywilejach królewskich, i t. z w. exofficia, tj. obowiązek dostarczania gospód bezpłatnych dla posłów sejmowych i innych komisarzy czy delegatów. Nakazano wówczas wysłanie do M-st lustratorów celem zbadania finansów państwa. Ale prawa wojewody i starosty utrzymano nadal. Właściwą reformę na większą skalę przeprowadza dopiero Sejm 4-letni, a to w konstytu-tucyach: 1) z d. 18 kwiet. r. 1791, 2) z d. 24 i 27 czerw. t. r., 3) d. 3 paźdz. t. r. Ustawy te dotyczą wszystkich M-st i wszystkie je urządzają jednakowo; tyczy się to do M-st królewskich tylko, do prywatnych zaś wrazie zgody dziedzica. A podnieść należy, że dotąd każde M-to opierało swój byt na przywilejach osobnych i własnych. Mieszczanie uzyskali w tych ustawach prawo neminem captivabimus, prawo posiadania ziemi i prawo posiadania godności. Zostają więc uznani za stan. W M-ie danem i szlachcic może nabyć prawo miejskie, nie tracąc szlachectwa. Pełne prawa w M-ie mają posessyonaci (właściciele gruntów), zwłaszcza do udziału w zgromadzeniach miejskich. Prawo miejskie posiadają i nieposessyonaci, ale nieco ograniczone. Urzędy miejskie są wybieralne i trwają lat dwa. Na czele stoi magistrat, złożony w mniejszych M-ch z wójta, 4 radnych i ka-syera, w większych: prezydenda i wice prezydenta, radnych, co do liczby tylu ilu cyrkułów liczy miasto—a na czele każdego cyrkułu stoi wójt —i kasyera. Wszystkich wybiera zgromadzenie ogólne. Magistrat wybiera syndyka i pisarza, przedstawia M-to, zarządza jego majątkiem i instytucyami, wykonywa policyę ubogich i bezpieczeństwa, ma władzę opiekuńczą i dyscyplinarną, pomaga władzom centralnym przez rozkład podatków, składanie raportów. Wójt pomaga magistratowi i ma nadzór nad służbą policyi. M-ta mają zgromadzenia osobne „wy

działowe^, którym przewodniczy dyrektor i 4 assesorowie; odbywają się dwa lata przed sejmem i od nich zależy elekcya urzędników miejskich, sędziów i plenipotentów na sejmy. Więc odtąd już i M. uczestniczą w sejmach. Na razie nie mieli posłowie M. (plenipotenci) głosu stanowczego i mogli przemawiać tylko w sprawach miejskich, ale był to pierwszy krok naprzód, który mógł doprowadzić z czasem do równouprawnienia zupełnego w sejmie, gdyby nie upadek Rzpltej. Najwyższą, a raczej władzą bezpośrednią nad M-ami była t. zw. „komisya policyi" (choć i do innych komisyi Sejmu 4-letnie-go należeli przedstawiciele miast). Sejm 4-letni odebrał więc M-om dawną autonomię, ale zaprowadził ład i porządek. Literatura: Bandtkie I. W. „Hist. prawa polskiego“; Röppel „Ub. d. Verbreitung d. Magdeb. Rechtes“; Me-cherzyński K. „O magistratach w Polsce“; Maciejowski W. „Hist. rzemiosł i rzemieślników w Polsce“; Gąsiorowski „Cechy Krakowskie“; Surowiecki „O upadku przemysłu i handlu miast w Polsce“; Kutrzeba St. „Hist. ustroju Polski“; Balzer O. „Reformy społeczne i polityczne kon stytucyi 3 maja“; Korzon T. „Dzieje wewnętrzne Polski za Stan. Augusta“; Szujski-Piekosiń-ski „Dawny Kraków“; Warschauer A. „Stadt-buch v. Posen“ (t. I, wstęp); Piekosiński Fr. „O sądach wyższych prawa niemieckiego“; Bob-rzyński M. ,,0 założeniu sądu wyższego prawa niemieckiego⁴'; Samolewicz J. „Sąd wyższy prawa niemieckiego na zamku sanockim“ (Lwów 1903); Szujski-Piekosiński „Kodeks dyplom, m. Krakowa⁴' („Mon. medii aevi hist.'⁴); Krzyża-nowski-Piekosiński „Akta, przywileje m. Krakowa" („Acta hist. resgestas Poloniae illustran tia") i t. d., szereg wydawnictw archiwalnych prowincyonalnych Miejskich, np. Sanoka, Drohobycza itd.; Schröder ,,Lehrb. d. deutsch. Rechts-

M G-y.

Miasta-Ogrody. Idea M.-O-ów powstała w Anglii, pobudkę dali dwaj przemysłowscy au-gielscy: Cadbury (słynny fabrykant kakao) i Sewer (fabrykant mydła). Sever założył r. 1888 M.-O Port-Sunlight pod Liverpoolem, Cadbury zaś w r. 1895 w Bourneville pod Birminghamem. Oba miasta zbudowano w ten sposób, że każdy domek, zazwyczaj dwupiętrowy, okrążony jest trawnikami, obsadzony drzewami. Rozkład mieszkań w tych domkach jest zastosowany do potrzeb rodzin robotniczych. Nadto istnieją lokale dla życia towarzyskiego, parki, miejsca do gier i sportów, sale do zebrań, koncertów i t. d. Wzorując się na tych doświadczeniach, Ebenezer Howard wydał r. 1898 książkę „To morrow“ („Jutro"; tytuł wyd. pó-źuiejszych „Garden Cities of to Morrow“) i tu krzewił ideę miast nowych. Zasady, które przy budowie M.-O. należy przestrzegać, są według Howarda następujące. Obszar M.-O. niech wynosi 2 400 ha (ok. 140 włók). Kapitał powstaje drogą pożyczki, Na zaciągnięcie tej

m-m

na

Fig. 84. Miastuga v. Wielopletw (Poiypterus bichir Geoffr.).

cy jeden tylko gatunek — Poiypterus bichir Geoffr żyjący w rzekach i jeziorach Afryki podzwrotnikowej (Nil, Senegal); ciało M-i wydłużone, walcowate pokryte jest sporemi łuskami rombowemi, ułożonemi w zwarte szeregi i tworzącemi pancerz, twardy, mocny; płetwy parzyste (pierśne i brzuszne) składają się z części podstawnej pokrytej łuskami i promieni pierzasto ułożonych; płetwa grzbietowa złożona

pożyczki, nabycie gruntu i kierownictwo budową stwarza się tru st (spółkę), do którego należy prawo własności. Budowa prowadzona jest według planu z góry obmyślanego. M.-O. powinno leżeć w środku nabytego obszaru i pokrywać ¹/₆ część jego. W środku znajduje się wielki ogród, dokoła którego wznoszą się gmachy publiczne (ratusz, biblioteka, muzeum, teatr i t. d.); dalej idzie park, dokoła niego hala oszklona, w której mieszczą się sklepy. Od środka ku ogrodowi ciągnie się promieniami 6 wielkich bulwarów i t. d. Powierzchnia dzieli się na 5 500 parcel, przeznaczonych dla rodzin po-jedyńczych. M.-O. obliczony jest na 30 000 mieszkańców. Obszar, znajdujący się po za miastem i zajmujący ⁵/₆ całości, przeznaczony jest do celów rolniczo-ogrodniczych. Parcel nie sprzedaje się, lecz tylko się wydzierżawia. Kwotę dzierżawną pobiera trust i opłaca z niej procenty od kapitału wraz z administracyą, pozostałość przelewa do kasy zarządu gminy, który sumy te używa ua cele publiczne (zakładanie i utrzymywanie parków, ulic, szkół i t. d.). Projekty Howarda znalazły zwolenników. Roku 1900 w Londynie założono Stowarzyszenie „Garden City Association“, które zajęło się rozpowszechnianiem idei M.-O-ów. Dzięki staraniom Stowarzyszenia r. 1902 założono T-stwo akcyjne „Garden City Pioneer C-y“ z kapitałem 20 000 f. sterl., podzielonym na akcye po 1 f. st.; kapitał ten miał bzć obrócony na nabycie obszaru ziemi dla założenia M.-O.; odpowiedni obszar znaleziono w oddaleniu 50 km. na płn. od Londynu, przy kolei, i nabyto go za 151 569 f. st., wypłacając część tej sumy i pozostawiając resztę na hypotece majątku. Po dokonanym kupnie ziemi G. C. P. C. rozwiązało się i przelało swoje czynności na nowe T-stwo „First Garden City Limited“, czyli pierwsze akcyjne T-stwo M.-O-wych zarege-strowane w r. 1903 z kapitałem 300 000 f. st. Niezwłocznie przystąpiono do sporządzenia stanu przyszłego miasta, które otrzymało nazwę Letchworth, i rozparcelowania obszaru. Budowę domów pozostawiono pobudce prywatnej, i przedsiębiorstwom handlowym. Wkońcu r. 1908 miasto liczyło 6 000 m-ców, ok. 1200 gotowych i wiele budujących się domów, przeszło 50 sklepów’ i 14 zakładów przemysłowych. Akcyona-ryusze T-wa akcyjnego otrzymują minimum h% dywidendy, dochód pozostały idzie na cele publiczne nowego miasta. Ruch w celu budowania M.-O. przeniósł się i do Francyi, gdzie w r. 1904 założono „Asso-ciati on des Cités-Jardins de France“ ; w Niemczech założono także t-stwo i przystąpiono do zakładania miast i przedmieści-ogr. W Polsce energicznym propagatorem M.-O. jest dr. Wł. Dobrzyński. Dzięki jego staraniom, sprawą tą zajęło się Warszawskie Tow. Hygieniczne, przy którem wytworzyła się osobna delegacya M.-O. W r. 1910 de-

legacya ta, przy czynnym udziale dr. Dobrzyńskiego, urządziła w Warszawie wystawę M.-ów. Za najbliższe swe zadanie delegacya uznała utworzenie przedmieścia-ogrodu w Warszawie, oraz popieranie usiłowań, mających celu reformę mieszkań w miastach i t. d. — Bibl.: Oprócz dzieła Howarda, Sennet „Garden Cities“ (1905); T. Fritsch „Die Stadt der Zukunft“; po polsku dr. Wł. Dobrzyński „O miastach przyszłości“ (odbitka ze „Zdrowia“, wydane w r. 1909) i J. Holewiński „Miasto przyszłości“ (Warsz.). Próez tego sporo artykułów w pismach peryodycznyc, przeważnie w „Zdrowiu“.    T* R

Miasteczko, m-to na Śląsku Górnem, ob. Georgenberg.

Miastko, Miastków, niem. Rummel s-burg, m-to powiatowe na Pomorzu wręg. Koszalińskiej, 120 m. upm., nad strugą Stiednitz i przy kolei Szczecinek-Słupsko (Neustettin-Stolp), położone w okolicy górzystej, obfitującej w lasy, jeziora i torfowiska. Kościół ewang., szkoła tkacka, siedziba landrata, superintenden-ta i komisyi sądowej, 3 przędzalnie, fabryki sukna, 6000 m-cow. O historyi m-ta brak wiadomości, gdyż r. 1719 zgorzało doszczętnie, a razem i wszystkie dokumenty. Miastko wski powiat zajmuje 1147.43 kim. kw. powierzchni, 35 000 m-ców, 1 m-to, 56 gmin i 77 majątków ziemskich.    . ' .

Miastkowskie sstwo niegrodowe w woj. Mazowieckiem, Z Łomżyńskiej, powstało z dawniejszego sstwa Wiznieńskiego przez odłączenie odeń wsi: Miastkowa (gniazdo Miastkowskich w dokum. z r. 1413) i Kule z przyległościami (lustracya z r. 1660). W r. 1771 posiadał je Michał Staniszewski, skarbnik łomżyński, opłacając kwarty złp. 534 gr. 27, a hiberoy zip. 383 gr. 10 (Sł. Geogr.).    . * .

Miastro, jez. w pow. wilejskim, wąskim szlakiem ziemi oddzielone od jez: Narocz; nad brzegiem leżą m-ka Miadzioł St. i N., oraz wieś Koczergi i folwark Giryny.

Miastuga, a. wielopletw (Polypterus). Rodzaj ryb kostołuskich kostnoskiele-towych (ob.)—Ganoidei Holostei, zawierają-

SÄ

St. Min.

E. Chw.

Dr. J. P.

z szeregu małych pletewek (8 —18) ułożonych jedna za drugą; każda z nich składa się z jednego ciernia i 4—6 promieni; płetwa ogonowa zaokrąglona; odbytowa — lancetowata.—M-i posiadają pryskawkę. Ubarwienie grzbietu zielon kawę z plamkami czarnemi; strona brzuszna brudno biała. Długość wynosi doi.2 m. Na okres posuchy, gdy pewne jeziora częściowo wysychają, M. zagrzebują się w ił. Mięso M-i jadalne.

Miaulis Andrzej Yokos, admirał grecki, jeden z bojowników wybitnych o niepodległość (* 1768 w Negroponcie — f 23 czerwca 1835 w Atenach), rozpoczął służbę od prostego majtka i otrzymał swe nazwisko od tureckiego miaul (statek korsarski żaglowy). W handlu zbożem dorobił się majątku. R. 1821 przyłączył się do powstania greckiego, zbudował kosztem własnym okręt wojenny „Leonidas“ i na nim dawał się we znaki Turkom. R. 1822 mianowany dowódcą floty hydriotyckiej zadał Turkom klęski 5 i 6 marca pod Fatras a 22 wrześ. w kanale pod Spezzią. R. 1823 dowódca całej floty greckiej, spalił r. 12 maja r. 1825 flotę turecką w porcie Modon. Prowadził nadto sprężystą działalność korsarską i zmusił 8 stycz. r. 1826 Ibrahima Paszę do przyjęcia nieszczęśliwej dlań bitwy pod Papas. Pod Nawarynem r. 1827. M. pod dowództwem lorda Cochrane uczestniczył jako dowódzca floty greckiej, dowództwo to wkrótce, wskutek nieporozumień z Cochranem, złożył i stanął na czele opozycyi antyrosyjskiej, która w całej opiece rossyjskiej podczas wojny o niepodległość widziała złą wolę. Otoczony w Poroś przez flotę rossyjską, spalił 13 sierp, r. 1831 całą swą flotylle, aby nie wydać jej Rossyi i na brygu uciekł do Hydry. R. 1832 członek rządu tymczasowego. Po wyborze ks. Ottona na króla greckiego należał do deputacyi hołd nowemu królowi składającej. Przy reorga-nizacyi floty greckiej został początkowo kontradmirałem, r. 1833 prefektem morskim, r. 1835 wiceadmirałem. Pochowany obok pomnika Te-mistoklesa. R. 1889 wzniesiono mu pomnik na w. Syrze.—Z sześciu synów M-sa wybił się Niko-laos Anat hasios M., mąż stanu grecki (j* w maju 1867 w Paryżu), r. 1855 minister marynarki, r. 1859 prezes ministrów. Po wypędzeniu króla Ottona z Grecyi, do którego obalenia się przyczynił, był do 21 lut. r. 1863 członkiem rządu tymczasowego.

Miączyński (hrabia) a. Suchekomnaty odm., herb: W polu czerwonem, nad nawiązaniem złotem trąbki czarnej, oprawnej w złoto — krzyż złoty. Nad koroną hrabiowską—trzy hełmy: w I—orzeł dwugłowy czarny, w II—ogon pawi, w III—ręka zbrojna z chorągwią białą (lub w połowie zieloną i białą) z literami F. II. Labry przy hełmie I—czarno-złote, przy pozostałych— czerwouo-srebrne. Godło: „Z rodu cnota, z cnoty ród“ (lub po łacinie: „Gentem ex virtute, virtutem ex gente“) i „Defensor fidei.“.

Wiel. Enc. Powsz. Ilustr. Ser, 1. Tom XLVI. Zesz. 367b.

Miączyński Jan (f 1580) doktór med., rajca krakowski, zarazem prof. uniw. Jagiellońskiego.—Por. Kośmińskiego „Slow. lekarz, polskich“ (316).

Miączyński Atanazy, podskarbi nadworny koronny, wojewoda wołyński (* 1639 w Za-wieprzycach, w Lubelskiem—f w marcu 1723), podniósł znaczenie rzędu M-skich zasługami swfe-mi, a skrzętnem nagromadzeniem fortuny utorował im wstęp do nielicznego w Rzpltej zastępu rodzin magnackich. Jako młodzieniec, wyćwiczony przez ojca Piotra (f 1658), podczaszego czernihowskiego, pułkownika regimentu Ordy nacyi Ostrogskiej, w rzemiośle wojennem, walczył pod znakiem Stanisława Potockiego, hetm. w. kor., a po śmierci tegoż przeszedł pod dowództwo jego następcy, a swego towarzysza młodości. Jana Sobieskiego. W bitwie pod Cho-cimem (11 list. 1673) na czele chorągwi nadwornej tatarskiej pierwszy uderzył na hufce nieprzyjacielskie, poraził je i utorował drogę do zdobycia obozu wezyrskiego. Został przy* tem ciężko ranny, co mu tern większą zjednało przyjaźń Sobieskiego. Zaraz też po wstąpieniu na tron Sobieskiego (21 maja 1674) powołany został do jego otoczenia najbliższego jako pierwszy dworzanin („intimus camerae nostrae fami-liaris“) i łożniczy. R. 1675 wysłany przeciw hordzie Nuradyna tak dzielnie się sprawił, że już w r. 1676 mianowany został pułkownikiem J. K. Mości i otrzymał chorągiew pancerną. Na czele tej chorągwi walczył wspólnie z Sobieskim pod Zórawnem od 19 wrześn. do 17 paźdz, r. 1676. R. 1681 jest przy boku króla w Wołoszech. Podczas wyprawy wiedeńskiej uczestniczył w słynnem uderzeniu jazdy polskiej, które rozstrzygnęło zwycięstwo, i, jak pisał król Jan do żony, „słał trupem drogi i niewolników trzodami zabierał“. W nagrodę za waleczność otrzymał podówczas od Leopolda I dla siebie i potomstwa swego tytuł hrabiego dziedzicznego Państwa Rzymskiego, a od Jana 111 dn. 17 czerw. r. 1684 nominacyę na łowczego w. kor. (po Jerzym Bogusławie Fredrze). Po bitwie pod Parkanami był jednym z siedmiu, którzy wśród ogólnego popłochu, podtrzymywali ducha i siły nieszczęśliwego wodza. R. 1689 został po Mich. Flor. Rzewuskim, podskarbim nadzw. koron. R. 1695 wraz z hetm. Jabłonowskim ocala Lwów od Turków i Tatarów i tak się zapędza za hordą tatarską do Mołdawii, że dopomaga do zdobycia Suczawy. Zwolennik Augusta, zbrojną ręką rozprasza stronników Leszczyńskiego pod Kaliszem. R. 1700 dn. 12 paźdz. jest przy boku Augusta II w obronie pod Kona-rzem. R. 1703 powierza M-mu tenże król admini-stracyą ekonomii Samborskiej. Nakoniec d. 25 sierpn. r. 1713 M. otrzymuje po Janie Stadnickim w-dztwo wołyńskie, na którem pozostaje do śmierci. Ożeniony młodo z Heleną łmszkowską (f 1730), pozostawił 4 synów i 2 córki. Z synów: Antoni był założycielem starszej odnogi

wielkopolskiej, w-da podlaski (1691 f 1774),

M-go, jako posła sejmowego, przemawiającego za ograniczeniem wszechwładztwa Rady Nieustającej, w zastępach opozycyi, która w rezydencie rosyjskim, hr. Stackelbergu, miała rzecznika żarliwego i orędownika. Zbliżywszy się do dworu królewskiego, M. wkrótce otrzymuje rangę rotmistrza w chorągwi pancernej kawa-leryi narodowej wojska koronnego, którą r. 1776 opuszcza, przenosząc się do Francyi, dokąd go pociągnęła miłość do Francuski, Maryi Franciszki Chaboteau, z którą d. 8-go kw r. 1780 w Paryżu w związek małżeński wstępuje. Oprócz tej sprawy miał M. w Paryżu na widoku i odzyskanie od skarbu francuskiego majątku, poświęconego swego czasu na usługi konfederacyi barskiej. A kiedy mu się to nie udaje, wybucha gniewem przeciw dworowi francuskiemu, za co skazany na wydalenie z granic Francyi uchodzi do Belgii. Dopiero po wybuchu rewolucyi r. 1789 powraca do Paryża, gdzie przy pomocy Dumourieza ponawia przed Zgromadzeniem Narodowem starania o uzyskanie indemnizacyi i snuje plany awanturnicze odzyskania fortuny utraconej. Wezwany przez Dumourieza do utworzeuia armii ardeńskiej, dzieli mężnie losy jej zmienne w bitwach krwawych przeciw Koalicyi pod Longwy (23 sierp.

1792) , Sedanem, lasem Argońskim, Valmy, Je-mappes (6 list. 1792) i Neerwinden (18 marca

1793) . Opętany w sieć intryg ambitnego Dumourieza, szuka M. ratunku Francyi w zamachu na wszechwładzę Konwentu i wciągnięty w zasadzkę pod Lille, ginie, jako ofiara posłu-

K. Chw.

Piotr, młodszej wołyńskiej, w-da czernichowski (1695 -f 1776). Portret A. M-go i jego żony znajduje się w kościele kijańskim, w Lubelskiem. — Por.: T. Żychliński „Monografia M-skich herbu Suchekomnaty“ (,.Złota księga szlachty Polskiej“. R. XIII. Poznań 1891).

Miączyński Józef, marszałek konfederacyi barskiej, generał wojsk Rzpltej francuskiej (* 1743 w Warszawie f zgilotynowany 22 maja 1793 w Paryżu), syn hrabiego Antoniego M-go, w-dy podlaskiego, i kasztelanki czerni-howskiej, Doroty z ks. Woronieckich. Nauki początkowe pobierał we Francyi, którą jak własną ukochał ojczyznę, gdzie zawiązał stosunki, które mu następnie posłużyły do zbliżenia się nietylko do dworu Ludwika XVI, lecz, po upadku monarchii, i do sfer rządzących Francyi republikańskiej. Po powrocie do kraju po raz pierwszy M. wynurza się na widownię dziejową w r. 1769, w okresie konfederacyi barskiej. Przyłącza się do niej w imię nienawiści do Stanisława Augusta i tegoż roku w sierpniu powołany zostaje przez szlachtę w-dztwa bełzkiego do objęcia laski marszałkowskiej skonfederowanego województwa. Walczy szczęśliwie pod Przemyślem i Lwowem, wykazując odwagę bohaterską i niepospolity talent wojskowy. R. 1770 zawiązuje stosunki z emisa-ryuszem francuskim Klaud. Frań. Dumouriez, który w połowie r. 1770 wyprawiony do Polski przez Choiseula z misyą zorganizowania konfederatów barskich, usiłował zająć stanowisko dowódcy naczelnego i opanował zupełnie    szeństwa naczelnemu wodzowi — na rusztowa-

M-go. M. pozostaje mu wierny do końca życia.    niu. D. 10 kwietn. r. 1793 osadzony w S-t-

Wskutek porażki konfederatów 21 maja r. 1771    Germain de Près w Paryżu, po przeprowadze-

pod Lanckoroną, dostawszy się do niewoli ro- ! niu badania przedwstępnego przez Fouquier-syjskiej i wywieziony z rozkazu posła rosyj-    Tinville’a w d. 22 t. r., skazany zostaje za na-

skiego Salderna do Kijowa, M., w celu wy-    leżenie do spisku uplanowauego przez gen. Du-

zwolenia się, składa 4 000 duk. kaucyi, zobo-    mourieza na karę śmierci, którą wykonano na

wiązanie, iż nadal w ruchu konfederackim    nim d. 22 maja r. 1793. Nie mniej smutny

uczestniczyć nie będzie, i podaje d. 13 sierp,    los spotkał jego synów Armanda (f 12 maja

r. 1802) i Michała (*{* 19 stycz. 1805) wdowę (f 1837). Synowie, oddani na rzecz skarbu Rzpltej do kollegium Louis le Grand, odzuaczali się niezwykłym uzdolnieniem i rokowali wielkie nadzieje, które atoli nie ziściły się. Starszy odebrał sobie życie, urażony że Napoleon, konsul, nie dotrzymał słowa przy

oraz

r. 1771 do ksiąg grodu warszawskiego reces swój od konfederacyi. A jakkolwiek następnie od swej deklaracyi odstąpił i walkę piórem i orężem przeciw najeźdcom prowadził, to jednak po uśmierzeniu ruchów konfederaekich, znajdujemy go znowu w najbliższem otoczeniu Stanisława Augusta w Warszawie r. 1774 w

z długów. Wdowa żyła wspomnieniami tak tragicznie utraconej rodziny jeszcze lat 30. Za Cesarstwa zbierali się u niej wszyscy wybitniejsi Polacy, świadkowie waleczności jej męża: Kościuszko, Stan. Potocki, Barss, hr. Wincentowa Krasińska, Klementyna z Tańskich Hoffmanowa. Ta ostatnia na tle wspomuień sędziwej staruszki skreśliła w poznańskim „Przyjacielu Ludu“ (1837 JV2JV2 50 — 52) „Wspomnienia o J. M-m, marszałku bełzkim, generale wojsk francuskich“. — Por. Dumouriez „Pamiętniki“ (Poznań 1865); Petrow „Wojna Rosii z Turcyej

randze fligel-adjutanta królewskiego. Właściwo- nominacyi go na podporucznika. Młodszy ścią bowiem charakteru M-go był bezwzględny brak zasady kierowniczej w przekonaniach politycznych i awanturniczość, szukająca pola do rozmachu, bez względu na cel i miejsce działania. To też chwyciwszy za oręż w imię zasad konfederacyi barskiej, z dziwną łatwością przerzuca się oń niebawem do obozu dworskiego, i oddaje się ślepo Stanisławowi Augustowi. A następnie uczestniczy w nowej, nie-orężnej konfederacyi, zawiązanej pod laską And.

Mokronowskiego, w celu poddania rewizyi u-chwał sławetnego sejmu r. 1775. Widzimy tu

A-

E. Chw

E. ChW.

Dr. S. P.

i polskimi konfederatami“ (Petersburg 1874); H. Szmitt „Dzieje panowania Stan. Augusta“ (Lwów 1880). K. H. Heyking „Aus Polens und Kurlands letzten Tagen“ (Berlin 1897); A. Kraushar „Losy M-go“ (Petersburg 1902).E- Chw-

Miączyński Ignacy (* ok. 1770 —f 3 lut. 1840), publicysta za Księstwa Warszawskiego, konsyliarz najwyższej izby obrachunkowej, członek rady departamentalnej kaliskiej, potem komisarz pełnomocny ces. i króla Aleksandra I polskiego przy Rzpiitej krakowskiej, członek T-stwa nauk krakowskiego, wkońcu senator-kasz-telan Królestwa. Są w druku jego dziełka: „Uwagi nad teraźniejszym stanem rolnika pod względem ceny zboża i wydatków jego“ (Warsz. 1811); „Uwagi uad projektem utworzenia systematu kredytowego'¹ (tamże, t. r.);,,Zdanie o powszech-nem moratorium" (tamże, t. r.); „Rozprawa o dziesięcinach" (Krak. 1816, t. II „Roczników tow. nauk. krak."). Zostawił w rękopisie: „Statystykę pow. Częstochowskiego".

Miątwa, trawa, ob. Koleus.

Micali Józef, historyk i archeolog włoski (* 1767 w Livornie — *f* 1844 we Florencyi), syn zamożnego kupca włoskiego, zwiedził za młodu Włochy, Francyę i Niemcy, i po powrocie, poświęcił się wyłącznie badaniom archeologicznym. Napisał: „LTtalia avanti il do-minio dei Romani“ (Florencya, 1810; wyd. 4-te,

1831); „Storia degli antichi popoli Italiani“ (t-że 1832, wyd. 3-cie, 1844) i do tego atlas p. n. „Monumenti antichi” (1844) ze 120 tabl. ryc. Dzieła te w swoim czasie wywarły przewrót w poglądach historyków włoskich na pradzieje Włoch.

Micelarna teorya. Kiedy dla zrozumienia zjawisk chemiczno-fizycznych wystarcza teorya atomistyczno-cząsteczkowa, natomiast dla wytłumaczenia objawów życia należy uciec się do przypuszczenia o istnieniu jednostek materyi wyższych, bardziej złożonych, a mianowicie cząstek organizowanych, acz niewidzialnych pod mikroskopem nawet przy powiększeniu naj-silniejszem. Te jednostki Naegeli nazwał r. 1862 micellami, a większość objawów, wyróżniających życie, usiłował sprowadzić do natury i układów tych jednostek, składających proto-plazmę. M. Naegelego odpowiadają więc tag-m o m Pfeffera, inotagmom Engelmanna, jednostkom fizycznym H. Spencera, wkońcu idyoblastom O. Hertwiga, a teorye te wszystkie przypisują zarodzi, uważanej przedtem za ciało jednorodne, organizacyę swojego rodzaju: zarodź składa się z jednostek, a mianowicie ze zbiorów cząsteczek chemicznych, od ich układu zaś i natury zależą właściwości biologiczne. Wykład teoryi Naegelego w jęz. pol-skiem w pracach J. Nussbauma. Ob. Z a r ó d ź.

Miceli Ludwik, mąż stanu włoski (* 1825 w Longobardyi, Prow. Cosenza), przykładał się do prawa w Cosenzy, potem rzucił się w wir życia politycznego włoskiego: r. 1848 czynny w powstaniu kalabryjskiem, po nim uciekł na w. Korfu. Nast. roku w Rzymie walczył przeciw Francuzom. Mieszkał do r. 1860 w Genui, trudniąc się nauczycielstwem. Działalność Garibaldiego pociągnęła go: uczestniczył wraz nim w wyprawie do Sycylii i w r. 1866 otrzymał od Garibaldiego godność audytora. Poseł do parlameutu, zasiadł na lewicy i do jej przywódców należał. Za gabinetu koalicyjnego Cairoli’ego i Depretisa, wchodził w skład mi-nisteryum (od 29 list. 1879 do maja 1881 minister rolnictwa, przemysłu i handlu). Stanowisko podobne zajmował za rządów Crispiego od grudnia r. 1888 do lutego r. 1891, podczas wyborów r. 1897 zbalotowany. R. 1898 mianowany członkiem senatu.

Michaelis Jan Dawid, wybitny teolog protestancki, egzegeta biblijny i oryentalista (* w Halli 27 lutego 1717 —y w Getyndze 22 sierp. 1791). Kształcił się w mieście rodzinnem, następnie odbywał podróże po Hollandyi i Anglii, a powróciwszy do ojczyzny, był naprzód profesorem w Halli, a następnie, do końca życia, w Getyndze. M. uważany za polihistora, wywierał wpływ wielki przez wydawanie pisma „Orientalische und exegetische Bibliothek“ (1771—91), które prawie sam wypełniał. Był też przez czas długi sekretarzem, a następnie dyrektorem istniejącego po dziś dzień Towarzystwa Nauk (rodzaj akademii) w Getyndze. Z jego inieyatywy Fryderyk V, król duński, wysłał wyprawę naukową do Arabii. M. jeden z pierwszych zajmował się filologią syryjską, wskazywał na konieczność posiłkowania się językami wschodniemi przy objaśnieniu Starego Testamentu i rzucił nowe światło na prawodawstwo mojżeszowe, biorąc za jego podudkę chęć odłączenia Izraela od otaczających go narodów pogańskich. M. był bardzo płodnym autorem; główniejsze jego dzieła: „Wstęp do Now. Test.“ (1750); „Compendium theologiae dogmaticae“ (1760, wyd. niemieckie 1789); „Wstęp do Starego Testamentu“ (1767, tłumaczenie i objaśnienie Star, Test., dzieło najwybitniejsze M-a, 13 tomów 1769 — 86); „O prawodawstwie mojżeszowem“ (6 t., 1770 i nast); „Supplementa ad lexica hebraica“ (2 t., 1766); tłumaczenie i objaśnienie „Nowego Test.“ (1790 i nast.). Inne jego dzieła obejmują różne dziedziny egzegezy biblijnej, prawodawstwa moj-żeszowego, archeologii i geografii starożytnej, teologii dogmatycznej i t. d.

Michaelis Otto najwybitniejszy wolnohan-dlowiec niemiecki. (* 12 wrześn. 1826 w Lubece — f 9 grud. 1890 w Berlinie). Przykładał się w Bonnie i w Berlinie do nauk prawno-społecznych, r. 1847 auskultator sądu wyższego w Paderbornie. R. 1851 wstąpił do redakcyi „Nationalztg“ (dział ekonomiczny). R. 1858 uczestniczył w urządzeniu pierwszego zjazdu ekonomistów niemieckich w Gocie. R. 1861 poseł do sejmu pruskiego. R. 1863

adz.

wnym mistycyzmem. Po śmierci Jacobsena zajmuje wśród pisarzy duńskich stanowisko naczelne.— Por. art. Klemensiewiczowej („Praw-

M. Ab.

AI. Ab.

(XXI, 67).

Michajłow A., pseudonim pisarza rossyj-skiego Aleksandra Szellera (ob.).

Michajłow Michał, pisarz i rewolucyoui-sta rossyjski (* na Uralu 1826 — f pod Ner-czyńskiem 27 wrześn. 1865). Dziad jego, chłop pańszczyźniany rodziny Aksakowów, zginął pod batami (ob. „Siemiejuaja Chronika“ Aksako-wa i powieść M-a „Seło Czumburowo“). Ojciec otrzymał wolność; jako urzędnik górniczy, dosłużył się rangi nadającej szlachectwo dziedziczne, ożenił się z księżniczką kirgizką i syna wychował starannie (jednym z nauczycieli był Polak wygnaniec). M. uczył sie w gimna-

wspólnie z J. Faucherem założył cenny „Vier-teljahrsch. f. Volkswirtschaft u. Kulturgeschichte“, w którym większą część prac swoich zamieścił. R. 1867 wszedł do Reichstagu związku płc.-niemieckiego (liberał narodowy). Po utworzeniu cesarstwa, radca kancelaryi cesarskiej, a r. 1877 — 1879 dyrektor jej wydziału finansowego. Kiedy w r. 1869 Bismark w swej polityce ekonomicznej przeszedł do skrajnego protekcyonizmu, M. usunął się z kancelaryi państwowej. R. 1879 dyrektor zarządu funduszem państwowym inwalidów. Podczas swego urzędowania na wielu prawach niemieckich, urządzających stosunki rzemieślnicze i dotyczących sprawy monetarnej i bankowej, wyrył własne piętno. Z prac M-a zasługują na uwagę: „Das Monopol d. Eisenbahnen“ (Lipsk 1871); „Die Österreich. Bankakte“ („Viertejl. f. Volksw. ü. kulturg.“ 1836, III); „Ein Rückfall“ (t-że IV, z powodu pracy „Theory of Banking“ Macleoda); „D. differentialtarife d. Eisenbahnen“ (t-że 1864, I); „Zur russischen Valutenfrage“ (t-że);    „D. wirscheftl. Rolle d. Spekulationshandels“ (t-że 1864 — 1865);    „D.

Eisenbahnen u. d. Expropriation“ (t-że 1866); „D. dauernde Frucht d. Konjunktur“ (t-że);

Volkswirtschaftliche Schriften“ (Berlin 1873,

^    E. Chw.

Michaelis Adolf, archeolog niem. (* 1835), nauki odbywał w Lipsku, Berlinie i Kilonii, spędził 1. 1857 — 61 we Włoszech i Grecyi, Londynie i Paryżu, poczem habilitował się w uniwersytecie w Kilonii, r. 1862 prof. w Gryfii, r. 1865 w Tubindze, od r. 1872 prof. archeologii w Strasburgu. Głownem dziełem M-a jest wielka monografia „Der Parthenon“ (Lipsk 1871); pozatem ogłosił prace liczne w pismach, wydał Tacyta „Dialogus de orato-ribus“ (Lipsk 1868) i uzupełnił dzieło O. Jahna „Griechische Bilderchroniken“ (Bonn 1873); ułożył także katalog rzeźb starożytnych, znajdujących się w Anglii: „Ancient marbles in Great Britain“ (Cambridge 1884).

Michaelis Sophus, pisarz duński (* 14-go maja 1865 w Odense). Wyrósł w ubóstwie, uczył się w szkole ludowej, wskutek poparcia ukończył gimnazyum klasyczne. Od r. 1884 zajmował się językami nowszemi i zachęcony przez Brandesa (ob.) poświęcił się literaturze. R. 1888 ukazał się zbiorek poezyi „Digte“ (1893); „Solb-omster“. Nowela „Synd“ (1891) i powieść* „Vanemensker“ (1892) wykazują wpływ naturalizmu. „Golblomster“ (1893), „Sireuer“ (1898), „Palmorne“ (1904), „Revolutionsbryllup“ (1906), „Giovanna“. Dopiero po przezwyciężeniu tego wpływu M. stworzył swe dzieła najlepsze: opromienione wielką poezyą opowiadanie „Aebel“ (1895), zbiorki wierszy: „Sirener“ (1898) i „Li-vets fest“ (1900) oraz wspaniałe „Dedansen“ (1900). Pod względem barwności i żywiołowości języka dorównywa Jörgensenowi. Celuje w odtwarzaniu dążenia do piękna owianego pe-da“ 1906, Nr 47).

Michaelis Katarzyna (Karin), pisarka duńska (* 1872 w Randers). Nazwisko panieńskie—Bech Bróudum, od r. 1895 żona Sophusa M. Główne utwory: „Lillemor“ (-- Mateczka“, 1902, przekł. polski p. n. ,,Listy Ulli Fangel“, Brody 1905); ,,Barnet“ (=Dziecko 1902); ,,Sonnen“ (—Syn 1903) i „Gyda“ (1904). Odtwarza przedziwnie poruszenia nieświadome tkliwych i naiwnych dusz kobiecych i dziecinnych. W utworach wcześniejszych nie cofała się niekiedy przed obrazowaniem zbyt jaskrawem, np. w ,,Af Dvaergens Dagborg“ (,,Z pamiętnika karzełka“) i,,Kortspil“ (,,Karty“). Przekł. „Ove-ral Forstand“ (,,Ponad wszelki rozum“) drukowała „Nowa Gazeta“ w r. 1910. — Por. art. J. Klemensiewiczowej („Prawda“ 1905, Nrl8).

Michajło—iinię kilku bohaterów poezyi ludowej rossyjskiej; 1) M. D a n i ł o w i c z— bohater z cyklu kijowskiego, syn mnicha, walczy z Tatarami, zabija ich wodza, Cariszcze-Uła-niszcze, w powrocie niepoznany o mało nie ginie z ręki ojca, poczem wstępuje do klasztoru. Pokrewne podanie ukraińskie mówi oMichaj-1 i k u. — Bibl.: Wesełowskij ,,Jużno - russkija byliny“ (1881). —• 2) M. Kazarino w-rodem z Halicza, przybywa do ks. Włodzimierza, który wysyła go nad morze na polowauie; wracającemu kruk każe iść na górę, gdzie Ta-tarzy trzymają dziewczynę porwaną; M. odbiera brankę i poznaje w niej siostrę rodzoną, z którą wraca do Kijowa. Widać wpływ podania o Diuku Stepanowiczu. — Bibl.: Mâchai ,,0 bo-hatÿrskéin epose slovanském“; Władimirów „Wwedienije w jistoriju russkoj słowiesnosti“ (1896). —3) M. a. Potok (Potyk) Iwano-wicz —w pieśniach północnych jest pięknym młodzieńcem, który na łowach spotyka łabędzia, stającego się dziewczyną („Liebed’ bjeła-ja“), i bierze ją za żonę; po jej śmierci daje się żywcem, ale na koniu i w uzbrojeniu, razem z nią pochować; do grobu zjawia się smok, którego M. zabija i krwią potwora przywraca życie żonie. — Bibl.: ob. wyżej oraz Liebrechta w „Zur Volkskunde“ (41 380) i „Germania“

M. Ab.

M Ab

Ü. Chw.

M. Ab.

zyum w Ufie, którego nie ukończył, mieszkał w Orenburgu, r. 1844 został słuchaczem uniw. petersb. R. 1845 drukował pierwsze wiersze po pismach. Poróżnił się z ojcem i objął posadę w Niższym Nowogrodzie, w zarządzie solnym (1848); uznany za „zdolnego i godnego rangi wyższej“, porzucił jednak w sierpniu 1852 służbę rządową i przybył na stałe do Petersburga. Poprzedzony rozgłosem (jako autor powieści: „On“, „Adam Adamycz“ i inn.), w ciągu lat kilku umieścił: w ,,Sowremienniku“—powieści: „Krużewnica“, „Gołubyje głazki“, „Deriewnia i Gorod“, „Wolnaja ptaszka“ itd. oraz wiele prac krytycznych i publicystycznych (o Jerzym Elliocie, J. St. Millu, poezyi angielskiej, wyzwoleniu kobiet i inn.) i w „Otecz. Zapiskach“ — powieść większą z życia aktorów na prowin-cyi („Pereljotnyja pticy‘‘). Największe znaczenie mają przekłady jego wzorowe z Ajschilosa, Schillera, Lenaua, Tennysona, Hooda (słynna „Pieśń o koszuli“), Longfellowa, a przedewszyst-kim—z Heinego, z którym M. pierwszy bodaj Rossyę zapoznał. R. 1858 i 1861 zwiedził zagranicę-, w Londynie widział się z Herzenem; przy jego pomocy odbił i przywiózł do kraju kilkaset egzempl. odezwy ,,K mołodomu poko-Ijeniju“ napisanej przez Szełgunowa (Pantelje-jew ,,Iz wospominanij proszławo“ 1905). Obszerna ta odezwa, jedna z pierwszych w Ros-syi, żądała konstytueyi, ustroju demokratycznego, uspołecznienia ziemi, przekształcenia wojska i amnestyi powszechnej. Przyłożył się również do wydania paru innych odezw (,,K barskim krestjanam“ Czernyszewskiego i t. p.j. Uwięziono go 27 wrześn. 1861. Wstawiali się za nim literaci petersburscy u ministra oświaty (posłów ukarano). M. wkrótce się przyznał nietylko do wydania, lecz i do autorstwa odezwy. Zachowanie się M-a podczas śledztwa senator jakiś określił słowy: „C’est du. Robespierre!“ („Kołokoł“ 1862, JM® 131). Przeniesionego 26 paźdz. do twierdzy Piotra i Pawła znany działacz ówczesny Utin witał wierszem „Uzui-ku“. 1). 25 list. senat skazał go na 12V₂ lat ciężkich robót, co przy konfirmacyi zamieniono mu na lat 6, a wyrok ogłoszono na rynku d. 26 grudn., poczem wysłano go w kajdanach na Sybir. W Tobolsku gubernator wydał dlań obiad, na którym obecni byli najwyżsi urzędnicy miejscowi, za co potem wszyscy ucierpieli. Prot. Pawłowa za słynną mową wygłoszoną na rzecz M-a zesłano do gub. Wiackiej. Ławrow i Oga-rew poświęcili mu wiersze. Za Bajkałem trzymano go w szpitalu, a gen. Kukieł (Polak) pozwolił mu nawet zamieszkać u brata, inżyniera jednej z kopalń nerczyńskich (Krapotkin „Zapiski rewoljucjoniera“ 1906). Zmarł wkrótce na gruźlicę. — Z dzieł jego ukazały się osobno: „Pjesni Gjejne“ (1858), ,,W prowincii“ (1859 — 60), „Sobranije stichotworienij“ (Berlin 1862 i Petersb. 1890), „Żenszcziny, ich wospitanije i znaczenije...“ (1903; dodane wspomnienia Szeł

gunowa o M-ie wycięte przez cenzurę r. 1891 z dzieł Szełgunowa).—Bibl.: art. Herzena: w „Kołokoł“: ,,M. M.“ (JM® 112), ,,M. i studienczesko-je djeło“ (JV& 119—120), „Ubili“ (.M* 205) i „Poslje smierti“ (JM® 218); „Wiest’“ 1865, JM® 5; „Gołos“ 1866, JM® 80 — 81; Baziliewskij „Gosu-darstwiennyja prestuplienija w Rossii“ (1903); Mielszin „Stiepnoj Kraj“ 1896, JM® 54; Szełgu-now „Soczinienija“, t. II; Stasow ,,N. W. Sta-sowa“ (1899); Bjełozierskij (Poroszin): „Ot Pje-tjerburga do Niercziuska“ („Rus. Mysi“ 1902); Lemke „Djeło M. M.‘‘ („Byłoje“ 1906, I)i „Djeło Czernyszewskawo“ (ib. III); Pantieljejew „Nie-lisznieje razjasnienije“ („Byłoje“, 1906, II).

Michajłow Michał, prawnik rossyjski (* 1827—f 1891), przykładał się do prawa na uniwersytecie petersburskim, gdzie r. 1848 uzyskał stopień magistra, a r. 1866 doktora prawa („Russkoje grażdanskoje sudoproizwodstwo w istoriczeskom jewo rozwitji do izdanja Swo-da Zakonow“, Moskwa 1866), był adjunktem przy katedrze Niewolina i wykładał samodzielnie prawo handlowe. Z prac innych M-wa: „Istorija sostojanija gorodskich obywatelej w Rossii“ (Petersburg 1847); „Torgowoje prawo“ (t-że 1859) i „Mjestnyje grażdanskije zakony“ (t-że 1866).

Miohajłow A dr y an, rewolucyonista rosyjski (* 1853 w Stawropolu). Syn urzędnika, kształcił się w uniw. w Moskwie, r. 1874 pracował jako kowal w pewnej kuźni w guberni Pskowskiej (wspólnie z Bogdanowiczami, Soło-wjowem i t. d.). czynnie uczestniczył w zabójstwie szefa żandarmów Miezencewa, dokonanem przez Krawczyńskiego d. 16 sierp. r. 1878, schwytany wkrótce (w paźdz.) skazany został d. 26 maja r. 1880 przez sąd wojenny w Petersburgu na karę śmierci, co mu zamieniono na 20 lat robót ciężkich. Z początku trzymano go w twierdzy Piotra i Pawła, potem przewieziono na Karę (kwieć. 1882); wypuszczono z więzienia r. 1890, osiedlono w gub. Zabaj-kalskiej r. 1894. W r. 1906 wyprawa karna gen. Renenkampfa w Czycie skazała go na 1 rok więzieuia za współpracownictwo w piżmach opozycyjnych. W r. 1907 wrócił do kraju.

Michajłow Aleksander, wybitny rewolucyonista rosyjski (* 1855 w gub. Kurskiej — f w twierdzy Piotra i Pawła w Petersburgu ok. 1883). Uczył się, zresztą niechętnie, w Nowogrodzie - Siewierskim, oddawał się agitacyi, maturę zmuszony był składać w Niemirowie. R. 1875 wstąpił w Petersb. do Inst. technologicznego, skąd wkrótce wydalony do miejsca urodzenia, umknął do Kijowa, gdzie się zapoznał z radykalistami różnych odcieni (Lizogub, Czubarow, Goldenberg, Stefanowicz). W lecie r. 1876 wrócił nad Newę jako rewolucyonista i tu się zbliżył do Popowa, Sołowjowa, Adr. Michajłowa i inn. Od marca r. 1877 do wiosny r. 1878 „pracował“ w Saratowie i wogó-

M. Ab.

Er. Chw

Michajłowa Olga, poetka rossyjska, znana pod nazwiskiem panieńskiem C z i u m i u a (* w Nowgorodzie 1862 — f w Petersburgu 1909). Powieści jej i opowiadania wartości trwalszej nie mają. Napisała mnóstwo utworów poetyckich i ok. 20 dramatów, z nich niektóre doczekały się wystawienia. Doskonałe są liczne przekłady z Szekspira, Miltona, Byrona, Hugo, Musseta, Coppéego, Longfellowa, Syrokomli i in. Głośną się stała przez dowcipną satyrę polityczną (wierszowaną), umieszczaną przez szereg lat w dziennikach: „Nowosti“ pod pseudonimem ,,Towariszcz‘‘ i ,,Rjecz“ (pseud.

M. Ab.

le nad Wołgą pośród sekciarzy starowierów.

R. 1878 czynny w kilku strejkach w Petersburgu. Wprowadził Kljetocznikowa do dep. policyi w celach wywiadowczych. R. 1878 —

1879 pisywał do pisma partyjnego „Ziemia i Wola“ (obok Krawczyńskiego, Klemenca, Ple-clianowa). R. 1879 dopomagał w zamachu So-łowjowa na Aleksandra II (d. 14 kwiet.). Jeździł na południe w celu wydobycia majątku po Lizogubie. W Odesie poznał się z Żelabowem.

Uczestniczył w zjazdach w Lipiecku i Woroneżu (lipiec) oraz był tam jednym ze stanowczych zwolenników rozłamu stronnictwa i wytworzenia nowej organizacyi o kierunku wyraźnie politycznym. Powodując się uczuciem zemsty nawoływał do teroru. Wspólnie z Mo-rozowem i Kwiatkowskim opracował program komitetu wykonawczego. Obrany razem z Fro-lenkiem i Tichomirowem do Komisyi Rządzącej („Rasporiaditielnaja“), najwyższej w stronnictwie władzy. Przyczynił się razem z Moro-zowem, Hartmanem, Perowską i in. do urządzenia zamachu na pociąg cesarski pod Moskwą (1 grud.). Po schwytaniu Kwiatkowskiego wrócił do stolicy. W lecie r. 1880 robił tam przygotowania do nowego zamachu (na kanale Katarzyny). Odznaczał się niezwykłym zmysłem organizacyjnym i był wzorem spiskowca, fanatycznie sprawie oddanego, „stróżem nieocenionym partyi“ (Wiera Fignerówna). Aresztowany d. 5 grudn. r. 1880 w Petersburgu, oddany pod sąd d. 21 grudn. r. 1881, stawiony przed Senatem d. 20 lut. r. 1882 w „sprawie 20-u“ (oskarżał Murawjow, bronił Kiedrin), wygłosił słynną mowę jedynie w celu „przyczynienia się w miarę sił do ustalenia prawdy dziejowej“ (Spasowicz widział w nim przedziwny wzór męstwa i mocy przekonań) D. 27 lut. skazany na śmierć przez powieszenie; karę zamieniono na ciężkie roboty dożywotuie. D. 28 lut. napisał i przesłał towarzyszom znany „Testament“. Zamknięty w t. zw. rawelinie Aleksego, zmarł niewiadomo dokładnie jak i kiedy, może skończył samobójstwem.—Bibl.: Serebria-kow „Oczerk po istorji Ziemli i Woli“ (Peters.

1906); ..Byłoje“ (1906, II i VI).

Michajłow, m. pow. gub. Rjazańskiej, nad rz. Pronią, stacya kolei żel., wśród 9 cerkwi sobór ze słynnym obrazem Michała Archanioła, szpital (40 łóżek), biblioteka, czytelnia, drukarnia, 2 szk. m. i 2 żeńskie niższe (385 uczniów), młyn parowy, garbarnia, cegielnia, jarmark latem na bydło. Rozwinięte koronkarstwo i owo-carstwo. M-ców 9200 (1909, 99.2% praw.).

Gród starożytny z w. XII, przeciw Tatarom wzniesiony, R. 1551 przez Groźnego obwarowany. R. 1618 szczęśliwie przez Polaków i Kozaków dobywany. Od r. 1778 jest m. powiato-wem.—Mich ajjłow ski powiat leży w zach. części guberni Rjazańskiej, 2579.1 w. kw. Równina w dorzeczu Oki, przerżnięta głębokiemi parowami, zwłaszcza w dolinach rz. Proni, Żraki i Łokni. Jezior i błot niewiele. Przeważa czar-noziem. Lasów 3°/₀- öpore pokłady torfu, wapienia i gliny. Sadownictwo, ogrodownictwo słabo rozwinięte. Uprawiają głównie żyto. Ludność 196 900 (1909) trudni się głównie rolnictwem. Śród kobiet rozwinięte koronkarstwo (do 5000 kob.). W Polesnem szkoła zawodowa żeńska, pielęgnująca wyszywanie koszul i ręczników. W okolicy liczne kurhany i horodysz-cza.

„Optimist“),

„Boj-Kot“).

Michajłowskie s-stwo niegrodowe w woj. Mścisławskiem (dziś w gub. Mohylewskiej). Od r. 1592 podług metryk litewskich posiadali je: Tym. Selicki, Wiesiołowski Krzysztof, Giedroy-ciowie, Ciechanowieccy, Suchodolscy, Pleska-czewscy, Józef Dulęba, sekretarz pieczęci większej W. Ks. Lit., Chodkiewiczowie, wkońcu na mocy przywileju z r. 1761 Aniela Chodkiewi-czowa ustąpiła s-stwo M. synowi swemu Tadeuszowi. Ostatni s-sta Bogustaw Jasieński, kraj-czy kowieński, opłacał w r. 1773 kwarty złp. 125 gr. 11.    . • .

Michajłowskij Mikołaj, wybitny pisarz rossyjski (* 15 list. 1842 w Meszczowsku — -j* 27 stycz. 1904). Z pośród zubożałej rodziny szlacheckiej, zapisał się do instytutu górniczego, ale go nie ukończył. W roku 18-ym życia zaczął pisać w różnych pismach, czynny w kółkach młodzieży ówczesnej radykalnej (czasy te odtworzył w książce „Literatura i życie“, oraz w powieści „W pieremeżku“), w tym czasie przełożył Proudhona (ob.) rzecz o Demokracyi francuskiej. W r. 1869 drukuje w ,,Otjeczestw. zapiskach“, dokoła których zogniskowały się siły literackie, krańcowo-opozycyjne, szkic swój O postępie (istnieje przekł. franc.), rzecz niezmiernie oryginalną, która wywołała odpowiedź Ła-wrowa, a M-go postawiła odrazu w rzędzie nie tylko najwybitniejszych publicystów obozu opozycyjnego, ale i głębokich myślicieli, zarazem inicyatorów t. zw. socyologii subjektywnej (ob. Socyologia). Praca ta ugruntowała wpływ M-go na umysły zwłaszcza młodzieży: aż do r. 1895, kiedy w Rossyi zaczyna krzewić się doktryna materyalistycznego pojmowania dziejów, M. jest jedyną powagą nietylko wśród młodzieży, ale całego obozu radykalnego, tembardziej, żo utrzymywał stosunki stałe ze stronnictwem

łany. Niebawem stał się duszą ,,Otjecz. Zapi- I z zapałem wyznawał poglądy jego na przewa-sków‘‘ —gdy Szczedryn uderzał w ustrój państwo- żający wpływ „polityki“ w kształceniu się ży

,,Narodiioj Woli“ i za przekonania swoje był wysy- się marksizmowi. Zwolemiik gorący Diihringa,

wy satyrą swoją, M. podważał zasady teoretyczne wogóle współczesnego ustroju społecznego. W tem piśmie ukazały się takie jego przyczynki jak o stosunku teoryi Darwina względem nauk społecznych — rzecz jedyna w całej literaturze przedmiotu pomimo charakteru swego łeljetonowego; jak o stosunku osobnika do całości zbiorowej — właściwie najwybitniejsza dotychczas próba teoryi biologicznej anarchizmu; jak o walce w imię indywidualności i na czem polega szczęście — jak „Wolnica i spod-wiżniki“ — wszędzie w tych pracach daje się dostrzedz to zabarwienie anarchizmu teoretycznego; wkońcu wspaniała rzecz o gromadzie i bohaterach. Nadto prowadził M. stałe feljetony miesięczne. W r. 1885 „Otjecz. Zapiski“, oskarżone o to, że w łamach swoich zamieszczają prace członków czynnych stronnictwa rewolucyjnego, zamknięto, Dla M-go nastaje okres ciężki: tułaczki pisarskiej w organach liberalnych, aż póki nie udało się r. 1889 rozbitkom powołać do życia własnego miesięcznika „Russkoje Bo-gatstwo“. Kierownictwo powierzono M-u. Ale jak „Narodnaja Wola“ nigdy nie odzyskała po r. 1883 dawnego wpływu swego, tak samo M. niebawem miał utracić wiele z powagi swojej. Rozwój demokracyi społecznej skierował w znacznej mierze myśl opozycyjną w inne łożyska, wywiązała się polemika namiętna pomiędzy obu obozami, a M. śmiało podjął wyzwanie, świe-tnem piórem bronił założeń teoretycznych i wniosków praktycznych socyologii subjekty-wnej, acz nie zdołał powstrzymać wzrostu tej innej doktryny radykalnej, a wciągnięty w polemikę, sam niejednokrotnie popełnił wiele niewłaściwości i jeszcze większej liczbie udzielił powagi nazwiska swego. Umarł w przededniu wypadków, których był siewcą w ciągu życia całego. Wogóle był to świetny stylista, umysł oryginalny i samodzielny; raczej feljetonista-myśliciel, rzadko umiał utrzymać na wodzy tok rozumowania swego, iskrzący się dowcipem, ale swawolny, odbiegający od rzeczy. Ze stanowiska „profana“ — taki nagłówek ma serya feljetonów jego — dotykał każdej rzeczy: pisał o doktrynach społecznych i przyrodniczych, o zdarzeniach życia codziennego, o literaturze (świetne są jego szkice o Dostojewskim, Tołstoju, Szczedrynie, a zwłaszcza studyum o Iwanie Groźnym). Jego rozbiór poglądów Herberta Spencera rozproszony w różnych pismach jest jedyny w całej literaturze społecznoznawczej. M. wywierał wpływ możny na pewne odłamy młodzieży polskiej w okresie r. 1878 — 1885, ale te niebawem pod wływem Marksa otrząsnęły się z poglądów jego, najdłużej ten wpływ utrzymał się w „Głosie“, bo aż do r. 1890,

cia społecznego. Filozof „jednostki“ i roli jej w walkach dziejowych, przeciwstawiał zawsze ideały przyrodzonemu biegowi rzeczy, z pośród stronnictwa działających w Rossyi w ciągu ósmego lat dziesiątka, najbliżej może stał „propagandystów“ skupiających się dokoła Ławrowa, ale na zaproszenie uczestniczenia w piśmie zagranicznem „Wpie-rjod“ odmówił (1873). Wszystkie siły poświęcił publicystyce legalnej, którą to drogą mógł sprawniej oddziaływać. W tym właśnie czasie wystąpił w obrouie młodzieży, której czyniono poważne zarzuty moralne, zbyt pochopnie uogólniając przywary ujawnione w procesie Niecza-jewa. W r. 1876 bronił Czernyszewskiego, który sam nie mógł przemawiać. Nie zawahał się umieścić w „Otiecz. Zapisa“ listu Pawłowa-Silwanskiego do min. Pahlena o znęcaniu się nad więźniami politycznymi w Uralsku (1874), za co inne pismo już było zamknięte. R. 1878 był wyraźnym „politykiem“, czem się różnił od większości „ludowców“. A wypowiedział się pod tym względem w odezwie („Letuczij li-stok“) wydanej w kwiet. r. 1878 (dodatek do uielegalnego „Naczało“). Tam M. przepowiadał gdyby rząd nie ustąpił, utworzenie się orga-uizacyi tajnej, przeznaczonej do „walki“. Powstanie Komitetu Wykonawczego „NarodnojWoli“ powitał radośnie i z tem stronnictwem utrzymywał stosunki najbliższe. Terroryzm uzasadniał teoryą Diiliritiga o pochodzeniu idei sprawiedliwości z uczucia „zemsty normalnej“. Przypomnijmy, że zagadnienie co do znaczenia czynnej i świadomej mniejszości rewolucyjnej, która targa przyrodzony bieg wypadków, tworzy treść jego „Bohaterów a tłumu“, a zrozumiemy rolę M-go w rozpowszechnieniu programu „Na-rodnoj Woli“. W J\oJ\2 2 i 3 organu partyjnego z r. 1879 M. umieścił słynne swe „Politicze-skija piśma socjalista“ (pseud. Grognard). Jego pióra jest zjadliwy artykuł ,,Lisij chwost i woł-czij rot“ przeciw Loris-Melikowowi. Znakomity w dziejach ruchu wolnościowego list Komitetu Wykon, do Aleksandra III, z d. 10 marca r. 1881 st. st., napisany był przez Lwa Tichomirowa i przeredagowany przez M-go (list ten, zdaniem Engelsa, świadczy, iż ,,w szeregach rewolucyjnych są ludzie o zdolnościach męża stanu“).— W r. 1882 prowadzone były pomiędzy rządem (w osobie miuistra Dworu Woroncowa-Daszkowa i hr. Szuwałowa) a partyą ,,N. Wola“ za pośrednictwem osoby trzeciej, a przy współudziale M-go układy względem zaprzestania działalności terorystycznej na czas zbliżającej się koronacyi, za cenę niejakiej wolności prasy i powrotu Czernyszewskiego z Syberyi. W tym celu M. jeździł w paźdz. r. 1882 do Wiery Fignerówny do Charkowa, za co wkrótce potem pod innym kiedy zapatrywania M-go ludowcy z tego pozorem wysłano go z Petersburga (o tych pisma przeciwstawiali rozpowszechniającemu układach opowiedział sam w JV» 51 „Rewoluc.

najwybitniejszy bułgarski (* 1851); po ukończeniu nauk prawnych we Francyi, nauczyciel gimnazyałny w Bułgarii, potem profesor, adwokat, pierwszy sekretarz w mini stery um spraw zagranicznych, prezes komitetu rewolucyjnego, poseł do parlamentu, gdzie wyróżnił się jako erudyta i mówca doskonały. Nie przystępując do stronnictwa żadnego, był w izbię „arystokratą ducha, prześladującym krzywdzących i pokrzywdzonych“. Z prac literackich: ,,Poema złoto⁴' (1889),— legienda o grzechu pierworodnym; ,,Vopli i pripiewy“; „Currente calamo“; „Żelezni struni“; „Naszytie pisari i gazetari“; ,,Suspiria de profundis" poemat; „Rinforzando“ —zbiór poezyi; „Kniga za Bołgarskija Naród“ (1897), „Satiriczeski Soneti“ (1895); ,,Po pre-kija drum'⁴ (1895); „Istoczni legendi“ ( 1903j; „Ot razwała kom prowała“ (1904); ,,Dnes czuk utrę nakowalnia“ (1905). W satyrach swych M. chłosta społeczeństwo bułgarskie i jego działaczy politycznych; wyśmiewa brak ideału w literaturze i publicystyce. Pesymista upatrujący w życiu tylko nicość. W satyrach M-go przeważa paradoks.—Por.: K. Krostew „Literaturni i fiłosowski studii“ (Sofia); B. Angelow „St. M., literaturen oczerk“ („Myśl 1905, I); St. Paska-lew „St. M„ literaturna statja“ (,,Demokrati-czeski prehled“, 1905, VII).

Rossii“ z r. 1905). W „Wiestniku N. Woli“, organie zagranicznym partyi M., nie uczestniczył, za to przyjaciel jego Lesiewicz napisał tam artykuł o terorze (pseud. „Ukrainiec⁴'). M. był autorem odezwy wydanej przez niedobitków partyi w stycz. r. 1892 z powodu głodu. Wkrótce jednak stosunki jego z tej strony się urwały pod wpływem nowej partyi „Narodnoje Prawo“, cło której M. się zbliżył (razem z Aniołem Bogdanowiczem redagował Nr. 1 jej pisma). Znajomość życia rewolucyonistów widnieje i w utworach beletrystycznych M-go jak w ,,W pe-remieżku“ i niewykończonej powieści „Karjera Oładuszkina“, opiewającej „Nar. Wolę“ (pod imieniem Sołomirskiego wystawiono tu postać Hermana Łopatina). W związku z tem pozostaje artykuł M-go „Hamletizirowannyja porosiata“ („Soczinienija'⁴, t. V). Najlepsze wyd. prac jego: „Soczinienija“ (Petersb. 1896 — 1897, 6 t.); „Iwan Groznyj“ i parę innych rzeczy nie weszły do tego zbioru.

Ławrowa

na

Bibl.: artykuły („Ot. Zapiski“ 1870, II), Juża-kowa („Znanije“ 1873, X), Filipowa („Rus. Bog.“ 1887, II), Słonimskiego („Wiestn. Je-wropy“ 1889, III, V); wspomnienia pośmiertne w pismach z r. 1904: Korolenki, Miakotina i Pjeszechonowa („Rus. Bog.", II), Aszeszowa („Obrazowanije“, II), Karjejewa i Karyszewa („Rus. Bog.“, III), Krzywickiego („Ogniwo⁴', Nr. 9), Sieroszewskiego („Prawda" Nr. 10), Brzozowskiego („Głos", Nr. 14) i t. d.; Citowicz „Otwiet na Piśina k uczonym ludjam" (Odesa 1878); Mikołajewskij „Nauka i uczonyje ljudi w rus. obszczestwje" (Kazań 1879); Karjejew „Osnown. woprosy fiłosofji istorii“ (1883); Raszkowski) ,,M. piered sudom kritiki" (Odessa 1889); Wołynskij „Rus. kritiki" (1896): Berdja-jew „Subjektiwizm i indywidualizm w obszest. fiłosofii" (1899); praca z powodu jubileuszu M-go: ,,Na Sławnom postu" (1900); Krasnosiel-skij „Mirowozrjenije humanista naszewo wrie-meni" (1900); Czernow „Subjekt, metod, w so-cjołogji“ („Rus. Bog.“ 1901); Ranskij „Socjologia M-wa'⁴ (1901); Kudrin „M. kak publicyst-grażdanin" („Rus. Bog." 1905); Gardienin (Czernow) „Pamjati M-wo" (1906); Łunkiewicz „M.⁴‘ (Moskwa 1906); Rafiłow (Goc) „Systiema prawdy i naszi obszczestw. otnoszenja" (1906); Beltow „K woprosu o razwitii monist. wzgljada na istorju“ (wyd. IV 1906); Boguczarskij „So-bytije 1 marta i M.“ („Byłoje“ 1906, III); Makarów „Naszi predszetstwienniki"; Rusanow „Politika M-owo⁴‘ („Byłoje" 1907, III); Owsia-niko-Kulikowskij „Istorija russkoj intjeligjencji“ (t. II, Moskwa 1907); Iwanow-Rozumnik „Istorija rus. obszczestw. myśli“ (t. II 1907); Krauz „Portrety zmarłych socyologów" (Warszawa 1907); Rusanow „Socjalisty Rossii i Zapada'4 (1908); Kowarskij „M. i obszczestw. dwiżenije 79-ch godow" (1909); Iwanow-Razumnik „Litje-ratura i obszczestwiennost’" (1910).

E. Chw.

M. Ab.

Michajłowskij Mikołaj, powieściopisarz rossyjski znany pod pseud. G ar in (* 1852 — t 1890). Z zawodu inżynier komunikacyi, parę lat pracował w Bulgaryi, przy budowie portu w Batumie i kolei Syberyjskiej. R. 1892 napisał najlepszą swą powieść „Djetstwo Tio-my“, po której nastąpiły jako ciąg dalszy: „Gimnazisty“, „Studienty“, „Inżeniery

er,

r.. K. i M. Ab.

5. Cr.

Michajłowskij -Danilewskij A1 e k s a n d generał-lejtnant, historyk wojskowy (* 1790 —j 1848). W r. 1812 uczestniczył w wojnie franc, jako adjutant Kutuzowa; ciężko ranny pod Taru-tinem; w r. 1813 i 14 pozostawał przy boku głównego dowódcy. Podczas kongresu wiedeńskiego znajdował się przy Aleksandrze I; od r 1816 jako fligiel-adjutant cesarza towarzyszył mu w podróżach na południe Rossyi i na kongres Akwizgrański. W 1. 1828—29 był w wojnie tureckiej, r. 1831 w wojnie polskiej, raniony pod Grochowem. W r. 1835 mianowany senatorem i przewodniczącym Komitetu cenzury wojskowej. W r. 1834 wydał swe „Zapiski 1. 1814—15“, w których wiele ciekawych szczegółów, zwłaszcza dotyczących osoby Aleksandra I; prowadził dziennik stale od r. 1811—26, częściowo podczas wojny tureckiej 1829 i polskiej 1831, później w 1. 1838 i 39. Na rozkaz cesarski opracował opis wojen 1812 — 1814 (1836 — 39); wojny finlandzkiej 1808—09 (1840); tureckiej 1806 — 1812, dwu wojen z Napoleonem r. 1805 i 1806 —7“ (1843). Przy końcu życia główny iedaktor „Galeryi wojskowej i pałacu zimowego“, opracował dla niej kilka bio-Michajłowskij Stojan, satyryk bajkopis grafii.—Lit. Brandta: Biografia. M. D.

A-

na

Dwa urywki z opuszczeniami zostały powtórzone w r. 1627 w wydawnictwie Elzewirów p. n. „Respublica sive status regni Poloniae, Lituaniae, Prussiae, Livoniae etc. Lugduni Batavorum“. W r. 1854 urywki M-a zostały wydane wraz z tłumaczeniem rossyj-skiem przez Kałaczowa w wydawnictwie jego „Archiw istoriko-juridiczeskich swjedienij II, 2“ (Moskwa). W końcu w r. 1890 prof. W. Antonowicz wydał nowy przekład rossyjski z własną przedmową w książce „Memuary otnosiaszczijesia k jistorii Jużnoj Rusi“ (Zesz. I Kijów). W przedmowie czyni przypuszczenie, że właściwe nazwisko M-a było Michajło Ty-szkowicz i utożsamia go z posłem litewskim wysłanym do Krymu w r. 1538. Nie ulega wątpliwości, że imię M-a jest przeróbką łacińską ruskiego imienia Michajło. Nie był jednak M. Rusinem litewskim, lecz Litwinem rodowitym. Urywki jego są cennym zabytkiem szczególnie obyczajowości litewskiej w. XVI.J-J-Michalski J a n, profesor akademii krakow-skiej (*{- 7 wrześn. 1694). W rocznikach tejże

Michalski Franciszek (* w Poznaniu 1808) lekarz: do nauk zawodowych sposobił się we Wrocławiu, tam też w r. 1830, po obronieniu rozprawy „De epilepsia“, dyplom doktora med. otrzymał, a bezpośrednio potem udał się do Warszawy, aby wstąpić do służby lekarskiej w wojsku narodowem, pełnił ją zaś w szpitalach. W r. 1832 powrócił do W. Ks. Poznańskiego i po dwu latach został fizykiem obwodu węgrowieckidgo. — Por.: Kośmiński „Stów. lek.

Dr. J. P.

Michalewicz Mikołaj (* 1790—f 23 stycz. 1846), profesor literatury polskiej w uniw. lwowskim od utworzenia tej katedry (1828) do samej śmierci. R. 1827 — 34 redaktor „Gazety lwowskiej“ i „Rozmaitości“ przy niej wydawanych, tłumaczył kilka powieści z niemieckiego i drukował po innych tamże pismach rozprawy swoje ważniejsze: ,,0 słowiańskich tłómacze-niach Biblii“ (w „Lwowianinie“ 1847; „Anna Musen“ (tamże na r.1840). Zostawił w ręko-piśmie „Historyę literatury polskiej“.

Michaliskie sstwo niegrodowe w wojew. Trockiem pow. Upickim, nazywane w uchwałach sejmowych również wójtowstwem Podliń-kowskiem. W r. 1771 składało się z m-ka Mi-chaliszki z przyległościami, które posiadał Józef Puzyna, starościc upicki, opłacając kwarty złp. 161 gr. 6, a hiberny złp. 300.    . • .

Michalon Litwin (Mi chało Li tu anus), pisarz litewski w. XVI. Znany z dzieła „O obyczajach Tatarów, Litwinów i Moskali“, napisanego po łacinie dla króla Zygmunta Augusta w r. 1550, wkrótce po wstąpieniu na tron tego monarchy. W dziele tym zwraca uwagę króla niedomagania społeczne Litwy ówczesnej i wskazuje na środki, aby niedomaganiom tym zapobiedz. Obyczaje i instytucye litewskie porównywa z tatarskimi i moskiewskimi, oddając pierszeństwo drugim. Dzieło M-a w całości nie jest znane. W r. 1615 wydawca I. J. Grasser wydał 10 urywków z niego w Bazylei w książce zbiorowej p. n. „Michalonis Lituani de moribus Tartarorum, Lituanorum et Moscho-rum fragmina X, multiplici historia referta — et Johannis Lasicii Poloni de diis Samagitarum caeterarumque Sarmatorum et falsorum chri-stianorum. Item de religione Armenorum et de initio regiminis Stephani Batorii, Basileae MDCXV“.

Akad. napisanych przez Radymińskiego, znajdują się niektóre dodatki M-go: przedmowa i obrona Akademii (t. 1); mowa na pogrzebie Ptaszyń-skiego w r. 1625 z polskiego tłumaczona i uwagi nad stanem tejże szkoły (t. VI). Oprócz tego wydał osobno mowę po łacinie na pogrzebie dra Pipana „Medicus triplex“ (Krak. 1648) i takąż na pogrzebie Pawła Herki, kanonika krakowskiego p. n.: „Corona academica“ (tamże 1648), oraz kilka innych rzeczy. — Por.: Estreicher XXH.

polskich“ (316).

Michalski, pseudonim E. T. Massalski e-g o (ob.).

Michał św. archanioł (29 al. 6 Wrz., 8 Maja, 16 Paźdz.), hebr. Michaël a. Mikaćl — kto jest Bóg; jeden z siedmiu duchów, najbliżej tronu Bożego stojących, a zatem szczególny sługa i poseł Boży. U Daniela (10, 13, 21, 12, 1) nazywa się jednym z najprzedniejszych książąt niebieskich, a szczególniej księciem ludu hebrajskiego; tem przeto pomiędzy aniołami stróżami się wyróżnia, że jest aniołom stróżem ludu wybranego. Dla tego to nazywa się „księciem wielkim“, który „powstaje“ na ratunek swemu ludowi i „stoi za synami ludu tego“. Ponieważ chrześcianie weszli w prawa ludu wybranego, przeto M. jest dla nich teraz takim patronem, jakim był dla Hebrajczyków. Księga Objawienia przedstawia tego archanioła, jako staczającego wielką zwycięską walkę ze smokiem i jego aniołami. Stąd cesarstwo Niemieckie, którego najwyższą myślą była ziemska obrona Kościoła, miało go patronem swoim, szczególnie za patrona swego poczytywało go rycerstwo. Ruś także go za swego wzięła patrona. Poczytuje się M. za patrona konających i opiekuna dusz i ciał, mających być przeniesio-nemi na miejsce zbawienia. Podstawą do tego przekonania jest podana w liście św. Judy (w. 9) wzmianka o walce św. Michała z szatanem o ciało Mojżesza. Ztąd też poszło wyobrażenie figu-ryczne, że św. M. dusze zmarłych waży. W litanii imię jego poprzedza imiona wszystkich innych świętych; w Confiteor także imię jego znajduje się zaraz po imieniu Najśw. Panny. Konstantyn W. zbudował Michaëlion. W Rzymie poświęcono mu zamek św. Anioła. W Nea-politańskiem święto jego obchodzono już r. 493, gdzie miał się objawić na górze Gargano (monte s. Angelo). A czem na Zachodzie była Gar-

A-

swe-

N. G.

gano, tem na Wschodzie Chonis we Frygii, dotąd także przybywały tłumy pielgrzymów. W dzień św. M-a (29 Wrześ.) odbywały się w Rzymie dawniej parady wojskowe, Papież poświęcał armatę,

Miohał Rohoza, metrop. kijów., ob. Rohoza.

Michał, cesarze bizantyjscy: 1) M. I Rhan-gabę, z łaski Nicetora I zajmował wiele urzędów wysokich i ożenił się z córką cesarską Prokopią. Po śmierci Nicefora obalił jego następcę i ogłosił się cesarzem 811. Uczciwy, pobożny, charakteru słabego, igraszka w ręku żony i możnych. Zjednywał sobie wojsko bogate-mi darami, które wyczerpywały skarb, licznych jednak zwolenników obrazoburstwa zraził sobie przez popieranie czci dla obrazów i pogodzenie się z Rzymem, oraz uznanie cesarstwa zachodniego Karolingów. Prowadził wojnę nieszczęśliwą z Bułgarami; uciekł z pola bitwy pod Adryanopolem r. 813 poczem został zrzucony z tronu przez Leona Armeńczyka; zm. r. 843 w klasztorze. —2) M. II Z aj ą kii w y pochodzenia niskiego z Frygii. Wskutek dzielności wyniesiony do najwyższych urzędów wojskowych, uwięziony za spiskowanie i skazany na śmierć przez Leona V, uwolniony przez spr/ysiężonych przeciw cesarz, r. 820 i powołany na tron. Nie chciał walk religijnych, ostatecznie jednak stanął po stronie obrazoburców, ale nie prześladował czcicieli obrazów tak euergicznie jak poprzednicy, ogłosił amnestyę i tolerancyę. Walczył w ciągu 3 lat z uzurpatorem Tomaszem z Kapado-cyi, popieranym przez Arabów; po zamordowaniu go oddał się rozpuście, pozwolił Serbom zagarnąć Dalmacyę, Arabom zająć Kretę i osiadać na Sycylii. Energiczny, dzielny ale bez zdolności politycznych (f 829). —3) M. III wnuk poprzedniego (* 838), 842 zajął tron pó śmierci wczesnej swego ojca Teofila; rządy sprawowała energicznie matka jego Teodora, która przywróciła cześć dla obrazów wraz z Tarktystem; po zamordowaniu tegoż przez M. III—brat jej Bardas; M. oddawał się tymczasem rozpuście i igrzyszkom cyrkowym, walczył nieszczęśliwie z Arabami. W r. 864 napadli na Konstantynopol Normanowie i Ru-sini. Pozwolił swemu ulubieńcowi Bazylemu Macedońskiemu zamordować Bardasa i dopuścił go do współcesarstwa; zamordowany przez niego r. 867. — 4) M. IV P afl a go ńczy k, sprowadzony na dwór cesarski za Romana III przez brata swego eunucha Jana. Piękność jego zjednała mu miłość cesarzowej Zoe, a po śmierci Romana jej rękę i tron r. 1034. Ograniczonego umysłu, oddany dewocyi i praktykom religijnym, pozostawił rządy bratu; podczas powstania Bułgarów wyruszył przeciw nim, pobił ich, wrócił śmiertelnie ranny, ale zwycięzcą. Um. 1041.— 5) M. V Kalafates, bratanek poprzed., usy-nowiony przez Zoe, osiągnął tron; w r. 1042 podniósł lud przeciw sobie za zamknięcie Zoe w klasztorze; został oślepiony i osadzony w klasztorze.— 6) VI Strati o tik o s mianowany zastępcą przez ces. Teodorę, ostatni z dynastyi macedońskiej; wstąpił na tron r. 1056, zrzucony r. 1057 przez Izaaka Romana, wstąpił do klasztoru. — 7) M. VII Dukas Parapinakes, syn Konstantyna XI, po jego śmierci pozostawał pod opieką matki, Eudoksyi, i jej męża Romana Dyo-genesa; po jego uwięzieniu przez Turków wyniesiony na tron przez swego wuja Jana, zostawiał rządy pod jego kierunkiem, później zaś na łasce ambitnych dowódców, sam oddawał się poszukiwaniom naukowym. Cesarstwo, napadane z różnych stron,’ broniły wojska naje inne. Bunt wojskowy zmusił go do zrzeczenia się tronu i wstąpienia do klasztoru r. 1078. —-8) M. VIII P a 1 e o 1 o g, cesarz Nicejski, później Konstantynopolitański (* 1224), przez matkę Irenę wnuk ces. Aleksego Anioła; początkowo opiekun cesarza małoletniego, w r. 1259 kazał się ukoronować jako współrządca, rozpoczął dyna-styę Paleologów. R. 1261 odebrał Konstantynopol Francuzom, zniszczył cesarstwo łacińskie, poczem kazał oślepić współrządcę, pozostał jedynym cesarzem. Posiadał wielkie zdolności wojskowe, prowadził politykę nawskroś narodową; odparł Karola Neapolitańskiego i Wene-cyan, przeciw którym podniósł Genueńczyków, dla uniemożliwienia krucyaty łacińskiej m. in. zorganizował nieszpory sycylijskie r. 1282, które zniszczyły potęgę andegaweńską. Usiłował połączyć Kościół grecki z rzymskim, na soborze Lugduńskim r. 1274 uznał zwierzchnictwo papieża, walczył z ortodoksami w cesarstwie, wkrótce jednak ci wzięli górę zwłaszcza, że papieże w swych żądaniach zbyt daleko sięgali, związek został zerwany r. 1280. Um. 1282, znienawidzony przez poddanych.—-9) M. XI Paleo-1 o g (* 1277—f 1320), współrządca ojca go od r. 1295, umarł przed nim.

Michał Asien, car bulgar., ob. A s i e n o w i e.

Michał Korybnt król polski, ob. Wiśnio-wiecki Michał Kory but.

Michał ks. litewski, ob. Minigajło.

Michał, wielu udzielnych książąt białozier-skich, czernihowskich, kaszyńskich, mołożskich, moskiewskich, suzdalskich, twerskich i werej-skich z rodu Ruryka. Zasługują na wzmiankę: 1)    M., ks. werejski (f 1486), młodszy syn

Andrzeja Dmitrjewicza. Pragnąc utrzymać się na tronie książęcym, zręcznie wyzyskiwał rozterki dynastyczne pomiędzy Jurjem Dmitrjewi-czem i Wasylem II, w. ks. moskiewskim. Uczestniczył w walce Wasyla II z chanem tatarskim, Ułu Machmetern, przyczem obaj dostali się do niewoli. Wspólnie z Iwanem Wasiljewiczem r. 1471 uczestniczył w wyprawie przeciw Nowogrodowi. Po śmierci, przekazał swą dzielnicę w. ks. moskiewskiemu. 2) M. syn Andrzeja, książę suzdalski (f 1305), do r. 1279 zarządzał Gorodcem Wolskim, a potem Suzdalem. Uległy względem Tatarów, pochlebiał im i często przesiadywał u chana. R. 1304 z polecenia chana uśmierzał Niższy Nowogród. R. 1305 ożenił się

z tatarką i wkrótce zmarł, przekazawszy swą —f 1373), drugi syn Wasyla Michałowicza, dzielnicę bratu, Wasylowi (f 1309). 3) M. otrzymał dzielnicę kaszyńską około r. 1362. w. ks. twerski, wstąpił na tron r. 1461 po R. 1364 walezył z M. Aleksandrowiczem mi-śmierci ojca, Borysa Aleksandrowicza. Pragnąc kulińskim, r. 1367 uczestniczył w wyprawie utrwalić swe panowanie, trzymał się klamki w. księcia moskiewskiego Iwana III i pomagał mu w 1. 1462 — 77 w wyprawach przeciw Nowogrodowi. R. 1480 występował wspólnie z nim przeciw chanowi tatarskiemu Achmetowi nad Ugrą. Pomimo to nie uchronił swej samodzielności przeciw uroszczeniom Moskwy. Przerzucił się wobec tego na stronę Polski: w r. 1483 zawarł przymierze z Kazimierzem Jagiellończykiem, skutkiem czego naraził się na wojnę z Moskwą i zmuszony został do ucieczki do Polski. W Polsce, ok. r. 1505, żywota dokonał. Żonaty dwukrotnie: z Zofią, córką Semena Olel-kowicza, obrońcy Nowogrodu, i powtórnie, z wnuczką Kazimierza Jagiellończyka, z której córkę wydał za jednego z Radziwiłłów. 4) M., ks. mołożski, młodszy syn Dawida Fedorowicza, posiadał dzielnicę ok. r. 1321, był wielce lubionym przez Tatarów, do których często jeździł z haraczem. M. in. r. 1361 był w Hordzie u Chydyra z podarunkami, podczas słynnych zamieszek wewnętrznych tatarskich. 5)    M.,

przeciw Twerowi, r. 1371 stanął po stronie ks. moskiewskiego, lecz wkrótce zmuszony został przez ks. twerskiego do uległości. R. 1372 uciekł do Moskwy, a następnie dalej do Hordy, skąd więcej nie wrócił. 9) M., książę czerni-bowski (f 1246), syn Wasyla Swiatosławowi-cza, zaliczany przez kościół wschodni do liku świętych, r. 1216 rządził dzielnicą perejasław-ską, od r. 1225 był ks. czernihowskim. W 1. 1229—1232 walczył z Jarosławem Wsiewoło-dowiczem, r. 1234 zajął Halicz, a w r. 1236 — Kijów. Przerażony opowiadaniami o napadzie Tatarów, uciekł r. 1239 do Węgier, a następnie do Polski, gdzie lat kilka spędził. Ożeniwszy syna swego, Rościsława, z córką Beli VI węgierskiego, wrócił M. do Czernihowa w r. 1245. Tatarzy polecili mu udać się do Hordy po „jarłyk“. Tam umarł śmiercią męczeńską za odmowę spełnienia obrządków pogańskich.

Michał Aleksandrowicz, dzielny książę mikuliński i twerski (* 1333—f 1389), r. 1339 odziedziczył po ojcu księstwo udzielne Mikulin, r. 1364 otrzymał Dorohobuż, a r. 1368 po śmierci Wasyla Michajłowicza został księciem twerskim. Od tej chwili do końca życia prowadził walkę z księciem moskiewskim Dymitrem Dońskim, otrzymując trzykrotnie (1368, 1370 i 1372) pomoc od Olgierda litewskiego; Olgierdowi nie udało się jednak zdobyć dla niego Moskwy, natomiast w r. 1375 Dymitr

adz.

15, Chw.

ks. białozierski (* 1263 f 1292), syn Hleba Wasylewicza, zamłodu wraz z ojcem uczestniczył r. 1277 w wyprawach chana Mengu Timu-ra przeciw Jasom kaukaskim, a r. 1278 przeciw Bułgarom. Po śmierci ojca (f 1278) objął Białe Jezioro w posiadanie i z tego powodu wszedł w zatarg z Dymitrem Rostowskim.

Obaj zdali się na sąd Hordy i w tym

Michał Fedorowicz, car moskiewski (* w czerwcu 1596—f 13 czerwca st. st. 1645 w Moskwie), założyciel dynastyi Romanowów wygasłej po mieczu na Piotrze II Aleksie-jewiczu (f 1730), wnuku Piotra Wielkiego, syn Fedora Nikiticza Romanowa, patryarchy, późniejszego Filareta (ob.) i Ksenii Iwanówny Szestowej, nieznacznego rodu. Lata dziecięce spędził na wygnaniu razem z ciotką, Marfą Niki-ticzą Czerkaską, w klasztorze nad jeziorem Bia-łem, zdała od rodziców: ojciec bowiem M-ła w r. 1601 zesłany został przez cara Borysa Godunowa do klasztoru Sofijskiego i tam po-strzyżony na mnicha pod imieniem Filareta, a matka na mniszkę pod imieniem Marfy, postrzy-żona, więziona była w klasztorze aż za Onegą. Dopiero Dymitr Samozwaniec uwolnił Romanowów z wygnania, a mnicha Fiłareta mianował metropolitą rostowskim. M. powrócił wówczas do gniazda rodzicielskiego i prawie do r. 1608 mieszkał z rodzicami na wsi, a od r. 1608 wraz z niemi w Kremlu, w Moskwie, znowu więziony przez drugiego Samozwańca Dymitra. Kiedy r. 1610 Filaret wraz z Galicynem wyruszyli w poselstwie do Zygmunta III, M. pozostał znowu osamotniony wraz z matką w niewoli w Kremlu i dopiero w listop. r. 1612 odzyskał

celu tam wyruszyli. Stamtąd już więcej nie odebrał M-owi Mikulin. wrócił, gdyż latem r. 1292 zaskoczyła go śmierć w Hordzie. 6) M. syn J a r o sł a w a, wielki książę twerski (* 1271 —f 1319), wstąpił na tron roku 1285, r. 1286 odparł wyprawę Litwinów na ziemię twerską, r. 1288 walczył z w. ks. Dymitrem moskiewskim. R, 1304 rozpoczął namiętną wojnę z książętami moskiewskimi, zwłaszcza z Jurjem o tron wielkoksiążęcy moskiewski. Jednocześnie zhołdował Nowogród, a kiedy nowogrodzianie r. 1314 wypędzili jego namiestników, wyruszył r. 1316 przeciw nim powtórnie. R. 1317 wystąpił jeszcze raz przeciw Jur-jemu, który przelicytował go był w hordzie, zaofiarowawszy większy haracz i ożeniwszy się z Kon-czaką, siostrą Uzbeka. Zadał wprawdzie Jurje-mu klęskę pod Barteniewem (1318), lecz pod naciskiem Tatarów ustąpił i zawarł z Jurjem pokój, R. 1319 posądzony o otrucie Konczaki, został przez chana tatarskiego skazany na śmierć. 7) M. Chrobry, książę moskiewski i włodzimierski (f 1248), czwarty syn Jarosława Wsiewołodowicza. Uniknąwszy w r. 1238 pęt tatarskich, został r. 1247 w. księciem moskiewskim. R. 1248 wypędził swego stryja Swiatosława z Włodzimierza i zajął tron włodzimierski, tegoż roku padł w bitwie nad Prot-wą zLitwinami. 8) M., książę kaszyński (* 1331

1909).

swobodę i przeniósł się w swe rodzinne strony, w kostromskie. Tutaj najniespodziewanej spadła nań korona. Po złożeniu z tronu Wasila Szujskiego i wskutek niestanowczej polityki Zygmunta III względem opróżnionego tronu, bojarowie jęli zastanawiać się, czy nie lepiej byłoby powołać na tron kogokolwiek z pośród siebie,. Zwołano w Moskwie Sobór Ziemski z duchowieństwa, bojarów, dworzan i przedstawicieli miast złożony i 21 lut. st. st. r. 1613 uchwalono powołać 15-letniego synowca Anastazyi Ro-manówny, pierwszej żony Iwana Groźnego, M-ła F-cza, na tron carski. W^bór padł na nieletniego, słabej woli młodzieńca bogobojnego i z tego względu, że w ten sposób zabezpieczali się bojarowie przed zamachami na ich prawa ze strony korony. 1 rzeczywiście w ciągu całego swego panowania M. był jedynie narzędziem woli Soboru Ziemskiego. Otrzymał koronę śród niezwykle trudnych okoliczności. D. 11 czerwca st. st. r. 1613 koronował się. Zastał państwo rozkoła-tane. Ataman Zarudzki wichrzył w okolicach Astrachania w imieniu Maryny, którą pojął był za żonę, wzywał pomocy szacha perskiego i dopiero w czerw. r. 1614 schwytany skończył życie na palu. Bandy Bałowuia dochodziły do Moskwy. Zuchwale poczynał sobie po kraju całym banita polski, litwin, Aleks. Lisowski, ze swe-mi „lisowczykami“ i dopiero śmierć nagła (zabił się spadłszy z konia) r. 1616 położyła kres jego czynom. W Nowogrodzie Wielkim panowali Szwedzi w imieniu królewicza Filipa, brata króla szwedzkiego. Ustąpili dopiero w r. 1617, gdy traktatem w Stołbowie zawartym otrzymali byli Iwangorod, Jam, Koporye, Oreszok i Ko-relię t. j. część dzisiejszej gub. Ołonieckiej, oraz 20 000 rb. w gotowiźnie za zrzeczenie się tytułu carskiego przez Filipa. A gdy się z tem załatwiono, wkroczył latem r. 1617 do Rossyi królewicz polski, Władysław, z Chodkiewiczem, zajął Dorohobuż, zimował w Wiaźraie, przyszedł pod Moskwę i wraz z zaporożcami Konaszewi-cza Sahajdacznego przypuścił r. 1618 kilka szturmów do jej bram, poczem połączone wojska skierowały się dalej do Ławry Troicko-Sergiejewskiej. Tu je spotkała armia rossyjska pod wodzą Fedora Szeremietewa. Sobór bowiem Ziemski postanowił bronić „wiary prawosławnej i monarchy swojego“, nie zważając na obiecywane w uniwersałach Władysława „łaskawość i opatrzenie“: lecz wobec wycieńczenia sił obu stron walczączych, do bitwy nie doszło i 1 grudn. st. st. r. 1618 zawarto pokój w Deulinie na lat 147₂. W rękach Polaków pozostały Smoleńsk, Czernihów, Siewierz i Inflanty» wymieniono z otu stron jeńców, a w ich liczbie ojca cara, Filareta, który wrócił tedy, po 8 latach niewoli do ojczyzny (1619). Wyświęcony wkrótce, na żądanie syna przez patryarchę jerozolimskiego, Teofauesa, na patryarchę moskiewskiego, Fiłaret opanował całkiem syna i otrzymał tytuł „wielikawo

hosudara“. Uległy M. poddał się zupełnie pod opiekę ojca w sprawach państwowych i odtąd wszystkie hramoty carskie wychodziły w dwu imionach w ciągu lat 14, aż do śmierci Fiłareta (f 1633). Owocem zarządu tych dwuch „hosudarów“ było ukrócenie rozbojów wewnątrz państwa, przywrócenie urzędów „gubnych“ starostów w r. 1627, rozpowszechnienie pańszczyzny na całą Rossyę, rozwinięcie systemu „prykazów“ w odministracyi, uformowanie ,,ksiąg pisarskich“ (piscowyja kni-gi) w celach fiskalnych, zwrócenie większej uwagi na wyzyskanie Syberyi i kraju nadwoł-żańskiego, zmonopolizowanie handlu futrami, lnem, saletrą, zadzierzgnięcie na nowo stosunków handlowych z Zachodem i przygotowanie się do wojny z Polską. Stosunki bowiem z Polską wciąż pogarszały się. Zygmunt III nie przestawał tytułować się carem moskiewskim i rościć pretensyi do tronu. Gdy więc nadeszła do Moskwy wiadomość o zgonie Zygmunta III (*j* 1632), car i patryarcha wnet nakazali działania wojenne, żeby skorzystać z bezkrólewia w Polsce. Zwołany Sobór Ziemski uchwalił, że należy odebrać zajęte przez Polskę grody. Polecono Mich. Szeinowi i okolniczemu Artem. Iz-majłowowi zająć Smoleńsk. Zaczęło się oblężenie. Lecz Władysław IV pośpieszył na jesieni r. 1633 z odsieczą, osaczył Szeina, przetrzymał tak do lutego r. 1634 i zmusił dn. 2 lut. r. 1634 do kapitulacyi: cała artylerya i wszystkie sztandary znalazły się u nóg Władysława. Tymczasem zakończył życie Filaret (f 1 paźdz. st. st. 1633), Sobór Ziemski wobec tego przechylił się na stronę zawarcia pokoju. Wrogie stanowisko Szwecyi i Turcyi skłoniło i Polskę do przyjęcia układów. Stanął więc 4 czerw, r. 1634 ,,pokój wieczysty“ nad rz. Polanówką: za 20 000 rb. kontrybucyi zrzekł się Władysław IV tytułu carskiego, do ustąpionych dawniej Polsce krajów dołączono jeszcze „trakt Trubecki“. Odtąd panował M. spokojnie, poświęcając się głównie zabezpieczaniu południa od najazdów tatarskich i zakładaniu tam miast obronnych (Tambow, Kozłów, Penza, Symbirsk i w. in.). Kazał nawet w r. 1642 zwrócić Turkom Azów, który r. 1637 byli opanowali kozacy dońscy. Z małżeństwa z Eudoksyą Stresznie-wowną, poślubioną r. 1626, pozostawił jedynaka Aleksego i trzy córki: Irenę, Annę i Tatjanę. Nawiązywał liczne stosunki handlowe z Hollen-drami, Anglikami, Niemcami i Duńczykami i nadawał im rozległe przywileje. — Por.: „Sbornik matjerjałow po istoriji prjedkow carja M-a F-cza“ (Petersburg 1898, 2 t.); W. Kluczewskij „Bo-jarskaja Duma drewniej Rusi“ (Moskwa 1902), A Szalągowski „Z dziejów współzawodnictwa Anglii i Niemiec, Rossyi i Polski (Lwów

E. Chw,

Michał Pawłowicz, w. ks. rossyjski (*1798 — f 1848), czwarty syn ces. Pawła, czynny w wojnach 1. 1813 —14, 1828 — 9 i 1831. Od-

znaczał się służbistością i zupełnem popieraniem polityki brata. Ożeniony z ks. Wurtem-berską, miał 5 córek, z których 4 zmarły jako dzieci, lub w stanie panieńskim, jedna zaś, Elżbieta, wyszła za mąż za ks. Meklenburg-Stre-litz.

adz.

Pisarzów Polskich“, Warsz. 1828, V).

Michał Aleksandrowicz W. książę ros-syjski (* 22 list. 1878), trzeci syn ces. Aleksandra III. W r. 1899 ogłoszony następcą tronu, którym pozostawał do r. 1904; jest szefem 129-go pułku besarabskiego i 5-ej bateryi gwar-dyi.

adz.

idi.

adz.

adz.

Michał Mikołajewicz, w. książę ross₍, feldmarszałek, czwarty syn Mikołaja I (* 13 paźdz. 1832), uczestnik obrony sewastopolskiej, szef artyleryi z tytułem generała-feldcechmi-strza, w 1.1863—81 namiestnik Kaukazu, głównodowodzący wojska na widowni azyatyckiej podczas wojny r. 1877 — 78; od r. 1881 prezes Rady państwa; w r. 1902 obchodził 50-letni jubileusz godności generała. Ożeniony z Olgą w. ks. Badeńską, ma 6-u synów: Mikołaja, Michała, Jerzego, Aleksandra, Sergiusza i (zmarłego) Aleksego oraz córkę Anastazyę, małżonkę w. ks. Meklenburg-Szweryńskiego.

Michał Konstantynowicz, autor jednego z najdawniejszych zabytków piśmiennych mowy polskiej, t. zw. „Pamiętników Janczara“, pisanych „literą ruską lata 1500“, t. j. w języku cerkiewno - słowiańskim, które przetłumaczono na jęz. polski. Serb czy Bośniak z po-chodzeuia, nazwiska niewiadomego, w młodym wieku wzięty przez Turków do niewoli, służył jako janczar w wojsku tureckiem, skąd po latach dziesięciu udało mu się umknąć do chrze-ścian. Za Jana Olbrachta przybył do Polski, gdzie przyjęto go nawet do stanu rycerskiego, i tu pamiętniki swoje skreślił. Właściwie, nie są to pamiętniki, M. bowiem bardzo mało mówi o sobie, opowiada natomiast z wielką prostotą o zwyczajach Turków, ich religii i wojsku, osobliwie zaś o potędze ich państwa, opisuje bitwę ną polu Kosowem (1389), klęskę pod Warną (1444), zdobycie Konstantynopola (1453), w któ-rem uczestniczył itd. Pamiętniki tchną nienawiścią przeciw „psu“ sułtanowi i jego plemieniu: „Tureckie rozmnożenie podobne jest morzu, którego nigdy nie przybywa ani ubywa, zawżdy sie cholebie abociem aczkolwiek sie w jednej krainie uciszy, a wszakoż sie w drugiej o brzegi tłucze.., Turcy też to podobieństwo mają: nigdy w spokoju nie są, zawżdy walki wiodą, rok od roku, z jednych ziem do drugich; a wżdy gdzie przymierze uczynią, toć prze swój pożytek, a w drugich krainach wszystko źle czynią lub biorą, zajmują, a co nie może chodzić, zabijają“. To też ostrzega M. w swych „pamiętnikach“ przed tern niebezpieczeństwem świat chrześciański i ubolewa, że królowie chrześciań-scy śpią, zamiast na Turka się zbroić. „Pamiętniki Janczara“ to pierwsza pobudka w literaturze polskiej do wojny z półksiężycem i to prawdopodobnie wywołało współczesne liczne przekłady ich rękopiśmienne na język polski. Po za tem przebija w nich współczucie autora dla Polski i wielka cześć zwłaszcza dla Jana Olbrachta za to, że jeden tylko ze spół-czesnych królów chrześciańskich podniósł oręż przeciw muzułmanom. Wskutek ogólnego ruchu antitureckiego w Europie na początku w. XVI, „Pamiętniki Janczara“ cieszyły się powodzeniem w literaturze europejskiej: Czesi wcześuiej niż Polacy przełożyli je i kilkakrotnie drukiem wydali (w 1. 1565 i 1581). Wyjątki z tych „Pamiętników“, odkryte u nas w odpisach w pierwszej poł. w. XIX, wywołały w swoim czasie głośną polemikę naukową co do pochodzenia autora i języka, w jakim oryginał został napisany. Ostatecznie sprawę rozwiązał uczony Czech Józef Jirecek („Rozpravy z oboru historie, filologie a literatury“. Wiedeń 1860), wykazawszy, że Janczarowi było na imię Michał, a z ojca Konstantynowicz, że był Serbem lub Bośniakiem z pochodzenia i że przekładu czeskiego dokonano z odpisu w języku polskim. — Por.: I. Chrzanowski „Historya literatury niepodległej Polski“ (Warsz. 1908), ,,Pamiętniki Janczara Polaka przed r. 1500 napisane“ („Zbiór

E. Chw.

Michał król serbski (ok. 1045 — f 1081), syn i następca ks. Szczepana Wojsława Stolicą jego była Dyokleeya (obecna Czarnogóra) i Trawunia. W r. 1045 ustanowiono na ziemiach M-a nowe arcybpstwo katolickie ze stolicą Bary (Antivari), istniejące dotychczas. Podczas wielkich rozruchów w Bizancyum przed wstąpieniem na tron Aleksandra I Komnena prosił M. papieża o koronę królewską, którą też otrzymał w r. 1078 wraz z nazwą Scia-vorum rex\ następcy jego nazywali siebie królami, którego to tytułu władcy bizantyjscy nie uznawali.

Michał Obrenowicz III książę serbski (* 4 wrześ. 1823 — f 1868), młodszy syn ks. Miłosza; po śmierci swego starszego brata Milana (1839) wybrany przez Portę na księcia serbskiego, podatkami nadmiernemi i sympa-tyami niepopularnemi dla Rossyi wywołał powstanie ludowe (1842) i zmuszony był kraj opuścić. Skazany przez skupsztynę na wygnanie, powrócił dopiero w r. 1858 wraz z ojcem, po którym w r. 1860 objął znów panowanie. M. przeprowadził reformy wojskowe i podatkowe i zmusił Turków do opróżnienia twierdz serbskich. Zmarł zamordowany przez członków rodziny Radivanovicôw, stronników ks. Aleksandra Karadżordżewicza. Następcą jego był brat stryjeczny Milan Obrenowicz IV.

Michał Waleczny, hospodar wołoski (f 18 sierpnia 1601), intrygant zręczny, posługujący się pomocą tak cesarza, jako też sułtana dla osiągnięcia swych celów. Żywił zamiar utworzenia z Wołoszczyzny, Mołdawii, i Siedmiogrodu wielkiego państwa, które mogłoby sta-

Ë. Chw.

wić czoło Turcyi. Nieznanego pochodzenia, początkowo ban Krajowy, następnie r. 1593 zdobył tron hospodara wołoskiego i uzyskał zatwierdzenie Porty; pobił kilkakrotnie Turków (m. in. r. 1595 n. wojsk. wiel. wezyra Sinana Paszy pod Giurgiewem), przez co stał się ulubieńcem poddanych. Dla wzmocnienia swego stanowiska wobec Turków uznał się za hoł-downikaZygm. Batorego, ks. siedmiogrodzkiego. Gdy tenże w r. 1597, strudzony panowaniem, odstąpił był Siedmiogród cesarzowi, M. odnowił stosunek lenny z cesarzem (19 czerwca 1598), poczem wytargował sobie znaczne ustępstwa. Kiedy Zygmunt Batory objął z powrotem rządy w Siedmiogrodzie i wkrótce zrzekł się ich ponownie na rzecz swego stryja, And. Batorego, M. skorzystał z tego i w porozumieniu z ces. Rudolfem II wtargnął r. 1599 do Siedmiogrodu, rozbił d. 28 sierp. t. r. Andrzeja pod Her-manstadtem, pozyskał przyzwolenie stanów, cesarza i sułtana i zasiadł na tronie książąt siedmiogrodzkich. Takie powodzenie uniosło M-a za daleko. Zapragnął posiąść Mołdawię. Wawrzyny Aleksandra Macedońskiego nie dawały mu spokoju. Hospodarem Mołdawii był podówczas Jeremi Mohiła, osadzony na tronie hospo-darskim r. 1595 przez Jana Zamoyskiego. Aby uśpić czujność Jeremiego, M. zawiązał z nim układy o połączenie związkiem małżeńskim swego syna z jego córką, a tymczasem w tajemnicy gromadził wojska i, zebrawszy je, ruszył d. 2 czy 3-go maja r. 1600 ku Suczawie. Jeremi zwrócił się do Polski o pomoc, lecz, zanim ta nadeszła, poniósł klęskę d. 16-go maja pod Suczawą a 18-go pod Chocimem. Dopiero zastępy Stan. Żółkiewskiego położyły tamę hufcom zwycięskim M-a. Pomimo to M. osiadł na tronie Mołdawii. Ale przez opanowanie miasta i spustoszenie części Rusi ku Dniestrowi M. obraził Rzpltę polską. Czuł to dobrze i szukał dróg do pozyskania Polaków. Posłał z Suczawy gońca do Zygmunta IH, wy-łuszczył powody napadu na Mołdawię, skarżył się na Jeremiego, że ten godził na jego życie, i przyrzekał spełnić względem Polski wszelkie zobowiązania, jakie wojewodowie mołdawscy brali na siebie względem Rzpltej. Starał się również przejednać Jeremiego, Michałowego posła nie dopuszczono atoli do Zygmunta III, a Mohiła, pewien pomocy Polaków, nie odpowiadał wcale. Widząc że układy z Polakami się nie udają, M. zlecił rządy Mołdawii swym podwładnym, sam zaś powrócił do Siedmiogrodu, gdzie przeciw rządom surowym jego srożyło się niezadowolenie. Nieprzyjaźnie od początku dla M-a usposobiona szlachta węgierska, widząc te prześladowania, rokosz podniosła i stanęła pod Tordą, mając Michała Stefana Czakiego na czele. M., udając, że nie wie o co chodzi, zebrał swe wojska pod Mülbach i posłał magnatom rozkaz stawienia się. Ci zwlekać zaczęli, wysławszy tymczasem do

gen. Basty zlecenie, aby przybył do nich, jeśl chce objąć Siedmiogród w posiadanie cesarskie. Po porozumieniu się z ces. Rudolfem II, Basta obiecał magnatom swoją obecność, lecz jednocześnie zwrócił się do cesarza i M. o pomoc przeciw Polakom i nalegał, aby cesarz polecił Baście połączyć się z nim. Basta połączył się z magnatami, wobec czego M. przedzierzgnął się odrazu w rokoszanina, lecz d. 18-go wrześ. r. 1600 poniósł klęskę pod Miriszli nad Moro-szem. Umknąwszy szczęśliwie, udał się początkowo przez Mülbach do Foragaszu, gdzie zostawił żonę i córkę, a stamtąd do Fertlau, gdzie połączył się z rozbitkami swego wojska. Stąd nawiązał z Bastą układy o pokój, które zostały przyjęte z obawy aby M. nie rzucił się w objęcia Turcyi, oraz wobec nadciągania śpieszących do ukarania M-a wojsk polskich pod wodzą J. Zamoyskiego. Spotkanie nastąpiło d. 17-go paźdz. r. 1600 pod Bukawą i zakończyło się klęską dla M-a. Zwycięstwo to Zamoyskiego powróciło Jeremiemu Mobile Mołdawię, a Wołoszczyzna, która tylko przez czas krótki za Władysława Jagiełły podlegała Polsce, shołdowaua powtórnie orężem Zamoyskiego dostała się Symeonowi Mohile, bratu Jeremiego, z obowiązkiem składania królowi polskiemu przysięgi wierności. M. rozbity powtórnie przez Polaków pod Argis, był opuszczony przez swoich. Siedmiogrogrodzianie zawezwali z powrotem na tron Zygmunta Batorego. Obrany ponownie d. 8-go lutego r. 1601 w Klausenburgu Zygmunt Batory, jakkolwiek gen. Basta i M. zadali mu d. 3-go sierpn. r. 1601 klęskę pod Göröszlo, utrzymał się w Siedmiogrodzie wskutek poparcia Porty. Gdy zaś M. zaczął prowadzić układy z cesarzem względem Siedmiogrodu i równocześnie porozumiewał się z Portą, Basta polecił zasztyletować wiarołomnego księcia ^18 sierpnia 1601). — Por.: Teutschländer „Michael d. Tapfere“ (Wiedeń 1879); K. Górski „Wojnazw-dą wołoskim M-em w r. 1600“ („Ateneum“ 1892, IV); N. Jorga „Basta i M. Waleczny“ (po rumuńsku, Bukareszt 1895).

Michał Anioł, jeden z najgenialniejszych artystów-plastyków świata, malarz, rzeźbiarz i architekt, a zarazem poeta (* 1475 w Caprese w okręgu Kasetyńskim, f 1564 w Rzymie), pochodził ze starej rodziny florenckiej Buonar-rotich Simonie h. Ojciec jego, Ludo-vico di Lionardo, sprawując obowiązki podesty w Caprese, mieszkał tam czas jakiś, następne jednak powrócił do rodzinnego miasta i w tem środowisku wszechstronnie rozkwitłej kultury artystycznej, podówczas naj-wybitniejszem jeszcze we Włoszech, minęły młodzieńcze lata M. A-a. W otoczeniu najbliż-szem, jakie los narzucił mu szczęśliwie, wcześnie dojrzała jego wielka indywidualność, która przeciwstawiła się epoce i narzuciła współczesnym z całą mocą swojej wyjątkowości. Ojciec M-a A-a przeciwny skłonnościom arty-

stycznym syna uległ jednak wkońcu i młody dzone tam rządy republikańskie wywołały po-M. A., niemal dziecko jeszcze, został w r. 1488 trzebę budowy wielkiej sali obrad dla zgroma-uczniem Dominika Ghirlandaja, cie- dzeń obywatelskich. Mimo młodzieńczego wieku szącego się wówczas sławą najznakomitszego ma- M. A. zostaje powołany jako członek do komisyi larza fresków, a zajętego malowaniem słynnego artystycznej budowy i zasiada obok najpowa-szeregu obrazów w Santa Maria Novella. Według j żniejszych wiekiem, zasługami i nazwiskiem umowy Ghirlandaja z ojcem M. A-a, nauka mia- ; osobistości, jak Simone il Cronaca, G i u-ła trwać 3 lata. Już po roku jednak rozchodzi się uczeń ze swym pierwszym mistrzem skutkiem nieporozumień, wynikłych na tle zazdrości wobec postępów i rozwijającego się uiepospolicie jego talentu. Opuściwszy Ghirlandaja, M. A wstępuje do pracowni Bartolda, ucznia Donatella, któremu Wawrzyniec Wspaniały Medyceusz powierzył był nadzór nad zbiorem antyków, zgromadzonym przez siebie i dziada swojego w ogrodach przy San Marco. Okoliczność ta wpłynęła zasadniczo na talent, rozwój skłonności artystycznych i na całe przyszłe ukształtowanie się duchowe M. A-a. Jednocześnie bowiem zetknął się tutaj z rzeźbą klasyczną, której urok odbił się silnie na jego wrażliwości młodocianej, a przez nauczyciela swojego przejął wytworne trady-cye realistyczne sztuki Donatella i Massaccia.

liano da San Gallo, Baceio d’Agnolo i L i o n a r d o da V i n c i. W tym czasie wykonywa posąg młodocianego Jana Chrzciciela (dzisiaj nie istniejący), oraz śpiącego Amora ze skrzydłami. Ostatni stał się powodem wezwania M. A-a do Rzymu. Wykonał go bowiem z takiem odczuciem wzorów rzeźby greckiej, iż, idąc za namową Lorenza di Piez Francessa, członka linii bocznej Medyceuszów, za pomocą środków sztucznych nadał mu z łatwością pozór antyka, wydobytego z ziemi po długiem leżeniu. Amor, sprzedany przez pewnego pośrednika, dostał się do zamieszkałego w Rzymie kardynała Raffaela Riario. Mistyfi-kacya jednak wkrótce została ujawnioua; kardynał, zaciekawiony talentem młodego artysty, wezwał go do Rzymu, dokąd tenże przybył r. 1496.—Rzym już od czasów Sykstusa IV zaczął się wysuwać na stanowisko pierwszorzędnego środowiska artystycznego, a wskutek opieki i dzięki przedsięwzięciom artystycznym papieży, skupiał w sobie najgłośniejsze z talentu jednostki. Stosunek z kardynałem Ria rio sam przez się nie dał M-owi A-wi żadnych korzyści. Nawiązana natomiast zażyłość z bogatym bankierem, Jakóbem Galii, wyrobionym znawcą i miłośnikiem sztuki, przez długi czas miały dla niego następstwa korzystne. Podlegając wpływowi antyków tem silniej, im obfitszą była ich ilość w Rzymie, wykonywa on w marmurze Bachusa (Bargello, we Florencyi), którego zakupuje Galii wraz z klęczącym Ku-pidynem (South-Kensington-museum w Londynie) oraz konającego Adonisa. O ile z dzieł tych widać, że M. A. uległ spokojnemu, beznamięt-temu duchowi rzeźby greckiej, lubując się jedynie w liniach pięknych ciała i w precyzyjnej technice, o tyle w utworze następnym, zamówionym dla bazyliki św. Piotra przez kardynała Jana de la Groslaye de Villiers za pośrednictwem Gallego, występuje na jaw cała głębokość jego uczuciowości i odzywają się w niem echa płomiennej nauki Savonaroli. Utworem tym, który rozsławił imię M-a A-a na całe Włochy, a zarazem jedynym, posiadającym jego podpis, jest „Pieta“, rozpoczęta w r. 1498, a wykończona w 1500. W r. 1501 M. A. wraca do Florencyi. Za pośrednictwem tegoż Gallego otrzymuje on tutaj zamówienie od kardynała Picco-lominiego, późniejszego papieża Piusa III, na 15 figur do kaplicy katedry sieneńskiej. Było to pierwsze zamówienie większe, do którego jednak M. A. przystępował niechętnie. Odbiło się to na pracy. Cztery posągi: Piotra, Pawła, Piusa i Grzegorza, które z zamówienia jedy-

Doniosłe nadto znaczenie miał dlań stosunek z dworem Wawrzyńca Medyceusza. Wytrawny teu znawca sztuki i protektor talentów odrazu ocenił wybitne zdolności M-a A-a. Otoczył go swoją opieką, ofiarował mu pensyę miesięczną i przyjął na dwór swój, który, gromadząc cały zastęp najznakomitszych osobistości ówczesnych ze świata uczonych, poetów i artystów włoskich, był prawdziwem siedliskiem odrodzenia kultury greckiej. Pod wpływem mytów Homera, nieskazitelnego piękna ideałów sztuki greckiej i marzycielskiej filozofii Platona kształtowała się osobowość M-a A-a, artysty i człowieka. Na dworze Wawrzyńca tworzy pierwsze swoje dzieła rzeźbiarskie: maskę „Fauna“ (Museo Nazionale we Florencyi; kwe-styonowana), Madonnę przy schodach i Walkę Centaurów (Casa Buonarroti, tamże), oraz zaginionego Apollina z Marsyaszem, z których Walka Centaurów jest już utworem talentu dojrzałego, godnym szczególnego podziwu ze względu na młodociany wiek artysty, i objawiającym w całej sile jego późniejsze właściwości: umiłowanie wyszlachetnionych kształtów ciała ludzkiego i niezrównany dar obserwacyi. Śmierć Wawrzyńca Wspaniałego, wraz ze zmianą stosunków społecznych i politycznych, które pociągnęły za sobą wygnanie Medyceuszów z Florencyi, skłoniły M-a A-a do opuszczenia jej na pewien czas. Üdaje się tedy do Bolonii, stąd zaś do We-necyi, skąd jednak wraca wkrótce dla braku środków utrzymania i z polecenia jednego z członków rządu bolońskiego otrzymuje do wykonania trzy posągi: św. Petroniusza, anioła z kandelabrem i św. Prokulusa—do olbrzymiego, jeszcze w w. XIII rozpoczętego a niedokończonego grobowca św. Dominika. Po pobycie półrocznym w Bolonii wraca M. A. do Florencyi. Zaprowa-

za

nie wykonał, należą do dzieł jego najmniej wybitnych. W tym samym bowiem czasie był całkowicie pochłonięty pracą nad jednem z kapitalnych dzieł swoich, mianowicie nad słynnym „olbrzymem“ przeszło pięciometrowej wysokości, posągiem Dawida, zamówionym przez zarząd katedry florenckiej. Praca rozpoczęta w r. 1501 została wykończona r. 1504, a wybór miejsca dla posągu i akt ustawienia go na placu przed pałacem Vecchio stały się dla Florencyi wydarzeniem epokowem tak dalece, iż zaczęto liczyć czas od chwili, kiedy „il Gigante“ stanął na Piazza dei signori. Usunięty stamtąd r. 1873 dla zabezpieczenia go od wpływów atmosferycznych, niszczących marmur, obecnie znajduje się w Akademii Sztuk Pięknych, umieszczony w umyślnie zbudowanej dla niego sali, Pomijając całą doskonałość plastyczną Dawida, stawiającą go w rzędzie najgłośniejszych dzieł sztuki, świadectwem geniuszu M-a A-a są przytem dwie okoliczności, towarzyszące powstaniu tego utworu. Pierwszą był postawiony mu warunek wykonania tego posągu w dostarczonym bloku, napoczętym już dłutem innego artysty, który miał Wykonać w nim postać proroka, lecz skutkiem nierozważnego uderzenia dłuta zepsuł tak, iż dalszej pracy musiał zaniechać. Drugą okolicznością jest fakt, że artysta nawet w wykonaniu tego olbrzyma posługiwał się tylko małym szkicem, jako notatką pomysłu. Opracowując go wprost w bloku marmurowym, przeprowadził w całej postaci z bezprzykładną pewnością dłuta wyraz jednoczesnego skupienia sił fizycznych i psychicznych i momentowość ruchu z nieomylną przytem wiedzą anatomiczną. Po Dawidzie następuje szereg utworów religijnych, których tematem jest Madonna z Dzieciątkiem: Madonna w Bruggi w kościele P. Maryi, zakupiona przez kupców fłandryjskich r. 1506 za 100 dukatów; „Święta Rodzina“, obraz temperowy, malowany na zamówienie Angela Doni (dzisiaj w galeryi Uffizi), drugi (przypuszczalnie autorstwa M. A-a) obraz temperowy „Madonna“ w National Gallery w Londynie, dalej — płaskorzeźba Madonna z Dzieciątkiem (w Royal Academy w Londynie) oraz inna w Bargello we Florencyi. — W kilka miesięcy po ukończeniu Dawida M. A. powołany zostaje do nowego, na szerszą skalę zamierzonego zadania—przyozdobienia freskami wielkiej sali obrad w ratuszu. Wraz z nim wezwany został i Lionardo da Vinci. Obaj mieli uwiecznić wybitne momenty wojen, Florentyjczyków z Pizańczykami. Był to więc niejako konkurs 29-letniego wów-ezas M-a A-a z poważnym już i powszechnym szacunkiem otoczonym da Vincim; M. A. wybrał temat zwycięstwo Florentyjczyków- pod Casci-ną i wykonał karton, który, po wywieszeniu w sali obrad jako osobliwość, wzbudził powszechny podziw Florentczyków. Niestety jednak do malowania fresku nie doszło. Karton który stał się szkołą dla całego pokolenia ar-

i tystów, z biegiem czasu, pocięty przez pożądli-I wość jego admiratorów na kawałki, zaginął bez śladu. O wspaniałości tego dzieła świadczy dzisiaj jedynie: szkic rysunkowy całości (w Albertynie, w Wiedniu), oraz sztychy, wykonane podług poszczególnych fragmentów.—R. 1505 był przełomowy w życiu M-a A-a. Od lat dwóch zasiadający na tronie papieskim Juliusz II, żądniejszy i energiczniejszy od wszystkich swych poprzedników w zabiegach ku uświetnieniu potęgi stolicy, wezwał M. A-a za poradą Giuliana da san Galio na razie bez określonego planu, pragnąc jedynie mieć przy swym boku głośnego już mistrza. Wkrótce powierza mu wykonanie swojego grobowca. Artysta wykończa projekt rysunkowy olbrzymiego grobowca, zakupuje w kamieniołomach Carrary ogromny zapas marmuru i przystępuje do pracy przygotowawczej. Atoli pod wpływem zręcznych intryg Bramant a, ówczesnego kierownika robót przy kościele św. Piotra, który ze względów osobistych obawiał się wzrastającego u papieża znaczenia M-a A-a, Juljusz U zmienił nagle zamiary i, zapalając się do podsuniętego mu przez Bramanta projektu wielkiej przebudowy kościoła św. Piotra, przeznaczony na grobowiec fundusz 10000 dukatów postanowił poświęcić na przebudowę, a nalegającego nań mistrza, by sprawę grobowca posunąć naprzód, od siebie oddalił. Grobowiec stał się odtąd dla niego źródłem udręczeń przez długie lata. Rozgoryczony, ucieka w r. 1506 z Rzymu do Florencyi. Listy i zabiegi papieskie, aby go skłonić do powrotu, nie odnoszą na razie skutku. Pojednanie nastąpiło dopiero w Bolonii, którą Juljusz II pod koniec tegoż roku jako zwycięzca opanował zbrojnie. Pragnąc dla upamiętnienia chwili ofiarować miastu swój posąg, znowu rozpoczął starania, aby przebłagać mistrza i powierzyć mu jego wykonanie. Mimo niechęci do pracy, która miała być wykonana w śpiżu, M. A. spełnił polecenie. Posąg po dwukrotnem odlewaniu go, z końcem r. 1507 był gotowy i zdobył najwyższe zadowolenie papieskie. Nie długo jednak trwało to dzieło. Bolończycy, uwolniwszy się w r. 1511 z pod władzy papieskiej i starając się zatrzeć wszystkie i jej ślady, zniszczyli je rozmyślnie.—Z Bolonii wraca M. A. do Florencyi i zamierza osiąć tu na stałe. Niebawem jednak wzywa go znowu Juliusz II. do Rzymu, budząc w duszy mistrza nadzieję, iż celem wezwania jest zaniechany projekt grobowca. Ku jego goryczy jednak obarcza go papież nowem niespodziewanem dlań zamówieniem. Tym razem jednak despotyzm papieża obdarowuje świat jednem z najpotężniejszych dzieł malarskich — freskami na sklepieniu kaplicy Sykstyńskiej. Pracę tę rozpoczął M. A. w r. 1508. Po czteroletniej pracy nieprzerwanej, wykonanej wyłącznie własnemi rękoma, mistrz odsłonił ją, skończoną całkowicie, w r. 1512. Potężną tę kompozycyę, nie podporządkowaną bynajmniej ściśle architekturze kaplicy i złożoną

z niczem właściwie nie związauych z sobą części składowych, spaja jedynie potęga geniuszu artysty, myśl twórcza, biegnąca szlakiem zupełnej niezależności, a kierowana tylko natchnieniem, która z bezprzykładną w dziejach sztuki siłą wcieliła ducha nieśmiertelności w kształty człowiecze. W dziewięciu polach, na które mistrz podzielił sklepienia, przedstawia on historyę Stworzenia. Trzy pola wyobrażają stworzenie świata, trzy następne — historyę Adama i Ewy, trzy ostatnie są poświęcone odrodzicielowi ludzkości—Noemu. Rozpo-cząwszy pracę od pól ostatnich, M. A. nadał postaciom następnych obrazów wymiary większe, uwzględniając znaczną odległość punktu, z którego widz mógłby oglądać całość. Obrazy środkowe zamykają z obydwuch stron postaci proroków i sybil, umieszczonych między filarami rusztowania architektonicznego. Postaci tych jest ogółem 12:7 proroków i 5 sybill. Ucieleśniają one wyczekiwanie i nadzieję przyjścia Chrystusa. Nad niemi na wysuniętych postumentach w żywych postawach siedzących rozłożył 20 postaci t. zw. „Jeńców“—młodzieńców o przepysznych kształtach ciała. W polach łukowych i w trójkątnych lunetach sklepiennych ponad oknami umieścił mistrz nadto szeregi postaci i grup bezimieunych, oddanych czynnościom najzwyklejszym. Każda z figur, wprowadzonych do tego wielkiego utworu, jest arcydziełem talentu M. A., najsilniej jednak niezrównanej wielkości jego dowodzą: postaci Adama i Ewy, w których połączył piękność idealną ciała ze spokojem uczucia głębszego, następnie postać Boga w obrazach Stworzenia, w której dał wzór postaci Boskiej aż po dzień dzisiejszy, i nakoniec figury — proroka Jeremiasza oraz sybilli delfickiej. Okres pracy M. A-a w kaplicy Sykstyńskiej jest najświetniejszym w jego życiu, a rozwój sztuki włoskiej na gruncie Rzymu święcił w jego osobie tryumf najwyższy.—W r. 1513 umarł Juliusz II, pozostawiając wyraźną w testamencie wolę, aby M. A. wykonał jego grobowiec, lecz w mniejszych od pierwotnego projektu rozmiarach. Architekturę tego projektu miało zdobić aż 40 posągów. Kontrakt zawarty z wykonawcami testamentu zmniejszył ilość ich do 24. Grobowiec miał być wykończony w ciągu lat 7-u. Z zapałem jął się tedy mistrz tej dawno upragnionej pracy, lecz i tym razem nie doprowadził jej do końca. Przeceniwszy siły swoje, po czterech latach miał gotowe zaledwie cztery posągi, gdy następca Juliusza II — Leon X, wnuk Wawrzyńca Medy-ceusza, wezwał go do przyozdobienia fasady kościoła S. Lorenzo we Florencyi, niedokończonego dzieła Brunellesca. Zamówienie to, nigdy nie uskutecznione, pociągnęło za sobą szereg przykrych przejść i zgryzot, głównie z powodu dostawy mąteryału, i sprawę grobowca odsunęło znowu na długie lata. Z wykonanych atoli w owych czasach

Wielka Enc. Poważ. Ilustr Ser. I. Tom XLVI, Zesz. 368a.

posągów: Jeńca konającego (Louvre w Paryżu), Jeńca spętanego (tamże), a zwłaszcza słynnego „Mojżesza“, nad którym praca do ostatecznego wykończenia trwała z przerwami aż do r. 1545, ten zaś stał się jednym z promieni, najsiluiej jaśniejących w aureoli twórczości M-a A-a. Mistrz przedstawił prawodawcę z niepospolitą siłą wyrazu zamyślenia gniewnego, w które wprawiają go dochodzące — zda się —odgłosy pieśni bałwochwalczych. Postać cała, dwa razy większa od naturalnej, tchnie bohaterską mocą nadprzyrodzoną zmateryalizo-wanego w kształtach potężnych ducha. — W latach między 1516 a 1525 powstaje posąg Chrystusa (w kościele S-ta Maria Sopra Minerva) i Zwycięzca (Muz. Nazionale, Florencya), w r. 1524 zaś przystępuje M. A. do wykonania jednego z kapitalnych dzieł swoich: grobowców Juliana i Wawrzyńca Medyceuszów w kaplicy przy S. Lorenzo, zamówionych przez Giu-lia de’Medici, kardynała, następnie papieża, Klemensa VII. Główną treścią tych grobowców są cztery postaci, symbolizujące cztery doby i opłakujące wczesną śmierć książąt. Ponad niemi, umieszczone w niszach, stoją dwa posągi ich siedzące. W wykonaniu ich jednak M. A. nie kładł nacisku na podobieństwo, cały zaś wysiłek artystyczny skupił w zadziwiająco pięknych kształtach owych figur symbolicznych, zwłaszcza w Nocy i w Godzinie porannej, oraz w niepospolicie odczutym i przeprowadzonym wyrazie Melancholii, Smutku i Rezygnacyi postaci. — Zapowiadające się wypadki polityczne w r. 1529—widmo wojny grożącej Florencyi—narzucają M. A-wi nową rolę. Jako architekt uzdolniony, został powołany na stanowisko kierownika robót fortyfikacyjnych miasta rodzinnego i z właściwą geniuszowi swojemu bystrością zwrócił przedewszystkiem uwagę na naturalną, położeniem uwarunkowaną zdatność obronną San Miniato i górę tę ufortyfikował. Lata następne, po uciszeniu się zgiełku wojennego, przynoszą inny posąg Dawida, znajdujący się we florenckim Muzeo Nazionale oraz nie istniejący już dzisiaj obraz „Leda z łabędziem“, wykonany na zamówienie ks. Alfonsa d’Este z Farnese. Niezależnie od tego pod naciskiem wykonawców testamentu Juliusza II M. A. po raz trzeci wiąże się nowym kontraktem w sprawie jego grobowca. Projekt znowu ulega zmianie i mistrz przystępuje do pracy, gdy niespodzianie Klemens VII poleca mu namalowanie „Sądu ostatecznego“ w kaplicy Sykstyńskiej. Zdawałoby się, że ze śmiercią tego papieża, która nastąpiła niebawem (1534), będzie mógł podjąć pracę koło rozpoczętego grobowca. Następca jednak Klemensa VII, Paweł III Farnese, nie chciał nawet słuchać o zobowiązaniach M-a A-a względem spadkobierców Juliusza II i entuzyastycznie objawiając swoje uwielbienie dla mistrza, zagarnął go całkowicie dla siebie, miauując go w r. 1535 osobnem brevem architektem, malarzem i rzeźbiarzem apo-

stolskiego pałacu i polecając mu rozpoczęcie pracy nad „Sądem Ostatecznym“. Po 30 latach wraca więc mistrz między mury Sykstyny i spędza w nich lat 5. W r. 1541 odsłonięto obraz, który zdumieniem przejął Rzym cały. Dzieło to podległo, niestety, znacznemu zniszczeniu od dymu świec, zciemniało i niejednokrotnie już było przemalowywane. Wywołuje silną krytykę z powodu nagości ciał, a przez następnego papieża, Pawła IV Caraffę, o mało zupełnie nie unicestwione. Rozkaz papieski, na szczęście, ograniczył się tylko do zamalowania miejsc wstydliwych. „Sąd Ostateczny“ nie cieszył się wogóle uznaniem sfer kościelnych, z jego powodu podejrzewano mistrza o sprzyjanie lutera-nizmowi.—W rok po ukończeniu „Sądu“ na żądanie papieża M. A. przystąpił do innej, a ostatniej pracy malarskiej—do namalowania dwuch obrazów: Ukrzyżowanie św. Piotra i Nawrócenie św. Pawła w kaplicy, zw. „Paolina“, świeżo zbudowanej na żądanie papieskie przez Antonia da San Galio. W dziełach tych widać upadek sił twórczych, sprowadzony zarówno wiekiem późnym mistrza, liczącego w chwili ich ukończenia 75 lat, jak i dłuższą chorobą, która nawet pracę przerywała. Podczas wykonywania obrazów pomienionych dobiegła nareszcie końca sprawa grobowca, od lat dziesiątków wydłużająca się w jeden łańcuch przykrości, niepokoju i zgryzot dla mistrza. Wskutek wpływu papieża, który nie chciał uwolnić od siebie M-a A-a, bratanek i spadkobierca Juliusza II, ks. Urbino, znowu obniżył swoje wymagania, zadowalając się dostarczeniem tylko posągu Mojżesza przez M. A-a, pięć zaś innych miał wykonać Raffael de M o n te 1 u p o. Choroba jednak tegoż była powodem, że dwie z nich wykonał sam mistrz. Są to wyobrażenia życia czynnego oraz życia kontemplacyjnego pod postaciami Lei i Racheli. Wr. 1545 stanął nakoniec grobowiec w kościele San Pietro in Vincoli, niczem atoli, z wyjątkiem jednego Mojżesza, nie przypominający projektu pierwotnego. —Do ostatniego okresu działalności M-a A-a, już po r. 1550, należą dwa dzieła rzeźbiarskie: Złożenie do grobu, znajdujące się w katedrze florenckiej i Pietà w pałacu Rondaninich w Rzymie. Zamykając twórczość mistrza, są one zarazem dowodem dziwnej przemiany, jaka się odbyła w jego duszy ku schyłkowi życia, tak silnie bowiem odbiegają cechami swojemi od wszystkiego, co M. A. wykonał dawniej. Niema w nich nic z owej materyalizacyi ducha, wyższego i silniejszego nad wszystko, pięknego i groźnego zarazem w swej potędze. Wątłe, ascetyczne postaci tych grup przemawiają bezdennym i beznadziejnym bólem, dźwięczą jękiem struny zerwanej. Przemiana ta, tak zasadnicza, dokonała się w duszy mistrza dopiero po śmierci jedynej kobiety, która zaważyła w jego życiu, Wiktoryi Colonny. Zawarty z nią stosunek znajomości już w siódmym dziesiątku lat życia jego, zamienił się z czasem w przyjaźń najserdeczniejszą i idealną. Wskutek wysokich zalet swego umysłu i głębokiej religijności Wiktorya umiała kojąco wpływać na szarpiącą się, niepodległą duszę sędziwego artysty. Z jej śmiercią zamknęło się dlań^ źródło ożywcze uspokojenia i pocieszenia.—Świetny i uzupełniający obraz twórczości M-a A-a tworzą jego rysunki. Ilość ich ogromna. Szczycą się niemi zbiory rysunkowe w British Museum, w Uniwersytecie oxfordzkim, w Luwrze, Albertynie, Muzeum Wi-car w Lille, w Uffiziach, w akademiach florenckiej i weneckiej. Są to studya anatomiczne robione na trupach, studya z żywych modeli, szkice do obrazów i rzeźb, studya wyrazów twarzy i charakterystyki głów, oraz kom-pozycye samoistne, szkicowe lub wykończone. M. A. rysował piórkiem lub kredką. Linie jego rysunków są pewne, wyraziste, dążą do podkreślenia modelacyi, przecinają się. Niektóre rysunki ujawniają wpływ Leonarda da Vinci na M-a A-a. Stara się w nich o ów właściwy temu mistrzowi polot poetyczny, który Leonardo nadawał każdemu rysunkowi swojemu. W ostatnich kilkunastu latach, gdy wątlejące siły coraz mniej pozwalały mu na trudy malarstwa ściennego i kucia w marmurze, M. A. prawie wyłącznie zajmował się architekturą. W tej dziedzinie sztuki występował już poprzęduio, jak wiadomo, projektując fasadę kościoła S. Lo-renzo, a następnie kaplicę Medyceuszów. Tak w pierwszej, jak w drugiej główną rolę odgrywała rzeźba. Czysto architektoniczną natomiast rzeczą miała być biblioteka S. Lorenzo we Flo-rencyi. Nie została ona atoli całkiem przez M-a A-a skończona. Według jego projektów wykonano jedynie westybul i schody. W Rzymie pierwszą budowlą, w której M. A. był czynny, to zaczęty przez Antonia da San Galio pałac rodziny Farnese. Gzyms wieńczący ten pałac, jeden z najświetniejszych w architekturze świata, oraz górne części dziedzińca są pomysłu M-a A-a. —W r. 1547 objął budowę bazyliki św. Piotra, która mimo szeregu pracujących przy niej poprzedników przedstawiała jeszcze rozległe pole do nowych zadań. Nadmienić przytem należy, że M. A., jako mianowany w r. 1547 dożywotnim kierownikiem i budowniczym kościoła św. Piotra i zapisany w tymże czasie na Kapitolu do księgi obywateli rzymskich, uwolniony został od obowiązku składania rachunków, a uprawomocniony do budowania według własnego uznania i do burzenia nawet części już wystawionych, jeźli uważać to będzie za potrzebne. Usunął więc M. A. dodatki następców Bramanta i powracając do zasadniczego projektu tego architekta: budowy centralnej, skupił całą siłę pomysłu architektonicznego w potężnej, podziwianej dzisiaj kopule, dla której stworzył po mistrzowsku pod względem konstrukcyjnym rozwiązany system filarów. Sędziwy mistrz często zjawiał się na placu

oso-

K. B.

Dr. J. p.

Dr. J. P.

św. Piotra na osiołku, by doglądać robót biście. Nie dożył jednak końca budowy kopuły. Ukończona została dopiero w rok po jego śmierci. W krótkim czasie uległa jednak zmianie ogólna postać kościoła: na żądanie władz kościelnych nadał jej Carlo Made r n a formę krzyża wydłużonego. Następną pracą mistrza było zadanie przebudowania term Deoklecyana na kościół S. Maria degli Angeli, wszelkie jednak ślady działalności jego zatarła tutaj przebudowa z w. XVIII. Jedną z ostatnich prac M. A. była Porta Pia, zaczęta r. 1561. Po śmierci zaś jego dokonano podług jego planów przebudowy Kapitolu: wzniesiono pałac senatorów i konserwatorów, muzeum kapitolińskie, zbudowano schody na froncie pałacu senatorów, oraz ustawiono na środku placu posąg Marka Aureliusza. — Podobnie jak w rzeźbie, dążenie do pomnikowości istnieje i w pomysłach architektonicznych M-a A-a. Działa on harmonią wielkich mas, poczuciem proporcyi, a przez podziały orna-mentacyjue płaszczyzn stara się o ożywienie budowli efektami światła i cieniów. W r. 1564 M. A. zachorował na gorączkę uporczywą i zmarł po krótkiej chorobie. Przyjaciele przewieźli potajemnie jego ciało do Plorencyi, gdzie pochowano je w kościele S. Croce z houorami królewskimi. Jego bratanek, Lionardo Buonarroti, którym zmarły mistrz gorliwie się opiekował, wzniósł mu tam pomnik.—Postać M-a A-a sama przeciwstawia się pojęciom w. XV, gdy sztukę traktowano jako rzemiosło. Całe jego życie było dowodem starania się o zachowanie dostojności zawodu artysty i spełnianego posłannictwa doniosłego. Rzeczy wielkie budziły w nim zapał, a trudności — energię, gardził tern, co łatwe i pospolite, umiał być przytem krytykiem złośliwym tego, co zdaniem jego było złe. Złośliwość tę, jeszcze młodzieńcem będąc, przypłacił nawet oszpeceniem swojej twarzy przez jednego z kolegów, który, mszcząc się za skrytykowanie swej pracy przez M-a A-a, uderzeniem zgruchotał mu kość nosową. Odsunięty od świata, zamknięty w sobie, gniewny i pochmurny, umiał on jednak być sprawiedliwym: cenił np. Bramantego, mimo, że tenże stał się powodem tak wielu przykrości w jego życiu; umiał żywić ciepło uczuć rodziunych; bliskim swoim pomagał materyalnie, a śmierć ojca snąć odczuł głęboko, bo uczcił jego pamięć tereynami. Nie poczytując się za poetę zawodowego, idąc jednakże za potrzebą duszy, M. A. napisał liczny szereg sonetów, kanzon i madrygałów. Wypowiadał się w nich ze swoich poglądów filozoficznych, stosunku do życia, dawał w nich ujście wezbranym w duszy cierpieniom i chwilom ekstazy religijnej. Lubo poezye te walczą z trudnościami formy, głębokością jednak myśli i siłą uczucia wzbogacają charakterystykę świetności typu tego człowieka jeszcze jednym rysem. Pisma M. A. znajdują się w wielu przekładach na inne języki. W polskim posia-

damy przekłady: Lucyana Siemieńskiego: Poezye M. A-a Buonarrotego w Krakowie i Cieszynie 1861 (jestto jednak przekład z wydania sfałszowanego i skutkiem tego nie kwalifikuje się do użytku), przekłady niektórych sonetów Edwarda Porębowicz a i Adama Lady Cybulskiego, oraz Władysława Kozickiego w monografii M. A-a w t. VIII wydawnictwa „Nauka i Sztuka“ Tow. Nauczycieli szkół wyższych we Lwowie. Literatura, tycząca się życia i działalności M-a A-a jest nader obfita Wyczerpujący spis rzeczy w tym kierunku podaje przy swej pracy, zalecającej się treściwością i starannością, wspomniany Wł. Kozicki.

Michał Z Bystrzykowa, ob. z Bystrzykowa Michał.

Michał z Chojdzieża (w. XVI) lekarz. Kształcił się pierwotnie w Krakowie, gdzie w r. 1506 został bakałarzem; gdzie wykształcenia dokonał, nie wiadomo. Był następnie lekarzem księcia cieszyńskiego na Śląsku. — Por. Ko-śmińskiego „Stów. lek. polskich“ (66).

Michał z Głogowa (w. XVI) lekarz. Uczył się w uniwersytecie krakowskim i tam w 1. 1533 i 1537 został kolejno bakałarzem i magistrem filozofii; osiągnąwszy następnie (nie wiadomo gdzie) godność doktora med., należał do wykładających w uniw. Jagiellońskim. — Por. Kośmińskiego „Słów. lek. polskich“ (145).

Michał z Nissy, ob. z Nissy Michał.

Michał z Wiślicy, ob. z W i ś 1 i c y Michał. Michał z Wrocławia, ob. z Wrocławia Michał.

Miohał ze Lwowa, ob. zeLwowaMichał.

Michała order bawarski, ob. Ordery (Bawar y a).

Michałowicz, herb: Dwie pary krokwi, tworzących dwie litery W, jedna pod drugą, w środku słupkiem złączone.

Michałowicz Jan z Urzędowa, niepospolity artysta polski z w. XVI, rzeźbiarz i architekt. Szczegóły bliższe z jego życia nie są dotychczas znane, Z mroku zupełnego zapomnienia wydobyły go na widownię przeszłości naszej kultury prace Komisyi Akademii Umiejętności, do badania historyi sztuki w Polsce: umyślnie zaś prowadzone w tym kierunku badania J. Pagaczewskiego (ob.) rzuciły już pewne światło na działalność tego wybitnego artysty. Z uwagi na wysokie zalety talentu, jakie ujawniają jego autentyczne I przypisywane mu przez wspominanego historyka sztuki dzieła, działalność ta jest dla nas tem bardziej zajmująca, że przypada na złote czasy rozwoju kultury naszej, na pełnię rozkwitu u nas Renesansu. Dzieła, których niezaprzeczonym autorem jest M., poświadczone jego podpisami, są dwa: jedno — rzeźbiarskie, drugie — architektoniczne. Piorwszem jest grobowiec b-pa poznańskiego—Benedykta Izbińskiego if 1553) w katedrze poznańskiej, drugiem—kaplica Ze

K. B.

brzydowskich, dziś Potockich, w katedrze krakowskiej. Była to pierwotnie kaplica Zawiszów. M. przebudował ją z polecenia b-pa Padniew-skiego. Dzieło M-a nie ostało się jednak: około r. 1840 kaplica została przebudowana podług projektu architekta wiedeńskiego Piotra Nobile, który nadał jej cechy stylowe modnego wówczas „empire’u“. O autorstwie M-a świadczy kamień z gmerkiem i jego podpisem, który dawniej, przed przebudową, był umieszczony w latarni kopuły, dzisiaj zaś znajduje się na ścianie zewnętrznej kaplicy. Dziełami rzeźbiarskiemu, których autorstwa M-a dowodzi Paga-czewski na podstawie cech tożsamości lub bliskiego podobieństwa w układzie figur, w traktowaniu ich, w stosowaniu motywów okolicznościowych, są: grobowiec Padniewskiego oraz Andrzeja Zebrzydowskiego, b-pów krakowskich, w katedrze na Wawelu, przypuszczalnie—grobowiec opata Marcina Białobrzeskiego (f 1586) w Mogile i wkońcu prymasa Jakóba Uchańskiego w kolegiacie łowickiej. Nadto badania kamienicy renesansowej Nr 18 przy ul. Kanoniczej w Krakowie, jakoteż okoliczności: że kaplica Uchańskich w kolegiacie łowickiej jest fundacyą prymasa, że M., który zmarł prawdopodobnie w Łowiczu, bo w tejże kolegiacie posiada swój nagrobek, jest przypuszczalnym twórcą grobowca, doprowadzają badacza do wniosku, że architektem, który je budował, był M.— Sam fakt, że ślady działalności M-a dają się stwierdzić w punktach kraju, tak względnie odległych je'&en od drugiego, w najpoważniejszych przytem środowiskach życia narodowego, że prace jego niewątpliwie uznawano nietylko jako środek uczczenia pamięci wybitnych osobistości, lecz i jako dzieła sztuki, mające uświetnić świątynie pierwszorzędne, wskazuje na to, że współcześui śnadź wysoko cenili talent M-a. Doinniemauie to potwierdza wkońcu jego wspomniany nagrobok w kolegiacie łowickiej, na którym nazwano go „polskim Praksytelesem“.

Michałowo, osada fabryczna, pow. Białostocki, nad Supraślem, ok. r. 1860 ognisko znaczne przemysłu sukiennego, dziś upadła, wskutek przeniesienia fabryk do Białegostoku. Mieli tam fabryki sukna, kortu i flaneli Michałowski (największa), Brauer, Könitz i Moritz. Wyrabiano 250 000 arsz. towaru.

Michałowska ziemia, niem. Michelau (w dokum. Micha lo 1291, Mi che la w, Miche-lavia, terra M i c h a 1 o v i en s i s, territo-ri urn Mic helów) w dzisiejszym pow. Brodnickim, zajmowała pierwotnie mały tylko obszar, około 5 mil kw., po lewej stronie Drwęcy od wsi owiecia nad Drwęcą ku ziemi Dobrzyńskiej do Strugi Rukietuicy, dalej wzdłuż tej rzeki do Opalenicy i wzdłuż Opalenicy do Rypienicy, wpadającej do Drwęcy poniżej Brodnicy; na wschodzie graniczyła z Mazowszem (b-pstwem Płockiem). Po drugim pokoju toruńskim wysunięto granicę Z-i M-ej znacznie dalej na wschód.

Oddawna była polską i tworzyła osobną kasztelanię. W podziale książąt między synami Bolesława Krzywoustego z r. 1139 dostała się Bolesławowi Kędzierzawemu z dzielnicą Kujawską. Jeden z jego następców, Leszek ks. na Inowrocławiu i Wyszogrodzie, popierając Karola Roberta węgierskiego przeciw Wacławowi czeskiemu, dostał się do niewoli czeskiej. Chcąc się z niej wydobyć, ugodą z Krzyżakami z d. 15-go list. r. 1303, zastawił im Z. M-ą na 3 lata za 180 grzyw, toruńskich pod warunkiem, że gdyby on albo dwaj bracia jego w tym czasie sumy owej nie wypłacili, ziemia ta na zawsze miała pozostać przy zakonie. R. nast. ponowiono tę ugodę z dodaniem Leszkowi 120 grzyw.; potem zastawił książę jeszcze 40 włók ziemi naprzeciw Brodnicy za 62 grzyw. Książęta w oznaczonym czasie nie mogli spłacić należności, a później Krzyżacy już pieniędzy przyjąć nie chcieli. Nakoniec Leszek bez wiedzy braci i zezwolenia Wł. Łokietka po kilku umowach w Nieszawie i Chełmnie zaprzedał w r. 1317 tę ziemię prawem wieczystem, biorąc od Zakonu jeszcze 200 grzyw, toruńskich, ogółem 562 grzyw., co według obliczenia Naruszewicza wynosiło 44 960 złp. Ta okoliczność oraz zabór Pomorza przyczyniły się do groźnych walk Łokietka z Krzyżakami. Od r. 1317 aż do 1466 należała Z. M. do komturstwa Brodnickiego. Wprawdzie wyrokiem procesu kanonicznego, który wytoczyła stolica apostolska Zakonowi, przyznano Polsce w r. 1339 (w Warszawie w kość. św. Jana) Z-ę M-ą wraz z Pomorzem, z. Chełmińską i Dobrzyńską, Krzyżacy jednak różnemi środkami, nawet przekupstwem, postarali się w Rzymie o uchylenie wkrótce tego wyroku. Przytem Kazimierz W., zajęty walką z Rusią i Luksemburgami o Śląsk, oraz orga-nizacyą wewnętrzną kraju, nie widząc innego sposobu zabezpieczenia się trwalszego od Zakonu krzyżackiego, ustąpił im traktatem kaliskim (ob.) w r. 1343 Z-ę M-ą wraz z innemi zabranemi w charakterze „wieczystej jałmużny“ (perpctuae eleemosinae). Po bitwie grunwaldzkiej przy obleganiu Malborga proponował Jagielle w. mistrz Henryk v. Plauen zwrot Z-i M-ej i Chełmińskiej za cenę pokoju, ale ufny w dalsze zwycięstwa i większe wyniki walki, król warunki te odrzucił. Dopiero pokojem toruńskim z r. 1466 razem z Prusami Królewskimi Z. M. Polsce przywrócona została. Odtąd należała do wojew. Chełmińskiego, jako osobny obwód, sięgający znacznie dalej poza granice pierwotne: na zach. do Z. Chełmińskiej, na płdn. Dobrzyńskiej i Mazowsza, na wsch. i płn. do Prus Książęcych. Obejmowała mniej lub więcej dzisiejsze pow. Brodnicki i Lubawski i dzieliła się na 4 powiaty: Brodnicki, Gołubski, Basiński i Nowomiejski; miała swego sędziego ziemskiego, który odprawiał sądy w Brodnicy i Nowem Mieście nu Drwęcą (ob.), gdzie złożono archvium ziemskie michałowskie cz.

„Acta terminorum Michaloviensium“, sięgające początków w. XIV. Archiwum to zaginęło, lu-stracya wszakże jego zr. 1630 wymienia bardzo cenne zgromadzone w niem materyały: 1) Książkę niem. b. starą w pergaminie, z r. 1319, 2) księgę niem. w pergam. zawierającą akta r. 1480 — 1566; 3) księgę niem. w białym per. z aktami od r. 1403 —1436; 4) księgę w czerwonej skórze wybijanej, pisaną w połowie po łacinie, w części po polsku i niemiecku z aktami od r. 1544 — 1567 i 9 innych sięgających do r. 1619. Pod jurysdykcyą kasztelanii M-ej była i Z. Lubawska, stąd nazywano ją również M-ą. Ważniejsze m-ta w Z. M-ej były: Brodnica, Golub, Nowe Miasto, Lidzbark i Lubawa. Przy pierwszym podziale Polski dostała się Z. M. pod rządy pruskie i tworzyła do r. 1807 z dzisiejszym pow. Lubawskim powiat M., który należał później do Ks. Warszawskiego. W r. 1813 już zagarnęły go Prusy i utworzyły pow. Brodnicki. Dziś powiat M. istnieje jeszcze w zarządzie T-wa kredytowego ziemskiego dóbr szlacheckich. — Por.: „Script, rerum Prus“ (II, V); „Sł. Geogr.“; Kętrzyński W. „O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich“ (Lwów 1882); Łazęga R. „Ziemia Chełmińsko-M-ska“

Z. Gr.

mem

(317), Estreicher XXII.

(„Wisła“ 1890).

Michałowski (hrabia), herb; M. I v. Poraj Jasieńczyk odm.: W polu czerwonem—klucz złoty z różą srebrną 5-listną zamiast ucha. Nad koroną hrabiowską i hełmem ukoronowanym — róża. Labry z prawej strony czerwono-złote, z lewej czerwono-srebrne. —M. II v. Jasieńczyk odm.: W polu błękitnem—klucz złoty piórami do góry. Nad koroną hrabiowską i heł-ukoronowanym —5 piór strusich. Labry błękitno-srebrne.

Michałowski Jakób wojski lubelski, następnie kasztelan biećki w. XVII. Zostawił ciekawe pamiętniki do dziejów panowania Władysława IV i Jana Kazimierza. Wydał je Hel-cel p. t. „Księga pamiętnicza“ (Krak. 1864, nakładem T-stwa nauk. krak.). Praca ta wywołała surową krytykę ze strony K. Szajnochy i odpowiedź Helcia.    A-

Michałowski Sebastyan Wojciech pijar (* w woj. Krakowskim 1721 —f 24 grud. 1787), kształcił się w Rzymie w filozofii i teologii. Był nauczycielem w konwikcie warszawskim, rektorem w Podolińcu i w Warszawie, wkoń-cu prowincyałem. Wydał: „M. F. Quintiliani insti-tutiones“, „Zebranie życia Józefa Kai. 1749“; tłumaczył z franc, kazania i nauki r. 1788; przestrogi i uwagi nad obowiązkami każdego stanu r. 1788; Homilia na niedziele i święta 1773 (?).— Por.: Estreicher t. XII.    »• G-

Michałowski Ignacy Paweł (f 1739) lekarz. Dyplom dokt. filozofiii zdobył w Krakowie r. 1701; następnie, udawszy się do Włoch, w Padwie został doktorem med. Do wydziału lekarskiego uniwers. Jagiellońskiego wcielono go d. 7 wrześ. r. 1718; napisał wtedy pro loco ,,Quinta essentia e scientiis et rebus omnibus modo chymico extracta medicina stylo oratorio demonstrata“ (Kraków 1718). Był nadto matematykiem, sekretarzem królewskim, rajcą Kazimierskim, a potem krakowskim.—W 1. 1716 — 1728 wydawał w Krakowie kalendarze, następnie od r. 1735 do 1745 we Lwowie. W kalendarzu na r. 1721 umieścił m. in. rozprawę o włosach i kołtunie. W r. 1735 wydał ,,Sermo ad sereniss. Augustum II“ (Kraków).— Por.: Kośmińskiego ,,Słown. lek. polskich“

Dr J. p.

Michałowski Piotr, wielce utalentowany malarz polski (* 1800 w Krakowie—f w Krzy-sztofnrzycacb 1855), pochodził ze znanej i zasłużonej rodziny. Ojciec jego, Józef, ożeniony z Teklą Morsztynówną, piastował godność senatora Rzpltej krakowskiej. M. jako młody chłopiec objawiał niezwykłe zdolności wszechstronne. Cechowały go przytem zamiłowanie do pracy i ambicya gruntownego poznania każdego przedmiotu, którego się imał. Właściwości te stały się rysem znamiennym całej jego działalności późniejszej, sprawując, iż mimo całą jej różnorodność, na każdem stanowisku, w każdej roli, w jakiej M-u wypadło występować, widziano go nietylko dalekiego od dyle-kąntyzmu jakiegokolwiek, lecz przeciwnie — jako specyalistę, wyjątkowo uzdolnionego i przygotowanego znakomicie do spełnienia wziętego na siebie zadania. W 14-ym roku życia M. był już maturzystą, w 18-ym miał dyplom z ukończenia uniwersytetu. Z wyjątkowem zaś upodobaniem pracował nad filologią i bibliografią polską pod znakomitem kierownictwem Szugta, Münnicha i Bandtkiego. Po odbyciu nauk uniwersyteckich w Krakowie, M. udaje się do Getyngi. Tam z gorliwością oddaje się dalszej pracy, zdobywa biegłość w matematyce i naukach przyrodniczych, a nadto w językach i literaturze łacińskiej, greckiej, angielskiej i hiszpańskiej i po studyach czteroletnich powraca do kraju. Adininistracya krajowa przedstawiała wówczas pole szerokie do pracy i zasług dla zdolnych sił młodych, które stojący na jej czele ks. Lubecki rad zużytkowywał dla dobra publicznego. Ten mąż stanu odrazu się poznał na zdolnościach wyjątkowych M-go i, przystępując właśnie do reorgauizacyi wydziału górnictwa, wielce skutkiem dawnego nierządu zaniedbanego, postawił na jego czele M-go. Mimo źe młody i niedoświadczony, darzony przytem niechęcią i uprzedzeniem współ-urzędników, nie zawodzi on jednak położonych w sobie nadziei. Z bystrością dostrzega wady organizacyi i ludzi, kładzie kres nierządowi i nadużyciom, a wsparty znajomością rzeczy, osiągniętą w podróży po Francyi i Anglii, odbytej dla zbadania tamże urządzeń górniczych, po pięcioletniej, pełnej energii i żelaznej woli pracy, doprowadza swój wydział do stanu kwitnącego. Wypadki r. 1831 przerwały na tern połu działalność M-go. Wieści o wybuchu listopadowym doszły go w podróży po Włoszech. Wraca do kraju, lecz już po to, aby, porzuciwszy służbę, udać się wraz z innymi na emi-gracyę. Świeżo ożeniony z Julią hr. Ostrowską wyjeżdża do Paryża z postanowieniem — poświęcenia się sztuce. Zwrot ten w karyerze, pozornie tylko raptowny, był wynikiem głęboko tkwiących w jego duszy skłonności i powołania. Przy wielostronnem bowiem uzdolnieniu M. od dzieciństwa objawiał wybitny talent i zamiłowanie do malarstwa. Równolegle z nauką szkolną i uniwersytecką pobierał lekcye czas jakiś od Józefa Brodowskiego (ob.), lub ulegając urokowi pełnych animuszu rysunków i akwarel A. Orłowskiego, z zapałem je kopiował. Później również obok wziętych na siebie obowiązków jako urzędnik w wydziale górniczym z upodobaniem poświęcał wolne chwile malarstwu, pozostawiając z tego okresu jedną z pierwszych swoich prac olejnych - portret brata Władysława, a nadto szereg rysowanych typów wojskowych w Warszawie, rewję W. ks. Konstantego i portret tegoż. Z tyra zasobem raczej przygodnych, niźli systematycznych stu-dyów, udał się tedy M. do Paryża i wstąpił do pracowni słynnego podówczas malarza scen wojskowych Charleta. Pod wpływem zetknięcia się z tym artystą wybitnym, z obrazami przedwcześnie zmarłego Géricault’a, pod wpływem wreszcie dzieł mistrzów dawnych, a w szczególności Valasqueza, talent i indywidualność artystyczna M-go w krótkim przeciągu czasu rozwinęły się tak dalece, iż zachwycony nim artysta francuski pierwszy gorliwie torował mu drogę do głośnego uznania i sam w pracach swoich rady jego zasięgał. Z namowy Charleta M. malował akwarelą. Prace jego, przedstawiające sceny z życia wojskowego, kirasyerów, ułanów, strzelców konnych, sceny wyścigowe, rodzajowe sceny z podróży z dyliżansami w czwórki koni zaprzęgniętymi, na-koniec sceny, ilustrujące okres napoleoński i studya znakomite zwierząt, a zwłaszcza bydła roboczego, wkrótce rozsławiły imię artysty polskiego i, skwapliwie rozchwytywane za drogie pieniądze przez kupców, wędrowały do Anglii, gdzie po dzień dzisiejszy są one cenione wysoko. — Mimo tak wielkie powodzenie M. po pobycie czteroletnim w Paryżu zatęsknił do kraju. Wraca tedy do ojczyzny, osiada na wsi w Krakowskiem, a wziąwszy się do roli i w tym kierunku objawia zdolności wybitne, pracy zaś praktycznej nie przestaje przeplatać sztuką. Z odosobnienia wiejskiego, z którego z niechęcią wychodził w jakiekolwiek stosunki z ludźmi, wciągnęły M-go wypadki r. 1848. Powagą zdania i spokojem wobec chwil krytycznych zwrócił na siebie uwagę ogólną, a postawiony na czele Rady administracyjnej W. Ks. Krakowskiego przewodniczył jej przez trzy lata z zadowoleniem powszechnem, dowodząc wielkiego taktu i zmysłu politycznego. Gdy zaś wspomniane powyżej wypadki pozostawiły w następstwie po sobie niebezpieczną dla miasta i kraju puściznę pod postacią t. zw. „pauprów“, głęboki rozum M-go, jego dobra wola obywatelska i ofiarność powołują do życia, jako środek zaradczy, instytucyę dobroczynną, w której przytułek i naukę pracy znajdowali bezdomni małoletni włóczędzy uliczni i sieroty. Jeżeli ze względu na działalność publiczną należy zaliczyć M-go do rzędu wybitnych swego czasu jednostek jako obywatela kraju, to jego talent i działalność w sztuce stawiają go w szeregu pierwszorzędnych artystów polskich. Znaczenie jego w tym kierunku uległo dziwnie prędko zapomnieniu z powodu, że paryskie prace nie były znane nikomu w kraju, wykouaue zaś po powrocie na wsi w znacznej części przeszły w posiadanie sukcesorów nieprzystępne dla ogółu, w części zaś mniejszej rozproszyły się pośród nabywców przygodnych, często sprzedawane przez M-go na rzecz pomnożenia funduszu założonego przezeń przytułku. Płodną i świetną działaluość artystyczną M-go zobrazowała dopiero retrospektywna wystawa sztuki polskiej, urządzona we Lwowie w r. 1894, w której nie odmówili udziału posiadanemi kollek-cyami prac M-go jego spadkobiercy oraz inni posiadacze. Największą część tej puścizny artystycznej dostarczyła na wystawę córka artysty, hr. Józefa M. z Krakowa. Jest to najpoważniejszy pod względem liczebnym i wartościowym zbiór prac, rzucający pełne światło na talent ich autora. Drugie miejsce zajmuje pod tym względem część znajdująca się w posiadaniu drugiej córki, p. Adamowej Łempi-ckiej w Krzysztoforzycach pod Krakowem. Nadto utworów M-go dostarczyli: syn artysty, hr. Władysław z Krakowa, brat Józef z Witkowie, oraz bratanek hr. Roman z Dobrzechowa. Po za powyżej wymienionemi zasługuje na uwagę kol-lekcya pięknych akwarel,, przeważnie z motywami wojskowymi, złożona w Muzeum Narodo-wem przez ś. p. Sewerynę z hr. Szambeków Czajkowską. Z poszczególnie lub w mniejszej ilości prac M-go, znajdujących się w innych rękach, znane są będące w posiadaniu p. K. Kozłowskiego w Poznaniu, Jerzego hr. Moszyńskiego, Jana hr. Szeptyckiego, p. J. Łakociń-skiego i prof. Maryana Sokołowskiego w Krakowie. Sam bieg życia M-go tworzy podział w jego działalności artystycznej na okresy: przed wyjazdem do Paryża, czteroletniego pobytu tamże i lat pracy w kraju po powrocie stamtąd. Pośród ogromnej ilości akwarel, rysunków i obrazów olejnych łatwo dają się odróżnić te, na których widać wpływ prac Orłowskiego, należą one przeto do okresu pierwszego. Bliższe szczegóły, dotyczące twórczości M-go w Paryżu, nie są znane. Studya, szkice, notaty z tego czasu, robione tuszem, sepią, akwarelą, olejno, ołówkiem, pod względem techniki

(Kraków 1902).

v.

Br J. P. K. A.

A, Pol.

i traktowania przedmiotu wiążą się ściśle z pracami, wykonanemi po powrocie do kraju. W jednych i drugich widać zmężnienie i uświadomienie sił własnych w umiejętuem połączeniu z zaletami tych wpływów, co nań działały za czasów paryskich. Wpływy te jednak w ni-czem nie osłabiły idywidualności talentu M-go, ułatwiły mu tylko jego rozwój, stały się dlań samokulturą, która go wzmocniła. Właściwości te, jak również okoliczność, że M. wcześnie porzucił Paryż, by dalej pracować na gruncie ojczystym, sprawiły, że w tej względnie wczesnej dobie rozwijającego się u nas malarstwa witamy w nim pierwszego artystę malarza polskiego o wyraźnie zdecydowanem piętnie na-rodowem. M. lubował się w kontrastach silnych, świętnie władał rysunkiem, ton jego obrazów jest głęboki, soczysty, technika szeroka, pewna, niemal brawurowa. Nawet jego studya mają charakter monumentalności i bohatersko-ści. Po za masą wyżej wspomnianych rzeczy, wyobrażających sceny i typy wojskowe, rodzajowe, konie, bydło, lub odtwarzających czasy napoleońskie, M. wykonał również szereg portretów, jak: portrety dzieci, własny, krewnych i przyjaciół, konny jenerała Legeditscha, ks. Leona Sapiehy, konny Pawła Popiela, ces. Mikołaja, ces. Franciszka Józefa (piórkiem) za jego pierwszego pobytu w Krakowie.—Liter.:

E. Rastawiecki „Słów. mai. polskich“ Jerzy Mycielski „Sto lat dziejów malarstwa w Polsce“

K. B.

Michałowski Piotr, kanonik łowicki, proboszcz głuchowski (* 1778 — f 1848); nauki ukończył u Benedyktynów w Pułtusku, do stanu duchownego sposobił się w Warszawie, gdzie wyświęcony r. 1801, sprawował obowiązki wi-karyusza w kościele ujazdowskim, potem był kaznodzieją w kollegiacie łowickiej, kanonikiem (1810), doktorem teologii został w r. 1816 i proboszczem, a następnie dziekanem w Głuchowie. Uwolniwszy się w r. 1831 od wszystkich innych zatrudnień, oddał się cały oświecaniu i wspomaganiu parafian. Znał się na wszystkich niemal robotach rzemieślniczych, sam je wykonywał i drugich nauczał. Włościan zachęcał rozmaitemi dowcipnemi sposobami do nauki i oszczędności, zakładał im ogrody, wiejskie warsztaty i do przemysłu nakłaniał, pożyczając pieniędzy.

Michałowski Feliks Władysław (* w Lublinie 1813), żołnierz i lekarz. Po ukończeniu szkół lubelskich zapisał się do wydziału lekarskiego w Warszawie, ale po wybuchu listopadowym r. 1830 przerwał naukę, aby wstąpić do szeregów wojska narodowego. Opuściwszy po wojnie ojczyznę i udawszy się do Francyi podjął na nowo naukę lekarską i r. 1835 po obronieniu rozprawy „De la parole, essai précédé d’études sur la voix“ w Montpellier dyplom doktorski osiągnął. Następnie zajmował się wykonawstwem w Saint-Étienne, gdzie miał posadę lekarza przy kopalniach węgla, później został tam prezesem towarzystwa lek. departamentalnego Loary, oraz wiceprezesem towarzystwa rolniczego tamże. Po czterdziestu latach pracy na prowincyi na stare lata przeniósł się do Paryża. Po polsku, o ile wiadomo napisał tylko ,,Mowa nasza i lud“ (Warszawa

1881), po francusku zaś ogłosił ra. in.: ,,Unité et confusion des langues“ (St.-Etienne 1857): „Origines celtiques“ (St-Etienne 1870) i „Vestiges dans les langues européennes des invasions orientales“ (t-że 1876). Złudzony podobieństwami przypadkowemi mowy Bretończy-ków do polszczyzny, jął dowodzić, że jęz. bre-toński jest „słowiańskim“ („Le Slave et le Breton“, Saint-Étienne 1861). Tezy tej niefortunnej bronił jeszcze w „Revue du Lyonnais“ p. n. „Notes sur les plus anciennes langues de la France“ (w odbitce, Lyon 1863). — Por.: Kośmińskiego „Słów. lek. pols.“ (317).

Michałowski Bar tło miej, ob. Rzewuski Henryk.

Michałowski Aleksander (* 5 maja 1851 w Kamieńcu Podolskim) znakomity pianista polski. W r. 1869 wstąpił do konserwatoryum Lipskiego, gdzie pracował pod kierunkiem Mo-schelesa. R. 1885 zamieszkał stale w Warszawie i oddał się pracy pedagogicznej. W r. 1895 objął klasę wyższego fortepianu w konserwatoryum, z której wyszło już wielu wybitnych pianistów. Występek jego publiczne, w kraju i zagranicą, zawsze cieszyły się powodzeniem zu-pełnem. Jako wirtorz, M. posiada talent wszechstronny, a głównie: ton pełny w brzmieniu, dotknięcie elastyczne, siłę niepospolitą; wiele uczucia i temperamentu artystycznego, a przy-tem dokładną znajomość właściwości różnych stylów i zdolność odczuwania nastrojów koin-pozycyi i technikę doskonale zrównoważoną we wszystkich cząstkach składowych, zwłaszcza technikę palcową, iście bajeczną. Napisał kilka utworów fortepianowych, opracował kilkanaście „inwencyi“ trzygłosowych Bacha, „Gradus ad Parnassum‘‘ Clementiego i wiele innych utworów z „Programu nauczycielskiego“.

Michałów, Michelau, wieś nad Drwęcą w pow. Brodnickim; dawniej był tu zamek obronny, o którym jest już mowa w dokum. z r. 1240, dziś pozostały po nim małe szczątki. Od tego zamku wzięła nazwę sławna Ziemia Michałowska (ob.).    • ' .

Michałpol (dawniej—Mihal, Michaloc) m-ko na Podolu, pow. latyczowski, nad rz. Wołczykiem, która tu tworzy spory staw, o 20 w. od st. kolei żel. Derażni. Kościół parafialny pod wezw. św. Kiliana r. 1824 przez Wisłockich wzniesiony (na miejscu dawnego drewnianego, r. 1743 przez Mich. Rzewuskiego ufundowanego), synagoga, cerkiew, kilka małych garbarni i fabryka świec łojowych. Ok. 2000 m-ców, w tern ²/₃ Żydów. Założone na początku w. XVII (około 1603) przez Stan. Stanisławskiego, pod-

komorzego koronnego. R. 1605 uzyskało prawo ,,Le Proces de Honneur feminin“ włączony w magdeburskie oraz 3 jarmarki doroczne. R. 1776 końcu w. XV do ,,Le Jardin de Plaisance“ należało do słynnego Kaz, Rzewuskiego, pisa- (,,p. n. ,,l’Arrêt donné contre ceulx qui disent rza poi. kor. Następnie dziedzicami byli Worcel- mal des femmes“). Głownem jego dziełem jest Iowie, Wisłoccy, Kosielscy i Baranieccy, w któ- ,,La Danse aux aveugles“ (1464), a rej w tym rych posiadaniu pozostaje.    ChłV    tańcu wodzić mają: Miłość, Szczęście i Śmierć

M. Ab.

Michaud Józef Franciszek, publicy- (wydane w Lille 1748). Takież jak ,,Procès“ sta i historyk franc. (* 1767 w Albens w Sa- i „Danse“ połączenie wiersza i prozy mamy baudyi — f 1839 w Passy); wychowany w ko- w satyrycznym i alegorycznym ,,Doctrinal de legium Bourg. Redagował w Paryżu różne dzień- Court“ a. ,,Doctrinal du temps présent“ które niki rojalistyczne: „La Gazette Univ.“, ,,Le się doczekało przekładu na jęz. flamandzki. Postillon de la Guerre“,, ,La Quotidienne“. Wsku- Takież tłumaczenie uskutecznił Colyn Coellin tek napaści na 18 brumaire, wtrącony do Tern- z dziełka „Pas de la mort“ (wyd. Bruksela pleu; ratował się ucieczką do Szwajcaryi, gdzie 1869). — W swoim czasie b. głośny, obecnie napisał satyrę ,,Le printemps d’un proscrit.“, całkiem zapomniany.—B i b 1 : „Pierre M. et M. z czasem pozornie pogodził się z Bonapartym. Taillevent“ („Romania“, XVIII).

W r. 1811 wstąpił do Akademii; uczcił wier- Michaut le Caron, zw. T ail le v e n t, poeta szem małżeństwo Napoi, z Maryą Ludwiką, uro- francuski z pierwszej połowy w. XV. Spełniał dżiny króla rzymskiego. W 1. 1814--15 wrócił czynności „joueur de farces“ na dworze Filipa do dawnych przekonań, mianowany przez Ludw. Dobrego. Główne dzieło: „le Passetemps M.“ XVIII lektorem królewskim i cenzorem dzień- pochodzi z przed r. 1440. —B i b 1.: „Pierre ników, wystąpił jako przeciwnik wolności dru- Michaut et Michaut Taillhvent“, „Romania“ t. ku w okresie zaciętych walk parlamentarnych. XVIII.    M- Ab>

Opracował: „Hist. des progrès et de la chute Michaux Andrzej, botauik i podróżnik de l’empire de Mysore (1801); „Hist, des croi- francuski (* 1746 w Wersalu—f 1802 na Ma-sades“ (1811 — 25) w 5 tomach, sześć wydań dagaskarze), w 1. 1779 — 81 podróżował w ce-prawie bez zmian (ost. r. 1840); był współpra- lach kolekcyonistyczuych po Anglii, Oweruii, cownikiem bibliografii krucyat „Bibliothèque Pirenejach i Hiszpanii. W 1. 1782 — 84 badał des croisades“ (1829). W r. 1830 wyjechał pod względem botanicznym Persyę od oc. Indyj-do ziemi św. na koszt Karola X w celu za- skiego do m. Kaspijskiego i wrócił z niezmiernie czerpnięcia ducha Wschodu; wydał ,„Corres- bogatemi zbiorami. Od r. 1785 w ciągu lat pondence d’Orieut“ 1833 — 35 w 7 tomach, 12-tu badał roślinność Ameryki Płn., zwłaszcza o małej wartości naukowej. Wraz z bratem za- okolic mało dotąd poznanych (1787), dochodząc łożył w r. 1813 ,,Biographie universelle an- w poszukiwaniach aż do zat. Hudsona, poczem cienne et moderne“ 1811 — 28 w 52 tomach; r. 1800 towarzyszył kap, Baudinowi w wypra-wraz z Poujoulatem w r. 1836 „Collection de mé- wie do Australii, skąd pojechał na Madagaskar, moires pour servir à l’histoire de France depuis le Napisał: „Hist, des chênes de l’Amér. septen-XIII s.“ 32 tomy. Wydawał liczne pamflety, trionale“ (Paryż 1801) i „Flora Borealis-Ameri-przeważnie anonimowe, które cieszyły się wiel- cana“ (tamże 1803, 2 t.; wyd., 1820). adI’ ką poczytnością: ,,Les 15 semaines ou le Der- Michaux Ale k s a n der, poeta polski (* 1841 nier Régne de Bonap.“ miały 27 wydań. Poli- w Warszawie—f 1895 tamże). Był synem re-tyk uniemożliwiał uczciwą, niezależną i bez- stauratora znanego w swoim czasie w Warsza-stronną pracę historyka. W lit. polskiej: Michaud wie; wykształcenie odebrał w mieście rodzin-„Historya skrócona krucyat., z fr. przełożył ks. nem. Działalność literacką rozpoczął w „Kurye-K. Przyałgowski 2 t. (Wilno 1849); „Obra- rze Warszawskim“, umieszczając tam swoje zy Jeruzalem i świętych okolic, wyjątek z li- poezye drobne; stale pisywał pod pseudonimem stów o Wschodzie“ przeł. ks. L. A. Jucewicz Miron. M. należał do nielicznego grona mło-(Wilno 1840); „Wiara, prawa i obyczaje dych poetów polskich w szóstym dziesiątku w. Indyauów“, przeł. Fr. Karpiński (Lipsk 1803). 1 XIX, którzy rokowali wszelkie nadzieje (Flo-Skrócona historya krucyat M-a znajduje się jako ryan, Ordon i in.), ale w nieprzyjaznej sobie wstęp do dziejów Krzyżaków Rogalskiego.—Bibl. atmosferze pozywistycznej nie mogli rozwinąć Parizot w „Bibliot. Univers.“, t. XXVIII.    swych talentów. Pierwszy zbiór poezyi M-a „Pie-

Michaud Ludwik Gabryel (* 1772 — śni“ (Warszawa 1867), odrazu określił fizyo-f 1858), gorliwy rojalista, założył wraz z bra- gnomię poety jako spóźnionego romantyka. Na-tem swoim Józefem Franciszkiem drukarnię stępny, „Fantazye dramatyczne“ (Warszawa i księgarnię, w której wydał ułożoną przez 1870), są najwyższym tonem w jego twórczo-siebie „Biographie universelle ancienne et mo- ści. Potem talent widocznie słabnie, pióro po-derne“ (1811—28, 52 t, wyd. 2-e 1842 — 65, wtarza dawniej już kreślone uczucia i sytuacye. 45 t.).    adz-    Autor nie wychodził z zaczarowanego koła

Michaut Piotr, poeta francuski z drugiej westchnień, sarkazmu i goryczy, po Mussetow-połowy w. XV. Przebywał na dworze ks. Bur- sku i Heinowsku narzekał na świat albo drwił gundyi. R, 1460—65 napisał w obronie kobiet z niego. Usposobienie swoje i nastrój określił

A. G.

sza.

M. najdobitniej w poemaciku: „Don Juan”. Rozporządzając dobrze wyrobioną frazeologią i pięknym wierszem, umie poeta nadać dużą rozmaitość utyskiwaniom swoim pomimo jednostajno-ści treści. Do najładniejszych jego wierszy zaliczają: „Smutna bajka“, fragment „Smutno mi Boże“, „Konające“—są to prawdziwe klejnoty liryki polskiej. Prócz wymienionych utworów wydał ostatni zbiorek „Poezyi“ w Warszawie r. 1881 i przełożył na polski „Fausta“ Chamisso.

Micheasz (hebr. Micha skrócone od Micha-jahu t. j. kto jak Bóg; gr. Mi/ataę) prorok w drugiej połowie w. VIII przed Chr. Pochodził z Moreszeth w Judei, w pobliżu filistyńskiego miasta Gath, i prorokował współcześnie z Izajaszem, głównie za panowania Hiskjasza. Mowy jego są wprawdzie skierowane „przeciw Sama-ryi i Jerozolimie“ i przepowiada tej pierwszej zupełne zburzenie, ale ma to miejsce tylko w pierwszych wierszach pierwszego rozdziału, reszta zaś jego proroctw odnosi się wyłącznie do państwa judzkiego. Wraz z Jezajaszem zachował i M. owe wzniosłe proroctwo o pielgrzymowaniu narodów na górę Syon dla poznania tam dróg bożych i o zapanowaniu powszechnego pokoju, kiedy to „narody przekują swoje miecze na pługi i swoje włócznie na sierpy“ (Jez. 2, 2—4; Mich. 4, 1 — 4), a krytycy są przeważnie zdania, że obaj ci prorocy czerpali je z wspólnego, starszego źródła. Książka M. składa się z 7-iu rozdziałów, które można podzielić na 5 mów. Prorok potępia tu zdro-żności czasu, przepowiada najazd pogan i uprowadzenie narodu do Babilonii, ale zarazem podtrzymuje wiarę w lepszą przyszłość, kiedy to powstanie państwo teokratyczne na Syonie pod wodzą pomazańca z rodu Dawida, który również jak jego protoplasta wyjdzie z Betleemu (stąd wywody chrystologii chrze-ściańskiej o narodzeniu się mesyasza w tem mieście). Idee religijne M. są b. wzniosłe, a wymagania etyczne ujął w następujące zdania (6, 8): „Powiedzianem ci, człowiecze, co dobrem jest i czego Wiekuisty od ciebie żąda: wszak tylko abyś pełnił sprawiedliwość, świadczył miłość i w pokorze postępował przed Bogiem twoim“. Ostatnie dwa rozdziały księgi M-a mają cokolwiek inny koloryt i niektórzy egzegeci chcą je przypisać innemu prorokowi, większość jednak skłania się ku temu, że wygłosił je M. w odmiennych warunkach, t. j. już za panowauia Manassy, następcy Hiskja-

Dr S. P.

Michejda Franciszek, ksiądz (* 3 paźdz. 1848). Najwybitniejszy współczesny działacz polski na Śląsku austryackim, który przez 37 lat niósł sztandar narodowy w czasach najcięższych. Należy do drugiego pokolenia działaczy śląskich. Urodził się, gdy na widnokręgu zjawiały się pierwsze odbłyski odrodzenia na-

Wielka Eue. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVI. Ze*z. 368a

rodowego, z rodziców rolników - ewangelików. Naukę gimnazyalną kończył w gimn. ewangie-lickiem w Cieszynie, nauki teologiczne zaś w Wiedniu i w uniwersytetach w Lipsku i Jenie. Zarodek poczucia narodowego wyniósł z domu rodzicielskiego. Ojciec był pilnym czytelnikiem „Gwiazdki Cieszyńskiej“, jedynego w owym czasie pisma polskiego na Śląsku, pielęgnował śpiew pieśni polskich, które się rozpowszechniały w pisanych zeszytach, a doznawszy na samym sobie doli pańszczyźnianej, był zwolennikiem gorącym wolności chłopskiej, która w jego umyśle łączyła się z prawami narodowemi ludu, z wyzwoleniem chłopa polskiego z pod panowania szlachty niemieckiej. W r. 1860 jeździł z pierwszą (po r. 1848) deputacyą chłopów do Wiednia, aby się upominać o uprawnienie narodowe. To musiało wpłynąć silnie na umysł pacholęcia. Gimnazyum ewangieli-ckie miało także tradycye polskie, jakkolwiek profesorami byli Niemcy, a językiem wykładowym niemiecki. Założone pierwotnie jako prywatny zakład zboru cieszyńskiego (na podstawie konwencyi altransztackiej) miało w pierwszym rzędzie zadanie dostarczenia Kościołowi ewangielickiemu w Austryi wogóle, a w szczególności na Śląsku księży i nauczycieli. Dlatego uprawiano w niem od samego początku naukę języka polskiego (był to w tym względzie pierwszy zakład na Śląsku), a później także czeskiego. Uczęszczali do niego licznie Czesi, Słowacy, a nawet Madziarzy. Wskutek tych okoliczności nie panowała w niem wyłącznie atmosfera niemiecka. Szczególnie Czesi przynieśli wyrobione już poczucie narodowe, które się udzielało uczniom innej narodowości. Na tem podłożu wyrośli z uczniów tego gimnazyum ojcowie odrodzenia narodowego na Ślązku: Stalmach, And. Cienciała, J. Kotula. Za przykładem czeskim powstało wśród uczniów tego zakładu, podobnie jak przedtem w gimnazyum katolickiem, tajne stowarzyszenie „Wzajemność“. Celem jego było pielęgnowanie nauki języka, kształcenie się w historyi i literaturze czyli uzupełnianie tego, czego młodzież nie mogła dowiedzieć się od nauczycieli. Z tego stowarzyszenia wyszło kilku działaczy na narodowej niwie śląskiej. M. był jego gorliwym członkiem, podobnie jak potem w Wiedniu założonego przez Jerzego Badurę (także członka „Wzajemności“) „Ogniska“, które istnieje do czasów naszych. Po ukończeniu nauk uniwersyteckich pełnił M. naprzód służbę wikarego przy superintendencie morawsko-śląskimSchnei-drze w Bielsku, potem był pastorem w zborze kolonistów niemieckich w Galicyi wschodniej, r. 1874 powołano go na pastora do Nawsia na Śląsku austryackim, gdzie dotąd pracuje. Od samego początku przez stosunki z przewodnikami ówczesnymi ruchu narodowego (Stalmach, Cienciałowie Andrzej i Jerzy, ks. Świeży, Filasie-

wicz) wszedł w samo ognisko prac narodowych, prowadził do skutku. Obecnie „Dziennik“ wycho-politycznych i kulturalnych. Ok. r. 1880 został za wolą i z polecenia ks. Świeżego wybrany prezesem Rady nadzorczej, pierwszego polskiego na Śląsku T-wa oszczęduości i zali- czuwa nad tern czek. Przyjął tę godność dopiero po oporze pewnym, nie chciał bowiem, by to tak ważne towarzystwo popadło w podejrzenie, że jest wyznaniowym bankiem ewangelickietn. Po r. 1880 przeszła Stalmąchowa „Gwiazdka ciesz.“ na własność „Katolickiego T-wa prasowego“, a tem samem przestała być organem ogólnonarodowym, wobec tego, że blizko 7₃ ludności polskiej w ks. Cieszyńskiem jest wyznania ewangelickiego. Równocześnie nowy Superintendent, dr Haase, założył w języku polskim organ stronnictwa niemiecko-liberaluego „.Nowy Czas“ w tym celu, aby ludność polską (ewangelicką) odwrócić od obozu narodowego. Dla przeciwdziałania tej dążności założył M. (1885)

dzi od kilku lat, ale z powodu podziału ludności na obozy, musi nieustannie walczyć z trudnościami finansowemi. M. w ciągu dalszym żeby mu nie pozwolić upaść. Działalność jego wydawnicza nie ograniczyła się do redagowania „Przyjaciela ludu“, przemienionego w roku bieżącym na ,,Posła ewangielickiego'⁴. Rozwinął on ją także jako prezes ,,Ewangielickiego T-wa oświaty ludowejktóre jemu wyłącznie zawdzięcza swe powstanie. T-stwo to wskrzesiło na nowo dawne czasy świetne ewangelickiego piśmiennictwa polskiego, rozpowszechniło dotąd około 40 000 egzemplarzy książek polskich i broszur, oryginalnych i tłóinaczonych, wydało w jęz. polskim modlitwy czeskie Jerz. Trzanowskiego, pierwszą Polską „Historyę Kościoła ewangelickiego w ks. Cieszyńskim“ (którą napisał bratanek ks. Karol Michejda, a przedmowę opatrzył sam Franciszek), przyczyniło się do wydania tłómaczonej z angielskiego „Historyi reformacyi w Polsce“ Wal. Krasińskiego i co roku daje czytelnikom swym książkę polską, aby ci nie potrzebowali oglądać się na strawę obcą. Nadto jako długoletni prezes „T-wa Domu naród.“ przeprowadził (razem z Franc. Górniakiem) zakupno domu w miejscu bardzo dogo-dnem, który po przerobieniu, stał się siedzibą prawie wszystkich towarzystw polskich na kląsku. „Macierz szkolna“, najważniejsze T-wo polskie na Śląsku, jemu po części zawdzięcza, że się utrzymuje jako tako: postawiona w tru-dnem położeniu przez drugie stronnictwo narodowe, a następnie wypuszczona z rąk z powodu niezgody, zwalcza od szeregu lat, wskutek niezmiernych wysiłków Zarządu (do którego należy także M.), ogromne, wzmagające się coraz bardziej wymagania finansowe, aby zadosyć uczynić rosnącym ciągle potrzebom szkolnictwa polskiego. Ruchliwy i czynny, z parafii swojej oddalonej znacznie od Cieszyna jest w każdej chwili w mieście, aby służyć radą i pomocą. Nawet teraz, gdy wiek podeszły i nadwerężone zdrowie nakazywałyby odpoczynek, nie brak go tam, gdzie trzeba coś ważniejszego przedsięwziąć. Działalność jego polityczna zostawała pod wpływem jego zawodu. Jako pastor wymowny i rzutki oddziaływał silnie na swoje otoczenie w tym stopniu, że im bliższy mu kto był, tem lepszym Polakiem stawał się pod jego wpływem. Wychował sobie całe pokolenie młodych pastorów, którzy w uim widzą swego ojca duchownego, a dzieło przez niego rozpoczęte, pracę nad ewan-gielikami mówiącymi po polsku, aby ich sprowadzić do obozu narodowego, prowadzą dalej. Wiele osób wprost pozyskał dla sprawy narodowej i zrobił gorliwymi jej szermierzami. Dla przeciwników polskości samo nazwisko M-y

„Przyjaciela ludu“, pismo religijno-kościelne o charakterze polskim; obok niego wychodził dodatek „Przegląd polityczny“. W nim rozważano ze stanowiska politycznego te sprawy, których nie można było poruszać w piśmie wy-znaniowem. Potem „Przegląd polityczny“ wychodził jako dodatek do „Rolnika śląskiego“.

T-stwo rolnicze nie miało przez długi czas swego organu własnego, lecz pobierało dla członków „Gospodarza“, wychodzącego w Toruniu, który jednak nie odpowiadał potrzebom.

M. zaproponował założenie organu osobnego i zobowiązał się wydawać go aż do czasu, kiedy T-stwo zdobyło się na redaktora własnego. Propozycyę przyjęto, a M. redagował „Rolnika“ przez 23 lat, z wielką korzyścią dla towarzystwa. Wskutek tego pisma i reorgani-zacyi przeprowadzonej przez H. Filasiewicza, dyrektora T-stwa oszcz. i zaliczek, liczba członków wzrosła nadzwyczajnie, T-stwo rozwinęło się, szczególnie przy poparciu zawodowego a wielce inteligentnego rolnika Józefa Zaleskiego i dyrektora zimowej szkoły rolniczej Wł. Szybińskiego, tak, że było przez czas pewien najruchliwszem towarzystwem na oląsku i przyczyniło się dużo do zorganizowania rolników w kierunku narodowym. Zczasem przemienił się „Przegl. polityczny“ na samoistny tygodnik, a gdy powstał „Związek śląskich katolików“ i za jego przykładem „Polityczne T-wo ludowe“, którego jednym z twórców był znowu M., wtedy Przegląd reprezentował kierunek T-wa ludowego, podczas gdy nowsza „Gwiazdka Cieszyńska“ była organem katolików. Tymczasem rozwój stosunków parł do udoskonalenia dziennikarstwa polsko-śląskiego, do stworzenia pisma reprezentującego kierunek polski, bez zabarwienia wyznaniowego. W r. 1905 powstał „Dziennik Cieszyński“. Pobudkę założenia dał dr. Kaz. Wróblewski, profesor gi-mnazyum polskiego. M. pochwycił w lot tę stało się hasłem bojowem. Gdy przez postępki myśl i pomimo ogromnych przeszkód rzecz do- superintendenta dra Haasego zniweczone zo-

- CO

M. Ab.

stały częściowo owoce działalności pastora cieszyńskiego d-ra Otta z Warszawy i zbór cieszyński przeszedł do obozu niemieckiego, wtedy spadać zaczęły na F. M-ę, za jego czyny i słowa, od władz kościelnych szykany dotkliwe. Zawód pastorski utrudniał mu jednak działalność także z innych powodów. Jego energia i zdolności wysunęły go na czoło działaczy i uczyniły, zwłaszcza po śmierci P. Stalmacha, faktycznym, choć nie urzędowym przywódcą ruchu narodowego. Ale jako pastor musi dbać w pierwszym rzędzie o sprawy religijne, tern bardziej, że przeciwnicy oskarżają go nieustannie o sympatye katolickie, o prowadzenie do Rzymu, i to właśnie poddaje go w podejrzenie u katolików. Im wybitniejsze zajmował stanowisko, tem podejrzenie to było większe. Na tle silnej niesnaski wyznaniowej okoliczność ta odgrywa wielką rolę w ruchu narodowym śląskim. M. rozumiał to doskonale i dlatego sam nie wysuwał się wyraźnie na widownię polityczną. Głosił też zawsze zasadę zupełnie słuszną, że na Śląsku nie powinien być ksiądz ani katolicki ani ewangielicki zastępcą ludu. Dlatego będąc w rzeczywistości kierownikiem ruchu, na zewnątrz stawiał się na stanowisku jednego z pionków. Na to miejsce zrobił działacza politycznego ze swego brata, adwokata d-ra Jana. Uzasadnione to było niewątpliwemi zdolnościami tegoż i zupełnym brakiem ludzi odpowiednich. Ten jednak nie ma daru zjednywania sobie ludzi w tym stopniu, co jego brat. Niedostateczna gorliwość jego na polu czynnej agitacyi politycznej odbiła się szkodliwie na ruchu narodowym. Ze strony drugiej zaś górowanie w nim dwóch braci nadało ruchowi temu i ich działalności politycznej piętno osobiste, stronnictwo koło nich się grupujące, nieczynne zresztą naogół, nazywają przeciwnicy stale Michejdowskiem. Że zaś oni są ewangelikami, przeto cała ich działalność przybrała cechę wybitnie wyznaniową, wywołała u katolików dużo niechęci, powiększonej rachunkami osobistemi, rozdzieliła narodowców polskich na dwa obozy, którym trudno jest współdziałać nawet wtedy, gdy chodzi o sprawy ogólne. Życie M-dy to prawie historya ruchu narodowego w ks. Cieszyńskiem, z tem zastrzeżeniem, że do obecnego zastoju nie przyłożył ręki, owszem przeciwdziałał.    p

Michel (Klementyna) Ludwika, re-wolucyonistka francuska (* w zamku Vroncourt, dep. Wyższej Marny, 20 kwiet. 1833 — f w Marsylii 9 styczn. 1905), Córka nieślubna zamożnego właściciela ziemskiego i służącej, dzieciństwo spędziła w dobrobycie i otrzymała wykształcenie staranne. Miała dużo zdolności do muzyki i poezyi (była pod urokiem Wiktora Hugo). Po śmierci ojca (1850) zmuszona dom rodzinny opuścić, złożyła egzamiua wymagane i r. 1853 została nauczycielką szkoły ludowej w miasteczku poblizkiem; wskutek prześladowań przeniosła się do Paryża, gdzie założyła szkołę własną na Montmartre. Tu słynie z dobroczynności, łagodności, poświęcenia, zdobywa miłość powszechną; dużo czyta, słucha wykładów, bywa na zgromadzeniach politycznych, zawiera stosunki z republikanami, uczestniczy w ruchu. Komunie służy duszą całą jako siostra miłosierdzia, agitatorka w klubach, bojo-wniczka na barykadach. Stawiona przed sądem wersalskim d. 16 grudn. 1871 ubolewała, że własnoręcznie Thiersa nie zgładziła; skazaną na zesłanie dożywotnie do N. Kaledonii, osadzono w Numei, gdzie się zajęła ogrodnictwem, po 5-iu zaś latach nauczaniem w szkółce miejscowej. A przez cały czas była opiekunką towarzyszy zesłania. R. 1880, po otrzymaniu amnestyi, wróciła przez Sydney i Londyn do kraju, gdzie Blanc, Clemenceau, Rochefort witali ją gorąco. Z zapałem rzuca się w wir walki, uczestniczy w kilku manifestacyach z powodu śmierci Blanquiego, za co r. 1882 parę tygodni spędza w więzieniu. Zwiedza prowincyę, wszędzie wygłaszając mowy agitacyjne w duchu anarchistycznym (Bordeaux, Lugdunie, Lille, Gandawie i t. d.). Za udział w wielkim strejku w marcu r. 1883 i za poduszczanie — z czarnym sztandarem w ręku — do rabowania piekarń skazana 21 czerwca r. 1883 na 6 lat więzienia i 10 lat dozoru. W więzieniu napisała ciekawe pamiętniki („Mémoires“ 1886). R. 1885 prosiła i otrzymała pozwolenie udania się pod strażą na parę dni do matki umierającej, poczem znów do celi wróciła. W styczn. r. 1886 pomimo oporu ułaskawiona, wkrótce za mowę na zgromadzeniu w Chateau d’Eau (3-go czerwca) na 4 mieś. skazana. Fanatyczna, nieposkromiona agitatorka, otrzymuje przezwisko ,,la vierge rouge“. Przez czas jakiś łączy się z bulanżystami. R. 1890 za mowę rewolucyjną wypowiedzianą w Lugdunie, uwięziona ponownie i na mocy orzeczenia lekarzy wsadzona do domu obłąkanych, po którego opuszczeniu mniej polityce, bardziej zaś dziełom miłosierdzia zaczęła się oddawać. Wpływu na masy już nie miała,, pogrzeb jej wywołał manifestacyę wspaniałą. Wogóle osobistość wielkiego serca, ale zamętu wielkiego w głowie. Oprócz „pamiętników“ napisała: „L livre du jour de l’an“ (1872); „La Misère (1881, powieść z udziałem J. Guébré); „Les Méprisées“ (1882); „Nadine“ (1883, dramat); „Les Microbes humains“ (1886); „Les Crimes de l’epoque“ (1888); „Le Coq rouge“ (1888, dramat); „La Commune“ (1892, przekł. rossyj. Moskwa 1907).—Bibi.: Jan Allemane „L. M.“ („Soz. Monatshefte“ 1905, I); Levetzow „L. M.“ (Lipsk 1905);Rusowa „L. M.“ (Rostów, 1906).

Michel Ludwik Chryzostom (M. de Bourges od miasta, gdzie dłuższy czas mieszkał), polityk francuski (* w Pourrières, w dep. Var, 30 paźdz. 1797—+ w Montpellier 16 marca 1853). Pochodził z ludu, syn republikanina

zabitego przez rojalistów r. 1799: walczył z reak-cyą już r. 1815, z trudem przedzierał się przez życie, był subjektem, żołnierzem, nauczycielem, nim skończył prawo w Paryżu i został obrońcą w Bourges (1825). Demokrata z przekonań i u-sposobienia (ubierał się nieraz po chłopsku), mały, łysy, zgarbiony, ale o gestach trybuna, mówca namiętny, panował nad słuchaczami, a opętany ,,gilotynomauią“, wbrew wrodzonej łagodności, grożąc terorem, wywoływał wrażenie wstrząsające. Wkrótce zdobył rozgłos, występując w sprawach politycznych jako obrońca republikanów. Założył opozycyjną ,,Revue du Cher“. Po rewolucyi lipcowej przeniósł się do Paryża. Występował w sprawie kwietniowej r. 1831 Obok Duponta i in. W r. 1832 zawieszony sądownie w czynnościach na pół roku. Za sprawę 27-iu (11—22 grudn. 1833) skazany na miesięczne więzienie (odsiadywał w Bourges) i llOOO fr. kary. W procesie Stowarzyszenia Praw Człowieka odmówił udziału w roz-

Le Roy „G. Sand et ses amis“; Séché i Bertaut „G. Sand“; Weill „Hist, du parti republic, en France 1814—1870“ (Par. 1900, przekł. ros.

M. Ah.

Moskwa 1906).

Michel Franciszek Ksawery (* w Lyonie 1809 — f w Paryżu 1887), zbieracz i wydawca zabytków piśmiennictwa średniowiecznego. Między r. 1834 — 1842 wydał pisarzy w jęz. francuskim, angielskim i saskim. Przełożył nadto z angielskiego Szekspira, niektóre fragmenty Tennysona. Prace jego oryginalne m. inn. ,,Hist. des races maudites de la France et de l’Espagne“ (Paryż 1887); ^Recherches sur le commerce“ (1852 — 54, 2 t,); ,,Les Ecossais en France et les Français en Écosse“ (1862, 2 t.); ,,Hist. des hôtelleries, cabarets, hôtel-garnis“ (razem z E. Fournier, 1851—1854, 2 t,); „Études de philologie comparées sur l’argot“ (1856); .,Le pays basque“

M. Ko.

(1857).

Michel H e n r y k, historyk i publicysta francuski (* 13 czerwca 1857 w Metz —f w Paryżu 13 grudnia 1904). Redaktor polityczny gaz. „Temps“, później profesor doktryn politycznych w Sorbonie paryskiej od r. 1898, wykładał też w uniwersytetach ludowych, urządził obchód narodowy w setną rocznicę urodzin Edgara Quiuet’a (ob.). Moralista, uczeń Renou-vier’a. Pisma: ,,L’idée de l’Etat; Essai critique sur l’histoire des théories sociales et politiques en France depuis la Revolution“ (1896, przekład rossyjski); nadto cenna ency-klopedya historyczna poglądów wypowiedzianych we Fraucyi w ciągu XIX w. w przedmiocie stosunku jednostki do państwa. M. jest

prawach sądowych ze względu na skrępowanie słowa; naśladowali go inni obrońcy. W r. 1835 z Aurorą Dudevant zawarł stosunek bliższy (Georges Sand „Hist. de ma vie“, M. występuje jako Éverard). Czynny w wielkim procesie w maju r. 1835 (G. Sand w przebraniu przysłuchiwała się jego mowie płomiennej). W maju r. 1836 prowadził jej proces rozwodowy.

8. P.

Michelant Henryk uczony franc. (* 1811 — -f- 1890). Badał w Niemczech literaturę i hi-storyę średniowieczną; r. 1846 urzędnik biblioteki królewskiej w Paryżu, a r. 1886 kouser-wator rękopisów. Skopiował mnóstwo rękopisów dawniejszych i wydał całą moc dzieł. Zredagował katalogi rękopisów bibliotecznych w Saint-Omer, Epinal, Saint - Mihiel, Saint-Dié

ad z.

Michelet J ulj usz, historyk franc.(* 21 sierp. 1798 w Paryżu—-f 9 lut. 1874 wHyères). Syu drukarza, dzieciństwo przebył w ciężkich warunkach materyalnych, pomimo to otrzymał sta-

Związek ten nie trwał długo. Szczerze oddany demokracyi, nie miał poglądów ustalonych, wahał się pomiędzy Żyrondą a Górą, politykiem był podrzędnym. R. 1837 wszedł do izby jako poseł z Niort, zawiódł jednak oczekiwania wyborców. W tym czasie daje się w nim zauważyć upadek energii. W marcu r. 1847 ogłasza j indywidualistą społecznym, nie lęka się inter-w „Réforme“, że demagogia zraziła go do de- j wencyi państwa, aczkolwiek jej nie pożąda; mokracyi. W czerwcu r. 1849 w Zgromadzeniu 1 zbliża się do doktryn później sformułowanych Prawodawczym (od dep. Cher), przemawiał j przez solidarystów (ob.) francuskich), „La plii-się za walką orężną i porwał Baudina. W pro- Î losophie politique d’Herbert Spencer (1902); cesie wersalskim r. 1849 odradził adwokatom ,,Le quarantième fauteuil à l’Académie“ (1898); uczestniczenia w rozprawach sądowych. Po 31 „La doctrine politique de la démocratie“ (1901); maja r. 1850, gdy nastąpił rozłam wśród Góry, „Notes sur l’enseignement secondaire“ (1902); 24 posłów bardziej radykalnych utworzyło se- „Le centenaire d’Edgar Quinet“ (1903); „Her-cesyę („Nouvelle Montagne“) pod wodzą M-a, bert Spencer et Cli. Renouvier“ (1904); „Pro-który zresztą poza frazesy się nie posunął. pos de morale“ (3 tomy 1904—1904); „La loi R. 1851 w sprawie lugduńskiej uciekł się znów Falloux“ (1905). Uwielbiany przez uczniów, dodo swojej taktyki, przez co oskarżonym (przed czekał się zbiorowogo nekrologu w książce sądem wojennym) bardzo zaszkodził. Należał ,,H. M.“ (Paryż 1907). do komitetu redakcyjnego „T-stwa Propagandy demokratycznej i społecznej“. Nie poznał się na Bonapartem, głosował przeciw wnioskowi kwestorów z d. 13 list. r. 1851 (żądają oni przyznania prezesowi izby prawa powoływania wojska do obrony ciał prawodawczych); bo „sentinelle invisible“ t. j. lud, sam obroni sprawę wolności. Wieczorem d. 2 grudn. r. 1852 próbował protestować, należał nawet do korni- i Schelestadt. tetu Oporu, nie podzielił jednak losu przyjaciół i na wygnanie nie poszedł, — Jego „Discours politiques“ wyd. w Paryżu r. 1840.—Bibl.: Pinard „Le barreau au, XIX-e s.“ (1865, II);

ranne wykształcenie. Już w kollegium Karola W. profesorowie ocenili jego zdolności. W r. 1819 otrzymał tytuł doktora ès lettres za obronę dwu tez, na temat Żywotów Plutarcha i Idei nieskończoności według Locke’a. Po wystąpieniu z kollegium został nauczycielem w instytucie Brianda, w r. 1821 nauczycielem historyi w kollegium św. Barbary. Dla uczniów ułożył w r. 1825 „Tablicę chrouolog. historyi nowoż." (1453 — 1789), w r. 1824 ,,Tablice synchr. hist. nowoż." (1453—1648), oraz skróty swych kursów p. n. „Précis d’histoire moderne“. Jednocześnie rozmiłowany w filozofii tłumaczył Reida, Dugald-Stewarta i Filozofię historyi Vi-cona (1829). W 1. 1827 —29 zajmował M. katedry filozofii i historyi w przekształconej Szkole normalnej; w r. 1829 zrzekł się filozofii, by wyłącznie oddać się historyi starożytnej; w r. 1831 wydał swą Historyę rzymską „Histoire romaine: République, w której zapoznawał Francuzów z ideami współczesnego Niebuhra, włożył w nią jednak wiele samodzielnych badań i poglądów oryginalnych. W r. 1830 udał się w podróż do Włoch, gdzie napisał dla córki ks. de Berry dziennik tej podróży: „Rome“, wyd. r. 1890. Pomimo, że M. był ożywiony uczuciem katolicyzmu mistycznego, należał do stronnictwa liberalnego; w wydanej w przeddzień Rewolueyi „Introduction à l’histoire universelle“ chrześcijaństwo, reformacyę i rewolucyę przedstawia jako trzy główne okresy w historyi wolności ludzkiej. Od r. 1830 wykładał w Szkole normalnej historyę średniowieczną i nowożytną, w r. 1831 został kierownikiem sekcyi w Archiwach narodowych, w r. 1834—35 zastępował w Sorbonie Guizota w wykładach historyi Francyi. W r. 1831 rozpoczął wielką pracę z historyi Francyi, główne dzieło swego życia, w r. 1833 wydał „Précis de 1’histoire de Fr.⁴⁴ i 2 pierwsze tomy „Histoire de Fr.“, kontynuowaną w ciągu 10 lat, a doprowadzoną w 6-iu tomach do końca Średniowiecza. W tymże okresie odbywał podróż do Anglii, po połudn. - wsch. Francyi, Flandryi, Finlaudyi, Niemczech i półn. Włoszech, gdzie badał historyę tych krajów; jednocześnie spisywał dziennik podróży, ogłoszony r. 1894 „Sur les chemins de l’Europe". W związku z historyą Francyi i wykładami w Szkole Dorm. pozostają prace, wydane w tych czasach: „Les mémoires de Luther“ (1835); „Les Origines du droit français“ (1837); „Les Actes du procès des tem-pliens⁴⁴ (1841 i 1851). Wskutek oryginalności głębokich poglądów, bujnej fantazyi, urokowi słowa, wywierał M. wielki wpływ na słuchaczów i czytelników. W r. 1838 otrzymał katedrę historyi i moralności w Kollegium Francuskiem i na tern stanowisku wziął na siebie misyę szerzenia idei liberalnych i demokratycznych. rL kursów wygłoszonych wydano „Les Jésuites" (ze współprac. E. Quinet); „Du Prêtre, de la Femme de la Famille“ odznacza się oryginał-uością i pogłębieniem; ,,Le peuple*' arcydzieło wymowy i uczucia. Przeczuwając gotujące się wielkie wypadki polityczne, M. porzucił pracę nad historyą Francyi (doprowadzoną do końca w. XV) i rozpoczął swą ,,Histoire de la Révolution“ w 7-iu tomach (1847—1853); w r. 1854 wydał małą książeczkę „Femmes de la Révolution“. W r. 1855 wrócił do historyi Francyi, doprowadził ją do r. 1789, wydał w li-u tomach w 1. 1855 — 1867. Trzecie wielkie dzieło „Histoire du XIX“ wydał r. 1872 1 tom, 2 następne (do Waterloo) wyszły r. 1875 po śmierci. Rewolucya r. 1848, którą M. przyjął z entuzyazmem jako zrealizowanie swych nadziei względem wolności Francyi i całego świata, przyniosła mu wiele rozczarowań i trosk; reak-cya r. 1849 zawiesiła jego wykłady w Kolleg. Francuskiem (Quinet, Mickiewicz), w r. 1851 usunęła go ostatecznie. Gdy w r. 1852 odmówił złożenia przysięgi rządowi Ludw.-Napoleona, został usuuięty z Archiwów. Ogłosił w tym czasie oprócz Historyi Rewolueyi zbiór 8-iu wykładów „Cours professé au Coll, de France“ (1847 — 1848), drukowane powtórnie p. n. ,, L’Etudiant“ i dwie broszury „Pologne et Russie' „Principautés danubiennes'⁴, które wydane zostały razem w r. 1854 p. n. „Légendes dó-mocrat. du Nord“, zaś w r. 1863 „La Pologne martyre'⁴. Gdy reakcya zmusiła go do utrzymywania się jedynie z pióra, dokonała się wielka zmiana w jego życiu osobistem i we-wnętrznem. M. ożeniony był poraź pierwszy r. 1824, stracił żonę w r. 1839, syn i córka żyli od niego zdała. W r. 1848 rozpoczął prowadzić korespondencyę treści literackiej i filozoficznej z Athanais Mialaret (* 1828), nauczycielką w rodź. Esterhazych w Wiedniu; w r. 1850 poślubił ją; pod wpływem szczęścia domowego, pod wpływem żony wrócił do umiłowanych przez siebie nauk przyrodniczych i filozofii; przy dyskretnem współpracownictwie żony (wydała ona samodzielnie „Les Mémoires d’une enfant") napisał „L’oiseau“ (1856); „l’Iusecte“

1859); „La Mer“ (1861); „La Montagne" (1868); w pracach tych przeważa miłość do przyrody, uczucia religijne, wiele poezyi; wpływy żony widoczne w „1’Amour" (1858); „La Femme" (1859); „Nos Fils“ (1869), w którym M. występuje jako entuzyastyczny kontynuator idei Russa i Pestalozziego. W r. 1864 wydaje „La Bible de l’humanité" — ideał moralny wyjęty z religii aryjskich i semickich, w r. 1862 „La Sorcière" — pierwiastek psychol. w historyi. Zamach Stanu 2 grudnia i ustąpienie Napoleona III dotknęło ciężko M., liberała i republikania, wojna r. 1870, utrata Alzacyi i Lotaryngii, Komuna paryska wywołały w nim potrzebę protestu, który zaspokoił w broszurze „La France devant l’Europe" (L871), dalej w wystąpieniach przeciw Bonapartemu w „Historyi Francyi". Po śmierci M. żona jego ogłosiła 2 tomy dzienników podróży, 2 tomy wspomnień „Ma jeunesse"

(1876).

Dr I. H.

Dr J P.

(Giess. 1887).

MichelozzoMi chelozzi(M. di Bartolom-meo di Gherardo intagliatore, M. del B o r g o g n e), budowniczy i rzeźbiarz włoski (* we Florencyi 1391—f tamże 1472). Uczeń Brunelleschiego, Donatella i Ghibertiego. Nie rozstrzygał zagadnień konstrukcyjnych na wzór

(1884); „Mon journal“ (1884), opis pobytu na brzegach liguryjskich „Le Banquet“, poraź drugi p. n. „Un hiver en Italie“; dalej wybrała kilka tomów wyciągów i skrótów, m. inn. «Notre France“ i „Les Soldats delà Révolution“. Prace M. były różnorodnej treści i niejednakowej wartości. Wielki uczony, historyk zwracał się zawsze bezpośrednio do źródeł i dawał syntezę samodzielną; uważając historyę za zmartwychwstanie przeszłości, potrafił wykładowi jej nadać piętno rzeczywistości barwnej, żywej; pisarz subjekty wny nawskroś, uczuciowy, uiekiedy namiętny,posiadał styl nerwowy, nierówny, ale barwny i mocny. Wrażliwość i wyobraźnia ujemnie oddziaływały na krytykę, i bezstronność, zwłaszcza w okresie wykładów w Kollegium Franc.; te same cechy wywoływały jednak w nim niezwykle silną intuicyę dziejową, zwłaszcza w historyi tłumów. W lit. polskiej „Legendy demokratyczne północy“, tłumaczone kilkakrotnie na jęz. polski („Legenda o Kościuszce“ r. 1851 m. inn. p; ks. Godebskiego); ,,Ptak“ tłum. dwukrotnie (p. Przybylskiego 1854, p. Stępowskiego 1859); rys historyi nowoż. przeł. O. Stanisławski (Warsz. 1844), dzieło przyjęte przez Radę król. Uniw. i przepisane do wykł. historyi nowoż. w Kollegium Królewskiem i Instytutach wychowawczych publ. (Estreicher).—B i b 1. J. Simon „Mignet, Michelet H. Martin“ (1889); O d’Haussonville „Etudes biographiques et littér.“; H. Taine „Essais de critique et d’histoire; Corrèard „Michelet, sa vie“ (1886); G. Monod „Les Maîtres de l’histoire“; Renan, Taine, Michelet (1894); G. Monod „ J. M.“

S. G.

Michelet Karol Ludwik (* 1801—|* 1893), początkowo prawnik, później gorący zwolennik i krzewiciel filozofii Hegla, bardzo płodny pisarz, od r. 1829 do śmierci prof. wszechnicy berlińskiej. Uważano go i sam się uważał za należącego do t. zw. młodych heglistów, do lewego ich skrzydła, które uchylało się od wpływu teologii i rozwijało panteizm. Wprawdzie M. do panteizmu nie przyznawał się, kładąc nacisk na osobowość Boga, jednak pojmował ją jako zespół najwyższych wartości wsobnych (immauentnych) w duchowej twórczości ogólnoludzkiej. Najbardziej oddalał się od Hegla w swej psychologii i filozofii prawa. Opracował tomy I, VII, 1, XIII — XV w wydaniu zbioro-wem dzieł Hegla. Od r. 1860 redagował czasopi-smo:„Der Gedanke“ (ostatni zeszyt w 1884), które było organem heglowskiego Tow. Filoz. w Berlinie. Spis jego prac podany jest w końcu księgi ,,Acht AbhandL, Herrn Prof. M. z. 90 Geburtstag als Festgruss dargebracht von Mitglied, d. Philos. Ges.“ (1892). Na szczególną uwagę zasługują jego historya filozofii i rzecz o Spencerze. W r. 1884 wydał swoją autobiografię „Wahrheit aus meinem Leben“. Pisali o nim:

E. fl. Schmidt ,,M. u. d. Geheimnis d. hegel-schen Dialekt.“, 1888; Pasquale d’Ercole ,,M. e l’Hegelianismo“ (Riv. Ital. di Filos. IX, 1894).

Wykładów jego słuchało wielu Polaków, późniejszych wybitnych heglistów, a szczególnie Cieszkowski go cenił. O nim to, jak opowiadają, miał Hegel wyrazić się, że ze wszystkich uczniów jeden najlepiej go zrozumiał, ale i on go nie zrozumiał.

Michelis Jakób Feliks (+ 1820); za rządów pruskich był w Białymstoku pierwszym asesorem chirurgii deputacyi lekarskiej i „kamery sanitatis“, nadto lekarzem pani Brani-ckiej, kasztelanowej krakowskiej. Później gdy obwód białostocki przyłączono znów do Litwy (1815), M. został mianowany członkiem wydziału lekarskiego białostockiego oraz dyrektorem szkoły położniczej założonej w r. 1811.— Drukiem ogłosił: „Krótka nauka dla akuszerek po prowincyach i t. d.“ (Supraśl 1800); „Krótka nauka dla pospólstwa podczas panującej ospy“ (t-że 1800; toż po niem. t-że t. r.; wyd. nowe polskie t-że 1803); „Rozprawa histor. o sztuce położniczej, jej wzroście i potrzebie wydoskonalenia onej i t. d.“ (Wilno 1811) i „Nauka położnicza“ (t-że 1819; 2 t.); nakouiec przełożył A. G. Richtera „Zasady czyli początki gruntowne chirurgii“ (zdaje się że w druku nie wyszły). — Por. Kośmińskiego „Słów. lekarz, polskich“ (317).

Michelis Fryderyk, teolog i przywódca ruchu starokatolickiego (* 1815 w Miinsterze — f 1886 w Fryburgu w Bryzgowii). R. 1838 otrzymał święcenia, r. 1853 dyrektor kollegium Boromeum w Paderbornie, w r. 1855 proboszcz w Albachten pod Müuster, a r. 1864 profesor filozofii w liceum w Brunsberdze. W r. 1863 wraz z Döllingerem przywodził zebraniu uczonych katolickich w Monachium. Napisał wtedy list otwarty do episkopatu niemieckiego: „Kościół czy partya“. Praca jego: „Fünfzig Thesen über d. Gestaltung d. kirchlichen Verthältnisse d. Gegenwart“ (wyd. 2-ie Lipsk 1868) została umieszczona na indeksie. M występował ostro przeciw dogmatowi nieomylności papieża, który rzucił na niego klątwę. Odtąd M. czynny jest jako jeden z przywódców ruchu starokatolickiego. Pisywał o filozofii, darwinizmie i t. d. Z jego prac ważniejsze: „Die Philosophie Platons in ihr. innern Beziehung zur geoffenbarten Wahrheit“ (Münster 1859 — 60, 2 t.); „Kant vor u. nach dem Jahr 1770“ (Münst. 1871); „D. Philosophie d. Bewusstseins“ (tamże 1877); „Katholische Dogmatik“ (Freiburg 1881); „Das Gesammtergebnis der Naturforschung denkend erfasst“ (tamże 1885), Po śmierci M. wydano ,,D. katholische Reformbewegung u. d. vatikanische Konzil“

M. Ko.

M, Ab.

M. Ko.

adz.

Michelson Albert Abraham, fizyk amerykański (* 1852 w Poznańskiem). Wstąpił do marynarki Stanów Zjedn., następnie został nauczycielem fizyki i chemii w Akademii morskiej w st. Maryland, skąd po kilku zmianach miejsca urzędowania przeniósł się ostatecznie do Chicago. Prace naukowe tyczą się przeważnie optyki, w której m. inn. udoskonalił metodę Foucault’a mierzenia szybkości światła, oraz, wraz z Morleyem, zbudował interferencyjny refraktometr, doskonalszy od przyrządu Jamina.

mail. Ko.

Albertiego i nie wzniósł żadnej świątyni większej jak Brunelleschi, poprzestawał na kaplicach, grobowcach, ołtarzach, kazalnicach i t. p. Cechuje go obfitość ozdób (kolumny żłobione, głowice jońskie i korynckie, gzymsy, fryzy z girlandami kwiatów i owoców). R. 1425 pracował z Donatellim nad grobowcem Jana XXIII (Florencya). Piękny pomnik kard. Brancaccie-go (Neapol) pochodzi z r. 1427 i jest poczęści dziełem M-a. Grobowiec poety Aragazziego (1428), obecnie b. zniszczony, znajduje się w małem miasteczku Moutepulciano i jest jednym z najwdzięczniejszych pomników Odrodzenia. Fasada San Agostino (1430 tamże) zawiera jeszcze wiele pierwiastków gotyckich (luki łamane). R. 1433 powstały: kazalnica w Prato (dzieło wspólne M-a i Donatella) i biblioteka oraz krużganki przy kość. S. Giorgio Maggiore w Wenecyi. Klasztor San Marco we Florencyi (1437—43) zbudowany na zlecenie Kuźmy Me-dyceusza posiada znaczenie nie tyle artystyczne, co dziejowe; uległ przytem zbyt wielu przeróbkom późniejszym. R. 1444 M. wznosi pałac florencki Medyceuszów (obecnie prefektura). Jest to może najznakomitsze dzieło M-a. Wygląda jeszcze na twierdzę, piękny wszakże podwórzec (cortile) o lekkiej kolumnadzie wyróżnia go od gmachów średniowiecznych (wnętrze b. zniszczone, dotrwała kaplica o ornamentyce bogatej). Do wzorów skończonych sztuki renesansowej zaliczyć wypada również drzwi klasztoru Santa Croce (1445) oraz cyboryum w kość. Or San Michele (Florencya, ok. 1445). W tychże czasach powstały: „capella del Crocifisso“ w

S. Miniato (1448), kapl. Medyceuszów w kość. S. Annunziata (1447, popsuta następnie przez barok błyskotliwy w. XVII) i pałac Tornabuo-nich we Florencyi. Nadto M. przyozdobił pałac Medyceuszów w Medyolanie (1457), zbudował kaplicę św. Piotra przy kość. S. Eustorgio tamże (1462), wzniósł pałac rektoratu w Raguzie (1464) i—nakoniec —wystawił kaplicę Portina-rich w Medyolanie (1466)—najpiękniejsze może dzieło kościelne M-a. Wymienić jeszcze należy bardzo naturalistycznie pojęty krucyfiks drewniany oraz posąg srebrny Jana Chrzciciela (oba dzieła—w kość. San Giorgio Maggiore w Wenecyi). —M. pełnił urząd dozorcy mennicy we Floreucyi.

Michelsen Hans, rzeźbiarz norweski (* ok. Trondheim 1789 — f w Chrystyanii 1859). Syn rodziców ubogich, zaoszczędził nieco grosza ze sprzedaży rzeźbionych w drzewie wyrobów i udał się na naukę do Sztokholmu, a r. 1830 do Rzymu, gdzie pracował pod kierunkiem Thorwaldseua. R. 1833 wykonał grupę 12 apostołów przeznaczoną do kościoła w Trondheim. Po powrocie do kraju, nie znalazłszy poparcia, M. zamknął się na wsi, gdzie pracował jako prosty chłop. W r. 1842 du-piero przypomniano sobie o nim: polecono mu wykonanie kilku popiersi, m. inn. biustu Hol-berga dla uniwersytetu oraz czterech królów norweskich do zamku Oskarshal.

Michelsen Andrzej Ludwik Jakób historyk i prawnik niemiecki (* 1801 — f 1881), przykładał się do prawa w Kolonii i Getyndze, a jednocześnie do historyi skandynawskiej i językoznawstwa. R. 1829 prof. historyi w Ko-louii, założył T-wo badań nad historyą domu Szlezwig - Holsztein - Lauenburg, wydając obok tego ,,Urkundenbuch zur Gesch. d. Landes Dithmarschen“ (Altona 1843) i „Sammlung altdithmarscher Rechtsquelleu“ (1842). R. 1862 dyrektor Muzeum Germańskiego w Norymberdze. Ostatnie lata przeżył w Szlezwigu. Z prac jego ważniejsze: ,,Nordfriesland im Mittelalter“ (Szlezwig 1828); „Der ehemalige Oberhof zu Lübeck“ (Altona 1839); „Rechtsdenkmale aus Thüringen⁴' (Jena 1852—1862, 5 zesz.); „Codex Thuriugiae diplomaticus“ (1 zeszyt, Jena

1854).

A. Ł.

Michelstadt, miasto w prowincyi heskiej Starkenburg, przy kolei Hanau-Eberbach, piękny kościół gotycki z grobowcami i starą biblioteką, ratusz z w. XV, szkoła rysunkowa, zakład hydropatyczny, fabryki sukna, żelatyny, szyn, gisernie, tartaki, 3433 ra-ców (1905).

Michiels Józef Alfred, pisarz francuski (* 1813 w Holandyi—+ 1892). Przykładał się do prawa w Sztrasburgu, poświęcił się literaturze i historyi sztuki. Wydał m. inn.: „Études sur l'Allemagne“ (1839, wyd. 2-e 1850), ,,Hist. des idées littéraires en France au XIX s.“ (1842, 2 t.; wyd. 3-e 1862), „Hist, de la peinture flamande et hollandaise“ (1847, 4 t., wyd. nowe 1865-76, 10 t.), oraz jako dalszy ciąg tegoż dzieła ,,L’art flamand dans l’est et le midi de la France" (1877), „L’architecture et la peinture en Europe depuis le V an XVI siècle44 (1853, wyd. 3-e, 1873), „Rubens et l’école d’Anvers“ (1854, wyd. 4-e 1877), „Hist, secrète du gouvernement autrichien“ (1859, wyd. 4-e 1879), „Van Dyck et ses élèves“ (1880). adz-

Michigan, wielkie jezioro kanadyjskie, między 41°38’ — 46°6’ szer. płn. a 84°46’ — 88° dł. zach. od Gr., jest właściwie rozgałęzieniem płn.-zachodniem jez. Hurońskiego, z któ-rem łączy się cieśniną Mackinac; M. należy do stanów: Illinois, Indiana, M. i Wisconsin, ma 540 kim. długości, około 135 szerokości, 275 m. głębokości, ogółem 61 906 km. kw. (1124.3

mil kw.) powierzchni i leży 179.7 m. npm.; od jez. Wyższego oddzielone jest 70 kim. szerokim półwyspem. Na wybrzeżu wschodn. wznoszą się wzgórza piaszczyste (50 m.), pozostałe brzegi nizkie i gęsto zalesione. Rzeki wpadające do M-u (Manistee, Muskegon, Grand River, Kala-mazoo, St. Joseph, Menomonee, Fox) nie są spławne. Jezioro tworzy zatoki: Green Bay na brzegu zach., Grand-Travers i Marquette na wschodnim, portów naturalnych brak. Nad brzegami M-u leżą miasta: Chicago i Milwaukee. Flota czynna na jeziorze składała w r. 1890: z 1 003 statków o pojemności 194 333 tonn., z tego 453 parowców o 9 9917 t. Częste są burze gwałowne na jeziorze.    . * .

Michigan, jeden z najbardziej z północnych Stanów Zjedn. Ameryki Półu. między 41°4’ — 48°20’ szer. płn. i 82°12’ — 90°30’ dł. zach. od Gr.; składa się z 2 półwyspów, z których mniejszy ciągnie się między jeziorami Wyższem i M. do cieśniny St. Mary, odgraniczony od Wisconsinu rzekami Montreal i Menominee; większy południowy od linii granicznej stanów Indiana i Ohio (330 kim.) ma 455 kim. długości ku północy, między jeziorami M. na zach., Erie, St. Clair i Hurońskiem na wschodzie; ogółem 152 585 kim. kw. powierzchni (2 808 mil kw.). Ujs trój powierzchni obu półwyspów jest różny. Południowy, zajmujący ³/₅ całej przestrzeni, występuje falisto 50—60 m. ponad poziom jezior (300 m. npm.) i należy przeważnie do formacyi węglowej, na płdn.-wsch. zdarzają się pokłady dewońskie. Rzeki i strumienie liczne: Saginaw wpada do jez. Hurońskiego, Grand-River, Kalamazoo, St. Joseph i Muskegon do M-u. Na płd. gleba uro- 4 dzajna; rozległe lasy, zwłaszcza w części płnej. Półwysep płucny jest dziki, górzysty (600 m.) i nieurodzajny; w środkowej części jego na pokładach archaicznych leżą utwory kambryj-skie i sylurskie; są ślady epoki lodowej. Bogactwo miedzi i rudy żelaznej. Jedyna rąeka Menomonee wpada do Green Bay (jez. Erie); obfitość rybnych jezior. Prócz kilku urodzajnych dolin M-u ta część niezdatna do uprawy roli. Klimat półwyspu połudn. z powodu blizkości wielkich jezior jest więcej morski, bardziej umiarkowany od klimatu sąsiednich pod tą samą szerokością leżących stanów; północnego — surowy i ostry, co mu zjednało nazwę „Syberyi michigańskiej“. średnia ciepłota roczna w Detroit jest 8.5° ,w Marquette nad jez. Wyższem 4.9°. Zima bardzo surowa, a cieśnina Mackinaw, łącząca Erie z jez. Hurońskiem, pokryta jest zwykle lodem od d. 1 grudnia—do 1 maja. Ludność wynosiła w r. 1900: 2 420 982 dusz (1248 905 mężczyzn i 1 172 077 kobiet) t. j. 42.2 na milę kw., z tego 2 398 563 białych, 15 816 murzynów, 6 354 Indyan i 249 Azyatów. W r. 1906 wzrosła ludność do 2584 532 dusz. Nauczanie obowiązkowe dla wszystkich od 7 — 16 lat życia. W r. 1907 do szkół publicznych elementarnych uczęszczało 488 803 uczniów, było 15 639 nauczycielach; w szkołach wyższych było 35 166 uczniów i 1467 profesorów. Z wyższych zakładów naukowych najważniejszy jest uniwersytet w Ann Arbor, założony w r. 1837; w r. 1907 liczył 320 profesorów i 4 282 studentów. Wychodzi w M. 709 pism peryodycznych. Biskupstwa: protestanckie i katolickie mają swoją siedzibę w Detroit i Marquette. Z zakładów użyteczności publicznej: 2 zakłady dla umysłowo chorych, instytut ociemniałych, głuchoniemych, zakład poprawczy dla młodocianych przestępców, więzienie, dom schronienia. Pod uprawą roli zajętych było w r. 1908 na 189 161 folwarkach 17 310 700 akrów ziemi (z tego 11 605 349 akr. większej posiadłości); zebrano z tego w r. 1908 kukurydzy—60 420 000 bushel (korcy), pszenicy —15 732 000 bus., owsa— 41847 000 bus., trochę kartofli, żyta i siana. Hodowla bydła w r. 1908 wynosiła: 704 000 koni, 849 000 krów, 1603 000 innego bydła, 1 388 000 świń, 2 130 000 owiec, które dostarczyły 4 630 000 funt. wełny wartości 2 732 000 dolarów. Rybołówstwo na wielkich jeziorach zatrudniało w r. 1890, 1667 rybaków z obrotem (płotki i pstrągi) do 1 066 249 doi. Bogactwa mineralne znaczne. Pierwsze miejsce wśród wszystkich stanów zajmuje M. co do wydajności soli; pokłady jej w dolinie Saginaw dostarczają ¹/₃ części soli zużywanej przez całą Unię: w r. 1907 — 10 786 630 beczek za 2 062 357 dolar. Co do miedzi ustępuje tylko Montanie; kopalnie na półwyspie Keewenaw nad jez. Wyższem dostarczyły w r. 1907 219131503 funt. za 43 826 301 doi. Rudę żelazną wydają okręgi: Gogebic, Marquette i Menomonee, mianowicie w tymże roku 11830342 ton. za 36 441 330 doi.; srebra— 331 300 uncyi za 218 700 doi.; węgla kamiennego 2 035 858 ton. za 3 660 833 doi. Przemysł bardzo różnorodny, przeważnie drzewny (tartaki) i metalowy, handel produktami rol-nemi. W r. 1904 w 7 446 zakładach przemysłowych z kapitałem zakładowym 337 894102 doi. zatrudnionych było 7 732 właścicieli, 7 235 kupców i 175229 robotników. Koszt materyałów surowych w tym roku wynosił 232 516 583 doi., wartość wyprodukowanych towarów 429 039 778 doi.; z tego desek i budulcu (5 500 mil. stóp. sześć, budulcu i 3 000 mil. desek) za 40 569 335 doi., maszyn i narzędzi rolniczych za 31 506 195 doi., mąki i kaszy za 26 512 027 doi., wyrobów miedzianych za 21 222 217 doi., szyn i wagonów za 20 097 704 doi., mebli i sprzętów domowych za 18 421 735 d.; papierosów i cygar za 11863 959 doi. Brak komunikacyi rzecznej zastępuje sąsiedztwo wielkich jezior, dogodnych wszakże portów i na nich niewiele. Koleje żelazne zajmują 10 852 kim. kw.; flota M-u składa się z 1157 statków (603 parowców) o pojemności 319 789 ton. Według ustawy z r. 1850, potwierdzonej w r. 1908 władzę

Chw.

serya II, t-że 1876).

Michniewicz Włodzimierz, pisarz ros-syjski (* w gub. Kijowskiej 1841 — f 1899). Pisywał dowcipne felietony („Syn Otieczestwa“, „Gołos“, od r. 1877 — „Nowosti“ pod pseud. „Kołomienskij Kandid“); niektóre z nich wydano oddzielnie. R. 1881 napisał „Warszawa i warszawianie“ (1892); „Czornyje dni“ (opis klęski głodowej). Charakterystyki trafne działaczy ówczesnych wydał w kształcie słownika humorystycznego: „Naszi znakomyje“ (1884); „Istorjicz. etiudy russkoj żizni“ (w 3-ch tom. ukazały się w r. 1879 — 1886); „Russkija żen-

M. Ab.

adz.

wykonawczą sprawują gubernator i wiceguber-nator, wybierani na 2 lata. Władza prawodawcza w ręku senatu z 32 członków i Izby reprezentantów ze 100 członków na 4 lata wybieranych. Na Kongres wysyła stan 2 senatorów i 12 deputowanych. Dochody M-u w r. 1908 wynosiły — 17 846 939 d., wydatki — 14 837 193 d., w r. 1906 przy rozkładzie podatków,oszacówano stan ogółem na 1 596 431 914 d.— Pod względem administracyjnym dzieli się M. na 83 hrabstwa (counties); stolicą jest Lan-sing (20 276 m-ców w 1904), dawniej było Detroit, najważniejsze m-to w stauie (317 591 m-ców). — Pierwszą stacyę misyjną w krainie M-u założył w r. 1688 Marquette, a w r. 1671 i 1701 zbudowali tu Francuzi forty pod Michil-liraackinac (dziś Mackinaw) i Detroit; w r. 1763 wraz z innemi posiadłościami franc, w Ameryce Płn. dostał się M. Anglikom, którzy w walkach krwawych stłumili przedewszystkiem powstanie Indyan. Podczas wojny płn.-amerykańskiej o niepodległość M. był widownią zaciekłych bitw, dopiero w r. 1796 ustąpili Anglicy z Detroit, z którego w r. 1805 utworzono osobne terytoryum. Przy wybuchu w r. 1812 wojny Stanów Zjednocz, z Anglią tu najpierw wdarli się Anglicy, którym dopomagali Indyanie. W r. 1813 objęli znów Amerykanie M., który wkrótce zaludnił się i zakwitł, a w r. 1837 utworzono z niego stan Unii ameryk. — Porów. Cooley „M., a history of governments“ (Boston 1885); Winehell „M. Sketches of the state“ (Ann Arbor 1890); Cook W. „M., its history of governments“ (Nowy York 1905); „The Sta-tesman’s year-book“ (Londyn 1909).    . • .

Michigan City, m-to w hrab. La Porte w Stanie Indiana, na połudn. brzegu jeziora M.; więzienie, warsztaty kolei żel., tartaki, budowanie wagonów kol., handel drzewem na wielką skalę; 12 000 m-ców.    . • .

Michl Józef Wacław Justyn, pisarz czeski (* 1 wrześ. 1810 w Policzce — f 1862 w Brzezinach pod Policzką). Po ukończeniu gimnazyum w Lutomyślu, wstąpił r. 1830 do Zgromadzenia Pijarów w Lipniku; r. 1835 nauczyciel języka i liter, czeskiej w szkołach średnich; r. 1841—ksiądz. R. 1845 przyjął protestantyzm. Gorący patryota, zmarł w wielkiej nędzy. Z prac ważniejsze: „Pravopis illyrskÿ“ (Praga 1836); „Soustava jazyka ceskeho s hle-distë pravopisného“ (tamże 1836), „Slovo o ce-skich vëcnicich v Rakovnice a v Liberci“ (t-że 1836); „Literärne Letopis ciii obraz slovesno-sti Slovanu uâreci ces. v. Cechach, na Moravé a v Uhrâch od 1825 — 1834“ (t-że 1839); „Policka“ (t-że 1843); „Kvety śkol policskÿch s ko-stelemspojenÿch“ (Kr. Hradec, 1856) i w. in.E>

Michna Wojciech, pisarz ludowy polski (f 1895), wkońcu proboszcz w Zaleszanach w Ga-licyi, szermierz oświaty ludu i popularyzator dziejów polskich śród tłumów. Początkowo pi-

WielkaEno. Powsz. Ilustr. Ser.I Tom XLVI Zesz. 368a.

sywał pod pseudonimem i jako ,,ks. Wojciech z Medyki“ wydał „Pogląd na wschodnią Europę i Azyę i wyjaśnienie stosunków, jakie miała Moskwa od pierwocia bytu do czasów naszych“ (Przemyśl 1864), w którem wypowiedział swój pogląd polityczny. Rozwinął go w pracach: „Pogląd na zakon Krzyżowców w Polsce od początku do końca“ (t. r.) i „Pogląd na rozwój wiedzy ludzkiej filozoficznej od pierwocia do naszych czasów“ (t. r.). Zabiegał koło szerzenia idei zrzeszenia śród ludu („Pogadanka o Tow. wzajemnych ubezpieczeń od ognia i gradu w Krakowie“, Przemyśl 1866) i opracowywał podręczniki dla szkół elementarnych („Jeografia powszechna“, Krak. 1867). Nadto wydał: „Przemyśl i jego okolice“ (Nowy Sącz 1871); „Włościanie ze wsi Dzierżanowice“ (Krak. 1871); „Pogląd na dzieje Słowian i ich stosunki z sąsiadami od pierwotnych aż do naszych czasów“ (t-że 1873); „Życiorysy uczonych mężów mieszczan, kmieci i panów“ (Część I, Kraków 1871;

E. Chw.

szciny (1896).

Michniewicz Mikołaj, pisarz wojskowy rossyjski (* 1849), prof. sztuki wojskowej w Akademii Sztabu Generalnego. Z prac M. na uwagę zasługują: „O partizantskich wojennych djejstwjach“ (1884), „Wlijanje nowiejszich te-cbniczeskich izobrjetienij na taktiku“ (1893), „lstorja wojennawo iskusstwa s drewniejszich wrjemien do naczała XIX st.“ (1895), „Strate-gija“ cz. I (1899).

Michoacan, stan w Meksyku zachodn. między 17°53’—20°33’ sz. płn. i 99°57 —103°43’ dł, zach., graniczy na wschodzie z Meksykiem i Guerrero, na płn.-y z Queretaro i Guauajuato, na zach-e z Jalisco i Colimą, na płd-u z Oc. Spokojnym w Guerrero; zajmuje 63642 kim. kw. (1155,8 mil. kw.) powierzchni i liczy 930 033 m-ców (1900). Kraina leży przeważnie na ła-goduem zboczu zachodn. wyżyny Anahunc, urozmaiconej wzgórzami i urodzajnemi dolinami. Na płn. wznosi się płaskowzgórze na 2000m. npm., z najwyższemi szczytami śniegowemi: Pik Tancitaro (3859m.) i na granicy płn. zach. Pa-tamban (3750m.); na płdniu spada tarasowato ku Oc. Wielkiemu. W części połudn. M. znajduje się powstały podczas trzęsienia ziemi w r. 1759 wulkan Jorullo (ob.) i kilka innych. Rze-

ki liczne, ale małe i nie spławne (Rio Lerma,

gmunta Augusta. Wydał nader rzadkie dzieło: „O świerzopach i ograch“ (Kraków 1570), z którego Czacki („O lit. i poi. prawach“ II 238, 240) wyjątki podaje. Opisuje w uiem jakich używano sposobów w przyswojeniu dzikich koni litewskich, dodając, że wszystkie usiłowania nie bardzo się powiodły.

Miciński Wojciech Antoni, kanonik krakowski od r. 1749, dr obojga prawa, profesor, a w r. 1753 rektor Akad. tamecznej. Całe życie pracował w zawodzie nauczycielskim i jednomyślnie przez Akademię do załatwiania najważniejszych spraw tejże był wyznaczany. Um. w Krakowie r. 1754. Wydał w druku, oprócz wielu rozpraw akademickich i panegiryków: „Quaestio juridica de dignitatibus ecclesiasticis“ (Kraków 1690); „Syutagmata juris universi Re-gni Poloniae“ (-tże 1702 dzieło nie ukończone); „Augustale praesuleo honori domestica ascia exstructum“ (tamże 1708. Jest to genealogia ro-

Rio de las Balzas i in.). Z jezior najważniejsze Chapala na płdn.-zachodzie. Wybrzeża są puste, piaszczyste, bez portów naturalnych. Klimat przeważnie łagodny i zdrowy, tylko na wybrzeżach panują gorączki. Ludność składa się głównie z Indyan (Taraskowie, Otomi, Nahuatka, Chi-chimekowie) w części połdn. stanu i Mestyków.

M. jest krainą bogatą, urodzajną (“ogród Meksyku“): na wybrzeżach nizinnych i dolinach głębokich Kordylierów udaje się uprawa trzciny cukrowej, kawy, kakao, indyga, bawełny; w okolicach wyżej położonych: pszenica, jęczmień, tytoń, warzywa i owoce europejskie, kukurydza. Zbocza gór pokryte lasami. Z roślin właściwych tej krainie j a 1 a p a cz. korzeń M. Hodowla bydła w dobrym stanie; wełna owcza uważana za najlepszą w Meksyku. Z bogactw mineralnych dobywają: złoto, srebro, miedź, ołów, rtęć, żelazo i węgiel kamienny. Przemysłu

A-

brak. Dla handlu przeprowadzono w r. 1892 dżiny Tarłów wierszem), kolej Patcuaro-Morelia-Acambaro. Stolicą jest Miciński Tadeusz, poeta (* 1873 w Kró-Morelia (37 278 m-ców, 1900). — Por.: A. Linares lestwie Polskiem). Uczył się filozofii w Krako-„Cuadro sinoptico del Estado de M. (1875). . * . wie i w Niemczech, przebywał czas jakiś we Wło-Michon Jan Hipolit ksiądz, twórca gra- szech i Hiszpanii, gdzie napisał pierwszą księgę fologii (* 1806—f 1881). Dyrektor seminaryum swych poezyi. Wespół z Sewerem ogłosił dra-duchownego w Thibaudières, później w La Va- mat ludowy „Marcin Luba“. Zasilał utworami lette. Stronnik rewolucyi r. 1848, redagował poetyckiemi „Życie“ w Krakowie, „Ateneum“, w Paryżu „La presse religieuse“ i „L’Euro- „Sfinksa“, „Tygodn. Illustr.“. Po noweli ,,Nau-pćen“, zamknięte podczas druiego Cesarstwa, czycielka“ (1898), która jest dobrą analizą psy-Ogłosił liczne broszury religijno-krytyczne i po- chołogiczną, przejętą duchem etyczno-społecz-lityczne, m. in.: „La révolution et le clergé“ nym, i drobnych utworach w „Życiu“, wystąpił (1858), „La renovation de l’église“ (1860). Po- M. w r. 1902 z tomem poezyi p. n. „W mroku wieść wydaną bezimiennie ,,Le Maudit“ (1863) ? gwiazd“, w którym odrębna fizyognomia ducho-wciągnięto na indeks. Głównym tytułem do sławy wa poety wyraźnie się zarysowuje: poezye te M-a jest ułożenie zasad grafologii (ob.).    malują przełomy duszy, dążącej do syntezy

Michów, m-czko, pow. lubartowski, gub. lubelska, o 21 w. od st. kol. i poczt. Lubartowa, o 6 w. od rz. Wieprza, na równinie piaszczystej a lesistej. Kościół parafialny r. 1881 wzniesiony (na miejscu starego z w. XVII przez Michowskich ufundowanego i w r. 1817 przez pożar zniszczonego); dom schronieuia dla starców i kalek, kasa pożyczkowo-oszczędnościowa, urząd gminuy, szkółka początkowa, sąd gminny, garbarnia (1909) 3625 m-ców (2109 Żydów, 1501 katolików). Jarmarków sześć. — M. dawna i siedziba Michowskich, którzy przeniósłszy się tutaj z Małopolski, nadali nazwę nowej siedzibie dawnego gniazda swego. Od Michowskich w w. XVIII M. przeszedł do Szaniawskich, którzy podarowali go czy sprzedali Jezuitom lubelskim. Jezuici uzyskali w r. 1747 od Augusta III przywilej erekcyjny miejski na prawie magdeburskiem, ustanawiający 5 jarmarków. Po kasacyi Jezuitów M. przechodził kolejno na własność Jabłonowskich, Potockich, Piotrowskich. R. 1858 wykopano w M-ie znaczną liczbę urn przedhistorycznych.

Miciński Adam, koniuszy nadworny Zy-

Micńończyce, wieś w pow. Radeckim, ob. przez wybuchy uczucia i wizye nadziemskie. Niechowice.    Oddawszy się kapryśnym falom natchnienia, od

E. Chw.

bywa poeta wzloty niebosiężne. U żadnego z poetów współczesnych ton nie jest tak bezustannie wysoki, tak stale napięty, jak w poezyi M-go. Nie zniża ani na chwilę skrzydeł, forma już sama daleka od codzienności, ma wyżyny nie każdemu dostępne. Te zasadnicze rysy w następnych utworach silniej jeszcze się uwydatniły. W r. 1905 pod wpływem wypadków dziejowych, ruchu rewolucyjnego, chciał M. ton wysoki, goszczący w jego duszy, przelać na naród polski i ogłosił wtedy „Do źródeł duszy polskiej“ (1905). Znajduje te źródła w bohaterstwie, w prometeizmie, w odbudowaniu kościoła bożego na ziemi. Nawoływał do walki z wszelkiemi kajdanami, do miłości także dla głębokiej, religijnej duszy rossyjskiej. „Nie o polityczne akty mu chodziło, bo synami jesteśmy Bożej Tajemnicy—i tylko z jej nieskończonych, mrocznych otchłani czerpiąc — staniemy s Istnieniem —rozświetleniem tajemnic tej ziemi wyzwolił się w nas niewolnik form niskich i rozbłysuął człowiek wieczny. Ciasne horyzon ty egoizmu narodowego rozsłoniły się i widać nieznane ducha oceany. Tak więc walczmy nie

A G.

A. Ł

za-

o dzień 8-godzinny, nie o język polski w szkółkach — walczmy o całego człowieka, którego szczytem, podziemną wartością i najgłębszym logarytmem jest Dusza“. Wcześniej jeszcze wydał wizyę dramatyczną „Noc Rabinowa“ (1904, „Ateneum“), gdzie apokaliptyczna jego fantazya pławi się w szaleńczych widziadłach i posępnych blaskach. Nastrój romantyczno-mistyczny w połączeniuz z widziadłową wyobraźnią złożył się na dramat „Kniaź Patiomkin“ (1907), który nie jest dramatem, lecz potężną wizyą poetycką o liniach pokrzywionych, połamanych i wybuchem szaleńczych tęsknot i porywów duszy niepowszedniej śród bagnisk rzeczywistości. Wir pojęć, skłębionych obrazów, boleściwych poczuć znajduje nowy wyraz u M-go w dramacie „W mrokach złotego pałacu czyli Bazylissa Teo-fana“ (1908). Jest tu wysnuta tragedya nietyl-ko wszechludzka, ale i kosmiczna. Mozajkowe księgi zawiłej wyobraźni poety dostosowane są świetnie do tego dramatu bizantyjskiego. Ostatnim uakoniec utworem M-go jest „Nietota“ (1910), powieść tatrzańska, bardziej jeszcze od innych utworów wybuchowa, gdzie zaciera zupełnie granicę między rzeczywistością a wizyą, prozą a poezyą, metafizyką a realistycznemi obrazami. Wogóle cała twórczość M-go, pomimo niezaprzeczonych zalet talentu poetyckiego, szerokości horyzontów myślowych, nosi cechy ogromnego niezrównoważenia; wykazuje absolutną niezdolność opanowania tematu, a nawet poszczególnych obrazów; odruch myśli i odruch wyobraźni rządzi poetą, który mu się poddaje biernie. Czytelnik ma możność śledzić wszystkie najdrobniejsze ruchy konwulsyjne wyobraźni widziadłowej i skołatanej myśli poety, która syczy w szponach powszedniości, ale nie otrzymuje nigdy skończonego dzieła sztuki, a nawet artystycznie wykończonego urywka.

Mickiewicz v. Poraj, herb: W polu czer-wonem—róża 5-listna srebrna. Nad hełmem— mitra książęca. — Por.: ,,Księga herbowa“ hr. J. Ostrowskiego.

Mickiewicz Józef, kanonik żinudzki, fizyk (* 1744 w Trockiem— f 5 lip. 1819). Po ukończeniu gimn. w Grodnie poświęcił się stanowi duchownemu, w Akademii wileńskiej wykładał astronomię, po przekształceniu zaś jej na Uniwersytet objął katedrę fizyki doświadczalnej, pełniąc nadto obowiązki dziekana wydz. matematycznego i trzykrotnie (1794, 1806 i 1807) rektora. Ogłosił: „O piecach półeliptycznej figury“ (1801) i „Uwagi o meteorologii i sposobie robienia obserwacyj meteorologicznych. —Imiennik Adama M-a, opiekował się nim troskliwie.

Mickiewicz Adam Bernard. I. Na Litwie. Przyszedł na świat w Nowogródku albo Zaosiu (miejscowości położonej o 7 mil od Nowogródka) w d. 24 grudn. r. 1798. Co do miejsca urodzeuia poety, niema dotychczas absolutnej pewności, wobec braku autentycznych i wiarogodnych dokumentów w tej sprawie. Akt chrztu odbył się d.

12-go lutego r. 1799 w Nowogródku — stąd uzasadnione przypuszczenie, że w tein właśnie mieście urodził się poeta. Władysław Mickiewicz jednak w „Żywocie“ swego ojca przyjmuje Zaosie, opierając się na relacyi ustnej swego stryja Aleksandra. Ponieważ i co do tego istnieją wątpliwości natury formalnej, więc sprawa pozostaje nierozstrzygnięta; dodać jednak należy, że większość badaczy przyjmuje Nowogródek, jako miejsce urodzenia M-a. Jest to zasługa pracy pługa polskiego i kultury polskiej, że atmosfera wśród której wychowuje się M. przesiąknęła tak szczerze pierwiastkami polskimi. Pochodził on z drobnej szlachty zagonowej, niewiele różniącej się trybem życia od prostego ludu wiejskiego. Ojciec jego Mikołaj, syn Jakóba, był komornikiem i adwokatem przy sądzie nowogrodzkim; matka, Barbara z Majewskich, córką niezamożnych oficyalistów. Nowogródek różnił się od wsi zwykłej chyba tem, że posiadał rozmaite urzędy, a ponadto szkoły, do których ściągała młodzież okoliczna. W takiem to otoczeniu i wśród takich warunków wzrastał M„ odbierając wrażenia proste i nieskomplikowane, wśród wiejskiej przyrody litewskiej, przebywając wiele ze służbą i domownikami i przysłuchując się ich opowiadaniom, baśniom i legendom. W r. 1807 oddano go do szkoły dominikańskiej w Nowogródku. Poziom naukowy tych szkół, pozostających pod zarządem uniwersytetu wileńskiego, nie był zbyt wysoki. Nauczyciele, przeważnie zakonnicy, nie odznaczali się wybitnemi zdolnościami pedago-gicznemi, ani nawet dostatecznem przygotowaniem naukowem. Kochali za to młodzież i byli jej szczerze oddani, stosunek też wzajemny wychowawców i wychowanków był swobodny i przyjazny. Poświęcano wiele czasu wolnego od nauki na gry i zabawy fizyczne, organizowano ćwiczenia wojskowe, a nawet improwizowane bitwy, których wspomnienie na długo pozostało w pamięci M-a. Jako uczeń nie wykazywał M. nadzwyczajnych zdolności ani pilności, uczył się jednak dobrze, a słynął z pamięci niesłychanej. O ile szkoła, a nawet lektura pozaszkolna nie dostarczały mu szczególnie silnych wrażeń i podniet, o tyle wstrząsnęły nim poważnie dwa wypadki z życia domowego i narodowego. Na r. 1812 mianowicie przypada śmierć ojca (16 maja) i przemarsz przez Nowogródek wojsk napoleońskich, a w nich i polskich w pochodzie na Moskwę. Wrażenia tego pochodu historycznego, na który patrzył cały kraj z nadzieją i błogosławieństwem, padło niezatartem wspomnieniem i na duszę M-a.

D. 8-go lipca r. 1812 wszedł do Nowogródka król westfalski Hieronim, na czele świetnych wojsk. Oto jak opisał M. później swemu przyjacielowi Januszkiewiczowi wrażenia młodociane: „Pamiętam dobrze r. 1812... Byłem wtenczas w żałobie po śmierci ojca. Stałem na ulicy i patrzałem ua wchodzące wojsko polskie i z rado-śei płakałem...“. Po tej „wiośnie nadziei“ nastąpiła długa i straszna zima, klęska Napoleona, krwawe widma rozbitków wielkiego wojska, wlokące się przez martwe, śnieżne pola... Radosne i bolesne wzruszenia duszy dziecięcej z tych czasów, znalazły później oddźwięk w dziełach poety: w „Konradzie Wallenrodzie“ i „Panu Tadeuszu“.—W r. 1815 przybywa M. do Wilna dla dalszego kształcenia się w uniwersytecie. Za poradą swego imiennika (nie krewnego, jak dawniej przypuszczano) ks. Józefa Mickiewicza zapisuje się na wydział nauk matematyczno-fizycznych, nie na długo jednak, bo już w dru-giem półroczu przenosi się na wydział literatury i t. zw. nauk wyzwolonych, który też ukończył w r. 1819. — Uniwersytet wileński znajdował się wówczas po reorganizacyi dokonanej za sprawą ks. Ad. Jerz. Czartoryskiego (ob.), w stanie rozkwitu. Skupiał w sobie cały szereg wybitnych sił naukowych i pedagogicznych, pomiędzy któremi znajdowali się: Jan i Jędrzej Sniadeccy (pierwszy z nich wykładał astronomię, drugi chemię), Grodek, profesor języków i literatur klasycznych, Lelewel oraz wykładający literaturę polską Euzebiusz Słowacki, a po nim Leon Borowski. Najwybitniejsi z nich wywarli też największy wpływ na młodzieńca. Wymienić tu należy przedewszystkiem Gródka; jemu to zawdzięczał M. swe gruntowne studya nad starożytnością klasyczną, które pozwoliły mu po dwudziestokilkoletniej przerwie, objąć katedrę literatury łacińskiej w Lozannie* Z gruntowno-ścią tych studyów szło w parze i przejęcie się głębokie klasycyzmem, którego najcenniejsze pierwiastki przyswoił sobie M. na zawsze. Drugim z profesorów, wpływającym na młodzież w podobnym duchu, był profesor poezyi i wymowy, Borowski. Zapoznał on znowu M-a z utworami klasyczuemi literatury nowożytnej, a nadto wpajał w niego zasady sumienności, ścisłości i powagi w stosunku do dzieł ludzkiego ducha, Nie mniejsze znaczenie miał Lelewel, najmłodszy i duchem i wiekiem z profesorów poety, który mu złożył później hołd w wierszu „Do Lelewela“. W samym więc uniwersytecie znajdował młodzieniec już dostatecznie silny bodziec do pracy nad sobą; pierwszorzędną pomoc i kierownictwo w stu-dyach literatury klasycznej i polskiej. Do tego bodźca dołączył się inny, znacznie ważniejszy, jeżeli chodzi o pracę samodzielną, twórczą, wyrabianie charakteru, doskonalenie serca i wczesne przyzwyczajanie się do społecznego myślenia. Tym drugim bodźcem było życie ówczesnej młodzieży studenckiej wileńskiej, w którem M. odegrał rolę pierwszorzędną, a którego atmosfera nawzajem pozwoliła mu rozwinąć i w najszlachetniejszym kierunku wykształcić wszystkie bogate zasoby swego ducha.—Genezy związków filomackich i filareckich szukać należy przedewszystkiem w wzmożonem podówczas uczuciu narodowem, w tej podniecającej

i podniosłej atmosferze, która stworzyła legiony polskie, przesycona była światłem postaci Napoleona i błyskami rozbudzonych nadziei po utworzeniu Królestwa Kongresowego. Być może, iż działał tu również wpływ tajnych klubów politycznych z zagranicy, które, później już, za czasów reakcyi zapowiedzianej jeszcze w r, 1815 przez t. zw. „Święte Przymierze“, gęstą siecią pokryły prawie całą Europę; ale co do tego niema żadnych danych pewnych. Pewne jest natomiast, że organizacye młodzieży wileńskiej nie miały bynajmniej wyłącznie studenckiego i naukowego charakteru i jakkolwiek formalnie podczas krótkiego swego trwania, do tej tylko sfery się ograniczały—to jednak zamiarem ich działaczów najwybitniejszych i przewodników było zorganizowanie i skupienie około swych celów całego życia zbiorowego na Litwie. Jaśniejsze światło na tę stronę sprawy rzuci zapewne opracowywane już przez Akad. Urn. „Archiwum Filomatów“. W wydanych przez J. Kallenbacha „Nieznanych pismach M-a“ (Kraków 1910) znalazł się pierwszorzędnej wartości materyał do ocenienia nietylko działalności organizatorskiej młodego M-a i roli jaką w życiu młodzieży odgrywał, ale i pierwocin jego poezyi, wpływów którym ulegał, wkońcu do jaśniejszego zrozumienia ewolucyi od klasycyzmu do romantyzmu w jego wyobrażeniach literackich. Okazuje się z nich wyraźnie, że M. był obok Tomasza Zana (ob.) głównym organizatorem związków studenckich w Wilnie. Towarz. Filomatów rozpoczęło swą działalność w jesieni r. 1817 —od d. 1 października zaczęto prowadzić protokóły. M. był jednym z pierwszych członków związku, który za cel sobie wytknął zgrupowanie młodzieży uniwersyteckiej około haseł ojczyzny, nauki i cnoty. W całym szeregu posiedzeń zastanawiali się Filomaci nad zasadami organizacyi i sposobami wprowadzenia jej w życie. M. należał do tego wszystkiego bardzo czynnie, o czem świadczy wielka ilość pism jego poświęconych tej sprawie. Wyziera z nich umysł trzeźwy, praktyczny, zadziwiające doświadczenie kouspiracyjne, niezwykły talent organizacyjny, dyplomatyczna ostrożność i zupełnie nie młodzieńcze umiarkowanie w doborze środków, ścisłe obracho-wywanie każdego kroku, przenikliwe oryen-towanie się w najrozmaitszego rodzaju trudnościach — jednem słowem, skończony typ organizatora i działacza społecznego: rysy młodości M. dotychczas zupełnie nieznane. W całej tej działalności przyświeca mu ideał W i e-ku Oświecenia, z którego wyrósł, którego atmosferą przejął się w uniwersytecie i którego pracę chce prowadzić dalej, z jasno uświadomioną konsekwencyą. Cel i idea towarzystwa przechodzą w jego umyśle charakterystyczną ewolucyę, od związku kilku studentów rozszerzyć się mają na całe społeczeństwo; ale od samego początku aż do końcowego skry-

stalizowania się programu, jedno hasło góruje ponad wszystkiem: hasło oświecenia. We wszystkich projektach i pomysłach M-a przebija wyraźnie ta podstawna wiara we wszech-potęgę rozumu i wszechskuteczność powszechnego oświecenia. Najogólniejszy program działania T-stwa przedstawia mu się w ten sposób:... „rozszerzać jak tylko można gruntowne oświecenie w narodzie polskim, poprawić instrukcye (t. j. prawa), ugruntować niezachwianie narodowość, rozszerzać zasady liberalne, obudzać duch działania publicznego, zajmowania się rzeczami ogół narodu obchodzącemi, nakoniec formować, podnosić i ustalać opinię publiczną“ („Nieznane Pisma", str. 50 ). W osadzaniu fundamentów tej organizacyi wychodzi poeta z pojęcia prawa, formalności i porządku. Na nich to ma być oparta praca społeczna, a nie (rzecz wysoce znamienna!) na zapale i en-tuzyazmie, gdyż w takim razie „większa liczba ludzi momentalnie się nim unosząca, ostygłaby wkrótce, a związek Tow. albo się zerwać, albo przykrym, bo woli każdego przeciwnym staćby się musiał ciężarem“ (tamże str. 77). Wskutek tego też w miejsce nieograniczonej swobody wprowadzony być musi pewien przymus z góry—i nie lęka się też M. tej konsekweucyi nieuchronnej, ale ustanawia program szczegółowy surowej dyscypliny i wczesnego zaprawiania młodzieży do poddawania się pewnym regułom niezłomnym. Przeprowadzenie tych zasad uskuteczniono — według projektu M-a,—zapomocą podziału T-stwa na dwa wielkie działy. Jeden z nich tworzyli Filomaci, tworzący sprężysty, zakonspirowany, „Rząd“; drugi zaś dział —były to zakładane przez nich pomniejsze związki, stojące pod ich wpływem i kierownictwem. W ten sposób powstało Tow. Filaretów, „Promienistych“, „Klub przyjaciół“ i t. d. Sami zaś Filomaci dzielili się na 2 wydziały: nauk wyzwolonych i matematyczno-fizycznych. Prezesem pierwszego z nich był właśnie M. Nie trzeba dodawać, że we wszystkich tych związkach, obok pracy naukowej i etycznej, panowała wielka serdeczność koleżeńska, solidarność, wspomaganie się wzajemne oraz szczerość i ufność (ograniczona tylko pewnemi koniecz-nościami konspiracyjnemi Filomatów). Jaka zaś * w nich wrzała praca natążona, niech świadczy fakt, że sam M. w przeciągu 2-u lat przeczytał na posiedzeniach T-stwa dziewiętnaście rozpraw o organizacyi, trzy „wiadomości“ o wydziale I, miał cztery mowy jako naczelnik wydz. I-go, jedenaście krytyk i sprawozdań, wkońcu kilka utworów poetycznych. Wśród takiej to atmosfery i wśród takiej pracy, nad wiek poważnej i skupionej, upłynęły M-owi trzy pierwsze lata nauk uniwersyteckich. W końcu trzeciego roku (1818) zaszedł ważny fakt w jego życiu, który wywarł wpływ wielki na twórczość poety, a jego młodości przysporzył wiele smutków i cierpień serdecznych.. Była to mianowicie miłość do Maryli Wereszczakó wny. Kochał się wprawdzie M. już parę razy przedtem (w jakiejś nieznanej nam bliżej Anieli i w Joasi), ale uczucia te miały charakter miłostek przelotnych,⁻ studenckich, i nie pozostawiły trwałych śladów w jego sercu. Teraz dopiero zajął je płomień uczucia silnego i głębokiego. Niestety, nie znalazło ono równie silnego echa w sercu Maryli, panienki miłej i wdzięcznej w swej egzaltacyi i rozmarzeniu, ale niezdolnej do jakichś żywszych namiętności, tembar-dziej zaś do walki z wolą rodziny, która przeznaczyła ją była dla bogatego arystokraty Wawrzyńca Puttkamera i z góry patrzeć musiała na biednego, choć rokującego piękne nadzieje, studenta. Maryli pochlebiać musiała miłość młodego poety, rozmarzał ją idealny związek dusz według teoryi „promionkowej“ Zana i romansów pani Krüdener. Nie miała ona jednak ani dość siły woli, ani taktu, aby dwuznacznem swem zachowaniem się (nawet po wyjściu za mąż) nie podniecać w M-u gorących uczuć i nie wciągać go w sytuacyę drażliwą i bolesną. Tak więc pierwszy i jedyny, silny poryw uczucia młodego poety skazany być musiał na zawód, odczuty bardzo silnie i doprowadzający go niekiedy nawet do ponurych myśli o samobójstwie. W niewątpliwym związku z pracą w T-stwie i przeżyciami osobistemi rozpoczyna się twórczość poetycka M-a. Pierwsze jej próby przypadają na czas wcześniejszy, niż to dotychczas przypuszczano; sięgają bowiem roku 1817, może nawet końca 1816, jeżeli się zważy, że już J7-go paździer-ńika (1817) czyta M. na posiedzeniu Filomatów poemat p. n. „Mieszko“. Jest rzeczą charakterystyczną, że twórczość ta rozpoczyna się pod znakiem Woltera, zarówno bowiem „Mieszko“, jak i kilka innych, najwcześniejszych wierszy M-a, są to przeróbki (lub zlokalizowane przekłady) z tego pisarza francuskiego. Dołącza się do nich cały szereg bezpretensyonalnych wierszy okolicznościowych, związanych z rozmai-temi uroczystościami koleżeńskiemi i odczytywanych na rozmaitych nieurzędowych już zebraniach członków T-stwa. Większej wartości artystycznej mieć one, oczywiście, nie mogą; przeważa w nich styl i maniera klasyczna, z widocznem staraniem się o „zmysłowość“ (t. j. plastykę) języka—wiersze zaś okolicznościowe, są to żarty wierszowane, mające tę chyba jedyną wartość dla nas, iż pozwalają wglą-dnąć nam w życie koleżeńskie przewodników ruchu związkowego i w panującą w niem atmosferę szczerą, serdeczną i niewymuszoną. Z utworów znanych nam już uprzednio najciekawszym jest, zaczynający się od słów „Już się z pogodnych niebios oćma zdarła smutna“, odczytany również na zebraniu filomackiem (14 wrześ. 1818) a pod pseudoklasyczną formą wiersza, wyrażający ideały i dążności związkowców. Silnie odbija od niego „Zima miejska“, pierwszy z drukowanych utworów M-a („Tyg. wileński“, z d. 31 paźdz. r. 1818), w którym poeta daje przedmiotowy i chłodny opis zabaw i rozrywek „złotej młodzieży“, spędzającej zimę w Wiluie. W rok potem ukazuje się w tern samem piśmie „Żywiła, powiastka z dziejów litewskich“, w której poeta w języku staropolskim, a w tonie sentymental-łalności społecznej i w pierwszych próbach poetyckich. Wydrukowane w „Pamiętniku warszawskim“ „Uwagi nad Jagiellonidą Dyzmy Boń-czy Tomaszewskiego“ (styczeń 1819) — uzupełnia cały szereg recenzyi i krytyk wygłaszanych na zebraniach Wydziału I T-stwa. Ocenia M. w nich utwory kolegów i obcych autorów pra-

i»

«r

fMs

te.

If

I

im

;àl

-'"9«efev’" . -

Lt 1

pi

" V#4.' w'V.VJ

>■

;f;:

Fig. 85. Adam Mickiewicz, według fot. Michała Szweycera z r. 1853 rysował K. Mordasewicz (ze zbiorów L. Meyeta).

Zbliżał

no-ckliwym opisywał dzieje mężnej Żywili, pro-toplastki Grażyny późniejszej, Druga powiastka umieszczona w tymże roku w „Tygodniku wileńskim“ p. n. „Karylla“ jest autentyczności niepewnej. W tymsamym czasie zajmuje się poeta również i krytyką literacką. Jest w niej równie klasykiera-racyonalistą, jak w swej dzia-

wie wyłącznie ze stanowiska czysto formalnego t. j. stylu, języka, kompozycyi, plastyki i t. p. I tu jednak samodzielny jego umysł toruje sobie własną drogę myślenia i rozumowania. Rozumie M. dobrze cel krytyki literackiej, a w określaniu jej metod i zakresu, wygłasza cz§-j stokroć poglądy zupełnie nowoczesne.

wyznaczouo

się tymczasem koniec nauk uniwersyteckich. W maju r. 1819 zdał poeta egzamin na kandydata stanu nauczycielskiego, a ponieważ jako stypendysta uniwersytetu, obowiązany był do kilkoletniej służby rządowej mu więc miejsce nauczyciela gimnazyalnego, w Kownie. Jesień r. 1819 zastaje go już na tem nowem stanowisku, wśród nowych warunków, wśród pracy ciężkiej i wyczerpującej. Samotność, oddalenie od przyjaciół i ogniska życia koleżeńskiego, dręczące wspomnienie Maryli, w której towarzystwie przepędził wa-kacye t. r. — wszystko to wyczerpywało słaby organizm poety. Z listów jego kowieńskich (zamieszczonych w liczbie 95 w „Nieznanych pismach“) wieje smutek, rozgoryczenie, nuda, czasami rozpacz. Silny jego duch nie dał się jednak złamać. Surowe poczucie obowiązku i odpowiedzialności, zaczerpnięte z ducha filo-mackiego, nie opuszcza go i tutaj. Obowiązki nauczycielskie traktuje sumiennie, brak podręczników stara się zastąpić pisaniem skrótów dla uczni, ulepsza metody wykładu; musi również wiele pracować nad uzupełnieniem swych wiadomości uniwersyteckich. W ciągu pobytu w Kownie rozpoczyna się zwolna przemiana wyobrażeń, która ma się zakończyć wywieszeniem sztandaru romantyzmu w „balladach“ i „romansach“. Powoli tylko i stopniowo wciskają się nowe pojęcia w ustalony system pseudoklasyczny. Przez jakiś czas istnieją obok dawnych, starają się z niemi jakoś uwspółrzędnić i pogodzić i stąd płynie ten dwojaki charakter utworów M-a z tego okresu, kiedy to pierwsze ballady powstają równocześnie z „Kartoflą“ i „Demostenesem“ (dramatem zaginionym) — „Romantyczność“ z przekładem ody Pindara, a nawet później „Grażyna“ obok „Dziadów“. Przełom ten uwarunkowany jest przedewszyst-kiem wewnętrzną przemianą poety, szukającego nowego wyrazu i nowych form dla wzmożonych uczuć i tęsknot. Wpływy literackie pogłębiają go tylko i do jaśniejszego prowadzą uświadomienia. Działały tu zarówno literatury obce, jak i twórczość rodzima. Pierwsze potrącenie w nowym kierunku daje Walter-Sc ott. Jeszcze w r. 1818 M„ przeczytawszy jeden z jego poematów w przekładzie, jest nim zachwycony a daje temu wyraz w jednej ze swych recen-zyi, czytanych na posiedzeniu wydziału I-ego T-stwa. Zapoznanie się z tym poetą, zradza zapewne pierwszą podnietę do studyów nad poe-zyą angielską w oryginale, rozpoczętych dopiero później. Rozczytuje się poeta wówczas, poza Walter-Scottem, w Moorze, Byronie — poznaje literaturę niemiecką, w jej najwybitniejszych przedstawicielach (Schiller, Góthe. Kant, Schelling, Schlegel), pogłębia studya nad literaturą francuską. Największy wpływ w tym czasie wywiera Schiller i jego to duch stoi u kolebki ballad M-a. Mniejsze, choć bynajmniej nie podrzędne znaczenie ma w tem kształ-

towaniu się nowych wyobrażeń twórczość rodzima z Brodzińskim na czele, zwrot ku poezyi ludowej, ku „nowym prawdom w poezyi i nowej poezyi w prawdzie“. To stopniowe i powolne formowanie się odmiennych stanowisk i oryentacyi, stan chwiejnej równowagi pomiędzy dawnemi a nowemi wartościami, odbija się w sposób znamienny w twórczości poetyckiej, M-a z tego czasu. W wydanych w r. 1822 i 1823 dwu tomikach poezyi znajdziemy utwory bardzo różnych nastrojów uczuciowych i bardzo różnej wartości. Wprawdzie w „Roman-tyczności“ rzuci poeta hasło bezwzględnej walki scholastycznie i ciasno trochę pojętemu rozumowi i ogłosi wiarę równie bezwzględną w „smalone duby“ dzieweczki z gminu — sam jednakowoż w wierszu otwierającym zbiorek p. n. „Pierwiosnek“, a i w innych utworach tego tomiku, ulegnie ckliwemu sentymentalizmowi w stylu Karpińskiego, w stosunku zaś do wierzeń ludowych będzie przeważnie chłodny i drwiący, jak to bardzo przenikliwie zauważył już prof. Chlebowski („Sto lat myśli polskiej“, t. III, str. 93). Wogóle w Balladach i Romansach nie zdołał jeszcze poeta wypowiedzieć się zupełnie, ujawnić wszystkich zasobów swego bogatego temperamentu. Przeważna ich część robi wrażenie raczej jakichś utworów programowych, pisanych ze świadomą premedytacyą — aniżeli żywiołowych wybuchów natchnienia. Znajdują się i tu naturalnie ustępy pełne szczerego uczucia i żywej prawdy artystycznej jak np. zakończenie „Romantyczności“ (uzupełnione przepięknymi waryantami \v „Nieznanych pismach“), dalej „Świteź“ i „Świtezianka“ jak również ujmujące prostotą i naturalnością „Lilie“—naogół jednak stoją te utwory znacznie niżej od współczesnych im „Dziadów“ i „Grażyny“. Te zaś zajmowały tomik drugi poezyi Mickiewicza, którym z kolei zająć się należy. II i IV część „Dziadów“ składały się z urywków jakiejś większej całości, której dzieje są nam do dziś dnia nieznane. Według własnych słów M-a wypowiedzianych o parę lat później, istniały rzekomo pierwotnie całe cztery części „Dziadów“, tworzących całość spoistą i zaokrągloną. Przed oddaniem ich jednak do druku, uznał M. dwie z nich, tj. pierwszą i trzecią (pierwotną), za niezadowalające i zniszczył je. Pozostałe części, tj. druga i czwarta, uzupełnione zostały wierszem wstępnym p. n. „Upiór“ i wydane razem. Tak przedstawia się relacya własna poety. Że na tern wszystkiem ucierpiała kom-pozycya „Dziadów“, jasność ich planu i myśli, to nie ulega pytaniu. I czuł to sam poeta nazywając swój poemat w listach „poczwarną kompozycyą“ (,.Nieznane pisma“ str. 397) i wogóle wyrażając się o nich z wielkiera niezadowoleniem. Dziś tylko stwierdzić możemy, że pomiędzy obecną II i IV-tą częścią niema zasadniczej łączności ideowej — wiąże je tylko postać upiora, występująca wkońcu drugiej ezę-

Ma on

ści i wprowadzona zapewne później umyślnie w tym celu. Czwarta zaś część rozgrywa się wśród nastroju zupełnie odmiennego, przypominającego tylko zewnętrznemi akcesoryami i nie-licznemi aluzyami część poprzednią. Wspólnej myśli przewodniej trudno się w obu tycb częściach dopatrzyć, a jeżeli poeta później oświadczał, że z „Dziadów“ chciał uczynić „jedyne swe dzieło godne czytania“ i ideę ich zasadniczą określał jako wpływ świata nadziemskiego na myśli i działania ludzkie — to idea ta pełne wcielenie znalazła dopiero w późniejszej (drezdeńskiej) III części „Dziadów“. Wogóle ze sprawą kompozycyi „Dziadów“ łączy się bardzo wiele zagadnień nierozstrzygniętych dotychczas, otwiera się wielkie pole do rozmaitych hypotez. Jednem z takich zagadnień jest podniesiona w czasach ostatnich wątpliwość co do czasu powstania t. zw. Urywków I części „Dziadów“. Do niedawna uważano je ogólnie za pozostałości owych zniszczonych przez poetę I i III części—a więc za pochodzące z okresu wileńsko-kowieńskiego. Pierwszy wątpliwość co do tego wyraził St. Kostka (artykuł w „Bibl. warszawskiejz r. 1905) i na podstawie porówuania tych urywków z wierszami poety powstałemi w Lozannie, większość ich odniósł do okresu lozańskiego. Sprawę tę uzasadnił szerzej prof. Br. Chlebowski („Idea i układ Dziadów kowieńskich“). Obydwaj krytycy opierają się na podstawach zarówno formalnych („Chór strzelców“ i jego przeróbka we „Fragmentach“) jak i ważniejszych jeszcze, psychologicznych, do których najwięcej materyału dostarcza pełne bólu i goryczy, zawiedzionych nadziei i w strzępy potarganych marzeń wezwanie guślarza, bardziej przystające do stanu duchowego poety w Lozannie, auiżeli w Kownie. Zachowując wszelkie zastrzeżenia, zaznaczyć jednak należy, że hypoteza „Dziadów lozańskich“ posiada wiele prawdopodobieństwa i że dotychczas jej nie zwalono. Nierówne w kompozycyi, przedstawiają te dwie części poematu także i nierówną wartość myślową i artystyczną. Część II łączy się ściślej i organiczniej z balladami, znać i na niej tę „programowość“ w wyprowadzeniu na scenę pogańskiego obrzędu ludowego, ze wszystkiemi jego dekoracyjneini akce-soryarai. Ma on tu jednak znaczenie głębsze, niż ludowość w balladach, a to przez nadanie mu znaczenia symbolicznego szerszego, przez podkreślenie stałego związku pomiędzy światem duchów a ziemią, oraz przez zmieniony stosunek poety do tych wierzeń ludowo-pogańskich, traktowanych obecnie z powagą i pewnem przejęciem się, przez wyraźne usiłowanie nadania im wagi ogólno-ludzkiej (trzy rodzaje duchów— obowiązek cierpienia i znoju na ziemi itp.). W części IV wybucha niczem już nieskrępowane, żywiołowe uczucie poety. W długim szeregu obrazów, tętniących siłą, bólem i potężnym wyrazem prawdy, zamkniętych w trzech „godzinach“, miłości, rozpaczy i przestrogi — staje

przed nami miłość męska, namiętna, gwałtowna, przeprowadzona przez wszystkie najsubtelniejsze stany, od zadumy melancholijnej, poprzez wybuchy tkliwości, goryczy, złorzeczenia, groźby, obojętności aż do zatracenia świadomości i obłąkania. Słusznie jednak zwrócono uwagę, że nawet tu, w tym poemacie cierpienia i miłości, nie roztapia się poeta w swoim bohaterze tak, aby już miał stracić samopoczucie, chwile jasnej świadomości i panowania nad przedmiotem i wówczas powiada z uczuciem wyższości i wiecznie czujnego sumienia społecznego, że „tylko dla nauki scenę boleści powtórzył zbrodzień“.— O bogactwie i wszechstronności uzdoluień młodego poety świadczy fakt, że współcześnie niemal z balladami i „Dziadami“ powstaje „Grażyna“, utwór przedmiotowego spokoju, klasycznego chłodu i realizmu. „Grażyna“, zarówno jak powstały w rok później „Wiersz do Lelewela“, bajka „Pies i wilk“, „Warcaby“ wkońcu — świadczą zarówno o niestałej jeszcze w duszy M-a równowadze pomiędzy dawnym a nowym światem wyobrażeń, jak i o sile i niezwalczonym wpływie kultury klasycznej na umysł poety. Swoją drogą „Grażyna“ powstała już w czasie, kiedy pierwiastki romantyczne brały przewagę stanowczą, to też praca nad nią szła oporem i invita Minerva, jak się sam poeta skarży w swych listach. Wobec tego nie jest pozbawiona prawdopodobieństwa hypoteza prof. Chlebowskiego, że „Grażyna“, napisana była w celu poparcia, w oczach profesorów, starań poety o uzyskanie stypendyum na wyjazd za granicę. Pomimo tak niesprzyjających warunków, wśród jakich poemat ten powstawał, ma on jednak wielkie znaczenie zarówno w twórczości M-a, jak i w literaturze polskiej. Oto bowiem w ramach klasycznych, urozmaiconych tu i owdzie akcesoryami romantycznemi (za pierwiastek romantyczny można zresztą uważać i apoteozę uczucia w poświęcenia pełnej Grażynie, jak i zwrot ku dawnym czasom rycerskim), występują postaci żywe i indywidualne. Poeta rozczytany w kronikach Stryjkowskiego, Kromera, Kotzebuego, jak równjeż w „Jerozolimie wyzwolonej“ Tassa w przekładzie Piotra Kochanowskiego, umiał wżyć się w te dawue dusze rycerskie i życie ich przedstawić w rysach ogólnych wprawdzie, ale wyrazistych i plastycznych. Przyczynia się do tego i język barwny i jędrny, w którym, według określenia Mochnackiego, „chrzęst dawnych zbroić słychać“. Pełne prawdy i siły postaci Grażyny i Litawora przykuwają uwagę do tego stopnia, że zapomina się niemal o pewnych anachronizmach (postać samodzielnej, prawie samowolnej kobiety w w. XIV), nielogicznościach (nieprzyjęcie posłów krzyżackich) i niejasnościach (twardy sen Litawora; miecz u prawego boku Grażyny itp.), wkońcu o zbyt sentymentalnym epilogu. Kończąc z twórczością okresu wileńsko-kowieńskiego, wspomnieć jesz-

cze należy o dwuch utworach, odbijających już tak wcześnie jedną z zasadniczych cech psychiki Mickiewicza, rozwiniętą i pogłębioną dopiero w dobie męskiej dojrzałości, a mianowicie: świadomość ogromu sił własnych i własnych przeznaczeń górnych, z czego płynie dumne poczucie wyższości nad otoczeniem. Takimi wierszami są: „Oda do młodości“ (1820) i „Żeglarz“ (kwiecień 1821). ,,Odę“ jako wiersz programowy Filomatów, poprzedzały inne drobne „wiersze filareckie“ jak: „Hej radością oczy błysną...“, „Hej użyjmy żywota“ i „To’asty“. Były to jednak pod względem treści i formy niewinne studenckie rymy, w porównaniu z żywiołową potęgą natchnienia ,,Ody do młodości“, jej błyskawicznym rytmem i piorunowym pędem. Była ona zjawiskiem tak niebywałera i oślepiającem, że nawet wśród Filomatów wywołała zdumienie, bynajmniej jednak nie entuzyastyczue, a nawet obawę o stan umysłowy poety. Jeden tylko Malewski (prawnik z zawodu) poznał się na geniuszu M-a i pierwszy zwrócił uwagę na jego łączność z duchem poezyi Schillera. W „Żeglarzu“ słychać szemranie chaosu, wśród którego rzucony samotny poeta ze swem przeznaczeniem walki i cierpienia. Jest w nastroju tego wiersza coś, co przypomina grozą ziejący ustęp z V symfonii Bethoveena, kiedy-to wśród szemrzących wód nieskończoności stuka Los do chaty samotnego twórcy. W tym też czasie wali się na głowę poety jedno nieszczęście po drugiem: ciężka choroba, śmierć matki (paźdz. 1821) i ślub Maryli (d. 2 lutego 1821) dopełniają czary goryczy i smutku. — W jesieni t. r. otrzymuje M., dla złego stanu zdrowia, jednoroczny urlop i wyjeżdża do Wilna. Rok 1822-3 spędza znowu yr Kownie. We wrześniu r. 1823 znajduje się za powtórnym urlopem w Wilnie, właśnie w chwili kiedy bawił tam Nowosilcow, aby do swych laurów w tropieniu związków nielegalnych w Królestwie przydać nową chwałę z odkrycia spisków wśród młodzieży wileńskiej. Tendencyjnie rozdmuchany drobny wypadek z uczniem Platerem dał powód do masowych rewizyi i aresztowań, wśród których natrafiono na ślad organizacyi filomackich i filareckich. Zeznania Filarety Jankowskiego wywołały a-resztowanie wszystkich niemal uczestników Towarzystwa. Znalazł się pomiędzy nimi i M, wzięty w nocy z d. 23 na 24 paźdz. r. 1823 i osadzony w dawnym klasztorze Bazylianów. Rozpoczął się sześciomiesięczny okres pobytu w więzieniu, w ciągu którego zaczęło się nowe wewnętrzne przekształcenie, odbitę później w III części „Dziadów“, a streszczające się w śmierci Gustawa, kochanka Maryli, a narodzinach Konrada, ojca i wodza duchowego narodu. Wypuszczony z więzienia w d. 21 kwiet. r. 1824, przez pół roku jeszcze mieszka poeta w Wilnie, oczekując na dalsze rozporządzenia władzy. To, co obecnie wychodzi z pod jego pióra,

Wielka Eue. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVI. Zesz. 368b.

nacechowane jest pesymizmem i pragnieniem samotności („Sen“, „Euthanasia“). W sierpniu (14-go v. S.) dopiero rozstrzygnął się jego los; skazano go, jak wielu innych, na osiedlenie w Ros-syi. W dniu 23 października r. 1824 opuścił M. Litwę na zawsze. II) W Rossyi. Otwierały się teraz przed poetą długie lata tułaczki przymusowej. wśród której tężeć miał jego duch i do coraz wyższych wzbijać się lotów. Pierwszym etapem podróży był Petersburg. Jakie wrażenie uczyniło na nim to miasto i jak odczuł jego charakter, o tern dowiadujemy się z „Ustępu“ cz. III „Dziadów“. Trwalsze znaczenie miało zetknięcie się tam ze znanym malarzem polskim i mistykiem religijnym Oleszkie-wiczem, któremu poeta również poświęcił serdeczne wspomnienie w „Ustępie“, a któremu zawdzięczał „wyleczenie z obojętności religijnej“. Tu też leżał zawiązek późniejszego przełomu religijnego poety w Rzymie. Na wzmiankę zasługują również stosunki M-a z późniejszymi Dekabrystami, z pomiędzy których Rylejew i Bestużew najtrwalsze pozostawili wspomnienie. W styczniu r. 1825 opuścił poeta Petersburg udając się do Odesy, gdzie jemu i Jeżowskiemu wyznaczono miejsca nauczycieli w liceum Ri-chelieugo. Stanęli tam 17 lutego, a ponieważ miejscowe władze nie pozwoliły M-i na objęcie obowiązków nauczycielskich, wniósł on prośbę o nadanie mu posady w kaucelaryi generał-gu-bernatora moskiewskiego, a tymczasem zabijał czas nauką języka włoskiego i rozrywkami, których nastręczyło mu wiele życie ówczesnej ko-loaii polskiej w Odessie. Sławny już i otoczony aureolą męczeństwa poeta, wciągnięty w wir życia towarzyskiego, wzbudzić musiał zainteresowanie się u kobiet żądnych nowości i wrażeń podniecających. Nie oparł się też ich urokom i sidłom i wplątał się w rozmaite awan-turki miłosne i romanse. Nie należy jednak przypisywać im zbyt wielkiego znaczenia, ani wyciągać zbyt daleko idących wniosków. Zarówno oburzanie się, jak i wstydliwe pokrywanie milczeniem tego znikomo krótkiego okresu w życiu wieszcza, byłoby niczem nieusprawiedliwioną i pruderyą przesadną. Dla ludzi żywych i znających drogi, któremi toczy się życie, czasy odeskie M-a będą zupełnie zrozumiałe i naturalne; sam on zresztą w wierszu „W dzień odjazdu“ osądza najlepiej samego siebie i swoje otoczenie odeskie i kończy postanowieniem, które brzmi jak nowa pobudka bojowa: „Lećmy! Szczęściem zostały pióra do powrotu; Lećmy! I nigdy odtąd nie zniżajmy lotu!“. Literackim owocem pobytu M-a w Odessie są sonety erotyczne i „Sonety Krymskie“ wydane w r. 1826, w Moskwie. Pierwsze z nich pisane były w Odessie, przyczem zaważył do pewnego stopnia wpływ Petrarki. Nie wszystkie jednak są odbiciem salonowych miłostek, nie we wszystkich panuje tou zmysłowy, na-

strój upojenia miłosnego wraz ze wszystkiemi jego reakcyami uczuciowemi. Wspomnienie pierwszej, silnej i głębokiej miłości do Maryli powraca często, a wraz i porównauie z nią uczuć obecnych. Wartość utworów artystyczna jest wielka. Składa się na to zarówno prostota i miara, jak zwięzłość języka, subtelne cieniowanie nastrojów duchowych i mistrzostwo formy. Dalszą fazę w rozwoju talentu M. tworzą ,,Sonety Krymskie“, odbicie wrażeń i przeżyć poety podczas wycieczki na Krym. Odbył ją Adam w towarzystwie Sobańskich i Rzewuskich, w czasie od sierpnia do października r. 1825. W „Sonetach Krymskich“ wszechwładnie panuje wspaniała, groźna i dzika natura Krymu. Ten zbiór obrazów i opisów natury przesiąknięty jest uczuciami poety, których bogata przędza rozsnuwa się na ich tle. W stosunku do przyrody przeważa podziw i uwielbienie. Rodzą się na jej tle uczucia i myśli poważne, głębokie, wplata się czasami przejmująca tęsknota za krajem lub wspomnienie o Maryli. Trudna forma sonetowa, znakomicie opanowana, ujawnia znaczny postęp w rozwoju artyzmu poety i czyni z jego poematów prawdziwe arcydzieła poezyi opisowo-. lirycznej.—Wkrótce po powrocie z wycieczki krymskiej, wyjechał M. do Moskwy, celem objęcia przykrych obowiązków urzędniczych. Tutaj znowu czekają go stosunki ze światem poetów i uczonych. Polewoj, redaktor „Telegrafu“, wprowadza poetę w towarzystwo literatów, gdzie pomiędzy innymi zawiązuje znajomość z Puszkinem; bywa również na salonach księżny Ze-neidy Wołkońskiej, wszędzie nietylko chętnie widziany, ale uwielbiany i czczony, zarówno dla prostoty w obejściu, jak głębokiego umysłu i świetnego talentu improwizatorskiego.—Wśród takich kolei życia rodzi się, w największem ukryciu i skupieniu, pomysł nowego poematu, pierwszego, który ma poecie zapewnić szerszy wpływ a wyróść bezpośrednio z filomatycznej troski o zagrożony byt narodowy. Mowa tu o „Konradzie Wallenrodzie“. Wiele przeżyć osobistych, walk i cierpień serdecznych, wiele niepokojów i rozmyślań nad położeniem narodu własnego, złożyło się na powstanie tego poematu. Poczucie własnej wyższości, coraz jaśniej krystalizujący się stosunek do narodu i coraz silniej odczuwane węzły z utraconą ojczyzną—wszystko to domagało się wypowiedzenia i szukało nowej formy. Stąd też zarówno myśl zasadnicza poematu, jak i jego układ przechodzić musiały rozmaite zmiany, zanim ułożyły się ostatecznie w formę obecną. Po raz drugi sięgnął poeta do dziejów starożytnej Litwy, aby na ich tle przedstawić potęgę miłości ojczyzny, skupionej w duszy bohatera, nieuznającego żadnych praw po za swą wolą potęgi i odkupienia. Jest w Konradzie Wallenrodzie wiele rysów osobistych poety, są widoczne analogie w położeniu bohatera poematu i jego twórcy, obydwu zmuszonych do ukrywania swoich najistotniejszych uczuć, obydwu odczuwających krzywdę swego narodu i jego bezsilność wobec potęgi wroga, obydwu nako-niec czujących w sobie moc wyzwolenia ojczyzny jednym aktem czynu bohaterskiego. Że Wallenrod dochodzi do tego zapomocą nienawiści, zdrady, zbrodni, jest to tylko dowodem, że kieruje się inną etyką, etyką bohaterów, którzy sami sobie tworzą prawa moralne i za swoje czyny odpowiadają tylko przed samymi sobą. Oni się nie poświęcają, nie ofiarowują, nie zrzekają niczego: idą tylko za popędem swej woli prometejskiej. Jeżeli się zważy okoliczności i warunki, wśród których działa Wallenrod, zrozumiałem staje się jego stanowisko, zrozumiałemi jego drogi do celu wiodące. Naród sam nie działa tu właściwie, nie występuje w roli czynnej; wszystkie jego bóle i nadzieje, cała jego moc i siła skupiona jest w bohaterskiej jednostce, której przeznaczeniem odkupienie ojczyzny. Idea bohatera, która tworzyła później jedną z zasadniczych podstaw poglądu Mickiewicza na świat, wyłania się już wyraźnie w „Wallenrodzie“, jakkolwiek sam Wallenrod ideałem takim jeszcze nie jest. W spełnieniu zamierzonego czynu przeszkadza mu miłość do kochanki, skrupuły sumienia, chwiejąca się wola, którą podtrzymywać muszą sztuczne środki lub wpływ Wajdeloty. Nuży go i męczy jego rola i odpowiedzialność: to też ulgę znajduje w płaczliwych i sentymentalnych rozmowach u stóp wieży, w której zamknięta przebywa jego kochanka. Poemat zawdzięcza zapał i entuzyazm, z jakim go przyjęto, nietylko swej tendencyi polityczno - patryotycznej, wyrażającej tak dosadnie nastrój duchowy młodzieży ówczesnej, ale i pierwszorzędnym pięknościom artystycznym (sprawę bajronizmu i wpływu Byrona pomijamy, jako rzecz uie pierwszorzędnej wagi). Na zalety artystyczne poematu złożyły się zarówno bogactwo fantazyi, potęga uczucia pa-tryotycznego, jak plastyka i wyrazistość postaci naczelnych, mistrzostwo formy i języka, ujawnione zwłaszcza w tych epizodach, które pierwotnie tworzyć miały czoło poematu, tj. w pieśni i powieści Wajdeloty. —W nastroju Konrada Wallenroda począł się również napisany w tymże czasie „Parys“. Rzadka to u M-a pieśń tryumfu i radości, upojenie własną mocą i potęgą, „bo-skiem wystarczaniem samemu sobie“, bez żadnych ciężarów obniżających lot skrzydeł ku ziemi. — „Konrad Wallenrod“ uzyskał wprawdzie pozwolenie liberalniejszej cenzury petersburskiej i wyszedł w Petersburgu w r. 1828 — ale rychło po jego ukazaniu się zwrócono uwagę na wpływ, jaki wywiera, i niebezpieczne ten-dencye, jakie zawierać może. I w tym wypadku pierwszy zabrał głos, czujny i znający się na symbolach, Nowosilcow. Poecie grozić mogło conajmniej przeniesienie się przymusowe w jeszcze odleglejsze gubernie rossyjskie. Ponieważ pragnął on już dawniej wyjechać za granicę, skorzystał więc z tej sposobności i otrzy-

na

na

I tutaj też w życiu ducho-poety, złożonem z ciągłych walk i przełomów, następuje szybka ewolucya uczuć reli-gijuych w kierunku dogmatycznym i katolickim. Zachowana na dnie duszy dawna wiara religijna, nie tyle osłabiona, ile nie ujawniająca się dotychczas w formach jasno określonych, odżywa teraz nowo i układa się w kształty pokory i praktyk religijnych. Ogólnie uważa się ten okres życia poety, jeżeli nie za pełnię rozkwitu duchowego, to przynajmniej za jeden z wysokich etapów jego rozwoju. W lirykach religijnych jednak, powstałych w tym czasie, istnieją pewne tony świadczące, że ta nowa równowaga duchowa, powstała na gruzach wallenrodyzmu, nie pozbawiona jest pewnych cecli przymusu

t:

mawszy przy pomocy przyjaciół paszport, a zaopatrzony w pieniądze ze sprzedaży swych dzieł — odpłynął w dniu 27-go maja r. 1829 z Kronsztadu, kierując się przedewszystkiem na Niemcy. — III l/li podróżach po Europie. Podróż na Zachód przyczyniła się wielce do skrystalizowania się poglądu ogólnego poety na świat oraz zrozumienia własnej swej indywidualności i odrębności. Czuje on już w sobie wówczas nowe wartości, które przez porównywanie z wy-bitnemi objawami kultury, nauki, literatury i sztuki Zachodu, dochodzą do coraz jaśniejszego uświadomienia. W Berlinie bywa wykładach Hegla i sceptycznie odzywa się o jego abstrakcyjnych spekulacyach; później kolejno zwiedza Drezno, Pragę, gdzie wchodzi w bliższe stosunki z czeskim poetą Hanką — następnie, już w towarzystwie Odyńca, spieszy do Weimaru, by złożyć hołd sędziwemu twórcy „Fausta“. Całą drogę odtąd, prowadzącą przez Szwajcaryę i główne miasta Włoch do Rzymu, mamy opisaną szczegółowo i gadatliwie w „Listach z podróży“ Odyńca. Z rozmów M-a, które Odyniec przytacza (uwzględniając nawet wszelkie upiększenia i dodatki autora) możemy wyrobić sobie jasne przekonanie o tem, że M. nie zrozumiał i nie odczuł tych podstaw i zasad, jakich opierała się kultura Zachodu, i że już wówczas zaczął wyrabiać się ten jego podejrzliwy, nieufny i fałszywy stosunek do „Europy“, który tak znamiennie odbije się w późniejszej jego działalności na Emigracyi. —„Na Alpach w Splügen“ rzuca poeta jeszcze po raz ostatni tęskny wzrok ku północy, ostatnie wspomnienie poświęca Maryli i dąży do Włoch, które wspaniałeini zbiorami sztuki: architektury, malarstwa i rzeźby, nagromadzonemi w każdem prawie mieście — silniejsze i głębsze uczynią na nim wrażenie, aniżeli cała podróż dotychczasowa. W dniu 18-go listopada r. 1829 staje w Rzymie. „Rzym mnie zagłuszył i kopuła św. Piotra nakryła wszystkie pamiątki włoskie“ — pisze M. w grudniu r. 1829 do Malewskiego. Widzimy z tego, że wrażenie odniesione z Rzymu przewyższało swą potężno-ścią wszelkie odebrane w podróży dotychczasowej wrażenia, wem

na

wewnętrznego, szlachetnego i imponującego, ale niemniej stawiającego przeszkodę w osiągnięciu zupełnej pogody i harmonii. Pierwiastki bohaterskie i farysowe, świadomość wielkich przeznaczeń własnych, nie dały się z duszy usunąć, nie zmilkły pod szatą pokory pokutniczej i wyrzeczenia się. W przepięknej „Rozmowie wieczornej“ wyznaje poeta wyraźnie, że spokojnym zowią go tylko dzieci świata, przed któremi ukrywa swe burze wewnętrzne. Burze te więc istnieją, nie mają tylko dość siły, aby przemienić się w piorun. Roztapiają się w bezsilne łzy żalu i skargi, które poeta w najtajniejszej rozmowie z Bogiem składa u stóp jego. W lipcu r. 1830 powstaje wiersz „Do Matki Polki“, tchnący również pesymizmem i beznadziejnością. Pomimo tych sprzeczności wewnętrznych, stan ducha M-a, ugruntowany w Rzymie, trwać będzie jeszcze długo i tylko na chwilę przerwie go Iinprowizacya Konrada. Obecnie wpływ umacniający w powziętem stanowisku wywiera towarzystwo, wśród którego M. się obraca: Henryki Ankwiczówny, Marceliny Łempickiej a przedewszystkiem ks. Chołoniewskiego, za którego pośrednictwem zapoznaje się poeta z pismami głośnego wówczas ks. Lamennais i te również niemało przyczyniają się do ugruntowania jego wiary. — Lato r. 1830 ^ / spędza M. w Szwajcaryi, gdzie zawiązuje zua-jomość z 18-letnim podówczas Zygmuntem Krasińskim i wywołuje w nim szczere uwielbienie i zachwyt. Niedługo po powrocie do Rzymu do- ^ chodzi doń wieść o wybuchu powstania listopa- , dowego w Warszawie. Wieść ta zaskoczyła go niespodzianie, jak zresztą nietylko wszystkich Polaków bawiących zagranicą, ale i znaczną większość narodu. Jeżeli się zrozumie stan duchowy M-a, skreślony powyżej, to nie można się będzie dziwić, że 'e zoryentował się szybko w sy-tuacyi, nie objął i nie zrozumiał odrazu całej wagi położenia i nie zdecydował się w oka mgnieniu na jakieś działanie określone. To też dopiero w kwiet. r. 1831 wyjeżdża M. zRzymu i udaje się do Paryża w nadziei, że tam znajdzie jakieś sposoby przeprawienia się do kraju. Nadzieje te jednak zawiodły i poeta po dwumiesięcznym pobycie w Paryżu wyrusza do Wielkopolski. Przybywa tam w chwili, kiedy powstanie zaczyna już chylić się ku upadkowi. Mimo to jednak ze Śmie-łowa, gdzie się zatrzymał, próbuje przedrzeć się przez granicę pruską do Królestwa. I to jednak okazało się niemożliwem, bez narażania się na wielkie niebezpieczeństwo. Wobec tego M., zmuszony zrezygnować ze swych zamiarów, przebył jeszcze parę miesięcy w Po-znańskiem, przenosząc się z miejsca na miejsce, przyjmowany wszędzie bardzo serdecznie i gościnnie. Po upadku Warszawy i przejściu wojsk polskich przez granicę pruską, zaroiła się dzielnica wielkopolska od emigrantów, którzy tędy dążyli do Francyi. Ich widok, ich opowiadania, straszne wieści dochodzące z Królestwa, wzrastająca świadomość, że powstanie polskie było „wielkiem i płodnem na przyszłość dziełem“, a on nie mógł być jego uczestnikiem—wszystko to musiało podziałać silnie na poetę i zrodzić zamiar zrehabilitowania się przed sobą i rodakami. „Żyję tylko nadzieją— pisał poeta z Drezna do Lelewela — że bezczynnie ręki na piersiach w trumnie nie złożę“. IV Na emigracyi. W takim stanie ducha przybywa do Drezna i tam, jako pewnego rodzaju zapowiedź nowych tonów w duszy poety, powstaje naprzód „Reduta Ordona“, a potem III część „Dziadów“. Jest ona w zasadniczych swych częściach wybuchem nagłego, żywiołowego natchnienia, którego przypływ uczuł M. według własnego wyznania — pewnego razu w kościele drezdeńskim „jakby się nad nim bania z poezyą rozbiła“. Wtedy-to zapewne powstała Improwizacya, której nie można sobie wyobrazić jako obmyślonej z góry drugiej sceny poematu. Wogóle co do czasu powstania i następstwa poszczególnych scen istnieją do dziś dnia wątpliwości nierozwiązane. Wiadomo tylko napewno, że obecny prolog był pierwotnie sceną IX i dopiero w ostatniej chwili przeniesiony został na początek, w celu nie osłabiania wrażenia Improwizacyi, po którejby Konrad musiał ukazać się pod postacią więźnia znękanego i trapionego marzeniami sennemi. Zakończenie prologu, wraz z przemianą Gustawa w Konrada, wytwarzać ma łącznik pomiędzy tą częścią „Dziadów“ a poprzedniemi. W scenie następnej, więziennej, przenosi nas poeta również o 9 lat wstecz, ale w tych dawnych ramach mieszczą się już nowe uczucia, których wyrazicielem staje się Konrad w scenie drugiej. Powstaje z popiołów nowe wcielenie Wallenroda, dźwiga się w nowymi wspaniałym blasku dawna, ukochana idea bohaterska, idea wyzwolenia narodu przez siebie, przez czyn wszechodkupujący, metafizyczny. A wraz z nią przychodzi dawne, przygłuszone w czasach rzymskich, poczucie własnej potęgi i mocy, władzy nieograniczonej nad przyrodzeniem, wyższości ponad wszelkie mędrce i proroki. I znowu, jak w dawnym „Żeglarzu“, stoi samotny twórca wśród szmerów bezbrzeżnego chaosu, nad którym jednak obecnie posiadł już władzę, — przy huku fal nieskończoności, które podnoszą go coraz wyżej. I odbywa się ta jedyna rozmowa człowieka z Bogiem, duchem świata. Jest to moment najwyższy napięcia duchowego i rozgorzałego uczucia, chwila przeznaczenia, w której rozstrzygnąć się mają losy człowieka. Podejmuje on tu pytanie, które od czasów Hioba i Prometeusza zadawali sobie i niebu wszyscy wielcy odkupiciele ludzkości: skąd pochodzi niezawinione cierpienie, jak pogodzić wszechmoc i wszechdobroć Boga z wszechmocą zła na świecie? Wiara w Boga, w ustalony porządek i sens istnienia, wypracowana w Rzymie, musiała uledz zachwianiu, wobec krzywdy jaskrawej, krzyczącej, a uie-pomszczonej. W rozpaczy obłędnej poczyua się myśl zgłębienia tajemnic bytu. Staje poeta do walki w imieniu narodu, zamknąwszy w swem sercu wszystkie jego cierpienia i nadzieje. Chce władzy nad duszami takiej samej, jaką posiada nad światem swej sztuki. Głęboko w nim tkwiące instynkty despotyczne i władcze wybuchają z niepowstrzymaną szczerością. Zadaje Bogu pytanie, stawia dumne żądania i domaga się odpowiedzi natychmiastowej. Bóg milczy. Następuje chwila strasznego szamotania się, rzucanie na szalę wag wiecznych całej męki i pracy swego żywota—nakoniec wybuch, szal, bluźnierstwo i załamanie się. Szatany obejmują władzę nad duszą Konrada, w poemacie znika on wraz z całym swoim problematem, na widownię zaś występuje szary, cichy, pokorny ks. Piotr. Idea odkupienia odsunięta zostaje w zaświaty; ks. Piotrowi, nie pyszDemu Konradowi objawia Bóg, że zbawca narodu przyjdzie. Nie będzie nim jednak ani Konrad ani ks. Piotr. Będzie to jakiś mąż tajemniczy, oznaczony zagadkowym znakiem „44“. W poemacie zapanowuje ton ks. Piotra. I oto poeta wraca do swej postaci „rzymskiej“. Z dwuch „zasadniczych możliwości jego duszy“: Konrada i ks. Piotra—jak się wyraża Artur Górski — zwycięża drugi i to na długi czas. Konrad odżyje w nim w nowym kształcie i wśród innych warunków dopiero w okresie towiani-zmu. — Pozostałe sceny III-ej części „Dziadów“ charakteryzują Senatora i jego otoczenie, a również ówczesne „wyższe sfery“ warszawskie, grzęznące w pustem i zbroduiczem w swej bez-treściwości życiu. Do części dramatycznej dodany jest „Ustęp“, w którym poeta z genialną plastyką i prawdą odtwarza swe wrażenia z pobytu w Rossyi i charakteryzuje życie rossyjskie w szeregu obrazów realistycznych a głębokich. Były to zapewne szkice do zamierzonych dalszych dwóch aktów III-ej części „Dziadów“. „Księgi narodu“ i „Księgi pielgrzymstwa polskiego“, rozpoczęte zaraz po ukończeniu „Dziadów“, a wydaue współcześnie z nimi (1882) są dalszym ich ciągiem w tem znaczeniu, że są pierwszym czynem M-a, poczętym w nastroju i powołaniu ks. Piotra. Posiadają zatem wszystkie zalety i braki stosunku tej postaci do życia. Jest w nich imponująca wiara i miłość, jest opanowanie się i oddanie wszystkich swych sił na użytek publiczuy, jest czujna troska o charakter życia zbiorowego i indywidualnego Emigracyi—ale jest również tosamo niezrozumienie podstaw współczesnej kultury europejskiej, które widzieliśmy kiełkujące już podczas pierwszej podróży po Zachodzie; jest, wyniesiona z widzenia ks. Piotra, wiara w związek pomiędzy śmiercią Polski, a zmartwychwstaniem ludzkości, która wypacza poecie pogląd na rzeczywistą historyę narodu i jego stosunek do Europ}; jest, dalej, w ocenie stosunków społeczno-politycznych państw zachodnich, pewna rażąca i częstokroć frazeologiczna prostolinijność; jest nakoniec zrozumiałe i naturalne, moralnie i wychowawczo zbawienne, ale w gruncie rzeczy niebezpieczne i tragiczne uważanie piel-grzymstwa za duszę Narodu Polskiego i trans-ponowanie go na wysokości, do których nie dorosło i doróść nie mogło. „Księgi pielgrzym-stwa“ miały być katechizmem dla wychodźców polskich, miały w ich dusze, pełne goryczy i rozpaczy, nieść balsam ukojenia, wskazywać im podniosłe obowiązki i odpowiedzialność wobec Narodu, pouczać o wprowadzaniu prawd elementarnych ewangelicznych w życie indywidualne i zbiorowe. Oparcie się o tra-dycyę, o opowiadania i nauki „ludzi pobożnych i poświęconych za ojczyznę, Męczenników, Wyznawców i Pielgrzymów“, jak i majestatyczna proza biblijna, miały pismu temu dodawać powagi i namaszczenia. Wszystkie jego nauki, przestrogi i przypowieści (pomiędzy któremi istnieją rzeczy pierwszorzędnej piękności i głębi) ściągały się ostatecznie do propagowania elementarnych cnót chrześcijańskich, doskonalenia się moralnego, od którego wyłącznie zależy powiększenie przyszłych praw i rozszerzeuie granic, nakoniec przeciwstawiania prądom i ruchom Europy, własnych cnót narodowych, opartych o ofiarę i poświęcenie się za wolność. W tym prostym i podniosłym tonie ewangielicznym, w propagowaniu clirystyanizmu bezwzględnego i bezkompromisowego, w ostrej i gorącej krytyce rządów i społeczeństw zachodnio-europejskich—leżało wielkie znaczenie tej książeczki i wrażenie, jakie wywarła na najwybitniejsze umysły ówczesne, że wspomnimy tylko o ks. de Lamennais, który o M-u wyrażał się z najwyższym entuzyazmem, nazywał go pierwszym poetą czasu, a jego utwór „książką ludzkości całej“ i sam pod wpływem „Ksiąg“ napisał swoje głośne „Paroles d’un croyant“.—To samo stanowisko ogólne, co w „Księgach pielgrzymstwa“, te same oryentacye i punkty widzenia odbijają się i w artykułach politycznych poety, umieszczanych w liczbie kilkunastu, począwszy od r. 1833, w piśmie „Pielgrzym Polski“, a tworzących jakby rozprowadzenie ogólnych nauk moralnych „Ksiąg“ i zastosowanie ich do poszczególnych wypadków ujętnych. Wychodzi w nich poeta tak samo z ogólnych pojęć chrze-ściaństwa, demokracyi i wolności i pragnie uczyć Europę nowej, polskiej polityki. Zestawiwszy tę działalność M-a na Emigracyi z jego pracą organizacyjno-społeczną w Wilnie—spostrzeżemy łatwo zasadniczą ich sprzeczność. Wszystko, co tam było podstawą i zasadą, tu staje się rzeczą uboczną i wtórną. Tam organizacya karna i sprężysta, prawo, formalność, porządek — tu uczucie jako ostateczne kryteryum i dyrektywa wszelkiej działalności społecznej. Tam programy, statuty, hasła ekonomiczno-społeczne — tu dusza narodu i jej świętość, jako jedyny cel pracy. Tam przymus i karność — tu swoboda wyboru środków, tam prawa i ustawy — tu wrodzone uczucie powinności. Ludziom rozsądnym przeciwstawieni ludzie szaleni; obozom i stronnictwom opartym o realne siły społeczne — „partya polska“ oparta o metafizyczne właściwości ducha narodowego. Tak zmieniają się perspektywy i horyzonty; ale człowiek pozostaje w zasadzie ten sam. Zmieniają się tylko okoliczności i warunki, wśród których mu działać wypadło. Nie zapominajmy, że na Emigracyi ma M. do czynienia ze zgoła innym materyałem: to nie młode, rwące się do czynu duchy, ale dusze chore, znękane, toczone przez czerwia zwątpienia i rozpaczy— ludzie wyrzuceni na bruk obcego miasta, pozbawieni nadziei powrotu do ojczyzny, żarci nędzą. Jakżeż miał M. prowadzić dalej prace, rozpoczęte w Wilnie — pozbawiony trwałego gruntu gleby narodowej pod nogami, nie mając do rozporządzenia realnych i konkretnych sił społecznych, na obczyźnie, po pogromie sprawy narodowej? Wygnańcom nie pozostało nic, oprócz ich duszy własnej, przepełnionej bólem i tęsknotą. Tu więc przedewszystkiem, do chorej i zbolałej duszy narodu, zwraca się M. Ją trzeba było przedewszystkiem ratować, ją uzdrawiać i leczyć, ratować wiarę w przyszłość, wiarę w świętą sprawę, w pewność odrodzenia, opartego o własną, twardą pracę. Organizacya rąk i ciał dopiero po takiem uleczeniu dusz przyjść mogła i dopiero wówczas mogła być skuteczną. Stąd płynie zasadniczo odmienny charakter pracy M-a na Emigracyi. Ale tragicznem jej przeznaczeniem był brak wydatniejszego wpływu, ginięcie szlachetnego i wzniosłego głosu poety w rozgwarze waśni i kłótni stronniczych, zaciętych walk, niecofają-cych się przed obelgami, pot warzą i oszczerstwem. W takim stanie rzeczy szuka poeta ukojenia we wspomnieniach młodości, w tym „kraju lat dziecinnych“, który pozostał w jego duszy święty i czysty, nieskażony niczem, „nie-podkopauy nadziei złudzeniem, ani zmieniony wypadków strumieniem“. Do niego zwrócił się teraz M. tęsknym i rozmiłowanym wzrokiem, aby stamtąd zaczerpnąć balsamu zarówno na swe własne jak i na rodaków cierpienia. Taka jest psychologiczna geneza ;;Pana Tadeusza“, nad którym zaczyna M, pracować w grudniu r. 1832. Początkowo miał zamiar napisać „poema szlacheckie w rodzaju Herman i Dorotea“ — w trakcie jednak pisania rozszerzały się coraz bardziej ramy utworu (o czem mamy częste wzmianki w listach poety), aż wkońcu urósł on na jedyną w literaturze nowożytnej epopeję, w której zarówno wybór tematu, jak momentu historycznego, jak nakoniec przedstawienie w szeregu tryskających życiem i prawdą postaci, całego dawnego, obumierającego już społeczeństwa szlacheckiego — złożyły się na całość jedyną w swoim rodzaju, opromienioną szczerem umi-

łowaniem poety, malowaną barwami pogodnemi gotowania, doprowadza tylko do r. 1194. Rów-i jasnemi, w której artyzm epiczny M-a doszedł do punktu szczytowego swego rozwoju.

nocześnie rosną kłopoty materyalne wraz z powiększaniem się rodziny, co zmusza poetę do zarobkowania piórem. Napisane w tym celu po francusku dwa' dramaty: „Jakób Jasiński“ i „Konfederaci barscy“ nie doczekały się wystawienia na scenie francuskiej, natomiast w długich wędrówkach po rozmaitych dyrektorach i redaktorach uległy częściowemu zniszczeniu i zatraceniu tak, że z „Konfederatów“ zostały tylko 2 akty, z „Jasińskiego“ zaś jeszcze mniej, gdyż tylko 4 sceny aktu pierwszego. Chcąc uzyskać jakąś trwalszą podstawę materyalną, rozpoczyna poeta starania o wakującą od r. 1838 katedrę literatury łacińskiej w Lozannie w Szwaj-caryi. Po długich przejściach, niepewnościach i związanych z niemi zmartwieniach, otrzymuje w październiku r. 1839 nominacyę na profesora w Lozannie i przebywa tam przez cały rok akademicki 1839 —1840. Ze wszech miar przyjemny pobyt w Szwajcaryi wśród sympatyi i życzliwości kolegów, a uwielbienia słucha- j czy—nie zdoła jednak wyrugować z duszy poety, przygnębiającego smutku i melancholii, które tak wyraźnie drgają w wierszach powstałych w Lozannie, wprawdzie w r. 1838 (podczas chwilowego tam pobytu, związanego ze staraniami o katedrę), odbijających jednak wiernie, bynajmniej nie chwilowy, lecz stały stan duszy poety w owym okresie. — W październiku r. 1840 opuszcza M. z niemałym żalem Szwajcaryę, powołany na ważne i odpowiedzialne stanowisko profesora literatur słowiańskich w „Collège de France“. Wykłady rozpoczyna w grudniu t. r.

złożonem

przed bardzo licznem audytoryum, zarówno z Polakow jak i cudzoziemców. Czaruje ich nietyle ścisłością i uczonością swych wywodów, ile rzetelnem natchnieniem nie opusz-czającem go ani na chwilę i czyniącem z jego wykładów cały szereg improwizacyi o początkach Słowiańszczyzny, o dawnych zabytkach literatury czeskiej, polskiej, rusińskiej i serbskiej. W pierwszym roku wykładów zajmuje się również Złotym wiekiem literatury polskiej, a dzieje Polski ówczesnej zestawia w świetnej charakterystyce z okresem Iwana Groźnego.—W lecie r. 1841 następuje znowu jeden z zasadniczych przełomów w tem bujnem, przeboga-tem życiu. Zjawia się na jego horyzoncie Andrzej Towiański (ob.). Znaczenie i wpływ tego niezwykłego człowieka w życiu M-a są już dzisiaj dostatecznie jasne i zrozumiałe. Towiański nie przynosi mu nic takiego, coby w duszy jego już nie tkwiło i nie czekało tylko na wyzwolenie i uświadomienie. Człowiek ten dał mu tylko pewność, że jego przeczucia i tęsknoty są prawdą i w nich właśuie leży wyzwolenie ojczyzny. Wiemy jak tęsknił poeta do bohatera, wszechzbaw-cy i wszechodkupiciela, jak go wzywał w „Dziadach“, jak mimo wszystko wierzył w jego rychłe przyjście. Siła duchowna i pewność Towiańskiego, że jest mężem bożym i prorokiem, zjawienie się

Znaczenie i wartość „Pana Tadeusza“ dla narodu jest rzeczą zbyt dobrze znaną, aby ją potrzeba było dłużej uzasadniać. Nie zawadzi jednak podkreślić dość smutnego objawu, że w czasach obecnych mniej już jest „Pan Tadeusz“ czytany, mniej żyje w sercu pokolenia współczesnego ten utwór klasycznej pogody i harmonii, który przez całe dziesiątki lat koił, pocieszał, wzruszał, podnosił i umacniał całe pokolenia. Powodów tego szukać należy w rozwinięciu się literatury zachodnio-europejskiej i polskiej w kierunku innym, w podjęciu przez nią zagadnień i problematów bardziej zawi-kłanych i głębiej sięgających w życie współczesne, aniżeli ta historya szlachecka, rozgrywająca się wśród borów i puszcz litewskich, w cichym, odosobnionym od świata zaścianku, wśród ludzi powszednich i średnich. Nie może to być jednak objaw trwały. Ukazują się już na niebie polskiem znaki, świadczące o do-konywującym się zwolna w duszy współczesnej przewrocie. Gdy wyjdzie ona z mroków i mgieł, otaczających ją pod postacią rozmaitych oderwanych od życia koncepcyi i „światopoglądów“, gdy zrozumie wkońcu otaczającą ją surową rzeczywistość i swoją rolę w tworzeniu realnej, konkretnej Polski, kiedy rozjaśni się pogodą i ufnością we własne siły, zdobędzie radość życia i odczuje piękno pracy — wtedy powróci zapewne do tego poematu, który sam w sobie jest pogodą, ufnością, miłością, radością i pięknem.—V) Praca twórcza po ,,Panu Tadeuszu“", Lozanna; Collège de France: Towianizm. Na „Panu Tadeuszu“, który, skończony w połowie lutego r. 1884 wyszedł z druku w początkach lipca tego roku, kończy się działalność poetycka M-a, w ścisłem tego słowa znaczeniu. Nurtujące w głębi duszy nierozwiązane zadania i zagadnienia indywidualno - narodowe, wewnętrzna skłonność do wiar i zaciekań mistycznych, zwracają go obecnie do studyów nad pisarzami mistycznymi (Tomasz à Kempis, Ja-kób Böhme, Anioł Ślązak, Saint-Martin). Owocem ich jest ogłoszony w r. 1886 zbiór zdań, wybranych z dzieł powyższych pisarzy. W dniu 22 lipca r. 1834 bierze poeta ślub z Celiną Szymanowską, córką znanej mu jeszcze z czasów pobytu w Petersburgu, Maryi Szymanowskiej. Związane z założeniem ogniska rodzinnego kłopoty i zajęcia nie odrywają jednak poety od dalszej pracy, która ciągle jeszcze idzie w kierunku ks. Piotra. Przystępuje M. do stowarzyszenia „Braci zjednoczonych“, zmienionego następnie na zakon „Zmartwychwstańców“, a mającego na celu rozbudzenie uczuć religijnych i wzmocnienie praktyk katolickich.

Zabiera się do napisania historyi polskiej, którą jednak, częściowo z braku dostatecznych materya-łów, częściowo zaś z braku odpowiedniego przy-

jego w chwili ciężkiej w życiu poety, przywalonego brzemieuiem smutków wewnętrznych i trosk rodzinnych, jasna i pogodna ufność i wiara tego męża w blizkie już odkupienie Polski —wszystko to podziałało jak piorun na M-a i kazało mu uwierzyć w mistrza bezwzględnie, bez zastrzeżeń. „Moja wiara w słowa Andrzeja — pisał — jest skutkiem całego mojego życia, wszystkich moich usposobień i prac duchowych.

nikły nieporozumienia i istotne, jakkolwiek nieformalne, zerwanie z mistrzem, który żądał od swych wyznawców rzeczy niewykonalnych lub też sprzecznych z prostym rozsądkiem, jak np. „oddziaływanie duchem na Rotszylda albo cesarza Mikołaja I“. Atmosferę „Koła“ i niemożność współpracy w takich warunkach opisał M. w monumentalnie tragicznym szczerością swą liście do Towiańskiego z d. 12 maja r. 1847 („Współudział M-a w sprawie Towiańskiego“ tom III, str. 87 — 90). Gdy nadszedł rok 1848, ta „wiosna narodów“, wtedy okazały się dowodnie zasadnicze różnice poglądów na drogi pracy narodowej pomiędzy M-em a To-wiańskim. Mistrz uważał, że jeszcze nie nadszedł „czas“ do działania. Poeta zaś rwał się do tego działania całą potęgą swego wiecznie młodego ducha. Nie zważając więc na niechęć mistrza i zgrupowanych koło niego fanatycznych wyznawców, śpieszy do Rzymu, ażeby nowego papieża, Piusa IX nakłonić do otwartego wystąpienia w obronie uciśnionych ludów i Polski. Nie uzyskawszy posłuchu, choć uzyskał posłuchanie, niezrażony tem i wierzący w przełomowy moment historyczny, organizuje grupę młodzieży, bawiącej w Rzymie na studyach i na czele tego zawiązku legionu polskiego, mającego walczyć o wolność Włoeh, przechodzi w tryumfie cały kraj od Rzymu aż do Medyolanu, wszędzie witany z entuzyazmem i zapałem, wszędzie wygłaszając porywające przemowy do ludu i nawołując do walki o wolności wyzwolenie. Udało mu się wkońcu zorganizować dość liczny oddział, który pod dowództwem pułkownika Kamieńskiego wyruszył do walki z wojskami austryackiemi. Sam zaś powrócił do Paryża i stamtąd wysyłał co raz to nowe partye ochotników do Włoch. Chcąc bezpośrednio oddziaływać na opinię publiczną w tym ważnym momencie, zakłada w Paryżu dziennik polityczny „La Tribune des peuples“, poświęcony sprawie republiki i wyzwolenia narodów. Artykuły M-a pomieszczone w tym dzienniku (w liczbie 80) tchną szczerą, gorącą rewolucyjnością i republikani-zmem. Kroczy on w pierwszym rzędzie zastępu

Ktoby czytał pisma moje, przekonałby się, żem to, co się dzieje przeczuwał“. Równoczesne wzmożenie się władz duchowych M-a, otrzą-śuięcie się ze smutków i zgryzot, zerwanie z przygniatającą go pokorą i wyrzekaniem się przewodnictwa narodowego, świadome i pełne zaufania w siebie zajęcie stanowiska wieszcza i proroka, zmieniony zasadniczo stosunek do ludzi i do spraw ludzkich, którym stawia obecnie wymagania wysokie i we wszystko bez wyjątku bije młotem prawdy i ofiary — wszystko to świadczy wymownie o nowem źródle sił duchowych, jakie znalazł M. w tym ostatnim swoim przewrocie moralnym. Z ciągłej walki wrzącej w nim pomiędzy artystą i etykiem, zwyciężył wkońcu już stanowczo drugi. Lepiej, że stało się tak, iż do ostatniej chwili żywota, widzimy go z oryflamą natchnienia około potężnej głowy, bijącego piorunami w duszę narodu, czynem i słowem pełnem poezyi, choć nie obleczonem w kształt wiersza, aniżeli gdyby miał — jak to się dzieje często u genialnych nawet twórców—przetrawiać dawne swoje dzieła i nic nowego nie dodać do dawnych swych poezyi.—Na długie lata zamknie się teraz działalność M-a w propagowaniu nauk mistrza (a raczej w tworzenin jej samodzielnem) z katedry i w kołach nowych wyznawców.

blikę. Odrębność jego stanowiska, która odróżnia go od działaczy rewolucyjnych ówczesnej doby, skupia się w propagowanej przezeń idei napoleońskiej. Jest to mutatis mutandis idea mesyanizmu przeniesiona na grunt ogólnoeuropejski. Jest to bowiem „wiara w wielki naród, wiara w posady (zasady), które Napoleon ogłosił; wiara w tryumf tych zasad; jedność słowa z czynem; słowo krótkie a czyn rozległy“. Po rozpoczęciu się reakcyi Trybun a 1 u d ó w została zawieszona (w czerwcu 1849); wznowiono ją później wprawdzie na krótki czas, ale już bez udziału M-a i polskich człon-

Wykłady jego od grudnia r. 1842 stają się wykładami mesyanizmu, budowaniem nowej histo-ryozofii, nowej filozofii, nowych dziejów i prze-dewszystkiem ideału nowego człowieka. Znajdują się w nich rzeczy pierwszorzędnej doniosłości dla myśli i życia, tytaniczne wysiłki około stworzenia syntezy przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, kolosalne rzuty ducha w w przyszłość, błyskawice rozjaśniające ciemno- bojowników o bezwzględną, najszerszą repu-ści i pioruny bijące we wszelką słabość, martwotę, zastój. Teraz dopiero znajduje poeta rozwiązanie wszelkich dręczących go przez całe życie zagadnień, zdobywa je krwawym wysiłkiem ducha i stawia przed narodem jako drogowskaz. W niepożytem swem bogactwie energii znajduje jeszcze dość sił, aby oddawać się wyczerpującej pracy wśród „Koła“ Towiań-czyków — pracy budzenia dusz, przygotowywania przyszłych działaczy mesyanistycznych, wydobywania z nich „tonu“ sług i proroków pańskich. Tego rodzaju praca mniej jednak odpowiadała M-owi, przyzwyczajonemu do życia na otwartem powietrzu, a nie w parnej i dusznej \ ków redakcyi. W r. 1852 otrzymał M. formalną atmosferze, która z konieczności wyrabiać mu- - dymisyę jako profesor „Collège de France“, siała nieszczerość i fałsz. Na tem też tle wy- ! choć już od r. 1844 był na przymusowym ur-

lopie, z powodu propagowania mesyanizmu i idei napoleońskich z katedry. Wzamian zato ofiarowano mu miejsce bibliotekarza w Arsenale. Nie było mu jednak danem dożyć spokojnej starości. Wybuch wojny wschodniej znalazł go znowu gotowego i pełnego zapału do pracy. Przyświecała mu w niej dawna idea stworzenia legionu polskiego, któryby przy wojsku tureckiem uczestniczył w wojnie wschodniej. We wrześniu r. 1855 stanął w Konstantynopolu. Zajął się odrazu gorączkową, wyczerpującą pracą około utworzenia legionu. Tu też miał nastać jej kres. Panująca wówczas w Konstantynopolu cholera nie oszczędziła poety. W dniu 26 listopada r. 1855 skonał, istotnie jak żołnierz na stanowisku, do ostatniej chwili pozostający w służbie narodu i ludzkości. — Zwłoki zrazu przewiezione do Paryża i pochowano na cmentarzu Montmorency. W dniu 4-go lipca r. 1890 spoczęły w grobach królewskich na Wawelu. Jako poeta dzielić musi berło ze Słowackim, jako myśliciel z Krasińskim — jako człowiek i wódz duchowy niema sobie równego w dziejach Polski. — Bibliografia. I. Najważniejsze wydania zbiorowe, dokonane za życia i po śmierci poety: 1) „Poezye Adama M-a“ (Wilno 1822—23, 2 t., 142 i 216 str.). 2) „Poezye“ (Poznań 1828 — 1829, 5 tom.). 3) „Poezye“ (Paryż 1828—1829, 3 tomy). 4) „Poezye“ (Petersburg 1829, 2 t. W tern wydaniu znajduje się rozprawa „O krytykach i recenzentach warszawskich“ i cały szereg nowych utworów jak: „Renegat“, „Czaty“, „Trzech Budrysów“, „Na pokój grecki“, „Popas w Upicie“, „Parys“, „Szanfary“, „Do doktora S.u, „Pożegnanie“, „Ugolino“, „Ciemność“, „Podróżny“, „Pieśń myśliwska“, „Mor-lach w Wenecyi“). 5) „Poezye“ (Warszawa 1833, 3 t.). 3b) Jako tom IV wydania paryskiego z r. 1828 — 1829 ukazała się w r. 1832 IH-a część „Dziadów“, w r. 1834 jako tomy V i VI „Pan Tadeusz“, w r. 1835 tom VII, zawierający „Giaura“ i „Korsarza“ w przekł. Odyńca, a w r. 1836 tom VIII, mieszczący drobne utwory. Całość utworzona z 8-toinów powyższych nosi nazwę wydania Jełowickiego, i ukazywała się w Paryżu od r. 1828 — 36. 3c) Niezależnem zupełnie, nowem, przez samego poetę prowa-dzonera wydaniem jest paryskie z r. 1844; ob. o niem Bibliografię ułożoną przez Wład. Mickiewicza w T. VIII, wydania 10-tomowego, tu pod Nr 6, Estr. mieści je w t. III „Bibi. w. XIX“, str. 114 łam drugi p. n. „Pisma“. 6) „Pisma A. M-a, nanowo przejrzane i dopełnione“ (Paryż 1844,41.); z nowych utworów znajdują się tu: „Rozum i wiara“, „Arcymistrz“, „Mędrcy“, „Rozmowa wieczorna“, „Dor Bohdana Zaleskiego“, „Do Matki Polki“, „Śmierć pułkownika“, „Do D.“ i inne drobniejsze; pozatem przekłady: z „Don Karlosa“, „Romea i Julii“, „Podróżny“ z Goethego, „Wezwanie do Neapolu“, „Almotenabi“, „Aryman i Ormuzd“, z Lafontaine’a: „Chłop

i żmija“, „Wilk i pies“. Do tej edycyi należy wydany po raz pierwszy „Kurs literatury słowiańskiej w Kollegium Francuskiem wykładamy“, w tłumacz Feliksa Wrotnowskiego: Rok pierwszy i drugi, Paryż 1843, Rok trzeci, Paryż 1844). 7) „Pisma“ (Warszawa, 1857, 8 tomów (bezIII części „Dziadów“, „Ksiąg narodu“, „Ksiąg Pielgrzymstwa“, „Do Matki Polki“ i ze znacznemi skreśleniami ceuzorskiemi w „Panu Tadeuszu“ i „Wykładach“); 8) „Pisma“ (wydanie zupełne (Wolffa), Paryż 1860 — 1861, 6 tomów; zawierają poraź pierwszy ogłoszone urywki pośmiertne „Dziadów“, wstęp do „Pana Tadeusza“ i cały szereg nowych utworów drobnych. Do tego wydania dołączono również „Wykłady literatury słowiańskiej“ w 5-u tomach. W nowem, cztero-tomowem trzeciem już z kolei wydaniu ukazał się „Kurs“ w Poznaniu 1865, a w naj no wszem we Lwowie r. 1900, staraniem „Słowa Polsk.“). 9) wyd. francuskie Wykładów. „Les Slaves, cours professé au Collège de France“, 5 t., Paryż 1849). 10) „L’église officielle et le messianisme“ (Paryż 1845). 11) „Pierwsze wieki historyi polskiej“ (Paryż 1868). 12) „Drames Polonais“: I) „Les Confédérés de Bar“, II) Jasiński ou les deux Polognes“ (Paryż 1867). 13) „La politique du XIX siècle“ (Paryż 1869; zbiór niezupełny artykułów z „Trybuny ludów“; przedruk ich całkowity p. n. „La Tribune des Peuples“ (Paryż-Kraków 1907). 14) W r. 1880 wyszło w Paryżu nakł. księgarni Luksemburskiej Wład. Mickiewicza, wydanie zbiorowe w 10-u tomach, obejmujące wszystkie utwory poety, oprócz „Wykładów“ i utworów francuskich; 4 pierwsze tomy z firmą Gubrynowicza i Schmidta we Lwowie i rokiem 1875 na karcie tytuł.). 15) Korespondencyę poety ogłosił syn jego Władysław, najpierw w 2 tomach (Paryż 1871 — 72; t. III wydaniu sub 14), t. IV w r. 1885 poraź pierwszy). 16) „Wybór listów“ (J. Kallenbach, Kraków 1899). 17) Staraniem Tow. literackiego im. A. M-a we Lwowie wychodzi kompletne krytyczne wydanie dzieł poety. Dotąd ogłoszono 5 tomów: 1-y, z r. 1896, zawiera ballady, romanse i inne drobne utwory; 2-gi, drobne utwory od r. 1824—1855; 3-ci „Grażynę“, „Konrada Wallenroda“ i „Giaura“; 4-ty wszystkie części „Dziadów“; 5-ty 6 ksiąg „Paua Tadeusza“. 18) Wkońcu z Archiwum Filomatów wydał prof. Kallenbach „Nieznane pisma A. M-a“ (Krak. 1910); są nadto 2 wydania zupełne poezyi M-a, warszawskie ze wstępami Chmielowskiego, oba 4-tomowe: „Wędrówce“ (Gruszeckiego) i Gebethnera i Wolffa (nakł. r Wawelberga); jest i wydanie inikttłowskie (Śląsk) również w 4-tomach.—II. Najważniejsze studya o życiu i twórczości M-a: Estreicher Karol „Adam M., rys biograficzny (Wiedeń 1863); Fontille Edmond „A. M. sa vie et sa croyance“ (Paryż 1862; przekład polski: Kraków 1862); Siemieński L. „A. M. Kraków 1856 (tosamo w „Portretach literackich“, t. I, Poznań 186§);

E Cli w.

tenże: „Religijność i mistyka wżyciu i poezyach A. M-au (Kraków 1871)’; Odyniec A. E. „Listy z podróży“ (4 tomy, Warszawa 1875 -1878); Chmielowski P. „A. M.“ (Warszawa - Kraków 1886 2 t.); Tretiak J. „M. w Wilnie i Kownie“ (3 tomy, Lwów 1884; tosamo w wyd. 2-iem jako „Młodość M-a“, 2 tomy, Petersburg 1898); Kallenbach J. „A. M.“ (2 tomy, Kraków 1897); Mickiewicz Władysław „Żywot A. M-“ (Poznań 1890 — 1895; jest to najważniejsze źródło do poznania życia poety; wkrótce ukazać się ma w wydaniu nowem, uzupełuionem). III. Wydawnictwa zbiorowe poświęcone życiu i utworom poety: „Pamiętnik Tow. lit. im. A. M-a“ (tomów 6. Lwów» 1888 — 1898); „Pamiętnik literacki“ (Lwów od 1902); „Księga pamiątkowa na uczczenie setnej rocznicy urodzin A. M-a“ (Warszawa 1898,    2 tomy);

„Rok mickiewiczowski“ (Lwów 1899); „Pamiętnik kielecki“ (Kielce 1898). — Z prac drukowanych osobno najważniejsze są następujące: Bełcikowski A. „Ze studyów nad liter, polską“ (Warszawa 1886); Biegeleisen H. „Pan Tadeusz“ (Warszawa, 1889); Bruchnalski W. „M.-Niemcewicz“ (Lwów 1906); tenże „Geneza Grażyny“ (Lwów 1889); Chlebowski Br. „Grażyna i jej stosunek do Jerozolimy Tassa“ („Ateneum“ 1883); tenże „Idea: i układ Dziadów kowieńskich“ (Warszawa 1908); tenże „A. M.“ („Sto lat myśli polskiej“, t. III, Warszawa

1907) ; Chmielowski P. „Filozoficzne poglądy M-a“ (Warszawa 1899); tenże „Estetyka M-a“ (Lwów 1898); Cybulski W. „Dziady M-a“ (Poznań 1803); Gostomski W. „Arcydzieło poezyi polskiej Pan Tadeusz“ (Kraków 1894); Górski Artur „Monsalwat, Rzecz o A. M.“ (Kraków

1908) ; Kallenbach J. „IV część Dziadów“ („Pam. Akad. Umiej, w Krakowie“, t. VII); Kawczyński A. „Dziadów część III, w stosunku do romantyzmu francuskiego“ („Rozpr. Akad. Umiej.“); Klaczko J. „Szkice i rozprawy“ (Warszawa, 1904); Konopnicka M. „O odzie do młodości“ (Krak. 1890); taż „M., jego życie i duch“ (Warszawa 1899); Kridl M. „M. i Lamennais“ (Warszawa 1909); tenże „M. w świetle nieznanych pism“ (Warszawa 1910); Matuszewski J. „Twór-' czość i twórcy“ (Warszawa 1904); Nehring W. „Studya literackie“ (Poznań 1884); Spasowicz W. „Pisma“ (Petersburg 1892 — 18951; Śliwiński A. „M. jako polityk“ (Warszawa 1908); Tarnowski St. „Rozprawy i sprawozdania“ (t. I, Kraków 1895); Tretiak J. „Szkice literackie“ (Krak. 1896); tenże „M; i Puszkin“ (Warszawa 1906); Wasilewski Z. „Śladami M-a“ (Lwów 1905); t-że „O sztuce i człowieku wiecznym“ (Lwów 1910); Waszyński S. „A. M., jego historyozoficzne

i społeczne poglądy“ (Poznań 1900); Winda-kiewicz S. „Sonety krymskie“ („Przegląd polski“ 1906); Witkiewicz S. „Sztuka i krytyka u nas“ (Kraków 1899); Wojciechowski K. „Werther w Polsce“ (Lwów 1904); ZatheyH. „Uwagi

^ Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVI. Zeaz. 368b.

nad Panem Tadeuszem“ (Poznań 1885); Zdziarski St. „Pierwiastek ludowy w poezyi polskiej“ (Warszawa 1901); Zdziechowski M. „Mesyaniści i slowianofile“ (Kraków 1888); tenże „Byron i jego wiek“ (2 tomy, Kraków 1894).    M-K1-

Mickiewicz Aleksander, profesor ency-klopedyi prawa w Krzemieńcu i prawa rzymskiego w Kijowie i w Ciiarkowie (* 1801 w Nowogródku—f 16 list. 1871 we wsi Gubernia, w Kobryńskiem), młodszy brat Adama, przykładał się do prawa w uniwersytecie wileńskim, który ukończył ze stopniem magistra obojga prawa. Obszerna rozprawa napisana na zadanie fakultetu: „Jaki wpływ prawodawstwo rzymskie na polskie i litewskie mieć mogło“ („Dziennik Warszawski“, 1825, t. I i II, z przypisami J. Lelewela) zjednała mu katedrę en-cyklopedyi prawa w liceum wolyńskiem, w Krzemieńcu. Po zamknięciu liceum przez rząd, przeszedł M. w r. 1835 na stanowisko profesora prawa rzymskiego w uniwersytecie w Kijowie, skąd, gdy w r. 1839 rząd usunął z Kijowa profesorów Polaków, przeniesiony został na tęż katedrę do Charkowa, gdzie emeryturę wysłużył. Osiadł następnie w Kobryńskiem, nabywszy tam majętność Gubernia, doprowadzając do porządku kursy prawa, które wykładał był w Krzemieńcu, Kijowie i Charkowie. Prace te zaległy w rękopisie. Podczas pobytu w Charkowie ogłosił: „De juris romani indole oratio“ (Charków 1848). —Por.: J. Bieliński „Uniwersytet wildński“ ( Kraków 1899—1900, 3 t.).

Mickiewicz Władysław, syn Adama (* 23 czerw. 1838, w Paryżu), w młodym wieku rozpoczął działalność publicystyczną w piśmie wydawanem w Genewie przez Arinauda Lévy „L’Espérance'“ (25 paźdz. 1859 do 24 lutego 1861) w celu—jak głosił prospekt pi sma— obrony narodów i wolności: „żaden naród nie może panować nad innym; każdy powinien wybierać sobie rząd, jaki mu odpowiada“. Artykuły drukowane tu ogłaszał M. w latach następnych pod postacią broszur: „Notes sur l’état des choses en Pologne“ (Paryż 1862; zamierzenia Wielopolskiego nazwane „herezyą przeciwko narodowości polskiej“, str. 11), „Lettre au comte de Montalembert sur l’Insurrection polonaise“ (Paryż 1863; przeciwko Mout-owi z powodu jego odezwania się, że „byłoby do życzenia, aby Polska zlała się z Rossyą na podobieństwo Szkocyi i Anglii“); „La question polonaise“ (Paryż 1863, str. 152), rzecz dedykowana Napoleonowi III z zapytaniem, „czy jest z nami czy przeciwko nam“; zbiór artykułów drukowanych w r. 1860 i 61 w „L’Espérance“ (M. rozpatruje sprawy: odbudowania Polski, stosunku Polski do św. Przymierza, do Rzymu [stanowisko antipapistyczne], do rewolucyi i wkoń-cu podaje petycyę robotników paryskich do Senatu w przedmiocie odbudowania Polski); „La Pologne et ses provinces méridionales, raanu-

12S

s. P.

script d’un Ukrainien“ (Paryż 1863, str. XXIII i 167), zawiera pracę Stefana Buszczyń-s k i e g o w obronie przynależności Podola, Ukrainy i Wołynia do Polski, poprzedzoną wstępem i zamknięciem M-a („Nie sposób wyobrazić sobie Polski bez prowincyi południowych. Cóż znaczyłyby Włochy bez Neapolu?, albo Francya do Loary tylko?“); wkońcu przedrukowane artykuły M-a z „Opinion Nationale“ 1862). Etudes Biographiques: Czartoryski, Wielopolski et Mierosławski“ (Paryż 1863, str. 60). Trzy osobistości te nazwane „Les trois plaies de notre nation“, tamujące odrodzenie. Mierosławski żąda uznania dyktatury, Czartoryski pracy na rzecz odbudowania dynastyi, Wielopolski — porządku. Wielopolski myśli tylko o swojej kaście, Czartoryski o rodzinie, Mierosławski—osobie. W Czartoryskim odnaleźć można jezuityzm austryacki, w Wielopolskim pychę „Rossyi“, w Mierosławskim ateizm polityczny Prus. W tym czasie wydał też M. artykuły Armanda Carrela o Polsce pisane w „Nationalu“ w r. 1830 („Les articles d’Armand Carrel sur la Pologne", Paryż 1862), mowy Lafayette’a w obronie Polski („Les discours de Lafayette pour la Pologne publiés par L. M. précédés d’une introduction d’Armand Lévy sur la Dévoir de la France envers la Pologne“); „Congrès de Moscou. Lettre à M. Pa-lacky et Rieger“ (Paryż 1867), list otwarty przeciwko pauslawizmowi, pełen oburzenia i ironii, jest to najwymowniejszy fragment publicystyczny M-a; „Congrès de Géiève. Protestation polonaise contre la Paix" (Paryż 1869). Prócz wymienionych pisywał jeszcze M. do „Le XIX Siede“, wydawał następnie (1884—1886) ,,Rev. universelle Internationale", pisywał do florenckiej „Gazzetta" (po r. 18901 jako „Poraj". Pracował przy komisyi ogłaszającej korrespon-dencyę Napoleona I. W r. 1866 księgarnia luksemburska (polska) przeszła na jego własność, rozpoczął ruchliwą działalność wydawniczą; ogłosił 60 tomików „Biblioteki ludowej", „Korespon-dencyę" i „Dzieła Ad. M.“, „Współudział Adama M. w sprawie Towiańskiego“. Przystąpił do spisania obszernej biografii Adama, której skrót ogłosił po franc.: „Ad. Mickiewicz, sa vie et son oeuvre“ (Petersb. 1888. Wydanie polskie, 5-tomowe, wyszło w Poznaniu 1890--1895: „Żywot Adama M. podług zebranych przez siebie materyałów oraz własnych wspomnień“—jest to kopalnia nieoceniona nietylko materyałów do żywota Adama, ale i do historyi emigracyi i taką kopalnią długo jeszcze pozostanie). Materya-ły pozostałe w papierach po Adamie, a dotyczące dziejów legii polskiej we Włoszech w r. 1848, opracował w 3 tomach 1877 —1910 („Mémorial de la Légion Polonaise de 1848 créée en Italie par Ad. M. Publication faite d’après les papiers de son père avec préface et notes par L. M." (Petersb. 1877, 1909, 1910)-cie-kawe i ważne wydawnictwo, które powinno znaleźć uznanie i tłumacza we Włoszech. ,,Powo-

dzenie nie może służyć za miarę wartości człowieka albo sprawy; że ruch został zwyciężony, to nie zuaczy, że nie należało przystępować do niego; dowodzi tylko, że poświęcenie nie odpowiadało wysokości celu, który był do zdobycia'*). Jako ciąg dalszy wiadomości o Emi gracyi Polskiej w Paryżu, rozrzuconych w „Żywocie Ad. M.“, ogłosił M. kronikę emigracyjną („Emigracya Polska w Paryżu 1860 — 1890“, Krak. 1908). Przekłady francuskie Wł. M-a: ,,Les souvenirs d’un gentilhomme polonais'¹ („Pamiątka Soplicy" Rzewuskiego); ,,Les contes cosaques“ M. Czaykowskiego; ,,Oulana" et „Sans Coeur“ Kraszewskiego; „Meir Ezofowicz" Orzeszkowej, „Le Livre de la Nation Polonaise et des pé-

§

fil

Wg.

fi

Fig. 86. Mickiewicz Władysław (z fotogr).

lérins polonais" w przekł. Armanda Lévy, poprzedzony wstępem i komentarzem Wł. M-a oraz „Chefs d’oeuvre poétiques d’Adam M.“ (1882). Pisywał też M. po polsku do pism warszawskich: listy paryskie do „Kur. Warszaw.“, do „Ateneum". Jest zastępcą delegata Akad. Umiej, przy Sta-cyi Naukowej paryskiej i dożywotnim dyrektorem Muzeum Mickiewiczowskiego, założonego przy Bibliotece Polskiej na Quai d’Orléans, Muzeum jest dziełem Wł. M-a; w ciągu długiego życia z pietyzmem zrozumiałym, z pamięcią o ojczyźnie i pokoleniach przyszłych, gromadził pamiątki po Adamie, dziś dostępne dla wszystkich. Dora Wł. M-a od lat dawnych gromadzi rodaków przebywających w Paryżu. W r. 1908 obchodzono uroczyście w Paryżu siedmdziesiątą rocznicę urodzin M-a.

Mïcler (Mizler, Mitzler) Wawrzyniec wydoskonalonych przez oba narody umiejętno-de Ko loi f, znakomity drukarz i wydawca polski ściach zasięgać wiadomości, w one pilney wglą-(* 25 lip. 1718 w Anspach—-J- 8 maja 1778 w War- dać i w swoy pożytek obracać. Przeto żadnego szawie), historyograf Augusta III, muzyk i le- prawie w całey Europie Państwa nie nay-karz zasłużony, „filozofii i medycyny doktór, duiem, gdzieby miesięczne pisma, abo osobliwe historyi Rzpltej pisarz, różnych Akademii cu- o umięiętnościaeh wiadomości na każdy mie-dzoziemskich towarzysz, J. K. Mości Kousil“— siąc wydawane nie były, które nietylko w uo-jak sam się tytułował. Po ukończeniu uuiwers. wowyszłyeh xięgach i wynalazkach cudzo-w Lipsku (1834), poświęcił się początkowo lite- ziemskich upewniaią, ale też swych rodakow raturze muzycznej niemieckiej. Z zakresu tego uczone dzieła świata wiadome czyuią. Polska ogłosił „Anfangsgrüude d. Generalbasses aus dotychczas (nie wiem dla iakiey czasów prze-d. Natur“ (Lipsk 1739), „Sammlung auserlese- ciwuości) Pism tych miesięcznych mieć nietno-ner moralischer Oden zum Nutzen d. Liebha- gła. Cudzoziemcy małą zawsze wiadomość ber Claviers componirt“, oraz w 1, 1739 — 57 o Naukach w Polszczę miewali, a Polacy ieszcze redagował „Musikalische Bibliothek“. Wezwany mnieyszą o Naukach i uczonych dziełach Cu-w r. 1743 przez Jana Małachowskiego, kanele- dzoziemców. Starałem się naprzód w dziejach rza w. kor., do Polski na nauczyciela do naj- uczonych Królestwa Polskiego abo in Actis lit-starszego jego syna, przebył lat kilka na nau- terariis Regni Poloniae zasłać obcym narodom czycielce w Polsce, poczem poświęcił się me- wiadomość o stanie nauk i umiejętności w Pol-dycynie, uzyskał w Erfurcie (1747) godność d-ra szcze, a to łacińskim ięzykiem, aby wszędzie medycyny i rozpoczął wykonawstwo w Warszawie, zrozumianym był; dopiero kiedy szczególnie Po-Lekarz nadworny Augusta III, zabiegał koło lakom o teraznieyszym wydoskonaleniu nauk rozpowszechnienia i podniesienia nauk lekar- w cudzych kraiach wiadomość dać muszę, oy-skich w Polsce. Za staraniem Jana Małachow- czysta do tego mowa naysposobnieysza być się skiego uzyskał od Augusta III przywilej (5 gr. zdała, aby stąd nietylko uczeni, lecz i mniey 1752 wydany) na założenie kollegium lekar- w naukach biegli ludzie pożytek mieć mogli, skiego w Warszawie, dla poparcia tej myśli Cel i koniec mey pracy iest o tych wszystkich wydał nawet broszurę „Consultatio de neces- naukach i umięiętnościaeh traktować, które do sitate eollegii medici auctoritate Regia Varsa- uszczęśliwienia doczesnego życia tego pomocne viae erigendi“ (Warsz. 1752), lecz cały projekt być mogą“. W r. 1758 wyszły tylko 2 zeszyty rozchwiał się, wskutek nie zatwierdzenia go „Nowych wiadomości“, w r. 1759 również 2, przez sejm. Wówczas M. przerzucił się do dru- w r. 1760—4, w r. 1761 po wydaniu 2-u ze-karstwa i w tej dziedzinie najbardziej przysłużył szytów pismo przerwano. Niezrażony tern nie-się, założywszy w Warszawie pierwsze w Pol- powodzeniem, rzucił się M. do wydawania w sce naukowe czasopismo peryodyczne polskie, jednym zbiorze wszystkich kronikarzy polskich oraz podejmując własnym kosztem cały szereg i obcych o Polsce piszących, których dzieła wydawnictw. Początkowo jął wydawać w jęz. już podówczas do rzadkości się zaliczały. Tak niemieckim „Warschauer Bibliothek d. gründli- powstał rzadki już dziś zbiór pięciotomowy che Nachrichten v. verschiedenen Büchern u. „Historiarum Poloniae et M. D. Lithuaniae Schriften“ (1754 — 1755, wszystkiego wyszło scriptorum quotquot ab initio reipublicae Polo-str. 332 i rejestru kart 6), gdy zaś po wydaniu nae ad nostra usque tempora extant omnium 4-ch zeszytów nie znalazło pokupu, rozpoczął Collectio magna ordine chronologico digesta ob inne, kwartalne, po łacinie p. n. „Acta littera- exemplarium raritatem iterum typis exscripto-ria Regni Poloniae et M. D. Lithuaniae“ (1755— rum suppeditante celeberrima bibliotheca Za-1756), zawierające, jak i poprzednie, krytyki lusciana“ (Warsz. 1761 — 1777), przerwany dzieł nowych, wiadomości bibliograficzne, ży- wskutek śmierci wydawcy i zmarnowany przez ciorysy sławnych Polaków i gdzieniegdzie roz- wdowę. Jednocześnie upadła wielka drukarnia prawki z dziedziny nauk przyrodniczych i le- M-a w Warszawie, która w połowie w. XVIII karskich. Skoro i to przedsięwzięcie upadło, należała do rzędu naj czynni ej szych w Polsce, niezrażony M. spróbował wypawać pismo nau- Druki Mitzlerowskie nie są wolne od niepopra-kowe polskie „Nowe wiadomości ekonomiczne wności i nie mają jeszcze nastającego w la-/ Y uczone, ąlbo Magazyn wszystkich nauk do tach następnych pięknego wyglądu zewnętrz-szczęśliwego życia ludzkiego potrzebnych“ nego, dowodzą jednak staranności drukarskiej (1758—1761), zaopatrzywszy je w następującą i dbałości o trwałość. W uznaniu tylu zasług charakterystyczną przedmowę (16 paźdz. 1758 M-a. August III mianował go historyografem datowaną): „Nowe ci dzieło ofiaruję łaskawy nadwornym, a Stanisław August nadał mu w Czytelniku, które jedynie dla rozszerzenia Nauk r. 1764 szlachectwo. B-p Józef Załuski, wielki w Polszczę odemnie znowu podięte i wypraco- przyjaciel M-a, powierzał mu przedrukowywa-jest. Nauki aby w państwach kwitnęły nie swych skarbów rękopiśmiennych, a T-stwa należycie, niedość na tym, iż się wielka część naukowe zagraniczne mianowały go swym obywatelów o nabycie onych stara, lecz nadto i członkiem. —Por.: J. Lelewel „Bibliograficznych trzeba doskonałey o nowo wynalezionych lub i ksiąg dwoje“ (Wilno 1823).    Ę Chw-

wane

Cz. St.

Cz. St,

Cz. St.

A-

adz.

E. Chw.

Microchera albocoronata, ob. Kolibry.

Micrococcus, ob. Bakterye i ziarniaki.

Microglossns,rodzaj ptaków łażących (Zy-godactilis Scansores) z rodziny papug (Psit-taci). Dziób b. duży, dłuższy, uiż wysoki, wyraźnie karbowany; woskówka opierzona; policzki nagie; ogon zaokrąglony, o połowę krótszy od skrzydeł; lotki czwarta i piąta najdłuższe; pióra wydłużone na czubie —wstęgowate. Jedyny gatunek tego rodzaju. M. aterrimus — upierzenie szarawo-czarne; nogi i dziób czarne; nagie policzki koloru mięsnego. Długość 60—80 cm.; diugość skrzydeł 30—40 cm., ogona 20 - 27 cm. Rozpowszechniony na północnych wybrzeżach Australii, w N. Gwinei i na wyspach Aru.

Microlepidoptera, ob. Motyle.

Micropterus, rodzaj kaczek, zamieszkujących Amerykę południową w okolicy Ziemi Ognistej. M. odznacza się krótkością skrzydeł, niekiedy niezdolnych nawet do utrzymania ciężaru ciała zwłaszcza osobników dojrzałych, znakomicie jednak pomagają one w pływaniu. Stosunkowo silna budowa, kształt dzioba, zrogowaciałego u nasady, jaskrawo-żółta lub pomarańezowo-czerwoua, barwa dolnej połowy jego oraz szary odcień przeważający w upierzeniu czynią M. podonym nieco do gęsi, z drugiej znów strony inne cechy zbliżają go do Futigulinae. — Gniazda zakłada na ziemi pod krzakami; samica znosi 4—5 jaj. Znane są dwa gatunki: M. cine-reus i miejszy M. patachonicus.

Micropyle (Przepust pletnuiczy), ob. Jajko.

Microst.midae rodzina robaków z rzędu wirów (Ttirbellaria). Rozdzielnopłciowe, jądra zbite, ciało jednostajnie orzęsione. Najbardziej pospolity gatunek M. lineare.

M.cza (Mitschaj, berb: Na tarczy 4-dziel-nej, w polach I i IV czerwonych—lew srebrny wspięty, w II i III czerwonych — po 5 pasów srebrnych lewo-ukośnych. Nad tarczą dwa hełmy ukoronowane: w I—pół lwa srebrnego, w II—trzy pióra strusie, srebrne między czerwo-nemi. Labry czerwono-srebrne. Nadany w Ga-licyi r. 1810.

Miczrnan, ob. Midshipman.

Miczuńskie a. M i c i u ń s k i e ss-two niegrod. w wojew. i pow. Trockim. Według spisów podskarbińskich z r. 1766 składało się z wsi: Miciuny i Wiluniszki, które wówczas posiadali Piotr i Anna Pietraszewiczowie, opłacając kwarty złp. 52 gr. 15, a hiberuy złp. 10. . • .

Miczyński Sebastyan, dr filozofii, akademik krakowski, wierszopis i statysta, głośny przeciwnik starozakouuych w Polsce, w pierwszej połowie w. XVII. Wydał: „Zwierciadło Korony polskiej, urazy ciężkie i utrapienia wielkie, które ponosi od żydów wyrażające“ (Kraków bez roku, dwa wydania; trzecie tamże 1618; czwarte 1648). Ciekawa ta praca wymienia kupców starozakouuych znaczniejszych i daje wyobrażenie o porządku ówczasowym w handlu polskim. Jest autorem wiersza: „Syn-charmena Syna Bożego Narodzenie“ (Kraków 1626); „Eucomiastica Apollina Sarmackiego z Chrystusem narodzonym rozmawiającego“ (b. m. dr. i r.). Oba w większej części przyswojeue z Czeruiewskiego Jana podobnych dziełek; mógł i sam M. wcale nieźle pisać wiersze, jak tego dowodzą inne „Krakowskie godowe rymy na wesele Giebułtowskiego*⁴ (Kraków 1627); „Nagrobki dla Krzysztofa Paca“ (Wilno 1611), „Żałosne z światem pożegnanie Jadwigi Postękal-skiej“ (Kraków 1622) i w. in. Po łacinie wydał: „Tiliciomnema piis manibus Petri Tylicii Episc. Crac.“ (tamże 1616 mowa na pogrzebie b-pa Tylickiego, opis życia); „Zboroviomnema encomiasticum Martini Zborowii a Rytwiany laudatio funebris“ (tamże b. roku. Z mowy tej dowiadujemy się, że M. wiele był winien domowi Zborowskich).

Midas król frygijski, syn Gordiosa i Kybeli, według podania miał pierwotnie być królem Brygów w Macedonii, hodowców róż, a stamtąd przeniósł się do Erygii. Rzecznik czci Dionizyosa na swe życzenie otrzymał od tego boga władzę przemieniania wszystkiego, czego dotknie, w złoto; dopiero gdy wszelki pokarm zamieuiał mu się pod ręką w kruszec szlachetny, w obawie śmierci głodowej, błagał boga o zwolnienie go od tego daru, uzyskał zaś spełnienie swej nowej prośby po wykąpaniu się w rz. Paktolos, która od tego czasu zawiera złoto. Inny mit opowiada, że M. stawiając grę Pana na piszczałce wyżej od gry Apolloua na cytrze, ściągnął na siebie gniew boga, który go obdarzył ośle-mi uszami („uszy Midasa“). Ukrywając odtąd swe uszy pod czapką, zwierzył M. swą tajemnicę cyrulikowi, który jednak nie zdolny jej utrzymać, wyszeptał ją do jamy; z jamy wyrosła trzcina, która tajemnicę wyjawiała każdemu przechodniowi. Bogactwo M-a było u Greków przysłowiowe. Por.: St. Ciszewski „Bajka o Midasowych uszach" (Kraków 1899, Akad. Umiej.).

Middelburg 1) okrąg w płn.-wsch. części Kaplandyi, 5755 klin. kw. i około 10 000 m-ców (w tem około 4000 europejczyków), w dolinie rz. Rybiej, opasanej zewsząd wysokiemi, śniegiem pokryteini górami. Nadaje się do hodowli bydła, która jest rozwinięta. Stolicą okręgu jest m. M. (około 2000 m-ców), st. kolei łączącej Port Elżbiety z krajem Beczuanów i Orunią. 2) okrąg w Transwaalu, 15710 kim. kw., około 12000 m-ców (5000 tubylców, 7000 europejczyków), urodzajuy, w doskonałe pastwiska obfitujący; pokłady liczne węgła, rudy żelaznej i miedzi. Stolica okręgu tegoż imienia, na linii kol. Loureuço Marquez-Pretoria.

Middelburg, miasto główne prow. Zelandyi (Hollaudya), na w. Walcheren, st. dr. żel. Roo-seudaal-Vlissiugen. Starożytue i ciekawe gmachy: ratusz w stylu późuego gotyku (wzniósł go 1468 Karol Śmiały), ozdobiony 25 poinuika-

Niegdyś M. prowadził handel rozległy z Indyami i wogóle ze Wschodem. Dziś tylko handel wewnętrzny i rozwój przemysłu bawełnianego przedstawiają się dość poważne. Teatr, gimnazyum szkoła wyższa miejska, seminaryum nauczycielskie, biblioteka, Zelandzie T-stwo Naukowe i dwa T-stwa przyrodnicze. Za czasów francuskich M.

M. Ko.

Dr J. P.

nadto zagranicą, r. 1839 przydzielony do katedry zoologii w Kijowie; r. 1840 uczestniczył w wyprawie Baera do Laponii; r. 1843 — 4 odbył, z polecenia Akad. Nauk, podróż po Sybe-ryi; r. 1850 członek Akademii; r. 1867—70 towarzyszył wielkim książętom w podróży po m. Białem, gdzie ważne poczynił spostrzeżenia nad golfstreamem na wschód od przyl. Północnego. Pracował naukowo nad rolnictwem oraz hodowlą bydła i koni. Dzieła główniejsze: „D. Golfstrom ostwärts vom Nordkap“ (1871); “Reise in den äussersten Norden u. Osten Sibiriens..“

M. Ab.

M. Ko.

mi hrabiów Hollandyi i ich żon, w ratuszu muzeum miejskie; Opactwo Maryi, dawniej klasztor słynny, obecnie siedziba władz; t. zw. Kościół nowy z grobowcami marmurowemi J. i K. Evertsenôw. R. 1903 — 19 002 rn-ców.

było stolicą dep. uść Skaldy.

Middeldorpf Albrecht Teodor (* we Wrocławiu 3 lip. 1824 —f 29 lip. 1868, t-że) chirurg znakomity. Do nauk lekarskich przykładał się w mieście rodziunem i w Berlinie (1842—46), gdzie po obronieniu rozpr. „Disqui-sitio de glandulis BruDnianis“ dyplom doktorski osiągnął. Następnie rok był asystentem Purkyniego (ob.), poczem czas dłuższy przebywał w Wiedniu i Paryżu. Powróciwszy w r. 1849 do Wrocławia, został asystentem kliniki chirurgicznej, w r. 1852 docentem pryw. chirurgii, w r. 1854 profesorem nadzw. chirurgii i chorób ocznych, a wkrótce potem chirurgiem naczelnym szpitala Wsz. Świętych, nakoniec w r. 1856 otrzymał katedrę zwycz. i klinikę chirurgiczną. W r. 1859 mianowano go członkiem kolegium lekarskiego prow. Śląska. W r. 1864 był czynny w szpitalach pruskich w Szleswigu, w r. 1866 jako lekarz generalny uczestniczył w wojnie Prus przeciw Austryi. Umarł w sile wieku wskutek przedziurawienia kiszki.—M. był profesorem wzorowym, chirurgiem nadzwyczaj biegłym i pomysłowym, zasługą zaś jego główną jest przystosowanie galwanokaustyki (ob.) do chirurgii, co umożliwił dopiero szereg narzędzi wynalezionych przez niego, oraz opracowanie wskazań do posługiwania się niemi; opisał to w dziele „D. Galwanokaustik, ein Beitrag z. operat. Medicin“ (Wrocław 1854 z 4 tab.) i w „Abrégé de la galvanocaustie“ (t-że 1864). Będąc w r. 1856 w Paryżu, otrzymał za wynalazek swój od Akad. umiejętności nagrodę Mon-thyona oraz medal od komisyi nagród za postęp w elektryczności. Z pośród innych prac jego na przytoczenie zasługują: „Beiträge zur Lehre v. d. Kuochenbrüchen“ (Wrocław 1853, z 5 tab.); „De polypis oesophagi atque de tu-more ejus generis primo prospéré exstirpato commeutatio“ (t-że 1867 z 4 tab.); ,,Sur une nouvelle forme de luxation de l’épaule; luxation en l’air“ (w „Clinique européenne“ 1859) i „D. percutané Umstechung d. Arterien“ (w „Abbandl. d. schles. Gesellsch. f. Vaterland. Cultur“ 1861). — Por.: „Archiv f. klin. Chirurgie“ (1869, X, 397) i „Allgein. Deutsche Biogr.“ (XXI, 798).

Middendorf A le ksader, przyrodnik ros-syjski (* 1815 w Peterburgu —f 1894). R. 1837 zdał doktorat lekarski w Dorpacie, uczył się

(1847; po ros. w 2 tom. 1860—69).

Middlesbourg, miasto nadmorskie Anglii, tworzące hrabstwo oddzielne, w Yorkshire, przy uściu rz. Tees. M. powstało dopiero w r. 1830 po odkryciu w tych okolicach bogatych pokładów żelaza, rozwijało się nadzwyczaj szybko: r. 1871 było 39,563 m-ców, r. 1901—91302. Wiele gmachów pięknych: kilka kościołów (zwłaszcza piękną jest katedra), ratusz w stylu gotyckim (r. 1889), giełda walorów w stylu włoskim (1866 —1868), Izba handlowa, teatr, urząd celny. Park piękny ofiarowany miastu przez Bolckowa, któremu postawiono tu pomnik. Pomnik John Vaughana, założyciela wielkich stalowni. Wielkie piece żelazne i stalownie (5067 rob., r. 1901), warsztaty okrętowe (2467 rob.), fabryki maszyn (3902 rob.), fabryki chemiczne, warzelnie soli. Doki tutejsze mogą pomieścić statki objętości 3000 ton. Wartość wywozu, który od r. 1899 zmniejszył się znacznie, wynosiła r. 1903 4 623 315 f. st. (w tern surowcu, wyrobów żelaznych i stalowych na sumę 2 900 000 f. st.). Dowożą głównie rudę żelazną (1 371 598 f. st.). Siedziba biskupa rz.-katolickiego.

Middlesex. najmniejsze po Rutlandzie z hrabstw angielskich, ale b. ważne, między hr. Hertford, Essex, Surrey, Kent i Buckingham; 734 kim. kw. (13.3 mil. kw.) powierzchni; w r. 1891 licżyło 542 894 m-ców (z włączouemi w r. 1888 do hr. Londyńskiego okolicami 3 251 671), a w r. 1900 —792 314 m-ców. Połudn.-zachodnia część hrabstwa jest niziną urodzajną, północna górzysta. Szereg wzgórzy pod Hampstead (134 m.) chroni Londyn od wiatrów północnych; drugi rząd pagóków ciągnie się na granicy Hertfordu a między nimi odosobniony Harrow Hill. Temizaijej dopływy: Colne i Lea, oraz kanały: Graud Junction, Paddington i Regenta zraszają doskonale M. Klimat wilgotny i b. zmienny. Rolnictwo, zwłaszcza ogrodnictwo i hodowla bydła są głównem zatrudnieniem mieszkańców, żyjących ze stolicy. Z całego obszaru hrabstwa 17.6$ ziemi jest pod uprawą roli (szkółki owocowe, ogrody warzywne i kwiatowe), 44.5$ zajmują pastwiska, 1.4$ lasy. Bydła w r. 1890 było: 21358 owiec, 20 878 bydła rogatego, 11667 świń. Przemysł nieznaczny. Stolicą M. jest Brentford, pozostałe miasta (Uxbridge, Acton, Twickenham, Harrow-

1006

Middleton, m-to—Midi, Pic du, szczyty w Pirenejach.

;;;

on the-Hill, Hounslow, Finchby i in.) stały się przeważnie przedmieściami Londynu.—M. było niegdyś samodzielnem państwem przez Auglo-sasów założonem, później zupełnie upadło. . * .

Middleton, miasto fabryczne w Anglii, w hr. Lancashire, 8 kim. od Manchesteru. Kościół stary, fabryki walwetu i wyrobów bawełniano-jedwabnych, farbiarnie, drukarnie katunów, odlewnie, fabryki chemiczne, kopalnie węgla.

M. Ko.

M-ców 25 178 (1901).

Middleton Ryszard (Ricardus de Media vil la), filozof scholastyczny angielski w. XIII (f ok. 1 300), kształcił się w Oxfor-dzie i Paryżu i uzyskał przezwisko doctor so-lidus, fundatissimus, copiosus. Celował w wyjaśnianiu cennych tekstów i hołdował nomi-nalizmowi skrajnemu. Wśród przypisywanych mu dziel za niewątpliwe uchodzić mogą: „Com-mentaria super quatuor libros Sententiarum“ (Wenecya 1489—1509 i Brescia 1591, 4 tom., in fol.); „Quodlibeta theologica“ (Wenecya 1507, 1509 Paryż 1510, 1529); „Abstractiones et alia sophismata“ (rękopis w Brugii).

Middleton Tomasz, dramaturg angielski (* ok. 1570 w Londynie — f 1627 w Ne-wington Butts). Przykładał się do prawa w Gray’s lun, rychło jednak poświęcił się całkowicie sztuce dramatycznej. Pisał wiele, częstokroć wspólnie z Rowleyem i Dekkerem. Z jego utworów najlepsze są komedye, np. „A trick to catch the old one“; „The fainily of love“. W sztukach treści poważnej widoczny silny wpływ Szekspira (np. „The witch“ jest poniekąd naśladowaniem lady Macbeth). Prace M-a wydał najprzód Dyce (Londyn 1840, 5 t.), później von Bullen (tamże 1886, 8 t.). Wybór prac, wraz z zajmującym szkicem o M., wydrukował A. E. Swinburne w „Mermaid Sériés“ (Londyn 1887 — 1904, 2 t.). Por.: Benguerel „Thomas M.“ (Ilzeld 1870); R. Fischer „T. M.“ (w „Festschrift zum 8 Neuphilologen-Tage“ Wiedeń 1898); H. Juny „M’s Verhältnis zu

M. Ko.

adz.

Shakespeare“ (Lipsk 1909).

Middleton Conyers, teolog i historyk angielski (* 1682 — f 1750). autor świetnej biografii Cycerona (1741) i dzieła o religji Rzymian, które wywołało swego czasu polemiki namiętne.

Middletown, nazwa kilku miast w płnc.-amerykańskich Stanach: 1) Stolica hr. Middlesexw st. Connecticut, węzłowy punkt kolei żel., uniwersytet z biblioteką (64 000 t.), muzeum, ob-serwatoryum, seminaryum anglikańskie, wielki dom dla obłąkanych, fabryki kół, wyrobów galanteryjnych i maszyn do szycia. M-ców 9 584 (1900). 2) M. w hr. Orange, st. New-York, węzłowy punkt kolei żel., fabryki kos, strzał, narzędzi rolniczych, oraz szpital państwowy dla chorych umysłowo. M-ców 14 522 (1900). 3) Stolica hr. Buttler st. Ohio, nad rz. Miami i kanałem Miami, węzłowy punkt kolei żel., wyrób papieru, młyny. M-ców 9 215 (1900). 4)

adz.

M. w hr. Delfin, Pensylwania; tartaki, zakłady żelazne. M-ców 5 608 m. (1900).

Midhad pasza, mąż stanu turecki (* 1822 — f 8 maja 1884), przywódca stronnictwa, które |jplg powstawszy r. 1860, przybrało nazwę młodo- ilfll tureckiego i dążyło do zmian w Turcyi w du- j chu europejskim. Otrzymawszy dobre wy- | kształcenie szkolne, wstąpił r. 1839 na służbę f w Ruszczuku, wyróżniając się zdolnościami, § Zwrócił na niego uwagę znany mąż stanu tu-1 recki Fuad pasza, za którego przyczynieniem j

się M-a r. 1864 wyniesiono na urząd gen. gu- i........

bernatora nowoutworzonej prowincyi naddunaj-|j| skiej, późniejszej Bulgaryi. W r. 1871 odwo-łany do Konstantynopola, co przypisywano in- Spił trygom ówczesnego posła rossyjskiego w Tur-lll cyi, hr. Ignatiewa, został mianowany ministrem p robót publicznych. W r. 1872 otrzymał go-g duośó wielkiego wezyra, ale piastował ją tylko '$Sm dwa miesiące. W maju r. 1876 ponownie po-fil wołany do gabinetu jako minister bez portfelu, |1||| stanął na czele ruchu, dążącego do ograniczę- I nia władzy sułtana, przyczem znajdował po-1 parcie w Anglii i występował wrogo względem | Rossyi. Przy jego najbliższym udziale dokonano I obalenia sułtana Abdul Azisa i wprowadzenia na | tron Murada V. Gdy ten wkrótce umarł w obłą-g kaniu, a sułtanem został brat jego A bul Hamid I II (29 sierpnia 1876), ten d. 22 grudn. miano- | wał M. wielkim wezyrem. Niezwłocznie po objęciu tego urzędu M. zniewolił Abdul HamidaIpl do ogłoszenia konstytucyi, zapewniającej wszy-stkim poddanym tureckim równouprawuienie. || Parlament turecki, zwołany na podstawie kon-gpff stytucyi, zebrał się w marcu, i po odbybiu dwuch "||ć sesyi przestał być zwoływanym. Jeszcze przed- i|pgi tem, w d. 5 lutego, M. został obalony przez in- spąg trygę pałacową i wygnany. W r. 1878 M. ilp|| otrzymał pozwolenie na powrót i mianowany i gen. gubernatorem Syryi, później Smyrny. |||jf Wkrótce wpadł w niełaskę. Z rozkazu Abdul Hamida uwięziony i przywieziony do Konstantynopola, był oskarżony o udział w zabójstwie Abdul Azisa i osądzony z 8 współoskar- f§|§| żonyini na śmierć. Ułaskawiony, otrzymał do- plil żywotnie wygnanie do Teifu w Arabii, gdzie życie zakończył. Wydał: „La Turquie, son iïïjjj-passé, son avenir“ (1878), tu wykazywał ko- 1 nieczność reform konstytucyjnych w Turcyi, 1 i dowodził, że przeobrażeniu się w duchu po- |ptf stępowym stale stoi na przeszkodzie polityka mocarstw europejskich, zwłaszcza Rossyi. — | Bib!.: Léouzon Le Duc „M. P.“ (Paryż 1877); jiüsi Brunswick „La vérité sur M. P.“ (Paryż 1877).

Midi, Canal du, ob.Langwedocki kanał. g

Midi, Pic du, nazwa kilku szczytów w Pi- | renejach franc.: 1) Pic du M. d’Ossau w | dep. Dolnych Pirenejów na płd. od Eaux-Chau- | des, 2 885 m. nad poz. m., trudny do zdobycia wskutek położenia izolowanego i stromym zboczy; 2) Pic du M. de Bigorrew dep. Pirenejów Górnych, 2 877 m. nad poz. m., z ob-

M. Ko.

T, R.

io:

hA

H . erwatoryum astronoraicznem, często zwiedzany czerpali swój materyał z owych M-ów auom-ila swych widoków pięknych i dostępu łatwe-    mowych, jak np. „M. Lekach Tob“ również do

Pięcioksięgu i 5-u t. zw. rodałów Tobiasza ben Eliezera z Kastoryi w Bulgaryi (koniec w. XI): „M. Seche! Tob“ również do Pięcioksięgu Me-nachema ben Salomona z Rzymu (w. XII) i t. d. Jedyna kompletca i krytyczna monografia o literaturze M., jej strukturze i powstaniu, to Zuuz „Die gottesdienstlichen Vorträge d. Juden“ (Berlin 1832; wyd. 2-e Fr. n. M. 1892). —Por. także „Jewish Encycl.“ s. v. (VIII, 548 — 580).

O.

adz.

| Midian, prowincya, ob. M a d y a n.

I MidigO, ob. M e di g o.

j§ Mid Lothian (E d i n b u r g s h i r e), hrabstwo Jy Szkocyi połudu, graniczy na płn. z Firth of äSsl'orth i zajmuje 951 kim. kw. powierzchni 17.3 mil kw.); w r. 1901 liczyło 488 796 Jin-eów (230 455 mężcz. i 258 341 kobiet). Dwa jlfrzędy wzgórzy (Moorfoot Hills 651 m. i Pent-|If|IS|land Hills 561 m.) przerzynają hrabstwo, zro-zone rzekami niespławnemi: Almond, Water f Leith i Esk. Rolnictwo na wysokim stopniu !§§|’j- rozwoju (39$ ziemi pod rolą, 21$ pastwisk, jjfljpl4,2 $ lasów), rozwinięta hodowla bydła; ob-:'D||fite pokłady węgla kamiennego (982 721 ton.), Ifżelaza (72 295 t. rudy żel.), grafitu, gliny i pia-jjfskowca. Przemysł wielostronny, zwłaszcza fa-||bryki papieru, maszyn, szkła, odlewnie, wyliroby gumowe, piwa, mydła i w. in. Stolicą Üjest Edymburg (ob.).    . • .

mm

■ :-r

Dr S. P.

Midshipman w marynarce wojennej angielskiej i pł.-amerykańskiej nazwa kadetów, którym dyscyplina okrętowa wskazuje miejsce między masztem wielkim i krzyżowym.

Z Miechowa Maciej, ob. Miechowita. Miechowici, ob. Kanonicy regularni. Miechowicz Franciszek, matematyk i budowniczy (* 1783 na Wołyniu —f 25 lut. 1852 w Żytomierzu). Kształcił się w Krzemieńcu i czas jakiś był geometrą prywatnym. Czacki, fUf! Midnaptir, miasto w hinduskiej prow. Burd- zakładając liceum, powołał M. na stanowisko ł®§ wan, nawiedzane często przez gorączkę żółtą i cho- pom. dyrektora szkoły mechaników i profesora Mllerę — 33 600 m-ców zajmujących się głównie matematyki, fizyki i rysunków; nadto z polece-|f hodowlą ryżu. bawełny, zboża i lnu, oraz han- nia Czecha prowadził obserwacye meteorologii- dlem indygiem. Przędzalnie jedwabiu. Obwód M. giczne. Po dodatkowych, na koszt liceum nau-[| ciągnie się między Czota Nagpurą na zachodzie kach (1816 —1821) w Szkole politechnicznej w Ü i Hougli na wschodzie; 13 161 kim. kw., Paryżu oraz w Anglii, objął w liceum katedrę \ißM zgórą 2 500 000 m-ców. Równina północna mechaniki, pełniąc nadto obowiązki dyrektora !iL jest uboga i mało zadrzewiona, część zacho- szkoły mechaników i budowniczego przy liceum. p§ dnia przedstawia się b. malowniczo, ale jest Po przeniesieniu liceum do Kijowa i przekształ-H b. słabo zaludniona. Najgęściej zaludniona i uaj- ceniu ua uniwersytet, 1834—39 był profeso-| bardziej cywilizowana jest część środkowa. Do rem geometryi wykreślnej, budownictwa i mell Hougli wpada kilka rzek, połączonych kaua- chaniki oraz architektem przy okręgu nauko-IÜ łami Midnapurskim, ulubardaackim i tidal- wym. Zostawił bardzo cenne dzieło: „Teorya skim.    M K"- machin do łatwego ich wyrachowania zastoso-

Midrasz (hebr. od czas. drsz badać, obja- wana“ (Krzemieniec 1827, również Warszawa śniać). Pierwotne znaczenie M. = „badanie“, 1828, str. 94). Życiorys „Bibl. Warsz.“, 1853, przyczem rozumie się zarównie badanie teore- t. IV, str. 571.

|||| tyczne, studyowanie, jak też wykład, objaśnieni nie. Później M. oznacza głównie badanie tek-ilp stu Pisma św., przeważnie w kierunku homile-i||S    stąd Beth ha Midrasz, uczelnia, w

której wykładają zakon, i Darszan — kaznodzieja. Objaśnienia te homiletyczne, pochodzące iipt głównie z epoki talmudycznej, a więc z w. I —

Hg V, później zebrano i zredagowano w dziełach Mili midraszowych (redakcya ich pochodzi z czasów |pl| potalmudycznych), z których najważniejsze są:

; - . „M. Rabba“ (M. wielki) do Pięcioksięgu, którego llfli pojedyncze 5 części pochodzą z okresów rozmai-1181- tych (najstarsze części to Genesis rabba i Le-i||g viticus rabba); „M. Tanchuma“ również do Pię-' cioksięgu, mający swoją nazwę od mniemanego redaktora, amoraity Tanchuma bar Abba (żył w końcu w. IV w Palestynie); „Pesikta“ ho-1111} milje na wybitniejsze soboty i święta i t. d.

| Wszystkie te M. są to dzieła anonimowe, zbio- \ rodzenia zostaje magistrem na wydziale „arty-Igssi rowe,    których epokę i ojczyznę można poznać    stów“ (filozofii). R.    nast. opuszcza    Kraków i u-

llllf tylko    drogą krytyki literackiej. Istnieją nato-    daje się za granicę.    Kształcił się    w uniwersy-

I miast    prócz tego M*-e znanych autorów, którzy    tetach niemieckich    i włoskich, w    Pradze, Flo-

adz.

A • łi*

Miechowita czyli Maciej z Miechowa, kronikarz polski i kontynuator Długosza, dr medycyny i sztuk wyzwolonych, prof. i rektor uniw. krakowskiego (* 1457 w Miechowie), syn ubogiego mieszczanina Stanisława, zajmującego się uprawą ziemi. I sam M. byłby zapewne to samo czynił, lecz nieznane nam wypadki na inną wprowadziły go drogę. Początkowo kształcił się może w Miechowie, ale już jako 16-letni chłopiec przybywa do Krakowa i w r. 1473 w półroczu letniem, po opłaceniu 8 groszy wpisowego, wciągnięty zostaje w Album studiosorum wszechnicy. Uczy się przedewszystkiem filozofii Arystotelesa i nauk przyrodniczych, wkońcu jednak poświęca się w zupełności naukom lekarskim. Już w r. 1476 w półroczu letniem za dziekanatu Macieja z Szydłowa otrzymuje stopień bakałarza, a w r. 1479 koło Bożego Na-

rencyi, Padwie, także w Mirandoli. Wraca już jako doktór medycyny, ale gdzie tę godność uzyskał nie wiadomo, wielu pisarzy podaje Padwę. Miał powrócić r. 1485, ale co do daty tej są wątpliwości, a data to ważna ze względu na pracę jego kronikarską późniejszą, bo od niej zależy, jako od terminu a quo, kiedy tę pracę M. rozpoczął. Jeden z ostatnich autorów piszących o M-cie przyjmuje r. 1485, wątpliwość co do tej daty wyraził dr F. Papée w r. 1894 („Kwart, hist.“; 1894recenzya pracy Borzemskie-go: „Kronika Miechowity“). Po powrocie do Krakowa został M. profesorem wszechnicy: „Liber diligentiarum“ pod r. 1500 wymienia go jako wykładającego medycynę, aż do r. 1505. Odtąd nie porzuca już Krakowa, tylko w r. 1499 wyjeżdża do Rzymu na odpust jubileuszowy ogłoszony przez Aleksandra VI i w r. 1504 jako poseł do Budy. WTtedy, gdy jeździł na jubileusz do Rzymu (1499), o mało co nie został niewolnikiem Turków, którzy podówczas zniszczyli Włochy północne; do Polski przez arcyb. gnieźn. Andrzeja Różę dotarła nawet wiadomość, że popadł w niewolę. O działalności M-ty jako profesora nie wiadomo, czy nauczał kiedy w wydziale „artystów“, wiemy tylko, że wykładał „Thegni Galeni“. Ale za to znaczenie jego osoby i jego zdolności, zwłaszcza administracyjne, odbiły się bardzo wybitnie na stanowisku M-ty jako rektora wszechnicy jagiellońskiej. A był rektorem przez 9 półroczy uniwersyteckich ogółem: r. 1501—2, 1505-6, 1507 — 8 w półroczu zimowem, r. 1511 — 12 przez i zimowe i letnie, r. 1517—18 w zimowem i roku 1518 —19 znowu cały rok, czyli 3 półrocza bez przerwy. Prócz tego był dwukrotnie, a raczej przez dwa lata, w r. 1507 i r. 1508 podkanclerzym uniwersytetu czyli zastępcą kanclerza. Jak wiadomo, kanclerzem wszechnicy był od chwili jej odnowienia w r. 1400 każdorazowy biskup krakowski, aż do śmierci. Za czasów M-ty był nim Jan Konarski, z którym M. w wielkiej pozostawał przyjaźni. Jako rektor uchwycił M. w silne ręce cały zarząd uniwersytetu. Zaprowadzał ład i porządek, a wszelkie statuty z czasów jego .rektoratu mają znaczenie doniosłe dla dziejów uniwersyteckich, bo urządzają ustrój wszechnicy. M. znosi stroj-ność w ubiorach profesorów, w r. 1507—8 przeprowadza uchwałę znoszącą uczestniczenie profesorów w pogrzebach, nabożeństwach żałobnych i inn. występach publicznych, a przez to nie odrywającą ich od wykładów; w r. 1512 usuwa na pewien czas uczty promocyjne, by pieniądze na ten cel wydawane szły na cele korzystne dla uniwersytetu. Od b-pa Konarskiego otrzymał dla uniwersytetu przywilej, na którego mocy mógł zabierać spadki pewnych duchownych, zmarłych bez testamentu na rzecz wszechnicy. Przez to zdołał M. uratować cały moc kolegiatur mniejszych, a ponadto b-p własnym kosztem odnowił i ozdobił dom tych kol-

legiatów mniejszych. W listdp. r. 1512 otrzymał M. od b-pa Konarskiego władzę nadzwyczajną celem poskromienia nadużyć i nieporządków w gronie uniwersyteckiem. Jeszcze w czerwcu r. 1488 obowiązuje się M. płacić do skarbu nniwersytetu 3 fł. rocznie. I ta jego zabiegli-wość o dobro wszechnicy rośnie ciągle, a to ' głównie jako rektora i lekarza. W r. 1501 cieszył się już sławą znaczną jako lekarz; wzywany podówczas był do Jana Olbrachta, który był zasłabł nagle w Toruniu, ale M. z powodu złych dróg nie mógł się tam dostać. Jest też M. lekarzem nadwornym Zygmunta Starego i jego brata starszego Władysława czesko-węgierskie-go; w r. 1515 nosi w sferach uniwersytetu i dalej tytuł protomedyka. Za jego staraniem powstaje w uniwersytecie nowa katedra medycyny w r. 1505. Już w r. 1494 rozmyślał nad tern i tę myśl poruszył, czynił o nią zabiegi i liczne koszta własne. Gdy więc przyszła do skutku, według M-ty z tej nowej katedry miał korzystać i uniwersytet i miasto Kraków. Ma Kraków opłacać tego nowego kollegiata ze swej strony po 20 grzywien (a wziął 600 fl. od M-ty na „wyderkaf“), a ów kollegiat ma swą radą i pomocą służyć wszystkim, którzy się do niego zgłoszą, tego kollegiata wybiera rada miasta i instytucye i ma go prawo usunąć wrazie stanu nieodpowiedniego. Co więcej, M. zaznacza, że kollegiat ma obowiązek przyjąć na tydzień każdy jednego obogiego chorego, opiekować się nim i leczyć go bezpłatnie. Odtąd też w wykładach uniwersytetu pojawiają się zawsze 2 wykłady medyczne (co dotąd zdarzało się rzadko i wyjątkowo), z tych jeden miał być poświęcony medycynie teoretycznej, drugi praktycznej według uchwały późniejszej. M. zakłada i buduje szkołę w Miechowie rodzinnym, odnawia własnym kosztem (stawia np. murowane na miejscu drewnianych) w Krakowie szkołę św. Szczepana, św. Floryana, Wszystkich Świętych, św. Anny; w r. 1509 odbudował i większym funduszem uposażył szpital osobny dla chorych księży i studentów; rozszerza „bursę ubogich“ (pauperum), założoną przez Jana Isnery, profesora teologii za panowania Jagiełły dla ubogich magistrów, bakałarzy i studentów. W ostatnich latach życia zajmuje się M. gorąco budową libraryi (biblioteki) i zegara w „Collegium maius“, w r. 1522 wyposaża sowicie katedrę astrologiczną Marcina Króla, zaopatruję tę katedrę w fundusz osobny, leguje mu znaczną ilość książęk własnych, podaje program wykładu tego, ulubionego sobie przedmiotu. Dla powiększenia biblioteki „Collegium maius“ leguje w r. 1502 w obecności wszystkich profesorów 100 zł. Odnawia w tym czasie i „Collegium iuridicum“ (na ulicy Grodzkiej), wystawia 00. Paulinom na Skałce bibliotekę i sporo im przekazuje książek. Chorych ubogich nie-tylko leczył bezpłatnie, ale i wspomagał niemało. Był więc M. wielkim dobrodziejem uniwer-

sytetu, opiekunem i ojcem niemal sierot i wdów, młodzieży ubogiej i protektorem artystów. Rosły popularność i znaczenie. Już w r. 1511 (a nie w 1515, jak sądzono) w ,,Acta rectora-lia“ występuje M. jako kanonik katedralny krakowski i z urzędu miał kamienicę przy ul. Ka-uoniczej, którą odstąpi! znanemu historykowi Bern. Wapowskiemu (ob.). Był także członkiem Rady Krakowa, w ten sposób okazała mu wdzięczność, którą dla tego serca wielkiego i umysłu szlachetnego żywiło miasto. Urn. w Krakowie we wrześniu r. 1523. Pogrzeb M-ty w Krakowie był wielką manifestacyą ze stroay uniwersytetu, świadectwem ubogich. Zwłoki prowadzili biskupi: Konarski, Tomicki, Krzycki i Jan Amiciuus, biskup leodycejski, w gronie wielu wybitnych dostojników państwa, świeckich i duchownych. Mikołaj z Wieliczki, dr medycyny, wykształcony kosztem M-ty w Bolonii, ułożył dlań napis grobowy, dziś nieistniejący. Pochowano go w kaplicy Szafrańców w katedrze na Wawelu. Schodził z nim do grobu wielki nauczyciel i jeden z wielkich uczonych polskich, zwłaszcza w zakresie medycyny. Był on też wynalazcą całego szeregu lekarstw, a opinia i pamięć o nim jako o wielkim lekarzu przez cały wiek XVI żyła na ustach wszystkich. Testament jego (mieści się w archiwum uniwersytetu krakowskiego) jest odbiciem jego umysłu wielkiego, zawiera w sobie cały szereg rozporządzeń, przegląd bogatego księgozbioru. Jego osoba jest podstawą wielkości i sławy ówczesnej krakowskiej Almae Matris. M. jest autorem kilku prac i to z różnego zakresu wiedzy.—I) Dzieła lekarskie: ,,Contra sevam pestem regimen* (Kraków Haller 1508, 1513,    1527, 1535); ,,De sanguinis

missione‘‘ (Kraków, Haller 1508); ,,Conservatio sanitatis (tamże Vietor 1512,    1522,    1535);

„De Eufrasie aqua“. Z tych dzieł pierwsze daje przepisy ostrożności przeciw zarazie morowej; trzecie zaś, ważniejsze, moc ciekawych uwag hygienicznych, dotyczących mieszkania i życia. Daleko ważniejszemi jednak dla naszej literatury są inne dwa dzieła. Pierwsze to: „Traetatus de duabus Sarmatiis“ (t. j. europejskiej i azyatyckiej, Krak. Haller 1517, potem Augsburg 1518, Kraków 1521, Bazylea 1537; 1582, Wenecya 1542, w zbiorze Pistoryusza 1582 „Polonicae hist. corpus“, t. I). Jest to pierwsza polska geografia i praca etnograficzna. Dotyczy oczywiście Polski i ziem państwa moskiewskiego. Zjednała M-cie sławę wielką także i za granicą; tłumaczono ją na niemiecki (Augsburg 1518), włoski kilka razy (I wyd. Wenecya 1561). Na polski przełożył ten „Tra-ctatus“ pierwszy A Glaber z Kobylina (Krak. 1535 u Ungiera). Część zaś dzieła „De Mosco-via“ wyszła osobno we Frankfurcie (1610). — Drugiem i to jeszcze ważniejszem dziełem jest znana „Chronica Polonorum“, pierwsza drukowana historya, a raczej kronika Polski (Długosz

Wiel. Enc. Powsz. llustr. Ser. 1. Tom XLVI. Zesz 368b.

wyszedł dopiero w w. XVII drukiem i nakładem Herburta w Dobromilu), wydana w Krakowie u Hieronima Vietora, nakładem znanego historyka Josta Decyusza (ob.) w r. 1519, 2-e zaś wyd. tamże r. 1521; następne w Pistoryusza zbiorze, 4-te w kollekcyi Mitzlera, przetłumaczył ją na jęz. włoski Annibal Maggi i wydał w Wenecyi w r, 1562. Dzieło to zawiera dzieje Poiski od początku; zaczyna je autor rozprawą ó pochodzeniu i starożytuości Słowian i Polaków, a kończy na śmierci króla Aleksandra t. j. r. 1506. Kiedy rozpoczął pisać tę „Kronikę“ termin bardzo pewnym nie jest; prawdopodobnie, jak przypuszczają badacze, r. 1516 — 1519. Szczególnie zajmujący się tern dziełem i jego rozbiorem uczeni dzielą je na dwie części: pierwsza, sięga według nich do r. 1480 czyli do końca historyi Długosza; druga—to dalsze dzieje Polski aż do końca t. j. r. 1506. Pierwsza bowiem część (do r. 1480) to tylko streszczenie „Historyi“ Długosza, suche, oschłe, z innym tylko układem. Długosz opowiada wszystko według lat, M. zaś opowiada sprawy wewnętrzne państwa i zewnętrzne zuów razem. Kilkanaście nowych szczegółów i drobiazgów, wyszukanych w innych źródłach przez M-ę, a nieznanyeh Długoszowi, nie nadają większej wartości tej części. A ów ustęp o pierwotnych dziejach Słowian, należący już wyłącznie do M-y, przedstawia autora, jako typ kronikarza średniowiecznego, nie chcącego się pogodzić z krytycyzmem dziejów Odrodzenia. Część II (1480 — 1506j, oryginalna, ma znaczenie większa, bo pisze to świadek naoczny panowania Olbrachta i Aleksandra, tak niejasnych, zamąconych i spornych. Ale i ona nosi taki charakter, że nawet nie kroniką, ale tylko rocznikiem, albo nawet „spominkami“ nazwaćby ją można. Tak jest oschła w swojem opowiadaniu. Nie opowiada bowiem, ale krótko tylko zapisuje fakty, ale to co podaje, podaje ze ścisłością chronologiczną b. wielką (nawet dokładne oznaczenie dnia) i równocześnie bezwzględną, niekiedy nawet z bardzo surową prawdomównością względem Aleksandra Jagiell. Bo-rzemski, który wydał pracę rozbiorowi kroniki M-y poświęconą, zajmuje się w niej dwoma pytaniami: 1) czy i o ile M. przyczynił się do rozwoju historyografii polskiej; 2) jaką wartość posiada jego kronika, jako inateryał źródłowy. Co do pierwszego, zasłużył się M. przez wpro-wadzeuie właściwszego podziału dziejów polskich, t. j. nie na lata, jak poprzednicy jego, ale przez podział na okresy; powtóre przez ów wywód o Słowianach, nakoniec przez chronologię bardzo dokładną. Pod każdym iunym względem stoi niżej od Długosza. Co do drugiego pytania: jest kronika ta streszczeniem Długosza, suchem, wewnętrznie tylko ugrupowanem, w drugiej zaś części staranna chronologia i fakt, że nie mamy innych pomników dziejopisar-

M. G-y.

A-

skich współczesnych, oto co podnosi i tworzy wartość jej. Wady tej kroniki przypisać można dwom okolicznościom. Pierwsza, to brak talentu na historyografa; druga, ważniejsza — to rodowody tej kroniki: M. napisał ją dla młodzieży, jako podręcznik szkolny, byłaby ona zatem i jest pierwszym podręcznikiem do nauki dziejów naszych dla szkół, i to drukowanym. Daleko gorszy o niej sąd wyraził d-r Z. Knia-ziołucki, który uważał M-ę za pisarza niepra-wdomównego. Jeszcze podnieść trzeba dziwne losy tej kroniki. Wychodzi w r. 1519, a potem nauowo w r. 1521, bo książkę tę spotkała cenzura, rodzaj konfiskaty rządowej. Początkowo nawet nasi badacze niewiele wiedzieli o tym zakazie, a tern bardziej o różnicy ogromnej między obu wydaniami. Na tę różnicę dopiero zwrócił uwagę Al. Hirschberg w „O życiu i pismach J. L. Decyusza“ (Lwów 1874): wyd. 1-e obejmowało 372 str., 2-e z r. 1521 — 379 str. Nie różniły się oba na zewnątrz niczem: ta sama karta tytułowa, te same dedykacye i t. d., ale wewnątrz zaszły różnice i zmiany wielkie. Decyusz, który był jej wydawcą, gdy w r. 1521 otrzymał zakaz rozpowszechniania tego dzieła „dla pewnych przyczyn“, postarał się szybko o zmianę miejsc oskarżonych i po otrzymaniu przywileju nowego, wydał ją drukiem w tymże samym roku powtórnie. Główną przyczyną zakazu było przedstawienie w niekorzy-stnem świetle Aleksandra Jagiellończyka i szczegółów z czasów jego panowania (np. sprawa z hanem Złotej Ordy, Szach-Achmetem, sprawa procesu królowej Zofii, ostatniej żony Jagiełłowej, klęski bukowińskiej, elekcyi Aleksandra I, niekorzystne oświetlenie dla wielu wybitnych i żyjących jeszcze polityków, zwłaszcza prymasa Jana Łaskiego (ob.), kanclerza i doradcy Aleksandra Jagiell.). Te i inne szczegóły bezstronne rzucały dużo złego światła na niektórych panów, zawierały wiele przykrych honorowi Jagiellonów wspomnień, a jako rzecz drukowana, mogła się dostać i zagranicę i tam wiele przyczynić się do wyzyskania przez obcych panujących i zaszkodzić honorowi państwa i dynastyi. Dlatego też wydany został ów „zakaz“ rozpowszechniania tej kroniki. Cenzorem, a już z pewnością kierującym zmianą owych ustępów prawdomównych a przykrych, był prawdopodobnie prymas Łaski. Akad. Umiejętności w Krakowie po owem stwierdzeniu różnicy między I a II wydaniem poleciła wydać je J. Szujskiemu (ob.), który uczynił to w wydaniu podługoszowęj kroniki Wapowskiego w „Script, rerum Polonica-rum“, II, ale przedruk ten jest tak błędny, że potrzeba koniecznie uciekać się do oryginału.— L it.: Borzemski „Kronika M-ty“ („Rozpr. Akad. Umiejęt. Wydz. histor.-filoz.“ ser. II, t. 1, Krak. 1891 i osobno); Bostel F. „Zakaz M-ty“ („Przew. nank. i liter.“ (Lwów 1884, XII i osobno); Gą-siorowski „Zbiór wiadomości do historyi sztuki lekarskiej w Polsce“ (I, 177 — 187; Kośmiński

„Słów. lek. polskich“ (318); Hirszberg, cytowany wyżej; Lukas St. „Rozbiór kroniki Wapowskiego“; Morawski K. „Hist. uniwersytetu krakowskiego“ (II, Kraków 1900); Wisłocki W. „Acta rectoralia Uuiv. Jagell.“ (t. I); Bostel zajmuje się szczegółowo przyczynami „zakazu“.

Miechowita Justyn (Miechowius, Miechoviensis), sławny kaznodzieja (* w Miechowie 1590—j- 1649 a może 1670), wstąpił do zakonu Dominikanów w Krakowie r. 1607, nauki odbywał w Bononii, potem był kaznodzieją w Paryżu i w Wiedniu, gdzie słynął z wymowy i dzieł teologicznych, które wielokrotnie były przedrukowywane i po seminaryach zagranicznych używane. Za powrotem do kraju był przeorem w Gdańsku, a później regensem studyum generalnego w Krakowie, gdzie zmarł. Pomiędzy jego dziełami najcelniejsze są: „Dis-cursus praedicabiles super Litauias Laureta-nas B. Virg. Mariae iu duos tomos distributi“ (Lugdun 1640, Paryż 1642, 2 t.; Lugdun 1660, Wiedeń 1735, Neapol 1857). Inne rzeczy podaje Estreicher XXII.

Miechownica. workowiśnia, pęcherzyca {Physalis), rodzaj roślin z rodziny psiankowych, cechujący się kielichem 5-wręb-nym, koroną tacowatą i jagodą 2-komorową, otoczoną kielichem wydętym; zioła roczne lub trwałe, rzadko krzewy, we wszystkich częściach świata. M. pęcherzasta, wiśnia żydowska, wiśnia w pęcherzach (P. alkekengi), ziele w Europie płd. i śród., u nas w płd. okolicach kraju; jagody otoczone kielichem szkarłatnym, jadalne, lecz muszą być starannie oczyszczone od małych, żółtych, gruczołkowatych ciałek, znajdujących się na stronie wewnętrznej kielicha, które im nadają smak gorzki. Działają silnie moczopędnie i były niegdyś używane w lecznictwie.

Miechów, m-sto pow. gub. kieleckiej, pod 50°21'8 szer. i 37°40'2 dług. nad rz. Wielką albo Miechówką (dopł. Szreniawy), śród wyżyny olkusko-krakowskiej, na stokach wzgórza, przy starożytnym trakcie z Kielc do Krakowa, stacya dr. żel. iwangrodzko-dąbrowskiej. Kościół paiafialny, dawnych Bożogrobców z w. XII, największa ozdoba M-a i jedyny zabytek przeszłości świetnej, 2 biblioteki, drukarnia, szpital św. Anny na 22 łóżka, ochronka, dom schronienia dla starców, 2 szkółki elementarne (176 uczniów), stów. spożywcze, straż ogniowa ochotnicza (od r. 1880), spółka włościańska „Jutrzenka“ (od r. 1899), kasa pożyczk.-oszczędnościowa, 2 kantory bankierskie, 9 zakładów rzemieślniczych, 4 jarmarki doroczne na zboże (ok. 20 000 rb. obrotu) i 3783 m-ców (1909), w tej liczbie 2269 katolików, 1340 Żydów (Żydom wolno zamieszkiwać w M-ie dopiero od r. 1865), 170 prawosławnych i 4 protestantów. Przemysł większy nie istnieje. Budżet miejski r. 1904 wynosił 12500 rb.—Miasto strożytne, siedziba

mu-

Nie-

przeddziejowej j\uż był zaludniony, jak tem świadczą ślady, odkryte po jaskiniach Miny Prądnika i przyległych jej dolin, osady

rodu Gryfitów. R 1162 dziedzic M-a, Jaksa z Gryfitów, sprowadza z Palestyny do M-wa zakonników reguły św. Augustyna, nadaje im M. (stąd później zwali się Miechowitami) i funduje kościół i klasztor. R. 1290 Przemysław, książę wielkopolski i krakowski, zamienia wieś M. na miasto. R. 1294 łupi M. Bolesław, ks. mazowiecki. R. 1300 zajmuje M. Łokietek. Częste pożary (1344, 1379, 1506, 1595, 1745, 1863) niepozwalały podnieść się miastu. Zniesienie saiconu Bożogrobców, dla których M. liczne siał ponosić ciężary, nie wiele przyczyniło się lo poprawy dobrobytu m-sta. W lutym r. 1863 'od M-ein zaszła krwawa potyczka Polaków z wojskiem rossyjskiem, zakończona spaleniem d-a. Kościół M-wski poklasztorny (1162 wysta-wiony, 1506 zupełnie zniszczony, dopiero w drug. poł. w. XVIII odbudowany) obfituje w licz-le zabytki przeszłości, ma dwa obrazy ołtarzo-ve Smuglewieża, bogaty skarbiec kościelny. Obok ościoła stoi czworograniasta wieża, której dol-la część z ciosu i cegły sięga w. XIII. dyś przy kościele była piękna biblioteka do 000 tomów licząca, która r. 1732 doszczętnie płonęła. — Por.: Zabytki M-a („Spraw. bist, sztu-0“, IV); F. M., „Kościół Bożogrobców wM-ie“ •jTyg. Illustr.“, 1861, IV); „Wykopaliska mie-howskie“ („Wiad. numizm.-archeol.“, 1899);

Czarnowski „Jaskinie okolic M-wa“ (M. ; 899). M iechowski powiat, w poi udu. części gub. kieleckiej; 1204.4 w. kw; graniczy od ach. z olkuskim, od płn. z jędrzejowskim, od /sch. z pińczowskim, od płd. z Galicyą, od której go od Pobudnik do Jaksie oddziela Wisła. R. 1909 liczył powiat 150414 m-ców (1879 tylko 85 581), w tern 73 020 męż i 77 394 kob., a według wyznania: 143 343 katolików, 6 583 vdów, 467 prawosławnych i 21 ewangielików. od względem narodowościowym powiat uale-V do najbardziej polskich (93.5$) w Króle-wie. R. 1909 po miastach (jedno m-sto M.) aPiało się 2.5$ ogółu m-ców powiatu t. j. -> 783 m-ców; po osadach (Brzesko —1642, Książ Wielki 2087, Proszowice—3501, Słomniki— 4oel) 7.8$ t. j. 11781 m-ców, w tej liczbie 5774 m. i 6007 kob., a według wyznania: 8413 katol., 3289 żydów i 79 prawosł.; na wsi — j 89.7 $ t. j. 134850 m-ców, w tem 65437 m., 69 413 kob., a według wyznań: 132 661 katol., 1^954 żydów, 218 prawosł. i 17 protestantów. Powiat tworzy część wyżyny olkusko-sando-mierskiej, która tutaj między Olkuszem, Pilicą, Książem, Słomnikami i Ojcowem dosięga największego wzniesienia. Jest to właściwie piętrzące się tarasami ze spadkiem ku Wiśle pła-skowzgórze, przerz.nięte wąskiemi dolinami rzek Pilicy, Szreniawy, Jt\rzemszy, Rudawy, Dłubni, rądnika i Baby, ginącej w piaskach środka »owiatu. Śród tego obszaru, który w odległym kresie pierwotne powstały nad brzegami rzek i strumieni. Dolina Szreniawy jest niewątpliwie wraz z doliną Nidy i lewym brzegiem Wisły pierwotną kolebką chrobackiej Polski. Pokłady tłustej gliny i namułów wodnych, pokrywające skaliste podłoże dolin i stoki wyniosłości wytworzyły glebę żyzną, na której utrzymuje się roślinność bogata, cechująca dolinę Prądnika i głośne z urodzajności i pięknej pszenicy okolice Proszowic. Według urz. danych z r. 1907 z ogólnej ilości 120 322 djes. ziemi do włościan należało 46.6°/₀ czyli 56 255 dj. (w tem 4699 pod siedzibami, 44 589 pod rolą, 2 261 pod łąkami, 1610 pod pastwiskami, 387 pod lasem i 2 700 nieużytków), do dworów 42.6°/₀ czyli 51 324 dj. (2289 sady i zabudowauia dworskie, rola—32403, łąki —2971, pastwiska —688, lasu—10887, nieużytków— 2086), do drobnej szlachty 0.4$ t. j. 546 djes. do osad 1.1 $ t. j. 1399 djes. (175 —domostwa i ogrody; 1046 — rola, 50—łąki, 44 —pastwiska i 84—nieużytki), prócz tego należało do miast—685 dj., do skarbu— 2881 i do majoratów i innych właścicieli — 7232 dj. Lasów niewiele, głównie w części płn. powiatu. U włościan rozwija się uprawa ogro-dowizu i owoców, dzięki pobliżu Krakowa, gdzie znajdują łatwy i spory zbyt. Cena ziemi w płd. części powiatu dochodzi do wysokości wyjątkowej. Dworów w r. 1907 liczono w powiecie 132, średnia wielkość majątku dworskiego 569,9 morgów. Serwituty ciążyły na 22 majątkach, szachownica dokuczała 6 dworom, w dzierżawie było 3 860 djes. ziemi dworskiej, czyli 7.5$. O rozdrobnieniu własności małej i średniej świadczą liczby z r. 1905. Śród włośnian, posiadających własność uwłaszczoną, było gospodarstw do 3 morgów —19.5$, od 3 do 15 m. —75.5$, od 15 do 20 m.— 3.6$, od 20 do 30 m.—l.l°/₀> od 30 do 40 m.—0.3$. Jeszcze większe rozdrobnienie panuje w osadach: tutaj posiadłości karłowatych poniżej 3 morgów było—76.1$, od 3 do 15 mrg.—23.8$ i tylko 0.1 $ właścicieli posiadających kawałki roli od 30 do 40 morgów. Pomimo to wychodztwo stałe i zarobkowe są zjawiskiem wyjątkowem Przemysł domowy stosunkowo dość rozwinięty: koszykarstwo w gminach Wielko-Zagórze, Igołomia i Miechów, płóciennictwo —w Kokłow-skiem, stolarstwo i bednarstwo — w Proszow-skiera, w gminie Słomnickiej wyrób sukna, czapek, kół, butów i beczek. Przemysł fabryczny (cukrowuia, tartaki, młyny, browary, fabryka narzędzi rolniczych) w r. 1906 wytwarzał towarów na sumę 1052 993 rb. Pod względem liczby dróg bitych, powiat M-ski przewyższa sąsiednie. Nadto północną część powiatu przecina kolej Iwangrodzo-Dąbrowska. Pod względem kościelnym pow. M. jest dekanatem dye-cezyi kieleckiej. Pod względem administracyjnym składa się z jednego miasta, 4 osad miejskich i 24 gmin: Gruszewo (1909—4738 m-ców), Igołomia (4170), Iwanowice (5210), Kacice

E. Chw.

itd.

Dla

cc*

;p

(6497), Klimentów (5273), Koniusza (5362), Kowala (4822), Kozłów (6913), Książ Wielki (11 683), Luborzyca (5998), Łątkowice (4257), Michałowice (6408), Miechów (6562), Niedźwiedź (5286), Nieszków (4919), Pałecznica (6653), Proszowice (3501), Racławice (6360), Rzerzuśuia (9635), Słomniki (4551), Tczyca (8805), Wawrzeńczyce (5033), Wielko-Zagórze (9074), Wierzbno (4911).

Miechy należą razem z dmuchawami, wie-trzakami i przewietrznikami do przyrządów, które służą do otrzymywania strumienia powietrza sprężonego, potrzebnego nieraz w pracowniach fizycznych i chemicznych, w gospodarstwie domowem, a przeważnie w przemyśle: w kuźuiach i zakładach hutniczych do osiągania ciepłot wysokich; stały prąd powietrza może być potrzebny i w innych wypadkach, np. w hutach szklanych, do poruszania organów itd. M. są znane oddawna; ludy pierwotne używają ich stale przy wytapiauiu metalów z rudy i obecnie spotykamy je u barbarzyńców Afryki i Malezyi. Na starożytnych rysunkach egipskich występuje M. jako naczynia gliniane lub drewniane zakryte skórą. Po środku skóry robiono otwór, koło którego podkładano pod skórę drążek z uwiązanym do niego sznurkiem. M. składał się z dwóch naczyń jednakowych. Niewolnik stawał nogami na M. (jedną na skórze jednego naczynia, drugą na skórze drugiego) piętą na otwór w skórze i, przestępując z nogi na nogę, ciągnął zarazem za sznury właściwe; przy podnoszeniu skóry powietrze wchodziło do naczynia, przy naciskaniu nogą wypychano je z naczynia przez otwory do tego służące. Rzymianom znane już były M. klinowate, jak można sądzić z rysunków ówczesnych. M. są używane w przemyśle wtedy tylko, gdy chodzi o niewielką ilość powietrza i małe ciśnienia, nieraz w gospodarstwie, przy organach Zasada działania polega na tern, że ściskanie powietrza odbywa się ciśnieniem bez-pośredniem, przyczem objętość naczynia, w któ-rem się znajduje powietrze, ulegazmianie-zmniej-sza się przy ściskaniu powietrza, zwiększa się przy wsysaniu jego. Zmiejszauie i zwiększanie objętości odbywa się przy pomocy ścianki ruchomej, aby zaś to umożliwić, inne ścianki są zrobione z materyi giętkiej, np. skóry. Dla wciągania powietrza z atmosfery do M-ów służą właściwe zawory ssące; by zwiększyć szybkość wychodzącego powietrza i stworzyć wązki jego strumień, zaopatrują koniec M-a małą dyszą, która pozwala ua skierowanie dowolne prądu powietrza. Najprostsze M. używane do rozmaitych potrzeb domowych, mają zwykle kształt klinowaty o dwuch ruchomych dęszczuł-kach-ściankach, działają peryodycznie: raz powietrze wciągają, to je znowu wypychają; stąd wynika, że strumień powietrza nie jest ciągły. Poruszane są rękoma przy pomocy rączek, tworzących jedną całość z deszczułkami. M. większe używane zwykle w kuźniach przy ogniskach kuziennych, są też klinowate o działaniu jednostronnem, dla otrzymania zaś ciągłości strumienia powietrznego dodają do M. powietrzuiki stosowne; dla wciągania powietrza posiada M. zawory ssące, dla przemoczenia go do powietrznika zawory tłoczące, wprowadzenia M-ów w ruch, stosują układ dźwigni, poruszany przez palacza lub pomocnika kowala przy pomocy łańcucha. Najprostszy M. kowalski przedstawiony jest na rys. (ob. fig. 87), umocowują zwykle przy ognisku kuziennem jego płaszczyzną górną AD, dolna zaś deska BG jest ruchoma i ciągniona jest w górę siłą P (ręką kowala) przy pomocy dźwigni UST i cięgna TB, to znów na dół — ciężarem Q— do niej zawieszonym. Ruch BC na dól sprowadza dopływ powietrza zewnętrznego do przestrzeni ADCB przez zawór V; przy ruchu BC do góry zostaje ono przez zawór W przepchnięte do przestrzeni ADEF, odgrywającej rolę powietrznika; skąd dostaje się do ogniska przez dyszę L. Powłoka skórzana AB i AF łączą-mm

<ł

Fig. 87.

ca części BC, AD i FF pozwala im na ruchy konieczne, wskutek czego otrzymujemy z otworu L prąd powietrza ciągły, obwarunkowany ruchami deski FF i o prężności określonej w zależności od obciążenia G. Dla osiągnięcia ciągłości, a również jednostajności prądu powietrznego budują M. o działaniu obustronuem, tj. ssące i tłoczące powietrze, przy każdym ruchu do góry i na dół płaszczyzny ruchomej. Urzeczywistniono tę zasadę w M-u cylindrycznym, znajdującym zastosowanie w kuźni polnej. Takie urządzenie widzimy na rysunku (ob. fig. 88), gdzie kuźnia polna jest otoczona powłoką blaszaną, a płaszczyzna ruchoma K—została umieszczona pomiędzy dwiema ściankami nie-ruchomemi; urządzenie to wymaga zastosowani!

4 zaworów (dwuch ssących i dwuch tłoczących' Tłok K zostaje wprawiony w ruch postępów . zwrotny (do góry i na dół) przy pomocy dźwirgr PxQ, drążka QN i drugiej dźwigni NMO, ' wywołuje kolejno zgęszczenia i rozrzedzę mi. w przestrzeniach A i BB. Dwa zawory V ,!i F;

Qf

A.

Ni

lij

Ü3

ii:

■ND O

o mo-

raz

A. P-CZ.

umożliwiają wsysanie powietrza — pierwszy do j i narzeczach słowiańskich, jest jednakże po-BB, drugi do A. Stąd powietrze zaworami chodzenia obcego. Po gocku M. zwie się mekis, W i W przechodzi do zbiornika C, a następnie przez otwór I do ogniska. Krążek D odpychany sprężyną F służy za miarkowuik strugi powietrznej, przez co zabezpieczamy jej ciągłość i osiągamy jednakową prężność powietrza.

Ilość powietrza dostarczana przez M. jest nie-

Hjfa

■fe- \

Vvxxv-xvX \\y:

KÆ,

•BSSs

i.

____JT¹ HpSii

wêêêêêêÊÊÊ

Fig. 88.

znaczna, prężność powietrza przez nie otrzymywana bardzo niewielka, wskutek użycia do ich budowy skóry i drzewa; straty powietrza wskutek nieszczelności są znaczne; sprawność M-ów wobec znacznych przestrzeni szkodliwych —niewielka. Te okoliczności pozwalają na użycie M-ów tylko dla niewielkich ilości powietrza i małych ciśnień, a więc w małych zakładach hutniczych, przeważnie w kuźniach. Z wielkich zakładów hutniczych, gdzie chodzi żliwość regulowania prężności powietrza i nie-podniesienia jej bardzo znacznie, oraz o dostarczanie wielkich ilości powietrza, M. zostały wyrugowane przez przyrządy doskonalsze jak dmuchawy, wietizaki i przewietrzniki.

Miecz. Oręż zaczepny, sieczny, długi, prosty i szeroki, sposobny zarówno do cięcia, jak i do pchnięcia.fNazwa polska M., niegdyś j.cza-sem i „miekut“, aczkolwiek nieomal tak samo brzmiąca we wszystkich prawie językach po skandynawsku maekir (=gr. \myjupa), po anglosasku mece, po szwedzku mets-, od tych to ludów półn. Słowianie i broń samą i nazwę jej przyjęli.—M-e napotykamy już u ludów najdawniejszych, zarówno historycznych, jak i przedhistorycznych. W grobach z t. zw. „okresu bronzowego“ znajdujemy nieraz M-e spiżowe, również i żelazne z okresów późniejszych. Spiżowe zwykle są odlane tak, że rękojeść i głownia tworzą jedną całość, rzadziej rękojeść bywa z głownią czyli brzeszczotem połączona za pomocą nitów, krzyżyka lub furdymentu nie posiadają nigdy, więc dłoń walczącego niemi ni-czem nie była zabezpieczona. O czasie, z którego M-e te, wykopywane z grobów, lub znajdowane w ziemi albo na dnie wód, pochodzić mogą, nic nawet w przybliżeniu pewnego powiedzieć nie można, więc też nie zajmując się niemi zwróćmy się raczej do okresów historycznie pewniejszych.—Por. Burton „The book of the sword“ Londyn 1885; Naue „D. prae-historischem Schwerter“ (Monachium 1885) i Demmin „Die Kriegswaffen etc“ (Gera 1891, wyd. 3-e). —M. był już w użyciu powszechnem u Egipcyan i Assyryjczyków, jak o tern świadczą pomniki po nich pozostałe; były to już M-e żelazne albo nawet stalowe, gdy ludy inne posługiwały się jeszcze bronzowemi. W epopejach Homera mowa tylko o M-ach z bronzu, o głowni długiej, obosiecznej, ostro zakończonej. M-e wykopane w Mycenach przez Schliemanna (ob.), bywają długie przynajmniej na 80 cm., a służyć mogły do cięć lub pchnięć, do tych nawet były przydatniejsze, podobnie jak M-e z okresu bronzowego Europy półn. W t. zw. okresie Hałlstackim (por. Hallstatt) występują już M-e żelazne, opatrzone rękojeścią z bronzu, z postaci zupełnie równe bronzowym.— Grecy za czasów historycznych posługiwali się M-ami krótkiemi, prostemi, obosiecznemi, opatrzonemi końcem ostrym; głownia bywała na 40—45 cm. długości i 5—6 cm. szerokości rękojeść długa na 10 — 12 cm. (£lcpoç, ly^sipiSiov). M. tkwił w pochwie (>coXeóę) metalowej lub skórzanej, okutej metalem; noszono go na taśmie lub na rzemieniu (TsXajJLtiöv) przerzuconym przez ramię prawe, zwisał więc po stronie lewej; wyjątkowo uoszono go też i przy boku prawym.—Lacede-mończycy używali przeważnie M-ów innych (|X7)(atpa, êü'ïjXr], aop), jednosiecznych, ostro zakończonych, posiadających wygląd noża wielkiego, kończystego.—Rzymianie posługiwali się pierwotnie M-mi długiemi, jednosiecznemi, o końcu tępym, zaokrąglonym (ensis); dopiero po bitwie pod Cannae przyjęli krótkie, obosieczne i kończyste, któremi wykonywać było można cięcia i pchnięcia (gladius). Mieczyka krótkiego prostego, zastosowanego raczej do pchnięć, niż do cięcia, używano w walkach cyrkowych, ale naszali go też oficerowie wyżsi oraz cesa-

M. Maindrin Admiraułta) i Z. Głoyer „Miecz“ (w „Eucyklop.

Dr J, P.

lek. polskich“ (319).

Miecznik, urzędnik ziemski, który podczas uroczystości nosił miecz przed księciem lub królem (ensifer, gladifer, a nawet armiger). Urząd powstał w Polsce na dworach Piastów. Miecz noszono już przed Bolesławem Chrobrym, więc niewątpliwie spełniał to M. Pierwsza wiadomość iinieuna pochodzi z czasów Wład. Jagiełły, który dowództwo wojska polskiego pod Grunwaldem r. 1410 powierzył Z; ndramowi z Maszko-wic, miecznikowi krakowskiemu. Z r. 1529 zna-

rze, jako oznaki władzy nad życiem i śmiercią. Noszono go albo na taśmie lub rzemieniu (balteus) przerzuconym przez ramię lewe, zwisający u boku prawego, albo też u pasa ('cingulum), również na prawo; tylko u wodzów i oficerów starszych zwisał po stronie lewej. W czasach już późniejszych przyswoili sobie Rzymianie również M. germański, długi, obo-sieczy (spątha).—Podobnie wyglądały i M-e na początku Średniowiecza; dopiero w w. IX dodano między głownią a rękojeścią drążek poprzeczny czyli krzyżyk (fr. ąuillon, niem. Parirstange), nieraz mający końce zakrzywione na dół, zadaniem jego była ochrona ręki; M-e takie obosieczne o końcu ostrym lub zaokrą. gląnym, noszono przytroczone do pasa po stro

O fi

li

Tj

CJ

MH

O-

Jv:

Fig. 89. Miecze różae; 1 i 2. M-e greckie zwykłe (Êtyrx;).—3. M. lacedemoński (fj-dć/atpa).—4. M. prosty (niemiecku.—5. Koncerz.—6. M. z furdy-mentem.—7. M. z koszykiem.

nie lewej; uzbrojona w nie bywała jazda i piechota, a długość ich zazwyczaj nie przekraczała 95 cm. Oprócz tego jezdni miewali jeszcze M. drugi, znacznie dłuższy (fr. épée d'arçon, niem. Zweihänder), zwany koncerzem (ob); długość głowni jego dochodzi do 1.15 m., rękojeść zaś do 33 cm.; długość taką była konieczna, aby broń tak ciężką można było ująć oburącz. W M-e tak długie była też uzbrojona część piechoty ladsknechtów niemieckich, u nas koncerzem posługiwali się tylko hussarze (ob.). Zupełnie podobny bywał też M. katowski do ścinania głów, lecz koniec jego zaokrąglano zawsze, a głowni dawano szerokość znaczniejszą. — W w. XVI drążek czyli krzyżyk, dochodzący wtedy do 25 cm. długości, zaczęto zginać w kształcie litery S, z czego dowstał t. zw. fur-d y ment (wyraz przekręcony z włos. guarda-mano), zasłaniający rękę, co jeszcze lepiej czyniły koszyki przydana w w. XVII.—Po rozpowszechnieniu i udoskonaleniu się broni palnej znaczenie M-a zmalało, wkońcu przestano go używać, a już w w. XVII miejsce jego zajął pałasz prosty i długi, znacznie lżejszy i węższy, oraz szabla mniej lub więcej zakrzywiona; do stroju zaś szpada; jeno aż do początku w. XIX M. po dawnemu służył katom do ścinania głów skazańcom.—Por.: oprócz 3 dzieł wymienionych powyżej: Hewitt „Ancieuts Armours a. weapons“ (Londyn 1854, 3 t.); ispecht „Gesch. der Waffen“ (Lipsk 1880; 4 t.j; Wendelin-Bo-cheim „Haadb. d. Waffenkunde“ (t-że 1890).— „Épée“ (w „Grande Encyclop.“ starop.“).

Miecz, ryba, ob. W ł ó c z n i k.

Mieczkowski Leopold HipolitKas-s y a n (*    13 sierpnia 1833 w Ciborzu pod

Lidzbarkiem w Prusach królewskich — data śmierci niewiadoma) lekarz. Ukończywszy w r. 1853 gimnazyum w Chełmnie natychmiast wstąpił do wydziału lek. w Berlinie; w roku nast. przeniósł się do Wrocławia; r. 1855 spędził na nauce w Wiedniu, poczem powrócił do Berlina, gdzie mu w r. 1857, po obronieniu rozprawy „De casu rariore paralyseos ex spondylomyeli-tide carcinsmatosa“¹ dyplom dokt. przyznano. Początkowo zajmował się wykonawstwem lek. w stronach rodzinnych, ale już w r. 1858 przeprowadził się do Królestwa i, uzyskawszy od Rady lekarskiej prawo wykonywania sztuki lek., w r. 1859 na krótko osiadł w Mławie; w r. uast. osiadł w Bieżuniu. Tam mieszkając w 1. 1863 i 1864 niósł pomoc czynną i skuteczną rodakom rannym podezas powstania. Po wy-jeździe za granicę, trwającym półtora roku, osiadł znów w Mławie; stamtąd przeniósł się do Płocka, następnie do Włocławka, gdzie był czynny zimą, latem zaś pełnił obowiązki lekarza zdrojowego w Ciechocinku. — Oprócz książki „Ciechocinek pod względem historycznym i leczniczym, z uwzględnieniem niektórych ważniejszych wód miner, używanych powszechnie przy kąpielach ciechocińskich“ (Warszawa 1873), ogło sił od r. 1871 w ,,Gazecie lek.“ szereg sprawozdań rocznych o chorobach leczonych przez siebie w Ciechocinku. — Por. Kośmiński ,,Śłow.

Dr J p.

M. Ab.

ny jest już podpis miecznika litewskiego. W w. XVI występują: M. w. koronny i litewski, mieczuikowie wojewódzcy, ziemscy i powiatowi, którzy nie mieli czynności urzędowych, a tylko honorowo spełniali obowiązek urzędu w swojej ziemi, kiedy król tam przybył. M. ziem pruskich istnieje już na początku w. XVI. Podczas nabożeństwa żałobnego po królu M. niósł miecz goły ze świeczkami u jego krzyża, czyli przy rękojeści zapalonemi i ten przed wielkim ołtarzem na ziemię rzucał. M. koronny bywał obecny, gdy król dla odebrania przysięgi szedł z Wawelu do miasta; gdy po wykonaniu jej pasował rycerzy; gdy książęta pruscy hołd lenny składali; przy inwestyturze księcia kur-Iandzkiego i t. d. Podczas takich uroczystości M. z chorążym mieli podobne sobie obowiązki. Według godności urzędów ziemskich w Koronie, M. zajmował 13-te z kolei miejsce po podkomorzym, szedł zaś po pisarzu ziemskim, a przed wojskim mniejszym. W Litwie miał 19-te miejsce po ciwuuie idąc po łowczym, a przed koniuszym. Ostatnim M-iem w. k. był Rafał Chołoniewski, mianowany r. 1793, zaś litewskim is. Michał Kleofas Ogiński, wkońcu M-iem ks. warszawskiego był Aleks. Sapieha (f 1812). A-Miscznikow Leon, geograf, socyolog i publicysta rossyjski (* w gub. Charkowskiej 1838 — f w Szwajcaryi 18 czerwca 1888); z rodu pochodzącego od magnata i „miecznika“ mul-tańskiego, który na początku w. XVIII w Ros-syi od Piotra W. dostał dobra rozległe. Ojciec był ziemianinem w gub. Charkowskiej. M. kształcił się na lekarza w Charkowie i Petersburgu i uczestniczył w rozruchach studenckich r. 1858. Porzuciwszy nauki, udał się w roli tłumacza na wschód i zwiedził m. inn. Konstantynopol i Jerozolimę. Wydalony za niesforność i poje-lynek z urzędu, został agentem w marynarce handlowej. R. 1860 poszedł na ochotnika do powstania sycylijskiego pod wodzą Garibaldiego, bił się w liczbie sławnych „trzechset z Margali“ i w paźdz. r. 1861 pod Magdaleną odniósł ranę ciężką, która go na całe życie okaleczyła. W Londynie zapoznał się z Herzenem (z fctórym przyjaźń zawarł serdeczną), Ogarewem, Bakuninem i in. R. 1868 uczestniczył w wy-iawaniu w Genewie pisma „Sowrjemiennost“. R. 1873 znalazł się w Yeddo, urządził tam szkołę rossyjską i wykładał matematykę; wrócił jednak wkrótce, gdyż klimat Japonii mu lie służył. Zaprzyjaźnił się z Reclusem (z którym r. 1881 razem mieszkali w Clärens) i został spółpracownikiem „Gćogr. Universelle“. R. 1884 dostał posadę profesora statystyki i geografii w Neuchâtelu. Przebywał też w Hiszpanii, a w Barcelonie, na zgromadzeniach ludowych, zawiązał stosunki serdeczne z Castela-•em. —Działalność literacką rozpoczął w r. 1858. lego „Zapiski garibaldijca“ ukazały się w „Rus Viestn.“ 1860 podznaczone głoską M ; w r. 1862 —4 szkice publicystyczne i krytyczne z dzie-

dżiny literatury i historyi Włoch oraz powieść „Smjełyj szag“ w „Sowremienuiku“ i „Rus. Słowie“ — wszystko pod pseud. Leon Brandi. Pisywał również do „Kołokoła“ (np. 218 z r. 1866 art. o Proudhonie). W r. 1871 — 82 w mieś. „Djeło“ umieścił szereg prac krytycznych (o Wiktorze Hugo, G. Sand, Balzacu, Gue-razzim, Eug. Sue, literaturze hiszpańskiej itd.) pod pseud. Emil Denegri i socyologiczno-publicystycznych (o sprawie zbożowej, koloniza-cyi, demouizmie i jego znaczeniu kulturalnem itp.) pod pseud. W. Basardiu i własnym nazwiskiem. Po śmierci już M-a ukazało się cenne dzieło jego: „La civilisation et les grands fleuves historiques“ (Paryż 1889, prz. polski skonfiskowany), gdzie rozwija teoryę szkoły Rittera tworzenia się ognisk pierwotnych cywilizacyi w dolinach głównych rzek świata (wyd. ros. Moskwa 1898). — „Wiestnik Jewropy“ (1889, III) zamieścił inną pracę M-a; „Gieograficz. tjeorijarazwitija istoriczeskich narodow“. Szczególnie obchodziły M-a zagadnienia współdziel-czości, której nadawał znaczenie zasadnicze w dziejach rozwoju ludzkości; prawo biologiczne różniczkowania w miarę postępu podporządkowywał zasadzie zrzeszania i całkowania sił społecznych. Za piętno istotne cywilizacyi M. uważa jedynie wolność, a w „Deklaracyi praw“ upatruje początek nowej ery dziejowej.—Bibl.: „Istor. Wiestnik“ 1889, Ne 11 i 1897, Ns 2.— Porówn. L. Krzywicki w „Poradn. d. Samouków“, t. II, str. 197.

Mieczników E 1 i a s z, brat Leona, znakomity zoolog i patolog rossyjski (* 15 maja 1845 w pobliżu Charkowa), po ukończeniu gimnazyum w tern mieście zapisał się do wydziału przyrodniczego (1862 — 1864). Nauki dalsze odbywał w Giessen, Getyndze i Monachium aż do r. 1867. R. 1867 otrzymał w uniwer. petersburskim za rozprawę o Historyi rozwoju Sepola stopień magistra zoologii i docenturę w Odesie; później docent w uniwers. petersburskim, tam otrzymał tytuł doktora; r. 1870 — 1882 był profesorem w Odesie; w r. 1882 otrzymał dymisyę; r. 1886—1890 zarządzał pracownią bakteryolo-giczną w Odesie. W r. 1890 przeniósł się do Paryża, gdzie został zarządzającym oddziałem w Instytucie Pasteura (ob.). Odbył podróże naukowe na Maderę, Teneryfę i w stepy kałmuckie nad Wołgą. R. 1908 wespół z Ehrlichem otrzymał nagrodę imienia Nobla za działalność na polu medycyny. Prace naukowe M-a należą do dziedziny antropologii (o Kałmukach), głównie zaś embryologii i patologii. Jest wraz z Kowalewskim (ob.) jednym z twórców embryologii bezkręgowców. Z tej dziedziny wspomnieć należy o pracach jego o rozwoju jeżowców (1869), owadów (1866—69), meduz (1870), wijów (1871), skorupiaków, gąbek itd. W czasach ostatnich (od 1881), szczególnie w okresie prac swych w Instytucie Pasteura, zaznaczył się głównie jako patolog, twórca teoryi fagocytarnej odpor

ności (ob. Odporność). Teoryę tę M. wyłożył w szeregu artykułów: „Etudes sur l’immunité“ („Ann. de 1’inst. Pasteur“, 1891 i 1892), oraz „L’état actuel de la question de l’immunité“ (tamże 1891—92) w monografii „L’immunité dans les maladies infectieuses“, po niemiecku w Weyla „Handb. d. Hygiene“ (Jena 1897, „Immunitüt“) i w „Handb. der Mikroorganismen“ Kolle-Wassermaua (I, IV „Die Lehre v. d. Phagocyten u. derer experimentelle Grundlagen“). Poza pracami ściśle naukowemi drukowa! M. prace popularnie naukowe.

Miecznikowski Aleksander,

(* 1837 w Paluchach pod Warszawą). Po ukończeniu gimnazyum w Warszawie i szkoły sztuk, rzemiosł i górnictwa w Liège, r. 1859 został naucz, mechaniki w gimnazyum realnem w Warszawie, nast. gimu. III i wkońcu instytutu rolniczego w Puławach. Ogłosił: „Przewodnik dla

A. Ł

za-

nr A. E.

technik

kowali“ (1862).

Mieczowi kawalerowie: zgromadzenie łożone w r. 1201 w Inflantach, później zwane pospolicie Z ak o n e m inflanckim. Założył to zgromadzenie trzeci z kolei b-p ryski Albert Bux-hówden w celu walki z okolicznymi poganami i Rusinami a krzewienia chrześciaństwa, tę bowiem misyę chrystyanizacyi prowadzono już od lat kilkudziesięciu na tejże ziemi. Nie brakło tu osadników niemieckich, od w. XII począwszy, wskutek stosunków handlowych, jakie posiedli byli Niemcy, zwłaszcza kupcy bremeńscy i z Lubeki, ok. r. 1158 wyrzuceni podczas burzy nad uście Dźwiny do Bałtyku. Przybył tu z opactwa w Jenebergu Meinard zakonnik, mianowany biskupem Inflant, ale podstawy tego kościoła były bardzo kruche, a ciągłe napady wymagały obrony trwałej w rodzaju zgromadzenia rycerskiego. Takim byli K. mieczowi. Podstawą ich reguły była reguła zgromadzenia Templaryuszów (ob.), ubiór składał się z płaszcza białego, na którym był wymalowany miecz i krzyż, od tego miecza poszła nazwa. Zarówno zgromadzenie, jak i kraj cały był oddany w opiekę Matce Boskiej Najśw. Stąd, gdy mistrz M-ych K-ów przyjmował nowego członka w skład zgromadzenia, uderzał go potrzy-kroć po ramieniu, mówiąc: „Weź ten miecz z moich rąk i walcz za Boga i kraj Maryi“. Pierwszym mistrzem był Winno v. Rohrbach. Zgromadzenie to pod względem świeckim i duchownym podległe było b-powi ryskiemu, a b-p Albert, jako pan Inflant z nadania cesarskiego, oddał w r. 1207 K-oin M-ym trzecią część całego kraju w posiadanie ze wszelkiemi, prawami, zastrzegając sobie tylko ¹ji dziesięcin, jako znak uległości. Jednak K. M. żyli w ciągłych niesnaskach z b-pami ryskimi; Inflanty, Estonię ciągle w rozmaity sposób dzielono między b-pa i K. M-owych, w te spory mieszał się i pap. Innocenty III. M. K. chcieli mieć większą swobodę działania i pozbyć się poddaństwa względem kościoła ryskiego. R. 1210 wydaje Innoceuty III bullę, w której stanowi, że M. K. w rzeczach świeckich nie są podlegli kościołowi w Rydze, jedynie tylko pod względem duchownym, nie mają płacić dziesięcin, ani dzielić się z biskupem nowemi zdobyczami poza obszarem Inflant, Estonii, a wyłącznie obowiązkiem ich jest obrona Kościoła w Rydze. Ale i to sporów nie zakończyło, tem bardziej, że na prośbę b-pa ryskiego wkroczył r. 1221 do Inflant celem krucyaty przecim poganom Waldemar II duński i poczyni! wielkie zdobycze na Inflantach. Na prośby M. kawalerów odstąpił Waldemar im ziemi Sekkata i Unga-nia, tj. Estonię i dzisiejszy powiat dorpacki, i zrzekł się praw do Inflant. Spory z biskupem trwają dalej, ponawiają się ciągłe podziały Estonii, a krzyżowników coraz mniej przybywa, bo i żarliwość Niemców do walki z poganami osłabła. Zgromadzenie podupadało. W. mistrz ówczesny widział to i bolał; chcąc zaś zgromadzenie ratować, wpadł na myśl połączenia K-ów M-ychz Krzyżakami (ob.), którzy coraz świetniej umacniali swoje państwo. Rozpoczęły się rokowania między delegatami obu zgromadzeń. W. m. krzyżacki Hermann v. Salza i niektórzy członkowie nie bardzo pragnęli tego połączenia, rokowania toczą się przez czas dłuższy; Krzyżacy wysyłają delegatów do Inflant dla zbadania stosunków. Ale prośby b-pów inflanckich, listy błagalne M-ych K-ów czyli wybitniejszych ich członków, wielka Klęska tego zgromadzenia zadana mu przez Łotyszów pogańskich, w której zginął W. m. Wolkwin z 50 rycerzami zakonnymi, wszystko to przyczyniło się, iż Hermann v. Salza i wogóle Krzyżacy zgodzili się na przyjęcie M-ych K-ów. I Grzegorz IX b. chętnie to przyjął. W Viterbo (bo tam bawił papież i do niego pojpchał Hermann v. Salza z delegatami inflanckimi i swoimi), d. 14 maja r. 1237, przyszło do tej „unii“ Krzyżaków z K-mi M-ymi. Zgromadzenie te przestało właściwie istnieć po 33 latach swej hi-storyi, bo wszedłszy w skład zgromadzenia krzyżackiego, było zupełnie od niego zależne i jemu poddane, tyle, że w Inflantach osiedlone. 1 u-biór był taki sam odtąd, jaki mieli Krzyżacy. Dzieje ich wiążą się odtąd z historyą Krzyżaków. Inflanty uznano za własność św. Piotra, Krzyżacy nie mogą ich wydać w niczyje ręce. Na czele zgromadzenia inflanckiego (dawnych K-ów M-ych) stoi teraz nie Wielki mistrz, ale mistrz prowiucyonalny {Landmeister). Była w zgromadzeuiu inflanckiem i kapituła i wszystkie te godności i urzędy, co u Krzyżaków, ale zakres ich władzy był ograniczony wyłącznie do spraw miejscowych, a W. mistrz i Wielka Rada Kapitulna stały na czele i kierowały, zatwierdzały wszystkie sprawy i postanowienia kdl^ituly zgromadzenia inflanckiego. Było ono za-leżue prawie zupełnie od Krzyżaków, o słabej i niewielkiej samodzielności. Dopiero po upadku Zgromadzenia krzyżackiego wskutek wojny

Voigt J. „Gesch. Preussens“.

Mieczownicy, ob. Płatnerze.

Mieczyk, roślina, ob. Gladiolus. Mieczyński Adam, rolnik (* 1828 we wsi Ciborach, w Pułtuskiem—f 1892), kształcił się w instytucie gospodarstwa wiejskiego i leśnictwa w Marymoncie, r. 1852 został urzędnikiem leśnym Komisyi rządowej skarbu, r. 1856 profesorem gospodarstwa w Instytucie szlacheckim w Warszawie. W r. 1861 rozpoczął wydawnictwo „Gaz. rolniczej“, do której następnie przyłączył „Bibliotekę rolniczą.“ Ważniejsze dzieła: „Pszczelnictwo polskie“ (wyd. 2-e 1862); „Rzeczy gospodarskie“ (1859); ,,Gospodarstwo mleczne“ (1860); „Rolnik początkujący“ (wyd. 2-e, 1862); „Dobry pszczelarz“ (1861) „Nauka o torfie“ (1862); „Zasady leśnictwa“ (3 t., 1863j; „O poznawaniu mleczności krów“ (1864).

Mieczyński Stanisław, zasłużony pedagog, tudzież pracownik na polu naukowem i spo-łecznem (* 13 lut. 1841 w Trojanowie, pod Sochaczewem — f 25 maja 1910 w Warszawie). Nauki szkolne odbywał w Łowiczu i Łomży, nauki wyższe na wydziale filozoficzno-historycznym Szkoły Głównej warszawskiej od r. 1863 do 1869. Za rozprawę o zaprowadzeniu chrześcijaństwa na Pomorzu uzyskał stopień magistra nauk historycznych. Od r. 1870 rozpoczął przeszło trzydziestoletnią pracę nau-

Br, Ch.

13-letniej, landmistrz inflancki w czasach Jana Olbrachta i Aleksandra Jagiell., Walter v. Plettenberg, zdobył się na politykę samodzielniejszą i większą niezależność od W. mistrza, a niedługo potem, bo za Albrechta brandenburskiego, mistrzowie inflanccy zupełnie byli niezależnymi od Krzyżaków. A gdy przez sekularyzacyę Prus w r. 1525, Zgromadzenie niemieckie przestało istnieć, również i w Inflantach dawnych M-ych K-ów stosunki zaczęły się rozprzęgać coraz silniej, bo i tu dotarła Reformacya. Ona to i ciągłe spory i walki z arcyb-pami ryskimi sprowadziły rozprzężenia Zgromadzenia, a w kraju nierząd. Mieczowcy utrzymać się nie mogli. Ostatnia wojna mistrza inflanckiego Fürstenberga z arcybiskupem ryskim Wilhelmem, który wezwał pomocy Zygmunta Augusta, była początkiem zagłady Zgromadzenia mieczowego. Następca Fürstenberga, ostatni W. mistrz Got-hard Kettler, arcybiskup i wszystkie stany inflanckie poddały się pod opiekę i panowanie Rzpltej polskiej. Było to w r. 1561. Zgromadzenie mieczowe zostało zniesione, a Inflanty wcielono do Polski. Kurlandyę jako lenne księstwo świeckie otrzymał G. Kettler od Zygmunta Augusta. Ob. t. Inflanty. Literatura: Napiersky „Index“... t. 2; Bunge: „Urkundenbuch“...; „Scriptores rerum Livonicarum“; Hyl-zen J. A. „Inflanty...“ (Wilno 1750); Pott: „De Gladiferis sive Fratribus militiae Christi“ (Erlangen 1806)) Seraphin: „Gesch. v. Liffland“ I—H; Koneczny F. „Walter v. Plettenberg“;

M. G-y.

Wielka Enc. Po wsi. Ilustr, Ser. I Tom XL VI Zeiz. 368b,

czycielską w szkołach prywatnych męskich i żeńskich. Wykładał zwykle język polski, a niekiedy i historyę powszechną. Uzupełniwszy własnemi studyami ze Szkoły Głównej wiadomości, stał się najlepiej przygotowanym — co do wiedzy lingwistycznej, jak najzdolniejszym pod względem metody nauczania, a przytem miłującym gorąco przedmiot i przejętym duchem obywatelskim, nauczycielem i wychowawcą młodzieży. Nauczał zarówno w szkołach męzkich (szkoła handlowa Kronenberga, szkoła Herm. Benniego) jak i licznych zakładach żeńskich (Czerwińskiej, Raczyńskiej, Rudzkiej, Sikorskiej), tudzież w kompletach uczennic organizowanych stale przez p. Z. Morawską, Sierakowską, Adelsztejnową, Strzemińską, wkoń-cu na t. zw. „latających“ kursach (ob.). Czynny w różnych pracach społecznych w czasie wojny turecko-rosyjskiej w r. 1878, jeździł jako delegat koła warszawskiego do Lwowa i Poznania dla porozumienia się z tamecznymi działaczami co do zachowania się kół patryotycznych wobec toczącej się na Wschodzie wojny. W r. 1887 inspektor szkół Warszawy, za wykład gramatyki polskiej na pensyi żeńskiej w języku polskim, odebrał M-u świadectwo nauczycielskie i pozbawił prawa nauczania w zakładach prywatnych. W r. 1892 za udział w manifestacyi d. 3-go maja zesłany został na trzyletni pobyt do Odesy (za rzucenie bukiecika fijołków w dniu 3-go maja, na ruiny kościółka Opatrzności w Ogrodzie botanicznym). Powróciwszy do Warszawy, otrzymał skromną posadę w Warsz. T-stwie Ubezpieczenia od ognia, na której pozostawał aż do zgonu. Jako człowiek wyróżniał się niezwykłą prawością, siłą charakteru i bezinteresownością. Prace z zakresu pedagogii pomieszczał w „Przeglądzie pedagogicznym“, „Roczniku pedagogicznym“, „Ateneum“, „Poradniku dla samouków“. Brał czynny udział jako współredaktor i współpracownik w wydaniu „Historyi wydziału filolog.-historycznego Szkoły Głównej“ (Kraków 1900). Przełożył na język polski ze starannością wzorową o wierność myśli, poprawność formy i czystość języka dzieła: Guhla i Kohnera „Hellada i Roma“, Geigera „Odrodzenie i humanizm“, Jakóba Caro „Dzieje Polski“ (Okres jagielloński, 3 tomy). Zostawił w rękopisie ciekawą pracę: „Warszawski instytut głuchoniemych i ociemniałych“ przedstawiającą stosunki wewnętrzne tej iustytucyi w okresie jej rusyflkacyi.

Mieczysław, Ob. Mieszko.

Mieczysław z Poznania, pseud. Le i t g e-bra Mieczysława.

Mieczysławska Makrena (+ 11 lut. 1869 w Rzymie), zakonnica, przełożona Bazylianek w Mińsku; świeckie jej imię było Julia. W r. 1838 biskup Siemaszko zażądał od M-ej, aby porzuciła Unię wraz ze wszystkiemi zakonnica-

128

mi. Gdy na trzykrotne nalegania nie otrzy- istor. i drew. ross.“ 1860, t. III); uzupełnieniem mał żadnej odpowiedzi, postanowił użyć przemocy: Bazylianki skazane zostały na deporta-cyę do klasztoru dyzunickiego w Witebsku, tam poddawano je dotkliwym prześladowaniom i cierpieniom fizycznym. W Witebsku zmarły zakonnice; Kolumba Górska, Zuzauna Rypińska, Koleta Sielawiauka, Babtysta Dowuarówna, Nepomucena Grotkowska. Po dwuch latach przetransportowano Bazylianki do klasztoru czernic w Poło-cku, gdzie szczególniejsze przechodziły umartwienia, niewzruszenie trwając w swem postanowieniu. Podobne przejścia czekały M-ą i jej towarzyszki w monastyrze miadziołskim, dokąd zostały przeniesione po dwuletnim pobycie w Połocku. R. 1845 udało się czterem zakonni- skich we Lwowie, com, m. in. M-ej, ujść z klasztoru miadzioł-skiego. M. po kilkomiesięcznej tułaczce przy- 1 i a c e a e. była do Paryża, poczem udała się do Rzymu, gdzie Pius IX pozwolił jej na otworzenie klasztoru reguły św. Bazylego. Wstrząsające opowiadania M-ej wywarły silne wrażenie na emigrantów naszych, zwłaszcza na poetów: Krasiński nazwał M-ą „czemś na kształt Paska przeanielonego“, Słowacki napisał słynną „Rozmowę z Matką Makryną M-ą“. Cierpienia M-ej stały się głośnemi w prasie europejskiej. Czynniki wrogie Polsce usiłowały sprawę M-ej przedstawić jako wymysł kłamliwy. Ważniejsze materyały do życiorysu M-ej są: „Dziennik narodowy“ (Paryż 1845 Nr. 234), „Trzeci Maj“

powyższego artykułu są wynurzenia w sprawie M-owej samego Siemaszki, zamieszczone w temże czasopiśmie z r. 1862 t. II, obszerniej i z przytoczeniem dokumentów przedstawia zajście Siemaszko w swych pamiętnikach („Zapiski Josifa metrop. litów.“ 1888, wyd. peters-burkiej Akad. Nauk, zwłaszcza II, 594 i nast.). Wiadomość o M-ej, wysoce dla niej nieprzyjazną, pomieszczono w Kalendarzu p n. „Chołrn-skij gr.-uniatskij miesiacesłow na 1866“ (Warsz. 1866, str. 46 i nast.). Portret M-ej podaje ks. Smolikowski w swem dziele, inny, bardziej wiarogodny, ofiarował p. Stef. Łoziński w r. 1867 do zbiorów Muzeum im. ks. ks. Lubomir-

H, M.

Miedlin, Miedlinowate, ob. Meli a, M e-

Miednioa (Pelvis), anat. Jest to obręcz kostna, odpowiadająca górnej albo ramiennej (por. Kończyny), złożona z dwu kości b i ed r z-nych a. bezimiennych ( Ossa coxae s. innominata), połączonych z przodu zrostem chrzęstnym, i z wsuuiętej z tyłu między nie kości kuprowej (ob.). Mieści się w końcu dolnym tułowia i opiera się panewkami swemi na głowach kości udowych (por. B i o dr o, Kończyny i Kręgosłup). M. kostna, oddzielona od reszty ciała, posiada w samej rzeczy nieco podobieństwa do miski głębokiej o brzegu szerokim, wygiętym nazewnątrz, w dwu jednak miejscach w sposób taki wyciętym, że pozostają tylko dwa odcinki boczne jego, są to kości biodra czyli kirści (ob.). Anatomowie dzielą M-ę na większą i mniejszą. A. M. większa (p. maiors. superior, s. falsa) właściwie jest tylko brzegiem szerokim, wywróconym M-y mniejszej. Wyłom tylny brzegu tego, mniejszy, wypełnia krąg lędźwny ostatni oraz części miękkie, tworzące ścianę brzuszną, tylną. Jama M-y większej jest tylko ciągiem dalszym brzusznej, a zwężając się lejkowato przechodzi w jamę M-y mniejszej; wypełniają ją głównie kiszki—B. M. mniejsza a. właściwa (P. minor, s. inferior, s. ver a) jest jamą zwężającą się ku dołowi nakształt ostrokręgu ściętego. Ściana jej tylna, dłuższa, składa się z powierzchni przedniej, wklęsłej kości kuprowej i ogożuej (os coccygis), przednią, znacznie krótszą tworzy spojenie kości łonowych, gałęzie kości łonowych i kulszowych oraz więzadła zasłaniające dziury owalne; na ściany boczne składają się części kości biodra i kulszowych, leżące pomiędzy linią łukową wewnętrzną, a guzowatością kości kulszowej. Jama ta u góry jest otwarta, u dołu zamykają ją części miękkie. — Otwór górny czyli wchód M-y (apertura pelvis superior, s. introitus p.) łączy jamę M-y większej z M-ą mniejszą, jest otoczony linią złożoną ze wzgórza kości kuprowej (promuntu-rium ossis sacri), obydwu linii łukowych wewn. kości biodra (lineae arcuatae internae) i z obu

(Paryż 1845 Nr. 140 i nast.); „Demokrata polski“ (Paryż 1846, t. VIII, str. 69 i nast.); „De-mokracya polska XIX w.“ (Paryż 1846, str.

34 i nast.); „Le Siècle“ (Paryż 1845, Nr. 263 i 268)-, „Zakonnice w Mińsku, Witebsku i Połocku“ („Pamiętniki polskie“ Bronikowskiego,

Paryż 1845, III, 178 i nast.); „Récit de Ma-krena M. abbesse des Basiliennes de Minsk, ou hist, d’une persécution de sans soufferte pour la foi par elle et ses religieuses, écrite sous sa dictée par le R. P. Maximilien Ryllo, Recteur de la Propagande à Rome; l’Abbé Alexandre Jelowicki, Recteur de l’eglise Saint-Claude à Rome. Commencée le 6 novembre et terminée le 6 décembre 1845 dans le couvent de la Trinité du Mont à Rome“ (Paryż 1846). To samo po polsku p. n. „Opowiadanie Makryny M. i t. d.“ (Paryż 1846), toż po niemiecku, broszury te dosłownie lub z niektó-remi zmianami przedrukowywano kilkakrotnie (dokładna bibliografia u Estreichera pod „Mie-czysławska“). Nowe dokumenty i przyczynki ogłosił ks. Paweł Smolikowski w „Historyi Zgromadzenia Zmartwychwstania pańskiego“

(Kraków 1895, t. III, str. 224—305 (listy ks. ks. Kajsiewicza, Jełowickiego); ks. Wł. Chot-kowski w „Dziejach zniweczenia św. Unii“

(Kraków 1898, str. 125 —134). Ważniejsze materyały ogłoszone przez przeciwników M-ej:

Suszkow (ówczesny gubernator miński) „Mnimaja muczenica“ (czasop. „Cztenja w Moskow. Obszcz,

grzebieni kości łonowych (pectines ossiiim pubis). Linia ta zwie się krańcową czyli bez-imienną (lin. terminalis, s. innominata). Ma ona u płci męzkiej z powodu znaczniejszego wystawania wzgórza kuprowego, postać do obwodu serca podobną, u płci żeńskiej bywa pującemi łonowych. Otwór ten u płci obu posiada postać serca w kartach. Koniec serca takiego pod względem położenia odpowiada brzegowi dolnemu spojenia łonowego, brzeg zaś wgięty—kości ogożnej. Ponieważ kość ta jest ruchoma ku tyłowi, więc przez odepchnię-

A.

Al

u.

ł/

WJKPĄ

V?

■r.

B.

l)

^ —____

\V

i\

fł

r.

■ mirk*

7\W⁴

■s - -/fj

'.J-'

Al

Fig 90.A.Miednicamężczyznydorosłe-g o, stojącego, widziana z p r z o d u. V4 wielkości właściwej.—1,2, Kolce kości biedrz-nych przednie, górne; między niemi jest zawarty największy wymiar poprzeczny M-y większej.—3, 4, Panewki stawowe kości udowych.— 5, 5, Otwory zasłonione (łoramina obturatoria) —6, Kąt łonowy—** Guzy kulszowe. i. B. M. niewiasty dorosłej, widziana w warunkach takich samych. V4 wielkości właśc.— Liczby 1—5 oznaczają to samo; 6' Łuk łonowy.—Uwydatnione są różnice płciowe w dwu tych rysunkach: 1) M. niewieścia posiada dalej od siebie rozstawione panewki stawowe (3,4).—2) M. mniejsza jest obszerniejsza i niższa (płytsza) niż męska. — 3) Kształt otworów zasłonionych (5, 5) nie jest o-walny lecz zbliża się dotrójkątu—4) Guzy kulszowe U *) są znaczniej oddalone od siebie—5) Kąt łonowy mężczyzny (6), płaszcząc się, staje się łukiem (6')-—6) Wchód M-y mniejszej, przestronniejszy, ma kształt poprzeczno-owaluy, gdy u mężczyzny bywa sercowaty (podł. Quain-Hoff-manna).

Fig. 91. M. męska (A.) i niewieścia (B)—V₄ wielk. właśc — M-e obie widziane są z góry i z przodu, t. j. prostopadle do wchodu M-y mniejszej, różnice ich są wyraźne. W niewieściej liniami oznaczono wymiary wchodu.— 1, 2, wymiar prosty (sprzężna). — 3, 4, w. poprzeczny—5, 6—5, 6, w-y skośne —o Kość ogoź-na czyli guzica. — W pierwowzorach obu miednic tych były; wymiar prosty u niewiasty 47a", u mężczyzny 4". w. poprzeczny u niewiasty 5¹//', u mężczyzn 4y₂"; wymiary skośne u niewiasty 5", u męzczyzny 4¹//'. (Podług Quain-Hoffman-na).

’zymai.

eliptyczna.—Otwór dolnej czyli w y chód M-y i cie jej w tym kierunku średnica wychodu daje (ap. pelvis inferior s. exitus) jest mniejszy od się powiększyć dosyć znacznie, przez co jedno-otworu górnego, otoczony brzegami bocznemi cześnie postać jego przybiera kształt raczej i końcem kości ogożnej, guzowatością i ga- ! czworokątny. Jeżeli wyobrazimy sobie linię łęźmi wstępującemi kości kulszowych oraz zstę- | przeprowadzoną od jednej guzowatości kości kuszlowej do drugiej, to wówczas cały odcinek kości kulszowej, odpowiadającego częściom tyl-obwodu wychodu M-y, przed linią rzeczoną leżący, otrzyma nazwę luku łonowego (ar-eus ossium pubis), który u płci żeńskiej bywa stale obszerniejszy, rozwarłszy, dla tego też u mężczyzn nazywany bywa kątem łon. (an-gulus os. pubis). Ponieważ ściana przednia M-y mniejszej jest blizko 3 razy niższa od tylnej, więc też płaszczyzny, przechodzące przez wchód i wychód M-y, nie mogą być równolegle, lecz przedłużone musiałyby się przeciąć przed spojeniem łonowym. Toż samo powtarza się znowu w dwu drugich płaszczyznach M-y mniejszej, poprowadzonych w kierunkn prostopadłym

nym obu panewek stawowych uda. Prócz tego odróżniany bywa jeszcze t. zw. wym. prosty przekątny (coniugata diagonalis), łączący brzeg dolny spojenia kości łonowych ze wzgórzem kości kuprowej.—III 1) w wychodzie M-y: 1) Wym. prosty idący od końca kości ogożnej do końca dolnego spojenia łonowego; 2) Wym. poprzeczny biegnący od guzu kulszowego strony jednej do drugiej. Wymiar ten jest stały, prosty zaś z powodu ruchliwości kości ogożnej zwiększać się może; 3) Prosty stały otrzymać jednak można, łącząc koniec dolny spojenia łonowego ze środkiem linii spojenia kości ogożnej z kuprową. U M-y w położeniu prawidłowem wymiar jej prosty tworzy z poziomym kąt 65°; kąt ten wyraża t. zw. nachylenie M-y i bywa u osób różnych nieomal zawsze jednaki, podlegając tylko zboczeniom b. nieznacznym; u mężczyzn bywa o kilka stopni ostrzejszy niż u nie-

SÄ

Sf;

r%

Y7

I.

Fig. 92. M. n i e w i e ś c i a widziana od spodu. Wymiary wychodu M-y mniejszej. */4 wielkość właśc.—1, 2, wymiar prosty od końca kości ogożnej do brzegu dolnego chrząstki spojenia łonowego (4" 4'") podczas porodu wskutek odchylenia się kości ogożnej ku tyłowi dochodzi do 5".—3, 4, wym. poprzeczny, od środka guza kulszowego jednej strony ku drugiemu (4" 6'" —5, 6—5, 6, dwa wym. skośne, od środka więzadła kulszowo-kuprowego strony jednej do połączenia gałęzi wstępującej kości kulszowej ze zstępującą kości łonowej strony przeciwległej (•*") (Podług Scanzoniegoj.

do jej osi. Linia łącząca środki kilku płaszczyzn tego rodzaju nie będzie prosta lecz krzywa, a to tak, że strona jej wypukła skierowana będzie ku kości kuprowej, wklęsła zaś ku spojeniu i łona. Linia ta zwie się osią czyli linią kierunkową M-y {axis, s. linea conductrix pel-vis). Oprócz osi miedniczej rozróżniamy jeszcze kilka innych wymiarów M-y, posiadających łączenie ważne w położnictwie, jak oto: T\Äve wchodzie M-y 1) Wymiar p r o s t >-ûiekf li sprzężna {coniugata) idzie od środka ’-.-'+rô-rza kuprowego do końca górnego spojenia łonowego; 2) Wym. poprzeczny (diametros transversa) łączy wzajemnie z sobą części oby-dwuch linii łukowych wewnętrz. najbardziej oddalone od siebie; 3 i 4) Dwa wym. ukośne {diametri obliąuae s. Deventeri), łączą spojenie kuprowo-biedrzne jednej ze skostnieniem biedrz-no-łonowym strony przeciwległej. — II) w jamie samej M-y: 1) wymiar prosty: od miejsca zrośnięcia 2-go kręgu kości kuprowej z 3-im, do środka spojenia łonowego; 2) Wyra. poprzeć z-n y czyli oddalenie punktu powierzchni wewn.

w i,

w, miW'p

Fig. 93. Przekrój prostopadły przez środek M-y niewieściej od przodu ku tyłowi; połowa-lewa; V₄ wielk. właśc.—1. Kość hiedrzna (Os co-xae).—2. Kość kuprowa (Os sacrum).—3. Kość ogożna (Os coccygis). — 4. Spojenie łono w e(Sympyhsżs ossium pubis).—5. Otwór zasłonionyćFbramm obturatum).—6. Guzowatość kulszowa (Tuber ischu).—a Wzgórze kości kuprowej.—ab Nachylenie wchodu M-y mniejszej — cb nachylenie jej wychodu.— de poziom.— *ł linia kierunkowa (podług Quain-Hoffmanna).

wiast.—Różni ce płciowe. Aui jedna część kośćca całego nie posiada tak znamiennych cech odróżniających płeć jedną od drugiej, jak właśnie M. M. niewieścia jest obszerniejsza i krótsza, męzka zaś szczupła i wysoka. Ob-szerność M-y mniejszej u niewiasty wzrasta dwojako. Naprzód cała jama miednicza wykazuje stale objętość większą, niż u mężczyzn, po wtóre postać ostrokręgowa (lejkowata) M-y męzkiej u niewiast przybiera postać raczej cylindryczną. Większość M-y niewieściej zasadza się na szerokości znaczniejszej kości kuprowej, długości większej linii łukowatej wew. kości biodra i znaczniejszej długości kości łono-

Dr- J. 1*.

Ei Chw.

sty miejscowe ściągają corocznie pielgrzymów licznych z dalekich nawet okolic. M-ców około 600. — Por.: „Źródła cudów i łask Przenajdo-stojniejszej M. P. z cudownego M-go obrazu“

E. Chw.

Dr A. J. o.

wych. Do cylindrycznej zbliżająca się postać jej pochodzi stąd, że kości kulszowe u mężczyzn są zbieżne, u niewiast bywają nieomal równoległe; a zatem panewki stawowe ud i guzy kulszowe oddalają się bardziej od siebie, kąt zaś kości łonowych męzkich u niewiast nabiera rozwartości i z kąta staje się lukiem, a to go również powiększa, że gałęzie zstępujące kości łonowych i wstępujące kulszowych u niewiast są jakby skręcone dokoła swych osi, wskutek czego brzeg ich wewnętrzny zostaje podany na przód. Głównie powiększa objętość M-y mniejszej kość kuprowa płaska i znacznie ku tyłowi skierowana, podczas porodu zaś ruchomość kości ogoźuej dozwala rozszerzać się wychodowi M-y. Krótkość M-y niewieściej wynika z długości zmniejszonej kości kulszowych. Różnice te płciowe u niemowląt i dzieci nie istuieją jeszcze, wytwarzając się dopiero w miarę dorastania i dojrzewania ustroju całego. Istnieją też różnice rasowe w związku ścisłym z postacią czaszki zostające, tak np. murzynki posiadają M-e podłużnie owalne, a różnice te sa już widoczne u noworodków, nawet u płodów niedonoszonych. —M. ludzka odróżnia się od zwierzęcej szerokością i rozłożystością bioder na zewnątrz, u zwierząt zaś biodra bywają stosunkowo wązkie i prostopadłe (por. K o ń c zy n y).~Co się tyczy mięśni należących do M-y, ob. Biodro, o zawartości jej mowa p. w. Narządy moczowe i płciowe, Odbytnica i Otrzewna.

Miednicki zamek, gród warowny książęcy na Litwie, po którym pozostały dotąd potężne zwaliska, najznakomitsze na Litwie, w pow. wileńskim, o 28 wiorst od Wilna, w kierunku Mińska. Nie wiadomo kiedy i przez kogo wzniesiony, r. 1385 dobywany był przęz wiel. mistrza krzyżackiego Konrada Zolnera v. Ro-tenstein. W zamku tym zwykle spędzał lato Olgierd ze swą żoną Julianną, a następnie często tu gościli młodzi królewicze, synowie Kazimierza Jagiellończyka, pod opieką Długosza. Tu spoczywały zwłoki królewicza Kazimierza św. aż do r. 1636, kiedy przewieziono je do katedry wileńskiej. Kościół parafialny tutejszy w m-ku Miednikach, pod zamkiem położonym, założył Witold, później osadzono w nim Augustyanów. Zamek opustoszał w pocz. w. XVI: Herberstein wracając z Moskwy r. 1517 zastał już zamek opuszczony. Widok ruin zamku M-go u Nap. Ordy „Album Widoków“ (Warszawa 1873 — 1882). Same Miedniki dziś drobne m-czko, ok. 300 m-ców.

Miedniewice, wieś kościelna, pow. błoński, między Wiskitkami a Bolimowem, o 10 w. od Rudy Guzowskiej. Kościół r. 1755 wzniesiony na miejscu drewnianego, r. 1686 przez Mik. Grudzińskiego ufundowanego, słynie z cudownego obrazu Matki Boskiej, ukoronowanego w r. 1757 z zezwolenia papieża przez biskupów Ign. Krasickiego i Jęd. Józ. Załuskiego. Odpu

(Warszawa 1841).

Miedniki, ob. W ornie.

Miedza, ob. Własność (Dzieje).

Miedziaków, mylnie Miziaków (urzędowe), mko, pow. winnicki, przy uściu Zharu do Bohu, ok. 2000 mk. (połowa żydów). Cerkiew, szkoła wiejska, dom modlitwy żydowski, młyny. Należało do s-stwa Winnickiego i zwało się pierwotnie Kolumnów, od herbu założyciela swego ok. r. 1757, Józefa Czosnowskiego, s-sty Winnickiego. Posiadał je następnie w dożywociu ks. Józef Poniatowski, wraz ze s-stwem winnickiem (1782) i ustąpił Protowi Potockiemu, wojew. kijowskiemu. Po upadku jego fortuny, komisya banku warszawskiego prawo do tego dożywocia sprzedała w r. 1801 Kaj. Skopowskiemu; od niego przeszło do Jordanów i Grocholskich.

Miedzi amin (aminomiedź, miedzioamon) Cu (NH₃ï₂, dwuwartościowy rodnik w amoniakalnych związkach tlenku M-i i jego soli.

Miedziana góra, góra w pow. kieleckim, należy do pasma wyniosłości ciągnących się od wsi Miedzierzy do Żagdańska. Leży na gruntach wsi Kostomłoty, 984 stóp n. p. m. Są tu piękne marmury, glinka ogniotrwała, miedź (rodzima, szara, czarna, szkliszta, pstra, czerwona, błyszcząca błękitna), piryt miedziany i malachit. Kopalnie miedzi odkryto w końcu w. XVI, z nich to Jerzy Radziwiłł bisk. krakowski, przysłał w darze Zygmuntowi III miedź na pokrycie zamku krakowskięgo po spaleniu w r. 1595. W w. XVII dobywanie ustało. Stanisław August wziął te kopalnie od biskupów krakowskich i kazał wznowić roboty. Miedź, dobywaną tu, używano do bicia monety. Huta w Niewachlowie przerabiała dobywane tu rudy. Produkcya huty niemachlowskiej wynosiła rocznie ok. 12 000 zip. czystego zysku. Za Stan. Augusta dobyto w M-ej G-e wiele malachitu pięknego w bryłach. Za Król. kongres, z ustanowieniem dyrekcyi górniczej w Kielcach, roboty odnowiono. W r. 1817 urządzono sztolnię Stanisław do odprowadzenia wody. Od r. 1817 dobywano rudę miedzianą, dającą 12$ miedzi, z której otrzymano w latach od 1818 do 1824—747 grzywien srebra. Rudę żelazną dobywano w kopalni Zygmunt, lecz woda zatamowała roboty. Dla zużytkowania glinki ogniotrwałej założono w r. 1862 fabrykę naczyń fajansowych, której czynność nstała r. 1863.

Miedziana góra, m-ko w reg. Legnickiej, ob. K upferberg.

Miedziane preparaty lecznicze: Aerugo, Cuprum subaceticum, gryuszpan, zasadowy węglan miedziowy, Ceratum Aeruyinis (Cera-tum a. Emplastrum viride). octan grynszpano-wy, wosk zielony; Guprum aceticum (Aerugo

Posiada ognistą, jasną barwę błękitną, lecz łatwo ulega rozkładowi, a także czernieje od siarkowodoru. Obecnie M. b. wyrugowała ul-

Dr A. j o.

tramaryna.

Miedziany brnnat (brunat Hattcheta, florencki, wrocławski, chemiczny), piękna farba ciemnobrunatna, niezbyt trwała, jest żelazo-cjankiem miedzi, otrzymywanym przez osadzenie rozcieńczonego roztworu siarczanu miedziowego rozcieńczonym roztworem żelazocjanku potasowego.    Dr A'J’ G'

Miedzi arsenin ob. Scheelego zieleń. Miedziawe sole ob. Miedzi Sole.

Miedziawy chlorek Cu₂Ci₂, powstaje przez ogrzewanie miedzi w atmosferze chlorowodoru, przez rozpuszczanie tlenku miedziawego w kwasie solnym, przez gotowanie roztworu chlorku miedziowego z kwasem solnym i opiłkami inie-dzianemi, przez odtlenieuie soli miedziowych kwasem podfosforowym lub dwutlenkiem siarki w obecności kwasu solnego i t. p. Ciało krystaliczne, bezbarwne, wystawione na światło

miedzi

Dr A. J. G.

słoneczne przybiera barwę czerwoną i właściwy jej połysk, na powietrzu zielenieje, jest prawie nierozpuszczalne w wodzie, łatwiej w kwasie solnym i amoniaku, wykrystalizowywa z roztworu w kwasie solnym w czworościanach bezbarwnych; ogrzewane na powietrzu, przemienia się przy 100° w tlenochlorek miedzi o składzie Cu₂Cl₂0, wydzielający znów tlen 410°. M. ch. topi się przy 410°, a przy

W roztworze

przy

wyższej ciepłocie ulatnia się. amoniakowym chciwie pochłania tlen, przyczem bezbarwny roztwór przybiera barwę ciemno-błękitną. M. ch. zastosowano w analizie gazów jako środek pochłaniający. Dr a. j g.

Miedziawy jodek Cu₂J₂ powstaje bezpośrednio z miedzi i jodu, dalej przez osadzenie roztworu jodku potasu roztworami soli miedziawych a także miedziowych w obecności' soli żelazawych lub dwutlenku siarki. W razie nieobecności tych ciał odtleniających wydzielouą zostaje jedynie połowa jodu bez utworzenia jodku. M. j. jest ciałem krystaliczuem (krystalizuje bez wody), bezbarwnem, nierozpuszczalnem w wodzie, rozpuszczalnem w mocnym kwasie solnym i amoniaku, topi się na masę brunatną, znosi ciepłoty wysokie; prażony z braunsztynem lub poddany działaniu braunsztynu i kwasu siarkowego wydziela cały jod a z siarkowodorem daje siarczek miedzi i jodowodór. W Ameryce Południowej z ługów pokrystalicznych saletry sodowej osadzają zawarty w nich jod w postaci jodku miedzi, który przerabiają następnie

J    Dr A. J. G.

Z. W.

crystalisata, Flores viridis aeris, krystaliczny grynszpan, tyleż co octan miedziowy, Lapis di-vinus); Cuprum ammoniacale, Cuprum oxydatum, tlenek miedziowy; Cuprum sulfuricum (siarczan miedziowy); Cuprum sulfuricum am-moniacum (cuprum ammoniacale, salmiak miedziany) siarczan miedziowo-amonowy.

Miedziane rudy, a właściwie kruszce miedzi, bowiem ,,rudy“ są to minerały i skały przydatne do otrzymywania żelaza i manganu; wszelki zaś minerał lub skala, z której można wydobyć każdy metal prócz żelaza i manganu, nazywa się tego metalu kruszczem. Najgłówniejsze M. k. są: 1) miedź rodzima, o ile występuje w ilościach znaczniejszych, umożliwiających jej dobywanie na skalę większą, jak to zachodzi w Ameryce Północnej nad Jeziorem Wyższem (Lake Superior). 2) Nie najlepszym, acz najpowszechniejszym kruszcem miedzi jest ehalkopiryt (ob.). Zwany też pirytem miedzianym, kruszcem miedzianym lub miedzi oiskrzykiem (dwie te nazwy przestarzałe). Z chalkopirytu otrzymuje się największą część miedzi będącej w handlu. 3) Chal-kozyma. błyszcz miedzi, CuS₂ kruszec poszukiwany i dość rozpowszechniony. 4) T e-traedryt y—grupa duża przyrodzonych siar-kosoli podwójnych; wszystkie zawierają miedź i siarkę, prócz tego antymon lub arsen w ilościach zmiennych. Ze wszystkich tetraedrytów dobywana jest miedź, a przy pewnej zawartości srebra i rtęci, także i te metale. 5) Enar-git CuAs₃S₄ — kruszec miedzi b. szanowny w Peru, w Argentynie, Meksyku. Karolinie Płd.; tworzy on tam żyły potężne, lub wypełnia obficie rozpadliny. Prócz wyszczególnionych kruszców miedzi, „siarkowych“, mniejsze znaczenie mają kruszce „tlenowe“, a więc malachit [(CuC0₃.Cu(0H)₂] i rzadszy odeń azuryt [2CuC0₃.Cu(0H)₂], który zazwyczaj towarzyszy malachitowi.

Miedziane sole, M. stopy, ob. Miedź.

Miedzianka ( Coronella laevis s. austriaca) gatunek gadów z rzędu wężów (Ophidia) z rodziny wężowatych {Colubridae). — Tarcza pyskowa tak długa, jak szeroka; tarcza czołowa z przodu rozszerzona; łuski ułożone w 19 rzędów podłużnych; strona grzbietowa czerwonawo-szara, często przechodząca w odcień brunatny lub zie-lonawy, najczęściej z plamami ciemnemi, uło-żonemi w dwa rzędy podłużne; na potylicy zwykle zaokrąglona ciemna plama; od oka do szpary gębnej przebiega pręga ciemna; strona brzuszna żółto-szara lub czerwonawa, jednostajna lub z plamkami czarniawemi; ubarwienie podlega jod. wogóle licznym zmianom; długość wynosi 65 —

80 cm. Nie jadowita. Rozpowszechniona prawie w całej Europie, zwłaszcza w środkowej.

Samica w końcu lata składa około 12 jaj, z których natychmiast wylęgają się młode.

Miedziany błękit, farba malarska, składająca się ze szlamowanego lazuru miedzianego, ku M - awego z węglanem sodu, przez

na

w na-

Miedziawy tlenek Cu₂0, występuje turze (ob. Miedziane rudy), powstaje przy umiarkowanem ogrzewaniu miedzi na powietrzu i jako równomierna powłoka wytwarza na niej

zendrze

bronz brunatny; znajduje się też w miedzianej. Tworzy się przez ogrzewanie chlor- ,

Cz. St.

za-

gotowanie roztworu siarczanu miedziowego, do którego poprzednio dodano roztworu cukru gronowego i ługu potasowego do rozpuszczenia wydzielającego się początkowo osadu. M. t. osadza się przytem ilościowo w drobnych kryształkach czerwonych. M. t. jest nierozpuszczalny w wodzie, nie zmienia się pod wpływem powietrza, topi się w ciepłocie żaru czerwonego, z kwasami tlenowemi daje sole miedziowe i miedź metaliczną, z kwasem solnym chlorek mie-dziawy, bezbarwny jego roztwór w amoniaku przybiera, utleniając się na powietrzu, barwę błękitną, bez dostępu powietrza w obecności miedzi staje się znów bezbarwnym. M. t. zabarwia stopione szkło na kolor rubinowy i z tej przyczyny znajduje zastosowanie do wyrobu szkła rubinowo-czerwonego. Z soli miedziawych lub chlorku miedziawego ług potasowy wydziela pod postacią osadu, na zimno wodzian miedziawy CuOH, łatwo rozkładający się na tlenek miedziawy i wodę, na powietrzu utleniający się do tlenku miedziowego i z kwasami dający sole miedziowe.

Miedzi azotan Cu (N0₃)₂ powstaje przy rozpuszczaniu miedzi lub tlenku miedziowego w kwasie azotowym. Ciemnobłękitne kryształy z 6-u cząsteczkami wody o smaku gryzącym metalicznym; niszczy naskórek, rozpływa się we wilgotnem powietrzu, łatwo rozpuszcza się w wodzie i wyskoku, topi się przy 26°, daje przytem sól z 3-ma cząsteczkami wody, topiącą się przy 115°, przy dłuższem ogrzewaniu A. M. rozkłada się na tlenek miedziowy i kwas azotowy. A. M. działa na cynę równie energicznie jak kwas azotowy, znajduje zaś zastosowanie w farbiarstwie i drukarstwie, dalej do wyrobu tlenku miedziowego, do bronzowania żelaza i zabarwiania go na kolor brunatny. Podwójna sól A-nu M-i z Azotanem amonowym wybucha przy mocnem odparowywaniu jej roztworu wodnego.

Miedzi azotek Cu₆N₂, otrzymuje się z osadzonego tlenku miedziowego i amoniaku przy 250°.

rowodoru na roztwór wodny siarczanu miedziowego. F. M. o małej zawartości fosforu posiadają barwę czerwoną, o znaczniejszej zawartości tegoż stalowo-szarą. Preparat z 16 % fosforu otrzymuje się przez ogrzewanie miedzi z węglem i kwasem metafosforowym lub też z węglem i fosforanem wapnia w obecności proszku kwarcowego. Znajduje zastosowanie do rafinowania miedzi i wyrobu fosforobronzu.

Miedzi krzemek Cu₂Si, połączenie miedzi z krzemem, powstaje przez stapianie tych pierwiastków w piecu elektrycznym. Ciało stalowo-szare krystalizujące w igłach o c. wł. 6.9, rozpuszcza nadmiar krzemu, który wykrystalizo-wywa w blaszkach. Chlorowce energicznie działają na M. k., podobnie ulega on rozkładowi od działania stopionych alkaliów gryzących i węglanów potasowców. Krzemek Cu₂Si3 powstaje przy stapianiu miedzi z piaskiem i węglem w piecu elektrycznym. Niebieskawa biała masa o c. wł. 2.25.—Ob. miedz i stopy.

Miedzi octan Cu (C₂H₃H₂ )₂, powstaje przez rozpuszczenie tlenku miedziowego lub gryn-szpanu w kwasie octowym, a także przez działanie wzajemne wodnych siarczanów miedzi i octanu ołowiu. Ciemno - zielonawo - błękitne kryształy z cząsteczką wody, wietrzejące powierzchownie na powietrzu, rozpuszczalne w 5-u cz. gorącej i 13-u cz. zimnej wody, trudno rozpuszczalne w wyskoku; roztwór wodny przy gotowaniu traci kwas octowy. Przy 100° M. O. staje się bezwodny, przy 240° wydziela sporo kwasu octowego i acetonu (t. zw. spirytusu miedziowego) i pozostaje czysta miedź; znajduje zastosowanie jako farba malarska, do wyrobu zieleni szwajnfurckiej, niekiedy jako zewnętrzny środęk leczniczy, podobnie jak siarczan miedziowy.

Miedzi octany zasadowe, ob. Octany (t. IV, seryi II „Enc. W. 111.“ str. 650).

Miedzi ortęć (amalgamat) otrzymuje się z miedzi w proszku zwilżonej roztworem azotanu rtęciawego przez zagniatanie pod wodąz odpowiednią ilością rtęci. Niegdyś M. O. znajdo-Miedzi fosforki, połączenia miedzi z fosfo- wała zastosowanie jako plomba do zębów, kit rem, powstają przez stopienie obu pierwiast- | do szkła, a także do sporządzania odbitek ków, a także przez działanie fosforu lub fosfo- j z miedziorytów, stalorytów i t. p.

Dr A. J. G.

Dr A, J. G.

KONIEC TOMU XLVI-go, iŚERYI I-ej.

f BIBLIOTEKA 1 IT GŁÓWKA 1

Dr A. J. G.

Dr A. J. G.

Dr A. J. G.

Dr A. J. G,

Dodatek do t. XLV—XLV! W. E. P /.

KOMITET REDAKCYJNY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

STANOWIĄ:

Appel Karol (Językoznawstwo i filologia) Brückner Aleksander (Literatura polska) Broniewski Kazimierz (Sztuki plastyczne) Dickstein Samuel (Matematyka)

Goldsobel Andrzej Jerzy (Chemia)

Halpern Ignacy (Filozofia)

Kempner Stanisław (Ekonomia)

K§trzyński Stanisław (Historya polska) Konic Henryk (Prawo)

Kryński Adam Antoni (Językoznawstwo) Krzemiński Stanisław (Historya polska w. XVIII i XIX)

Krzywicki Ludwik (Redaktor główny. Antropologia i Etnografia)

Kulwieć Kazimierz (Zoologia)

Libicki Stanisław (Prawo)

Lorentowicz Jan (Literatura francuzka. Teatr) Łempicki Michał (Górnictwo)

Nałkowski Wacław (Geografia fizyczna) Peszke Józef dr (Medycyna)

Poliński Aleksander (Muzyka)

Pożaryski Mieczysław (Elektrotechnika). Smolikowski Seweryn (Sztuki plastyczne) Trzebiński Józef (Botanika)

Weyberg Zygmunt (Mineralogia) Zakrzewski Adam (Statystyka)

Lista nowoprzybyłych w t. XÜI—XLVI Współpracowników „W. Encykl. Powsz. Ilustrowanej“.

a) Podług alfabetu:

b) Podług kryptonimów:

Biske Feliks -Cynarski Jan -Halpern Ignacy Heilpern Maksymilian Kiernik E. —

Kridl Manfred Peretyatkiewicz A. Petrulewicz A. — Popiołek Franciszek Rotwand J. Trojanowski Wincenty Werner Wacław — Zieleńczyk Adam —

lL —

Bs.

adz.

C.

Dr I H.

Dr K.

M. K-l.

m. h.

— A. P-cz.

A. P. (i A. P-cz).

J. J. R.

P.

— Wc. Tr.

Dr W. Wer. adz.

Adam Zieleńczyk.

A. P. (i A. P-cz)—A. Petrulewicz (technika). A. P-cz. — A. Peretyatkowicz (prawo).

Dr I. H.

Dr K.

Dr W. Wer—Wacław Werner Feliks liiske.

Jan Cynarski.

J Rotwand.

Maksymilian Heilpern.

Manfred Kridl.

Franciszek Popiołek.

Wincenty Trojanowski.

Ignacy Halpern. E. Kiernik.

F. Bs.

J. U.

J. J. R. m. h.

M. K-l.

P.

Wc. Tr.

S. 04

■4

iP

tr

r-T

S. 07

1

"W- . r

•/

t

.

,*•

-v •

. £

mmmf]

efc

,«4**

m

fm

**

«HM

wÊÊ

Tu

iur

IJL,

•%

Mfeslp

■feSlSi-nVÇl

fl

ICjri

i*

r»

■śM

>.

/■-

[•J

", ą i

JÉT

ae

wé'

■^.wlîS »«f

;ô2t>^ ïfer*

*_■

:,C

.*>.

kjj

:(h

BBS

3 SflJ *%•**.«

<9

Sim

,* ..

SK

^sfc

_v

\J

>VXi

a"Ą

>•>

0,

r<

ł>25fi

a.

fi

sass

5»-

►.V,

8g

8*

«SB

ha

Wj

Cf^vj

~*à£?

&£/

n:««

>4

Ips

pk

.S

IÉmISÉ

•K

VC

v!

V>

<:

SÄ

'»»I

hV

?*

'iS

r*

&<

v *

ïMfX

■M

:*^f|

/t;

.>

• *.

L*

A*

,v

«c

Ml

-Æ

vl

Sis

mm

[•A

gst;

V^îyv

y^î

>•>

*»©

15

zs

A*:

A;

■w^

■<S

*0«®

>r.

»v:

£.*1

A*

i©

r.

[•J

(i

PS

|§l£i®g

fi

VT

Lcs

«s

»*v

•J,

vÿC*

OKC

"i

v!

tV!

mw>

=vKS

t*»-

’HH

&?#v~bs

Pi

r»

Mï

rri

•r,

‘.v

rare

é*$t

as

*V

v.

f"

b;

-•»»

■ù

rl'

i'r v

VS

ÜM

•V

W5

riL2&

;yr

•v¹

[>i

; a.r

m«

îWS

i*l%iÉ^ÉIfeî

sls'sfvl

tA

ïâÂxcrll

rg

■V

ggi

Ka'

a»

fi

<-r

[v,

wr»

OT?«S

.v

fi

mM.ÊkêÆÊÊÊ

“* I -■-

s'

iVi

(W.

«■

wl

ê^aa

SH

Kv'AA

lï

iiï

A>r

T». r> T -®<^»

m

I ■*?

-AO

,4k '

lß

m

iPH

r«ll

»V

kxjto

-

?

*

>

iss

wm

.,4fc '

fn

1«

►r .AS

rü

»

M

t

t>

rÆ

w

/J

».

©

y

A

r>

H&m

3$E»

DCS

0

,v<

«

#

»X

as

ut

fw*

i>

*

V

ÿl

*

s«v«>

0

i.

r

s

«

fv *"

>8||j V'f;-Xy :-u<^föjäa

&â

■V

w

V

w

f

r.

L-WC.

\

f>.

JP

®.

9

>

&

L.

m

w

P]

tv

M»j

>

%

R>

IV,

f

N*1

■

K*

US

A

>©T,

u¹

* ■

«j ✓

V

V

>

v

)sz_

O

ÊMÊWMi

✓

A'i

fk

K®

SK»

V.Z.

, N

VN,

«Ar.

•V

y

y

j*«

on

*Vv

îâ?

V

*5

r*;.

/

5S»i

.1.1

p]

©

r*

3£

sü

r§;

>

,©

7

«-W

f,

WjM

rri

M

►V

>>,

-5*«

H

:$i,

Vfi

■ i

ÜP

f Vj

ÙJ

;•*f v

SSEs

V

î»Xftv.

m

®

"V

- •

pj

r-,

r4

*t

M

v

’ vt&V

©

m'

' :■ iiÔ®

w$£m

Élii

(*«

V*

/

>

V„*

V

"U

A

•X

S

^SÉ

■n

•Ä

p]

V

Wy*

SS-

ci

r

A*

«ME

.CfV^[LA

IUHSeS

> 'f?V

,Ç5

>V<

}y

vuE

V

iutm

©

3

m

Cs

m

r*cl

««

.■ ;

r*.

i)

y--Jlà

fcSVCï

l*i

.vJ

ms>

v:*

*v

f.

%

V#N

V

pl

?<Â

&

X-

K«)

‘X

H.®

fa

y

>

£foi

,w

"Vêj

H

tv

p,

pl

V

ÏB»1

@

:®

Ź&m

■i

F»

»

3

&SS&5

M

m

m

ilf^â

f

5#

v.

!-V

e

$ùMs§rm^

%Ą

6

0

TO

■ Y#t

s^p.

îâmI©

^l2§s

ir\;

'©

v‘V

\

r/^

©

.<•

\>

K>

y

IkisSĘgfi

-hJ

«

2K

a

;^^tSjyyLufäf,

O

f <

r <# nT'J

K

Ł2£®2sS

A**

m

-v,

XX.

| ÇV'CX''’.M

V,

:r.

>'

n)

F)

»Ki

>X>

>v,v

ci

r©

M

«»

łJ2?o

>â

V,.

p)

>'

?r.

■ChTi ł    **

L^ï

-V

a

<

rr. 9 CLrfi\

? © *?/» Ą

B

AT-

»5

».

©

■Æ

Â3Ï

mS

"v.-j

t&m

---—,

POLITECHNIKA K

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

111-306387

Kdn. 524. 13. IX. 54

Bibiicteka Politechniki Krakowskiej

00000220354